Wijbosch herziening Kerkstraat 29 vastgesteld Bijlagen bij de toelichting

Andere bevredigende oplossing(en) De initiatiefnemer moet aantonen en beargumenteren dat er geen andere bevredigende oplossingen zijn waardoor overtreding van de verbodsbepaling(en) kan worden voorkomen, bijvoorbeeld door planaanpassing of het aanpassen van de uitvoeringsperiode. Het is aan het bevoegd gezag (doorgaans dus de provincie) om de alternatieve oplossingen te beoordelen en hierover te besluiten. De onderbouwing moet gebaseerd zijn op objectieve en controleerbare gegevens. Belangen Voor de soorten die beschermd zijn onder de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn kan alleen ontheffing of vrijstelling worden verleend op grond van de in deze richtlijnen genoemde belangen. Voor de groep van overige, nationaal beschermde soorten wordt uitgegaan van de in de Habitatrichtlijn genoemde belangen, plus een aantal aanvullende belangen. In het Kader Wettelijk Belang wordt een overzicht gegeven van deze belangen. Staat van instandhouding van de soort Tot slot moeten de effecten van de voorgenomen handeling(en) worden beoordeeld aan de staat van instandhouding (SvI) van de soort. De SvI varieert per soort en per handeling, en is niet vastgelegd in de wet. Een handeling op een zeldzame beschermde soort zal eerder leiden tot een negatief effect op de SvI dan bij een algemene soort. Belangrijk is ook de trend (aantalsontwikkeling) en de ruimtelijke verspreiding van de soort.

Bij de beoordeling moet rekening worden gehouden met cumulatieve (versterkende) effecten, bijvoorbeeld door andere handelingen of ontwikkelingen in de omgeving en met reeds verleende ontheffingen voor dezelfde populaties van deze soort(en). Bij de beoordeling mogen compenserende en mitigerende (verzachtende) maatregelen worden betrokken. Het ecologische toetsingscriterium verschilt per beschermingsregime. Om te beoordelen of aan deze criteria wordt voldaan, moeten inzicht worden gegeven in: 1. 2.

De SvI (van de populatie) van de soort (in zijn natuurlijke verspreidingsgebied). Het effect van de handeling of ontwikkeling op de soort.

Kerkstraat 29 te Wijbosch | Eelerwoude | 23

Kader - Staat van instandhouding •

Beschermingsregime soorten Vogelrichtlijn: “De maatregelen leiden niet tot verslechtering van de staat van instandhouding van de betreffende soort”.

•

Beschermingsregime soort Habitatrichtlijn: “Er wordt geen afbreuk gedaan aan het streven de populaties van de betrokken soort in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding te laten voortbestaan”.

•

Beschermingsregime Overige soorten: “Er wordt geen afbreuk gedaan aan het streven de populaties van de betrokken soort in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding te laten voortbestaan”.

Voorkomen van overtreding verbodsbepalingen In sommige situaties kunnen maatregelen worden getroffen waardoor negatieve effecten en overtreding van de verbodsbepalingen van de Wet natuurbescherming kunnen worden voorkomen. Bijvoorbeeld door de kap van bomen met broedende vogels uit te stellen tot na de broedtijd. Al kan de boom ook een nest bevatten van een vogelsoort waarbij het nest jaarrond beschermd is, waardoor overtreding niet kan worden voorkomen. Het plannen van werkzaamheden buiten de kwetsbare periode(n) van beschermde soorten is een veel toegepaste maatregel. Andere mogelijkheden om overtreding te voorkomen zijn wellicht het aanpassen van de werkvolgorde, gebruik te maken van andere apparatuur of de werkzaamheden te faseren in ruimte en tijd (zoals in het voorbeeld). Vrijstellingen Onder de Wet natuurbescherming is niet altijd een ontheffing nodig bij handelingen die leiden tot overtreding van de verbodsbepalingen in de wet. Dit zijn bijvoorbeeld de provinciale vrijstellingen en de gedragscodes. Ook kan er sprake zijn van een vrijstelling als de handeling is opgenomen in een beheerplan voor een Natura 2000gebied of programma in het kader van een programmatische aanpak. Tot slot kan het Rijk voor handelingen en activiteiten waarvoor zij bevoegd gezag is een vrijstelling geven in de vorm van een Ministeriele Regeling.

Vrijstellingen kunnen alleen gelden voor de verbodsbepalingen en de voorwaarden zoals genoemd bij de verschillende beschermingsregimes. Provinciale verordening Provinciale Staten kunnen vrijstelling van de verbodsbepalingen verlenen. Zo zijn met een provinciale verordening een aantal vooral algemeen voorkomende en beschermde zoogdieren als egel en rosse woelmuis vrijgesteld van de ontheffingsplicht. Door deze mogelijkheid ontstaan echter wel verschillen in de bescherming van soorten tussen de verschillende provincies.

Kerkstraat 29 te Wijbosch | Eelerwoude | 24

Kader - Wettelijk Belang Voor vogels beschermd onder de Vogelrichtlijn kan ontheffing of vrijstelling worden verleend op grond van de volgende belangen: •

in het belang van de volksgezondheid of de openbare veiligheid;

•

in het belang van de veiligheid van het luchtverkeer;

•

ter voorkoming van belangrijke schade aan gewassen, vee, bossen, visserij of wateren;

•

ter bescherming van flora en fauna;

•

voor onderzoek en onderwijs, het uitzetten of herinvoeren van soorten, of voor de daarmee samenhangende teelt;

•

om het vangen, onder zich hebben of elke andere wijze van verstandig gebruik van bepaalde vogels in kleine hoeveelheden selectief en onder strikt gecontroleerde omstandigheden toe te staan.

Voor soorten beschermd onder de Habitatrichtlijn, het Verdrag van Bern of het Verdrag van Bonn kan ontheffing of vrijstelling worden verleend op grond van de volgende belangen: •

in het belang van de bescherming van wilde flora of fauna, of in het belang van de instandhouding van de natuurlijke habitats;

•

ter voorkoming van ernstige schade aan met name de gewassen, veehouderijen, bossen, visgronden, wateren of andere vormen eigendom;

•

in het belang van volksgezondheid, de openbare veiligheid of andere dwingende redenen van groot openbaar belang, met inbegrip van sociale of economische aard en met inbegrip van voor het milieu wezenlijk gunstige effecten;

•

voor onderzoek en onderwijs, repopulatie of herintroductie van deze soorten, of voor de daartoe benodigde kweek, met inbegrip van kunstmatige vermeerdering van planten, of

•

om onder strikt gecontroleerde omstandigheden mogelijk te maken op selectieve wijze en binnen bepaalde grenzen een beperkt, bij de ontheffing of vrijstelling vastgesteld aantal van bepaalde dieren van de aangewezen soort te vangen, onder zich te hebben, onderscheidenlijk een beperkt bij de ontheffing of vrijstelling vastgesteld aantal planten van de aangewezen soort te plukken of onder zich te hebben.

Voor andere ‘nationaal’ beschermde soorten kan ontheffing of vrijstelling worden verleend op grond van de volgende belangen: •

de belangen die gelden voor soorten van de Habitatrichtlijn zoals hierboven genoemd;

•

in het kader van de ruimtelijke inrichting of ontwikkeling van gebieden, daaronder begrepen het daarop volgende gebruik van het ingerichte of ontwikkelde gebied;

•

ter voorkoming van schade en overlast, met inbegrip van schade aan sportvelden, schietterreinen, industrieterreinen, kazernes of begraafplaatsen;

•

ter beperking van de omvang van de populatie van dieren, in verband met door deze dieren ter plaatse en in het omringende gebied veelvuldig veroorzaakte schade of in verband met de maximale draagkracht van het gebied waarin de dieren zich bevinden;

•

ter voorkoming of bestrijding van onnodig lijden van zieke of gebrekkige dieren;

•

in het kader van bestendig beheer of onderhoud in de landbouw of bosbouw;

•

in het kader van bestendig beheer of onderhoud aan vaarwegen, watergangen, waterkeringen, waterstaatswerken, oevers, vliegvelden, wegen, spoorwegen of bermen, of in het kader van natuurbeheer;

•

in het kader van bestendig beheer of onderhoud van landschappelijke kwaliteiten van een bepaald gebied;

•

in het algemeen belang van de betreffende soort.

Kerkstraat 29 te Wijbosch | Eelerwoude | 25

Programmatische aanpak De Wet natuurbescherming biedt de mogelijkheid om een programmatische aanpak toe te passen. Een dergelijk programma kan zowel door het Rijk als door provincies worden opgesteld. Onder de Flora en faunawet is reeds ervaring opgedaan onder de ‘Generieke’ of ‘Gebiedsgerichte aanpak’. Tevens is voor een aantal grootschalige ontwikkelingen en plangebied een Generieke ontheffing verleend zoals voor de gemeente Tilburg, het Havengebied Rotterdam en Vliegveld Twente. Het biedt de mogelijkheid om door middel van een actieve leefgebiedenbenadering te streven naar een betere verbinding tussen economie en ecologie. Beheerplan Natura 2000-gebied Tot slot zijn handelingen die onderdeel uitmaken van een beheerplan voor een Natura 2000-gebied of een programmatische aanpak (zoals stikstof) vrijgesteld, mits de handelingen zijn getoetst aan de criteria voor afwijking van de soortenbeschermingsregimes.

Kerkstraat 29 te Wijbosch | Eelerwoude | 26

www.eelerwoude.nl

Bijlage 3 Bouwhistorische verkenning en waardering en kostenraming

Wijbosch, herziening Kerkstraat 29 | Eelerwoude | 52

Bouwhistorische verkenning met waardestelling

Kerkstraat 29 te Wijb osch Gemeente Schijndel

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

1

Inhoudsopgave

Objectgegevens

3

Voorwoord

4

Inleiding

5

Beschrijving

6

Re de n g e ven de o ms c h r ijvi n g His t or is c h s te d en b ou wk un dig e con t ex t Ho of d vor m en in d elin g Ex t er ie ur I n t er ie ur

6 7 11 12 15

Waardering

26

C ul t u ur h i s tor i s ch e wa ar d es te llin g Bo u wh is t or is c h e waar de s tel lin g W aar der in g s t eke n in g Aa n b e velin g en

26 27 28 31

Bijlage Re de n g e ven de o ms c h r ijvi n g b o er der i j Ker k s t r aa t 2 9 te W i jb o s ch (g e me en te Sc h ij n del )

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

2

Objectgegevens Adre s Pl a a ts Po s t co de

: Ke rk st r aa t 2 9 : W i j bo s ch : 5482 EH

Kad as t ra al

:

Ei ge ndo m

:

Algemene gegevens Oo r s pro nke l i jke fu nc t ie Hu id i ge fun c t ie Bo u wj aa r Be z o e k da tu m

: bo e rd e r i j : s chu ur : ke rn 1 6 e e e u w o f o ude r : 2 5 se p te m be r 2 0 1 4

Mo nu me n te n hu is Br a ba n t B .V . Mar k t 9 4 9 3 1 BR G e e r tr u ide nbe r g ww w .m o nu me n te n hu is br a ba n t. nl T. 0 1 6 2 -5 1 1 8 3 3 E. in fo @ mo n um e n te nh u is b ra ba n t. nl Mo nu me n te n hu is Br a ba n t B .V . aa nv aa rd t ge e n aa ns pr ake l i jk he id vo o r e ve n tue l e s ch ade v o o r t vl o e i e nd u it he t ge br ui k va n de re s ul ta te n v an di t o nde rz o e k o f de to e p as si n g v an de ad v ie z e n .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

3

Voorwoord In h e t n aj aa r v an 2 0 1 4 he e f t he t Mo nu me n te n hu is Br ab an t i n o pd ra ch t v an Ee l e r wo ud e e e n ve r ke n ne n d bo uw h is to r is ch o nde rz o e k me t wa ar de s t e l l i ng ui t ge v o e r d i n e e n vo o r mal i ge bo e rde r ij me t h e t adr e s Ke rk s tr aa t 2 9 t e W ij bo s c h ( ge me e n te Sc hi j nde l ) . He t o b je c t he e f t ge e n be s c he r m de s ta tu s. In h e t ve rl e de n i s he t g e bo u w a an de wo o n be s te m m in g o n t tro kke n. Aanl e i d in g v o o r he t o n de rz o e k i s de we ns v an de e i ge na a r o m de bo e r de r ij te re s ta ure re n e n o p n ie uw vo o r be wo n i n g ge s c hi k t te ma ke n . Al vo re ns de ge me e n te m e de we r k in g ve rl e e n t a an e e n d e r ge l ij k pl a n, vr aa g t z i j o m st ukke n wa ar ui t bl ij k t d at he t be tre f fe n de ge bo uw v an g ro o t cul tuu r hi s to r is c h b e l a n g is . I n e e n e e rde r s t ad i um is e e n re de n ge ve nd e o ms c hr i jv in g o p ge s te l d . He t nu vo o rl i g ge nde b o uw hi s to r i sc h o n de rz o e k ga a t d ie pe r i n o p de i n de re d e n ge ve n de o ms c hr i jv in g aa n ge to o nde wa ar de n .

Do o r m i dde l v a n e e n ve rke nne nd bo u w hi s to r i s ch o nde rz o e k me t wa ar de s te l l in g wo rd t in z i ch t v e r kre ge n in de b o uw - e n c ul t uu rh is to r is che wa ar de n va n e e n o b je c t . Ee n bo uw h is to r is ch o n de rz o e k w aa r bi j de co n s tru c t ie s , ma te r ial e n e n s tru c tu re n wo rde n be s tu de e r d vo r m t e e n go e d e ba si s o m pl a nne n to t h e rb e s te m mi n g, ve rbo u w in g e n re s tau ra t ie te t o e ts e n o f te o n de r s te u ne n . O p 2 5 se p te mb e r 2 0 1 4 i s do o r He i n H und e r t ma rk , bo uw h is to r icu s bn b, e n drs . El ke de R o o i j e e n b e z o e k ge b r ac h t a an de vo o r m al i ge bo e rde r ij , w aa rb i j de bo uw h is to ri sc he ge g e ve n s, vo o r z o ve r z i c ht ba ar , no n de s tr uc t ie f z ij n o nde rz o c h t , g e do cu me n te e r d e n ge fo to g ra fe e rd . De i n fo r m at ie i s ui t ge we r k t e n aa n ge v ul d me t kad as t ra al o n de r z o e k. Ve rde r is ge bru i k ge ma ak t va n de re de n g e ve n de o ms ch r ij vi n g v a n Mo nu me n te n hu is B r a ba n t ui t 2 0 1 2 . Ee n re ce n te o p me ti n gs te ke n i n g vo r m t de b as is vo o r de wa ar de r i n gs pl a t te g ro n d.

Me t de ve l dwe rk ge ge ve ns , de ka da st r al e in fo r ma t ie e n de o ve r i g e do cu me n ta t ie is de n u vo o rl i g ge nde ra p po r t ag e to t s t an d ge ko me n. U i t de ve rz a me l de ge ge ve n s i s e e n co ncl us ie o ve r de cul tuu r hi s to r is c he e n b o uw hi s to r i sc he wa ard e n v an he t o bje c t ge tro k ke n . De z e ra p po r t a ge is o p g e ste l d c o n fo r m de R ic h tlij ne n b ouw h is to r is ch onde rzoek a pr il 2 0 0 9 e n de Wa ar de r i n gs cr i te r i a vo o r b o uw ku ns t v an d e R i jks d ie n st vo o r he t Cul tu re e l E r fg o e d ( 2 0 1 0 ) . G e e r tr u ide nbe r g no ve m be r 2 0 1 4

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

4

Inleiding O m d i t r a ppo r t vo o r de l e z e r to e ga nke l i jk te m ake n i s he t go e d o m te we te n da t de be s c hr i jv in g ui t g aa t v an de h u id i ge s i tu at ie . He t hu i di ge bo uw we r k is he t re sul ta a t v an d iv e rse ve r bo u w in ge n e n a an pa ss in ge n , d ie h un s po r e n he b be n n a ge l a te n . Aa n de h and va n de z e s po re n wo rd t e e n be e l d ge sc he ts t va n de o o rs pro nk e l i jke bo e rde ri j . He t ge bo u w , wa ar va n de no k as z u i do o st no o r dwe s t is ge r i c ht , w o rd t in d it r ap po r t be sc hre ve n va nu i t h e t z uid o o s te n. De s i tue r in g is z o ge z e g d me t de k o p in he t ve l d: he t vo o r m al i ge be dr i jf sg e d e e l te be v i nd t z i ch aa n de z i jde va n de Ke r ks t ra at , he t vo o r mal i ge wo o n ge de e l t e l i g t va n de we g af . Me t vo o r ge ve l w o rd t in di t ra p po r t de r hal ve de ko p ge ve l v an he t o u de wo o n ge de e l te in he t ve l d be do e l d. De be s ch r ij v in g wo r d t b e go nne n me t de h is to ri sc h s te de n bo u wku nd i g e co n te x t , w aa r na e e n o m sc hr i jv in g va n h e t e x te r ie u r e n i n te r ie ur vo l g t. Afsl ui te nd vo l g t e e n w a ard e r i ng o p de o n de r de l e n c ul tuu rh is to r ie e n bo u wh i st o r ie .

D e bo uw hi s to r i sc he wa ard e wo r dt me t kl e ur e n we e rg e g e ve n in e e n wa ar de r i n gs pl a t t e g ro n d. Vo o r de cul tuu r hi s to r is che w aa rde s te l l i n g wo r de n de w aa rde r in gs c ri t e r ia vo o r bo u wk un st ge b ru i kt z o al s de R CE d ie i n 2 0 1 0 he e f t o p ge s te l d . He t be tre f t de ho o fd ca te go ri e ë n : -

Cul tuu r hi s to r is c he w aa r de n Ar ch i te c tuu r - e n ku ns th is to r is che wa a rde n Si tu a t io ne l e e n e nse m b l e wa ar de n G aa fh e i d e n he rke nb aa r he id Ze l dz a a mhe i d

De ca te go r ie ë n i n de w aa rde ri n gs te ke n i n ge n z ij n ge ba se e r d o p de

Rich tl ijne n Bo uw h is to r isc h O nde rzoe k u i t 2 0 0 9 . D i t z i jn : -

Ho ge bo u wh is to r is che wa ar de Po s i t ie ve bo u w hi s to r i sc he w aa rde Ind i ffe re n te b o uw h is to r is ch e w aa rde

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

5

Beschrijving Redengevende omschrijving De vo o r mal i ge bo e rde r i j a an de Ke rk st r aa t he e f t ge e n be sc he r mde s t a t us. We l is i n e e n re de n ge ve nde o ms c hr i jv in g ( 2 0 1 2 ) aa n ge to o n d da t he t ge bo u w bi jz o nde re c ul t uur h is to r i sc he wa ar de n he e f t . D i t bo uw h is to ri s ch o nde rz o e k fo cus t o p de as pe c te n v an de o u de bo e rde ri j d ie u i t de re de n ge ve nde o ms c hr i j vi n g al s he t me e st be l a n gwe kke nd na ar vo re n ko me n . He t ga a t o m de vo l ge nd e pu n te n : -

De l e e f t ijd va n he t g e b o uw De ty po l o g ie va n he t ge bo u w De ge b in t co n s tru c t ie De a fl e e sb aa r he i d v an de h is to r ie De ga a fhe id

In d i t ra p po r t wo r de n d e z e wa ar de n n ade r u i tg e l i ch t e n be s pro ke n . O p e e n aa n tal pu n te n he e f t d i t to t nie uwe i nz ic h te n g e l e id . De re de n ge ve nde o ms c hr i jv in g i s al s b i jl a ge to e ge vo e gd .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

6

Historisch stedenbouwkundige context He t ho o fd s tuk S ituer in g, ges ch ied en is e n hoof d vor m u i t de re de n ge v e n de o ms c hr i jv in g di e n t al s ba si s vo o r d i t ho o f ds tu k. De in fo r ma t ie is aa n g e vul d aa n de ha nd v a n bo uw h is to r is che wa a rne m in ge n e n ka das t ral e ge ge ve ns . Aan de n o o r de l i jk e r an d va n de ke r n W ij bo s c h l i g t e e n vo o rm al i g bo e rde ri j co mpl e x me t e e n l a n ge h i st o r ie . He t h o o fd ge bo u w , e e n ho e k ge ve l b o e r de r i j, he e f t e e n ke rn d ie ui t de z e st ie nde e e uw o f e e rde r st a m t. He t ge bo u w l i g t o p r u ime a fs ta nd va n d e Ke r ks t ra at i n h e t ve l d . Ei nd ja re n 1 9 6 0 is de wo o nb e ste m m i ng aa n de bo e r de r ij o n t t ro kk e n . De e ig e na ar mo ch t i n ru il da ar vo o r e e n n ie uw hu is bo u we n o p h e t te r re in tu sse n d e bo e rde ri j e n de Ke r ks tr aa t . De vo o rm al i ge bo e rde ri j we r d al s g e vo l g daa rv an vo l l e d i g i n g e b ru ik ge no me n al s s t al , wa ar b ij he t in te r ie u r v a n he t o ude vo o r hu is pl a a ts m o e st m ake n vo o r v a rke n sho k ke n. I n m idde l s he e f t he t ge bo u w al z e ke r 1 5 j aa r ge e n f un c t ie me e r .

I n d e af ge l o pe n j ar e n z i jn f o rse l e kka ge s in he t d ak o n t st aa n, w aa rdo o r o o k sc had e a an he t in te r ie ur i s o n ts ta an . O p d i t m o me n t i s e e n no o dz e il o ve r de bo e rde r ij ge sp a nne n o m ve rd e r ve r val te vo o r ko me n.

Luchtfoto van Wijbosch. Het boerderijcomplex is rood omcirkeld. Bron: Google Earth

Uitsnede van dezelfde luchtfoto. De rode pijl wijst de voorzijde van de boerderij aan. Bron: Google Earth

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

7

Kad as t ral e e n to po gr af i sc he k aa r te n l a te n de o n tw ik ke l in g va n he t bo e rde ri j co mpl e x va na f 1 8 1 1 z ie n. O p he t K ada st ra al M i nuu t pl a n v an 1 8 1 1 1 8 3 2 we rd be s t aa nde b e bo u w in g vo o r he t e e rs t nau wke ur i g v as t ge l e g d. De kaa r t l a a t z ie n da t d e b e bo u w in g va n Wi j bo s ch in d ie ti jd be st o nd u it e e n cl us te r in g va n a g ra r is c he b e bo uw i n g, me t na me ho e k ge ve l bo e rd e r i j e n. Da ar n aas t wa s e r e e n k ape l , ge wi jd aa n S i n t -A n to n iu s A b t. He t be tre f f e nde bo e rde ri j co mpl e x aa n d e Ke r ks t ra at i s du ide l i jk he r ke n b aa r a an de s i tu e r in g in he t v e l d e n de ho e k g e ve l a an de z u ido o stz i j de . De pl a t te g ro n d v an de bo e rde ri j ke n t e e n o pva l l e nde ve r sm al l in g na ar de a ch te rz ij de . Bo ve nd ie n is e r s p rak e va n e e n h aa kse a an bo uw te ge n de no o r dwe s tho e k v an he t be d r ij fs ge de e l te . N aa s t he t ho o fd ge bo u w e n de aa n ge bo uw de s ch uur s ta a t te n no o rdo o s te n va n h e t ge bo u w e e n l o sse sc h uur .

Het betreffende gebied op het Kadastraal Minuutplan 1811-1832. De rode pijl wijst de boerderij aan. Bron: www.watwaswaar.nl

De boerderij op het Kadastraal Minuutplan 1811-1832. Op de noordwesthoek bevindt zich een haakse aanbouw. Ten noordoosten van het gebouw staat een losse schuur die bij het complex hoorde. Bron: www.watwaswaar.nl

O p l a te re to p o g r af is c he kaa r te n i s de be bo u w in g m in de r p re c ie s in ge te ke nd, m aa r de o n t wi kke l i n g v an he t c o m pl e x is a fl e e sb aa r . De To po gr af i sc h M il i ta i re K aa r t ( Bo nne bl ad) v an 1 8 9 9 l aa t d e z e l f de o pz e t z ie n al s h e t M inu u tpl an . De bo e rde ri j me t de aa n bo uw e n e e n l o sse sc huu r. Mo ge l i jk is de s ch uu r v e rpl aa t s t e n ve r n ie u wd . De B o n ne bl ade n z ij n ni e t Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

8

e x ac t ge no e g o m d aa r me t z e ke r he id ie ts o ve r te k un ne n z e gg e n . O p he t Bo n ne bl ad va n 1 9 2 8 is de bo e rde r ij o o k a a n de z uid o o s tz ij de vo o rz ie n va n e e n h aa kse aa n bo u w. D e z e aa n bo u w i s no g te z ie n o p de To po g ra f is c h e kaa r t v an 1 9 5 6 . He t ha a kse vo l um e a an d e a nde re z ijd e i s d an ve r dwe n e n. O p de To po gr af is c he k a ar t v a n 1 9 6 7 is te nsl o t t e o o k de aa nb o uw aa n de z uid o o s tz ij de we e r ge sl o o p t. We l i s he t ge bo u w a an de a ch te rz ij de ve rl e n gd , z o d at e e n me e r l a n g ge re k te pl a t te gr o nd is o n ts t aa n. D i t kaa r t be e l d l aa t d e bo e r de r ij z ie n z o al s d ie e r n u no g s t aa t .

Het Bonneblad van 1899 laat dezelfde opzet zien als het Minuutplan. Bron: www.watwaswaar.nl

Het Bonneblad van1928 is de eerste kaart die een andere plattegrond zien: de boerderij is voorzien van een haakse aanbouw aan de zuidoostzijde (tegen het woonhuis). Bron: www.watwaswaar.nl

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

9

Op de Topografische kaart van 1956 is de aanbouw aan de noordzijde verdwenen. Bron: www.watwaswaar.nl

De Topografische kaart van 1967 laat de boerderij zien zonder aanbouwen en in de huidige lengte. Bron: www.watwaswaar.nl

Al de z e in g re pe n he bb e n de no d i ge ge vo l ge n g e ha d vo o r he t e x te r ie u r va n de bo e rde r ij . I n de ge ve l s z i jn ve l e o n tw ik ke l in ge n a fl e e s b aa r. N aa s t d e o n tw i kke l in ge n d ie va n af 1 8 1 1 pl aa t svo nde n, l at e n d e g e ve l s o o k o u d e re o nde rde l e n e n s po re n z ie n, d ie e e n ve r ha al ve r te l l e n d at ve e l v e rd e r te ru g ga a t. He t in te r ie u r he r be r g t e e n no g gro t e re s ch a t a an i nf o r ma t i e . Ve e l o nde rde l e n bl i jke n no g ( te n m in s te de e l s) ui t de e e r st e , mo ge l ij k Mi dde l e e u wse bo uw fa s e te s t a m me n .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

10

Hoofdvorm en indeling De e e nl a a gs bo e r de r i j h e e f t e e n re ch t ho e ki ge p l at te g ro nd me t a an de vo o rz i jde e e n in ge sne d e n ho e k. De ge ve l s be s t aa n u i t ve rs ch il l e nde vl akke n me tse l we rk , d ie in e e n aa n tal fa se s to t s t an d z i jn ge ko me n . H e t be t re ft ro de ba ks te e n in ve r sc h il l e n de kl e u re n , de e l s h a ndv o r m e n de e l s ma c hi n aal . Oo k de me t se l ve r ba nde n ve rs ch il l e n. He t me r e nd e e l va n he t me tse l we rk s t am t ui t de ne ge n ti e nd e e e u w e n l a te r , ma ar e r z i jn o o k ve r mo e de l i jk z e ve n t ie nde -e e u wse vl a kke n. De ge v e l s z ij n ge l e ide l i jk ve r s te e n d. U i t bo u ws po re n da t z e v a n o o rs pr o n g v a n va k we r k e n ho u t w are n . H ie r e n daa r is de pl i n t o f e e n ge he e l muu rvl ak ge ce me nt e e rd . He t ge b o uw wo rd t af ge de k t do o r e e n s ch il d da k me t e e n wo l f e i nd b ij de ho e k i n de v o o r ge ve l . H e t d ak is de e l s vo o rz ie n va n e e n vo e t v an bl au we mul d e n pa n ne n . H e t s tr o da t z ic h o p de re s t va n he t dak be v ind t i s be de k t me t go l fpl a te n . I n he t z uid e l i jke da kvl ak is e e n g ro o t ga t o n ts ta an . He t dak is da aro m t ij de l ij k a f ge de k t me t e e n z e il .

Va n o o rs pr o n g z al he t d ak e e n vo l l e d i ge s t ro b e de k k in g he b be n ge h ad . E r is g e e n s cho o rs te e n me e r z i ch t ba ar aa n de bu i te n z ij de . Ui t de i nde l i n g v an d e ge v e l s k an wo rde n he rl e id we l k e fu n c ti e s e r o p we l ke pl aa ts i n de bo e r de r ij w are n ge ve s ti g d. Oude re bo u ws po re n l a t e n z ie n we l ke f un c t ie s e r v o o rhe e n wa re n. He t w o o nh ui s in he t z u ido o s te l ij ke ge de e l t e va n de bo e rde ri j is du ide l ij k h e r ke n ba ar aa n de vo o r de u r, e e n g ro o t ve ns te r e n e e n o pk a me r ve n s te r i n de v o o r ge ve l . I n de re c h te rz i j ge v e l be v i nde n z ic h e e n ke l d e rve ns te r e n e e n ke uke nve ns te r. De u i ts te ke nd e ho e k aa n de vo o rz i jde i s s ind s de ve r bo u w in g t o t s t al vo o rz ie n va n t w e e st al de u re n e n e e n kl e i n ve ns te r , m aa r o p o u de fo to ’ s is e e n gro o t ve n s te r te z ie n. A c h te r he t wo o n g e de e l te be v in d t z i c h de g ru ps tal . Va n o o rs pro n g was di t e e n po ts tal . De de e l die da ar na vo l g t i s he r ke n ba ar aa n de ho ge d e ur in de re ch te rz ij ge ve l . De t asr u im te d ie a ch te r de de e l l a g he e f t o p e e n l a te r mo me n t e e n n ie u we f u nc t ie al s s t al r ui m te ge k re ge n .

He t a ch te rs te ge de e l t e va n de bo e r de r i j is in h e t m idde n v a n de t wi n t i gs te e e uw ui t ge b re id . D i t be tre f t e e n w a ge ns tal l i n g.

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

11

Exterieur Voor g eve l De vo o r ge ve l be va t e e n aa n tal be l a n gr i jke e l e me nt e n u i t d e l a n ge bo u w ge s ch ie de n is va n de bo e rde r ij . Te n e e rs te is e r de i n ge s ne de n ho e k re c h ts . L i nk s l o o pt he t dak vl a k do o r to t o p e e n l ag e g e ve l , d ie is ge ce me n te e rd . He t m uu rvl ak be v a t e e n o p ge kl a m p te de u r e n e e n kl e in e nke l ru i ts ra a m u i t de s tal pe r io de . De h aa kse g e ve l i s e ve ne e ns ge ce me n te e rd e n vo o rz ie n va n e e n o p ge kl am p te de ur ui t de s tal pe r io de . He t te r ugl i g ge nde ge de e l te re c h ts be va t v an l i nks na a r re ch t s e e n z e st ie nr u it s s ch ui f ve n st e r, e e n v o o r de ur e n e e n vie r ru i ts o pk am e r ve n st e r. He t s ch ui fv e ns te r is e i n d a ch t t ie n de / be gi n ne g e n ti e nd e - e e u ws. He t ko z ij n is mo ge l i jk e e n he r ge br ui kt o ude r k ru is ko z ij n. De vo o rd e ur i s o p ge kl a m p t, he t bo ve nl i c h t t we e ru i t s. He t o p ka me rve ns te r i s aa n de b i nne nz ij de vo o rz ie n v an ka pe l l e n. He t b e t re f t mo ge l i jk e e n z e ve n t ie n de -e e u ws v e ns te r. De do r pe l is ve r ni e uw d. De d r ie o pe n i n ge n z i jn o nde r e e n ro l l aa g ge pl aa ts t .

He t me tse l we r k in d o n k e rro de bak s te e n o p de be ga ne gr o nd da te e r t u i t de ne ge n t ie nde e e uw . H e t is ge me tse l d in w il d v e r ba nd . De s t ro o ml a ag bo ve n he t s chu i fve ns te r e n de vo o r de ur m ar ke e rt de o ve r g an g na ar de ve rd i e p in g . De s t ro o ml a a g is a an ge br a ch t o nde r e ike nho u t e n vl o e rde l e n d ie o o rs pr o n ke l i jk e e n o ve r ste k vo r mde n. De o o rs p ro n ke l ij ke vo o r ge ve l l a g na me l ij k ve rde r te ru g. O p he t o ve r s te k s t aa t e e n ve rn ie uw d ho u te n l u ik i n e e n ko z i jn . Li nk s v an he t l u ik i s he t me tse l we rk in h al f st e e n s ve rb an d ve r mo e d e l i jk z e ve nt ie n de -e e uw s. Oo k b i j d i t m uur vl ak be v ind t z i ch bo ve na a n e e n s tro o ml a ag , wa t e ro p w i js t d a t h e t o m e e n l a te re ve rs te ni n g ga a t.

Schuifvenster en voordeur. Links de haakse gevel met staldeur.

Opkamervenster

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

12

Verdieping voorgevel met stroomlaag en voormalig overstek, mogelijk 17e-eeuws metselwerk en luik.

Lin ker zijg ev el In de l i nke rz ij ge ve l is h e t ac h te r s te ge de e l te ( u i te r s t l in ks) h e r ke n ba a r al s de aa n ge bo u wde wa ge ns tal l i n g. De re s t va n h e t me tse l we rk v a n he t be d r ij fs ge de e l te d at e e r t u i t de ne ge n tie nde e e uw . O p é é n de u r na z i jn de o pe ni n ge n l a te r, me t d e w ijz i g in g va n de st al l e n a an ge b ra ch t . Te r ho o g te va n he t vo o r m al i ge wo o n ge de e l te is de ge ve l ge ce me n te e rd . De ce me n tl aa g he e ft e c h te r de e l s l o s ge l a te n e n to o n t ve r mo e de l i jk z e ve n t ie nde -e e u ws me t se l we rk me t e e n s t ro o m l aa g bo ve na an . He t b e t re f t wa ar sc h ij nl ij k de e e rs te ve rs te n in g va n de va k we r k bo u w. M i dde ni n d i t muu rvl ak is me t de he r be s te m m in g to t s t al e e n fo rse da kk ape l ge pl aa ts t . R e c ht s v an de d akk a pe l l aa t e e n ( ve r mo e de l i jk e i nd n e g e n t ie nde e e u w ) di ch t ge me t se l de o pe ni n g z ie n d a t h ie r a an va n ke l i jk e e n ve n st e r t je w a s.

Vermoedelijk 17e-eeuws metselwerk met voormalige vensteropening en stroomlagen.

Re ch ter zi jg e vel He t vl ak me tse l we rk u i t e rs t l in ks is mo ge l i jk z e ve n t ie nde -e e u ws . De s t e ne n he b be n e e n fo r ma a t v a n 2 2 ,5 x 1 0 ,5 x 5 ,5 cm . De t ie nl a ge n m aa t is 6 5 c m. He t ke l de r ve n s te r be s t a at u it he r ge b ru i kt e m a t e r ial e n, wa a rva n he t ge to rde e rde , d ia go na al ge pl a a ts te d ie f ijz e r he t o uds te o nde rde e l is . V e rde r na ar re ch ts i s he t me tse l we r k ne ge n t ie n de -e e u ws . Te r ho o g te v an de ke uke n be v i nd t z ic h e e n v ie rru i ts ve ns te r me t é é n ne ge n t ie n de -e e u ws e e n é é n o ud e re sme e dz ij de r e n du i m . In he t be d r ij fs ge de e l t e i s de po ts t al d e ur di ch t ge z e t . B o ve n de o pe n i n g be v in d t z ic h e e n o ude re he r ge b ru ik te bal k. De de e l de u re n da te re n va n c i rc a 1 9 0 0 . De o ve r i ge o pe ni n ge n z i j n aa n ge b ra c h t o f ge w ijz i gd me t he t w i jz i ge n va n de s t al l e n . R e c ht s be v in d t z i ch d e a an ge bo u wde w ag e ns t al l in g .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

13

A ch ter g ev el De a c h te r ge ve l is in de ja re n 1 9 6 0 n ie u w o p ge t ro k ke n , to e n a ch te r te g e n de bo e rde ri j e e n w a ge n s ta l l in g we rd ge cre ë e rd .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

14

Interieur De bo e r de r i j h ad aa nv a nke l i jk wa nde n v an va k we r k, be st aa nde u it e e n fr a me v an ho u te n b al ke n e n da ar tu sse n f i ts e l s t e k me t l e e m . G eb in t- en k ap con s tr u c tie De ba si s v an de bo e rd e ri j wo r d t ge vo r md do o r e e n ge bi n t co n st ru c t ie , die be s t aa t u i t ge ha kt e e n g ro f ge z aa g de b al ke n v an e ik e n ho u t . In de h ui di ge si tu a t ie s ta a t tus se n de vo o r ge ve l e n de a c ht e r ge v e l e e n to t aal aa n tal va n z e ve n an ke r b al k ge b in te n, ac h te r e l k aa r ge pl aa t st e n o nde rl i n g ve r bo n de n do o r e e n ge bi n t pl a a t. D e co n s tr uc t ie is i n e l k aa r ge z e t m e t ho u te n pe n -e n ga t ve r b i nd in ge n .

Woo n gedeel te In h e t vo o rhu i s s ta an t we e o o rs pro nke l i jke ge b in te n: he t e e rs te be v i n dt z i ch d i re c t t e g e n d e vo o r ge ve l , he t t we e d e vó ó r de s c ho u w. De an ke r bal k va n he t e e rs te ge b in t is aa n de o nde rz ijd e vo o r z ie n va n e e n gro o t aa n t al o pe ni n ge n, d ie e ro p wi j z e n d at d i t g e b i n t o o r s pro nk e l i jk de e l u i t ma ak te va n de vo o r ge ve l . D ie v o o r ge ve l wa s in va kwe r k u it ge vo e rd . De o pe n i n ge n l at e n e e n vo o rde ur , ve n ste r e n f i tse l s te k wa nd z ie n. De v o o r de ur w as vo o rz ie n v an e e n bo ve n l i ch t me t m idde ns t i jl , z o al s in de h ui d i ge s i tua t ie . De fi t se l s te k w an d i s he rke nb aa r aa n e e n re e ks ro n de ga te n, wa a ri n z ic h he t ra am we rk va n ‘ f i tse n’ b e vo n d. Da a rt usse n we r de n t wi j ge n ge vl o ch te n . He t ge he e l w e rd a f ge s me e r d me t l e e m . Op val l e nd i s da t z i ch te r ho o g te va n de ui ts te ke n de h o e k ge e n spo re n i n de b al k be v i n de n . D i t do e t ve r mo e de n da t de ho e k ge ve l o pz e t o o rs pro nk e l i jk w as. He t ge b in t he e f t ge e n ko r be l e n . Aa n de no o rde l i jke s t aa nde r be v i nd t z ic h e e n w i nd s cho o r .

D e hu i di ge vo o r ge v e l st aa t vó ó r de o o rs pro nk e l i jke ge v e l l i j n va n de b o e rde r ij . He t twe e de ge bi n t is vo o rz ie n va n ko r be l e n , d i e l aa g o p de s ta and e rs z ij n be ve s ti g d. De no o rde l ij ke s ta an de r i s t e ve ns vo o rz ie n va n e e n w i nds ch o o r. O p de a nk e r bal k is a a n de z u idz ij de , di re c t vo o r de k o r be e l , e e n G o ti sc h sl e u te l s tu k z i c h tb aa r . A an d e no o rdz i jde is e e n muu r o nde r de bal k ge bo u wd , z o d a t da ar sl e ch t s e e n kl e in ra nd je v an he t sl e u te l s tuk i n he t z i ch t is . H e t g aa t o m z o ge na am de v as te sl e u te l st ukke n , w a t in ho ud t d at z e in de a nke r bal k z ij n ge s ne de n. Ze z ij n vo o rz ie n va n de co r a t ie s d ie be s t aa n ui t ge z aa gde kr uiz e n e n l ij ne n, vo o rz ie n v an ge gu ts te ho l l e t je s . Va n e e n kr aal o f o j ie f is ge e n s p ra ke . O p b as is va n s t i jl k e n me r ke n ku nne n de sl e u te l s tu kke n al s z e s t i e nde -e e u ws e n mo ge l ij k e e r de r wo rde n g e da te e rd . De o o rs pro nk e l i jke b ra nd muu r is v e r va n ge n d o o r k al kz an ds te e n. I n d e muu r st aa t e e n ge b in t d a t ve r mo e de l i jk l a te r i s b i j ge pl a a ts t . He t he e f t a nde r e ke n me rke n d an d e a nde re ge b i n te n .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

15

Eerste gebint tegen de voorgevel

Sporen van de oorspronkelijke voordeur

Sporen van het oorspronkelijke venster

Sporen van de fitselstek wand

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

16

Tweede gebint gezien vanaf de voorgevel

Tweede gebint gezien vanaf de voorgevel

Gotisch sleutelstuk

Gezaagde en gegutste decoratie

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

17

Bed rij fs gedeel te He t v ie rde ge b in t s t aa t in de vo o r mal i ge po ts t a l . He t is vo o rz i e n va n ko r be l e n d ie l a a g o p de st aa nde rs aa nsl u i te n. Me t he t a a nl e gg e n va n de g ru ps tal is e e n st e un co ns tr uc t ie me t ijz e re n s t aa nde rs te ge n he t ge b i n t ge pl a a ts t . He t v i jf de ge b i n t is mo ge l ij k h e t l aa t s te ge b i n t va n de o o rs pro nk e l i jke bo e rde ri j ge we e s t . He t be v i nd t z ic h in de h u id i ge s i tu a t ie o p de o v e r g an g va n de gr up s tal na ar de de e l . A a n de we s tz ij de be v i nde n z ic h v an o o rs pr o n g ge e n w i nds c ho re n , m aa r ga te n in de st aa nde rs l a te n z ie n d a t e r aa nv an ke l i jk we l ie ts l a ge rs a c h te r he t ge bi n t he e f t ge s ta an . Ee n mo ge l ij khe i d i s d a t de k ap h ie r e e n e i nds c hil d had e n d a t e r ho kke n o f vak ke n i n h e t l a ge ge de e l te wa re n. Bi j de z u ide l ij ke s t aa nde r is e e n o o rs pr o n ke l i jk e ko p pe l bal k ( w aa r me e de s ta an de r aa n de muu r we r d ge k o p pe l d) be wa a rd ge bl e ve n . He t z e sd e e n z e ve n de g e b in t z i jn ( ve r mo e de l ij k in de n e g e n t ie nde e e u w) b ij ge pl a a ts t . De s ta an d e rs be v i nde n z ic h d i ch t e r b i j e l k aa r d an i n de r e st va n de bo e r de r i j.

De ge b in te n z ij n he r ge br ui k t, z o bl ij k t u i t o n de r me e r de te l me rke n d ie o p de bal ke n z i jn aa n ge tro f fe n . Mo ge l i jk be t re f t he t e e n de e l va n de co n s tru c t ie v an de sc hu ur d ie o p he t K a das t ra al M in uu t pl a n 1 8 1 1 1 8 3 2 no g ha aks aa n de bo e rde ri j was aa n ge bo uwd . He t z e sde ge b i nt i s o p de s ta an de r s e n w in ds c ho re n vo o rz ie n v an he t te l me rk II I. B ij de z u ide l ij ke st aa nde r is he t m e r k g e t ro kk e n , a an de no o rdz i jde ge z aa gd . He t z e ve n de ge b in t is o p d e z e l f de w ijz e g e me rk t me t e e n II . Ve rmo e de l ij k w as e r in he t o o rs pr o n ke l i jk e bo uw w e rk o o k e e n I e n /o f 0 . O p bas i s va n u i te rl ij ke ke n me rke n z o u de co ns t ruc t ie z e ve n t ie nde -e e u ws k un ne n z i j n. Bi j he t z e ve nde e n l a a ts te ge b in t be v i nd t z i ch e e n fo rs o ve rs te k . D it vo rm de de a ch te rz ij de v an d e b o e rde r ij to t d e w a ge n s t al l i n g we r d g e c re ë e rd . Tus se n de s t aa nde rs v a n he t ge b in t wa s de ac h te r ge ve l , z o bl i jk t o o k u i t spo re n i n de s ta and e rs .

Staander derde gebint gezien vanaf de verdieping

Vierde gebint

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

18

Vierde gebint

Vijfde gebint

Zuidelijke staander vijfde gebint

Vijfde gebint: koppelbalk

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

19

Zesde gebint: gezaagd telmerk III

Zesde gebint: getrokken telmerk III

Overstek achter het zevende gebint

Ka p Va n o o rs pro n g had de b o e rde r ij e e n s po re n ka p . Bo ve n he t wo o n ge de e l te be v i nde n z ic h no g v ij f ge k o p pe l d e s po re n pa re n v an o ve rl an g s do o r ge z aa gd e ike n . Ze z i jn be ve s t ig d me t tw e e to o gn a ge l s e n vo o rz ie n va n h aa n ho u te n. He t ho u t i s z w ar t ge bl a ke rd . Vo o r he t o ve r i ge i s de k ap co ns t ru ct ie ve r n ie u wd. O p he t z e sd e e n z e ve nde ge b i nt s ta at e e n e i ke n ho u te n sc ha ar sp an t me t i ng e h a kte dw a rs bal k. He t s pa n t o p he t z e sde ge b in t is aa n de z u idz ij de ge b ro ke n . De re s t v an de k ap co ns t ru ct ie be st aa t ui t mo de rne ge z aa gde go rd i n ge n e n spo re n .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

20

Sporenparen boven het woonhuis

Kapconstructie boven het bedrijfsgedeelte

Schaarspant op het zesde gebint

Beg a n e g r on d

Woo n gedeel te In h e t wo o n ge de e l te i s de o o r sp ro nke l ij ke in de l in g g ro te nde e l s ve r dw e ne n to e n de ru i m te i n ge br u ik we rd ge no m e n al s v a rke nss t al . Ve rs p re i d do o r he t vo o rh ui s z ij n me t l a ge ge me tse l de e n ge ce me nt e e r de m uu rt je s va rke ns ho kk e n ge ma ak t . De gr o t e ce n tr al e s c ho u w a ch te r he t twe e de ge b in t l aa t z ie n da t he t me re n de e l v an de ru i m t e aa nv an ke l ij k i n ge br ui k w as al s he rd . Da t de sc ho u w o o r sp ro nke l i jk i s bl i jk t u i t de sc ho u w ba l k, d ie aa n de sc ho u wz ij de i s Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

21

af ge we rk t me t e e n go t i sc he k ape l . I n de sc ho u w b e v in d t z i c h te ve ns o o rs pr o n ke l i jk me t se l w e rk . L i nk s be t re f t he t e e n z i j wa nd me t e e n s pa a rn is ( o m me tse l we rk te s p ar e n) . R e c h ts is z i ch t ba a r da t te ge n de z ij wa nd o p e e n l at e r mo me nt e e n o ve n t je i s ge bo u wd, da t i nm id de l s we e r g ro te nde e l s i s ve rd we ne n . De o o rs pro nke l i jke ge me tse l de a c h te r wa nd va n de sc ho u w is ve r va n ge n do o r kal kz a n ds te e n va n r e ce n te a ar d. E r is ge e n ro o kk an aal me e r aa nwe z i g . De bo rde nl ij s t d ie z i ch aa n de vo o rz i j de be v ind t e n de ka s t d ie re c h ts i n de s c ho u w i s a an ge br a ch t d a te re n u i t he t e ind e va n de ac h t ti e nd e / be g i n ne ge n tie nde e e u w. R e c h ts v an d e s cho u w is o nde r he t t we e de ge b in t e e n muu r ge pl aa t s t, wa ar i n z ic h e e n ko z i jn me t vie r ru i ts de ur be vi nd t . Oo k d i t b e t re f t e e n ne ge n t ie nde - e e uws e a an pa ss in g . In de re ch te r z ij be u k z ij n e e n ke l de r e n o p ka me r ge we e s t. In d e l i nke r z ij be uk is e e n muu r te g e n he t t we e de ge b i n t g e pl a a ts t .

D e ho e k is do o r m idde l va n e e n d i ch te muu r vo l l e d i g a f ge sl o te n v an d e re st va n he t vo o r hu is . H o e de o o rs pr o nke l i jke i nde l in g h ie r wa s, is o p ba s is v an de hu id i ge s i tu a ti e n ie t te z e g ge n. O p de vl o e r is be to n ge sto r t. De mu re n z ij n ge pl e is te rd e n ge s ch il de r d. Op de ge b i n te n l i g t e e n b a l kl aa g d ie ve r mo e de l i jk ui t he t e ind e va n de ac h t ti e nd e / be g i n ne ge n tie nde e e u w s ta m t . D e vl o e r de l e n di e o p de bal kl a a g l i g ge n z ij n v ro e g t wi n t i gs te -e e u ws . Ac h te r de de u r r e c h ts v an d e s cho u w be v i nd t z i ch e e n do o r ga n g n aa r he t be d r ij fs ge de e l te . V anu i t de g an g ka n te ve ns de ve rd ie p i ng wo rde n be r e ik t . R e c ht s v an de do o r ga n g be v i nd t z ic h in de re c h te rz i jbe uk e e n kl e i ne r ui m te die al s ge u t we rd ge br u ik t . Te ge n de re c ht e rz i j ge v e l s ta a t e e n ke u ke n bl o k me t gr an i to bl ad e n e e n l i c h t ge l e te ge l w an d. I n de wa nd d ie de r ui m t e sc he id t v an de vo o r mal i ge he r d i s e e n de u r tje d at ve rmo e de l ij k o o i t de to e g an g to t de ke l de r v o r mde , m aa r in de h ui d i ge s i tu a t ie b e v in d t z i c h hi e r de me te rk as t .

O p de vl o e r l ig ge n pl a vu iz e n , de mu re n z i jn ge pl e is te rd e n ge s c hil de r d e n he t pl a f o nd wo r d t ge vo r md do o r e e n b al kl aa g me t vl o e r de l e n .

Spaarnis links in de schouw

Restant oventje rechts in de schouw

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

22

Schouwbalk met gotische kapel

Detail kapel

Geut

Bed rij fs gedeel te In h e t be dr i jf s ge de e l te be v i nde n z ic h de re s t an te n v an e e n gr up s tal d i e ui t de l aa t s te ge b ru i ks fase va n de bo e r de r i j s t am t . Tus se n de s t al e n de hu id i ge de e l be v in dt z i c h e e n m uur , w aa r in he t v i jf de g e b in t is ve r we rk t . De o nde rs te l aa g v an he t me tse l we rk is ve r mo e d e l i jk ne ge n t ie nde -e e u w s, he t bo ve ns te ge de e l te tw i n t i gs te -e e u ws . I n de re ch te r z i j be u k i s e e n l o o p d e ur na ar de de e l . In de vo o r m al i ge tas ru i m te a c h te r de de e l is o o k e e n t w in t i gs te -e e uw se st al in r ic h t in g he r ke n b a ar , ma ar he t ge he e l ve r ke e r t i n ve rv al .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

23

De ru im te t usse n de s ta and e rs va n he t z e ve nde e n l a a ts te ge b in t is ge vul d me t e e n ge m e t se l de mu ur u i t de l aa t st e g e b ru i ksf ase va n h e t p an d. Da ar bo ve n be vi nd t z i ch o ude r re ge l we r k me t s t ro . O p de vl o e r va n he t be dr ij fs ge de e l te is be to n ge s to r t. De mu re n z ij n de e l s ge pl e is te rd e n ge s ch il d e rd . Aa nv a nke l ij k was e r a an we e rz i jde n v a n de de e l sp ra ke v an e e n ho o iz o l de r . D e b al kl a ge n z i jn e ch te r de e l s in ge s to r t va nwe ge de l e k ka ge s i n he t da k.

Muur tussen de grupstal en de deel (vanuit de deel)

Modern metselwerk en regelwerk met stro tussen de staanders van het zevende gebint (vanuit de wagenstalling)

Zol der ver di ep in g De z o l de rv e rd ie p i ng bo ve n he t wo o n hu is is be r e ik b aa r v ia e e n l o sse t r ap i n de g an g re ch t s va n de s cho uw . De vl o e r v an de o pe n ru i m te be s t aa t u i t de e e rs te ge no e mde vro e g t wi n t i gs te -e e u wse vl o e rde l e n. Te r ho o g te va n de sc ho u w i s e e n vl o e r ge c re ë e r d me t l o sl i g ge n de o ude de u re n e n pl an ke n. I n he t da k is no g z i c h tb aa r w aa r de sc ho o rs te e n d o o r he t da k gi n g. He t ve r mo e d e l i jk z e ve nt ie n de -e e uw se me tse l we r k va n de o v e rs te k is aa n de b in ne nz i jde w i t ge s ch il de rd . Oo k de l a te r o pg e me tse l de ge ve l die t uss e n de he r d e n de ho e k s t aa t is w it ge sc h il de rd . De re c h te r z i jbe uk is af ge we rk t me t ge z a a gde e i ke n ho u te n de l e n d ie o o rs pro nk e l i jk de vl o e r vo rm de n . O p de pl an ke n z i jn sp o re n va n de bal kl a a g z i c h tb a ar .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

24

Gezaagde eiken vloerdelen hergebruikt

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

25

Waardering Cultuurhistorische waardestelling Cul tuu r his tor is c he w aa r den De bo e r de r i j is cul tuu r h is to r is ch va n gro o t be l a n g al s ui t dr ukk i n g v an de so c ia al e co no m is c he e n ag r ar is c he o n t w ik ke l i n g va n W i j bo s ch va na f te nm i ns te de z e s t ie n de e e uw . He t o b je ct i s te v e ns v a n be l an g al s vo o r be e l d va n de ty po l o g is c he o n t wi kke l i n g v an de ho e k ge v e l bo e rde r ij .

Ar ch ite c tuu r - en ku ns th is to r is che wa a rde n He t ge b o uw i s a rc h i te c t uur h is to r i sc h v an be l an g al s vo o r be e l d va n e e n t rad i t io ne l e ho e k ge ve l b o e rde r ij die i n o o rs pro n g u i t de z e s t ie n de e e u w o f e e rde r s t am t . E r is s p ra ke va n b ijz o nde re a r ch i te c tuu rh is to r is ch e w aa r de va nwe ge de a an we z i gh e id va n e e n g e b i n t m e t ge z aa gde e n ge gu ts te de co ra t ie , de s po re n va n v ak we r k ge ve l s e n z e v e n ti e nd e - e e u ws me tse l we r k. Oo k de u i tb re id i n g v an he t be dr i jf s ge de e l te me t be h ul p va n e e n o ude r e ge b in t co n s tr uc t ie is va n b i jz o n de r be l an g . De aa np as si n ge n u i t de t w e e de he l f t va n de t w in t i gs te e e uw he bbe n ge e n a rc h i te ct uu rh is to r is che w aa rde .

Situ a tionel e en e nse m b lewa ar den De bo e r de r i j is v a n b i jz o nde re s te d e n bo u wk un di ge be te k e n is al s o nde rde e l va n de hi s to r is c he be bo uw in g va n Wi j bo s ch . He t o bje c t is va n be e l d be pal e nde be te ke ni s vo o r he t a anz ie n v a n z i j n o mg e v in g .

Gaa fh eid en he rke nb aa r he id He t ge b o uw i s v an g ro o t be l a n g w e g e ns de ga a fhe i d va n de ho o fd vo r m , de in de l in g , de co ns tr uc t ie e n no g aa n we z i ge de ta il l e ri n ge n. De o o rs pr o n ke l i jk e o pz e t , ma te r ial is e r i ng e n he t o o rs pro nk e l i jke ge b ru ik z ij n z e e r go e d afl e e s ba ar . W ijz i g i n ge n l a te n ( a gr ar i s che ) o n t wi kke l i n ge n do o r de e e u we n he e n z ie n .

Zeldza a mhe id Va n we ge de l e e f t ij d e n de t y po l o g ie v an de bo e rde r ij i n co m b in a t ie m e t de ho ge ma te v a n g aa f he i d e n afl e e sb aa r he id is s pr ake va n bi jz o nde re z e l dz aa m he id .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

26

Bouwhistorische waardestelling De bo e r de r i j a an de Ke r ks tr aa t ke n t e e n l a n ge e n in te re ss a nt e bo uw - e n ge br ui ks ge sc h ie de n is. He t ge b o uw g aa t te ru g to t te nm i ns te d e z e s t ie nde e e uw . Bo uw spo re n w i jz e n e ro p da t de ho e kg e v e l o pz e t wa ar sc h ij nl ij k o o rs pr o n ke l i jk i s. De bo e rde r ij ha d a an va nke l i j k ge ve l s va n v ak we r k e n e e n o ve r st e k a a n de vo o rz i j de . I n h e t e e r st e g e b i n t z ij n d aa rv an du ide l i jke spo re n aa n ge t ro f fe n. O m e e n be e l d te k ri j ge n v an d e o o r sp ro nke l i jk e ve r sc h ij n in gs vo rm va n de bo e rde ri j k an o p ho o fdl ij ne n e e n ve rg e l i jk i n g wo r de n ge m aa k t me t d e ag r ar is c he ge bo uwe n d i e Jhe ro n i mus Bo s c h s ch il de rde o m st re e ks 1 5 0 0 . O p z ij n we r k de Aa nb i dd in g de r K o n i ng e n is b ij vo o rb e e l d e e n b o e r de r i j i n vak we rk te z ie n m e t e e n ve r ge l ij kb are ho o fd vo rm e n e n tre e . Oo k de ka pvo r m ko m t o ve re e n, ma ar de h o e k is - o m w i l l e va n de v o o r st e l l i n g o pe n. Ove r i ge n s ve rke e r t he t ge bo u w o p he t sc h il de r ij va n we ge he t a f ge be e l de ve r ha al in e e n vr i j ru ïne uz e s ta a t.

Ho e k ge ve l bo e r de r i je n k wa me n in de o m ge v in g ve e l vul d i g vo o r , z o bl ij k t o n de r me e r u i t he t Kad as t ra al M in uu t pl a n 1 8 1 1 -1 8 3 2 . In de l o o p de r e e uwe n z ij n de me e s te ho e kg e ve l bo e rd e r ije n e ch te r ve r bo u wd ( wa ar b ij de ho e k we r d d i ch t ge z e t) o f ge s l o o p t. He t t ype i s da ar me e z e e r z e l dz aa m ge wo r de n . I n to ta al z ij n m in de r dan 2 5 ho e k ge ve l bo e rd e r ije n in Br ab an t be wa ar d ge bl e ve n . On t w ik ke l in ge n in d e be d r ij fs vo e r i n g v an he t ag r ar is c h be d r ij f e n n ie u we ide e ë n o ve r wo o n co m fo r t z o r gde n we l vo o r ni e uw e we nse n e n be h o e f te n i n W ij bo s c h, m aa r de ho e k ge v e l bl e e f Een detail van het schilderij Aanbidding der Koningen van Jheronimus Bosch, uit in s ta nd . I n de l o o p de r e e uwe n is circa 1495. he t ge bo uw i n s t ap pe n ve rs te e nd , Bron: Wikipedia wa ar b ij we rd be go nne n b ij he t wo o n ge de e l te . In de ne ge n tie nde e e u w i s he t be d r ij fs ge de e l te ve rl e n gd e n in é é n fa se ve rs te e nd . D i t i s e e n be l an g r ij ke , v e e l z e g ge nde fa se in de ge s c hi e de ni s v an de bo e rde r ij .

He t o ve rs te k da t d aa r bi j aa n de ac h te rz ij de va n de bo e r de r i j o nt s to nd we r d i n he t m i dde n va n de t wi n t i gs te e e u w di ch t ge z e t . N ie t l a n g d aa rn a ve t ro k ke n de l a a t ste be wo ne r s va nu i t he t wo o n ge de e l te na ar e e n ni e uw bo uw wo ni n g. Me t de vo l l e d i ge in ge b ru ik na me al s s t al bl e ve n ve r baz i n gwe kke nd ve e l h is to r is che de ta il s be wa ard . I n de z i j ge ve l s we rde n e x tr a s tal r ame n to e ge vo e g d e n b in ne n we r de n n ie u we s t al i n ri c h ti n ge n g e m aa k t, m aa r de o ude bo e rde r ij bl e e f go e d de e l s i n ta c t. De aa np as si n ge n z i j n z u ive r f un ct io ne e l . De z e l a a ts t e bo u wf ase he e f t d aa ro m we l e n i ge cul tu ur h is to r is ch e w aa rde , ma ar va n mo nu me n t wa ar de n i s g e e n s pr ake . He t d ak we r d ge re p are e rd me t go l f pl a te n , d ie d e t and de s t i jds n ie t he b be n do o rs t aa n . In de l a a ts te ja re n z i jn l e kk a ge s o n t st aa n, d ie e e n be dre i g i n g vo r me n vo o r de aa nw e z i ge wa ard e n .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

27

Waarderingstekening De ve rk e n n in g he e f t ge l e id to t de o n de r s ta and e bo u wh i s to r is c he wa ar de n s te l l i n g . H ie rvo o r z ij n de o nde rs t aa nde ca te go r ie ë n ge ha n te e r d, co n fo r m de R i ch tl i jne n Bo u wh is to r is ch O nde rz o e k ( 2 0 0 9 ) : Ca te go r ie 1 De b l a uw ge kl e u rde l ij ne n z i jn de ge ve l s, wa n de n e n a nde re de l e n d i e va n ho ge mo nu me n t w a ard e z i j n. I n pr i nc i pe d i e ne n de z e z o ve e l mo ge l ij k o n ge w i jz i gd be ho ude n e n he rke n ba ar te bl i jve n. Ca te go r ie 2 De g r o en ge kl e ur de l ij n e n z ij n v an po s i t ie v e m o nu me n t w aa rde . H ie r z i jn be pe r k t w i jz ig i n ge n u it vo e r ba a r, m i ts de w an d e n e n ge ve l s go e d he r ke n b aa r bl i jve n . Ca te go r ie 3 G eel is va n in di f fe re n te mo nu me n t wa ar de . W i j z i g in ge n ku n ne n h ie r pl a a tsv i nde n. Ex t er ie ur a. Vo o r ge ve l : c a t. 1 e n 3 De vo o r ge ve l i s ho o g g e wa ar de e r d v an we ge d e o o rs p ro n ke l ij ke ho e k ge ve l o pz e t. I n de l o o p de r e e u we n is de g e ve l ve rs te e nd . Me t he t o p t re k ke n va n de n e ge n ti e nd e - e e u wse ge v e l vó ó r de o o rs pr o n ke l i jk e g e ve l is de o ve rs te k al s z o da n i g ve rd we ne n .

He t e l e me n t i s e ch te r we l h e rke n ba ar ge bl e ve n . D e z e ve n t ie nde -e e u wse e n ne ge n t ie n de -e e u wse e l e me n te n z i jn al s o nd e rde e l va n de afl e e sb a re ge s ch ie d e n is ho o g ge w aa rde e rd . De t wi n t i gs te -e e u wse o nde rde l e n ( u i t de pe ri o de da t he t ge bo u w al s st al w e rd ge b ru ik t) z ij n ni e t cul t uur h is to r is ch wa a rde vo l e n wo r de n da a ro m i nd i ffe re n t ge wa ar de e r d. b. L in ke rz i j ge ve l : c a t. 1 e n 3 De l in ke rz i j ge ve l be va t e e n z e ve n t ie n de -e e u ws e fa se ( ve rs te n in g vo o r hu is) e n n e g e n t ie n de -e e uw se fase ( ve rs te ni n g e n u i tb re id i n g ac h te r hu is) . B e i de f ase s wo r de n ho o g ge wa ar d e e rd al s wa ar de vo l o nde rde e l u i t de a fl e e s ba re o n tw ik ke l in g s ge s c hi e de ni s v an de bo e rde ri j . De o pe n in ge n d ie in de tw i n ti g s te e e uw z ij n to e ge vo e gd z ij n ni e t cul t uur h is to r is ch wa a rde vo l e n d aa ro m in di f fe r e n t ge wa ar de e r d. c. R e c ht e rz i jg e ve l : c a t. 1 e n 3 De re c h te rz i j ge ve l be va t e e n z e ve n t ie n de -e e u w se f ase ( v e rs te n in g vo o r hu is) e n n e g e n t ie n de -e e uw se fase ( ve rs te ni n g e n u i tb re id i n g ac h te r hu is) .

B e i de f ase s wo r de n ho o g ge wa ar d e e rd al s wa ar de vo l o nde rde e l u i t de a fl e e s ba re o n tw ik ke l in g s ge s c hi e de ni s v an de bo e rde ri j . De t w in t i gs te -e e u wse w i jz i g i n ge n z i j n n ie t cul tuu r hi s to r is c h w aa rd e vo l e n da aro m i nd if fe r e n t ge w aa rde e rd . d. Ac h te r ge ve l : ca t . 3 De a c h te r ge ve l k wa m t o t s t an d me t he t d i c htz e t te n v an d e o ve rs te k , in de tw e e de he l f t va n de t w in t i gs te e e u w. De bo u wf ase e n de ma te r ial is e r i ng z i jn n ie t va n g ro te cul tuu r hi s to r is ch e w aa rde e n daa ro m in di f fe r e n t ge w aa rde e rd .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

28

I n t er ie ur a. G e b in t - e n k a pco ns t ru c t ie : c a t. 1 e n 2 De ge b in t co n s tru c t ie w o rd t ho o g ge w aa rde e rd al s pr i ma i r co n s tru c t ie f o n de r de e l va n de bo e r de r i j. He t l a te r b i j ge pl a at s te de rde ge b i n t e n de he r ge br ui k te co n st ru c t ie v an d e u i tb re id i ng ( z e sde e n z e ve nde ge b i n t) wo rde n e ve ne e ns h o o g ge wa ar de e r d al s o nde rde e l va n de afl e e s ba re o n tw ik ke l in g s ge s c hi e de ni s. De k a pco ns t ru c ti e bo ve n he t wo o n ge de e l te is va n ho ge wa ar de al s pr i m ai r co n s tru c t ie f o n de rde e l va n de bo e rde r ij . De t we e s pa n te n i n he t be dr i jf s ge de e l te z i j n e ve ne e ns v an ho ge w aa rde . V o o r he t o ve r i ge is i n de k a p ve e l ve r n ie u wd. V an we ge d e ho o fdo pz e t e n de to e pa ss in g va n tr ad i t io ne l e ma te r ial e n is de re st va n de co ns tr uc t ie po s i t ie f g e w aa rde e rd . b. Be ga ne gro nd : c a t. 1 , 2 e n 3 De ( re s ta n te n va n) de z i jw an de n va n de sc ho u w e n de s c ho u wb al k me t h e t bo ve nl i g ge nde me tse l we rk z ij n ho o g g e wa ar de e r d al s pr i m ai r o nde rde e l va n he t i n te ri e ur va n h e t vo o rh ui s.

He t o o rs pr o n ke l i jk e me t se l we r k v an de s cho uw da t is ve r va n ge n do o r kal kz an ds te e n is po s i t ie f ge w aa rde e rd va n we ge de pl aa ts , ni e t va nwe ge de ma te ri al ise ri n g . De l a te r t o e ge vo e gde ka s t i n de sc ho u w e n de d o o r g an g re c h ts va n de s c ho u w z i j n va n po s i t ie ve w aa rde al s o nde rde e l va n de afl e e s ba re o n tw ik ke l in g . De b al kl a a g in he t vo o r hu is is ho o g ge wa a rde e rd , de bal kl a a g v an de ge u t po s i tie f . De t wi n t i gs te -e e u wse s tal i nr i ch t i n ge n z i jn i nd if fe r e n t ge w aa rde e rd . De muu r tus se n de s t al e n de de e l is ho o g ge w aa r de e rd al s ka ra k te r is t ie k hi s to r i sc h e l e me n t i n e e n b o e r de r i j. W at be t re f t m a te ri al ise r in g is he t bo ve ns te ge de e l te v an he t m e t se l we r k i nd i f fe r e n t ge w aa rde e rd , h e t o nde rs te ge de e l t e ho o g . He t mu ur we rk tus se n de s ta an de r s v an he t z e ve n de ge b i n t is al s k a ra kt e r is t ie k h is to r is ch e l e me n t ho o g ge wa ar de e r d. W a t be t re f t m a te ri al ise r in g is he t me tse l we rk in d if fe re n t ge wa ar de e r d, he t re ge l we rk me t s t ro ho o g . Oo k he t o ve r st e k is ho o g ge w aa rde e rd . c. Zo l de rve rd ie pi n g : c a t.

1 e n 2 De o o rs pro nk e l i jke e i ke nho ut e n vl o e r de l e n d ie z ij n he r ge b ru ik t o m de z i j be uk a f t e t i m me r e n z ij n ho o g ge w aa rde e rd al s o o rs pro nke l i jk o nde rde e l va n de bo e rd e r ij . De hu i di ge vl o e r i s po s i t ie f g e w aa rde e rd al s be gi n t wi n t i gs te -e e uws o nde rde e l .

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

29

Bo u wh is to r is che ve r ke n ni n g me t w aa rde s te l l in g K e r ks tr aa t 2 9 te W i jb o sc h

30

Aanbevelingen De z e bo u wh i st o r is c he v e rke nn i n g to o n t aa n d a t de bo e rde r ij aa n de Ke r ks tr aa t 2 9 t e W i j bo s ch va n bi jz o nde r ho ge bo u wh i st o r is c he w aa rd e is . He t ge b o uw he e f t e e n ui tz o nde rl ij k ho ge l e e f t ij d. Ve e l o nde rde l e n s t a m me n ui t de e e r st e , mo ge l ij k vi j ft ie nde -e e uw se bo u w fa se . D aa rn aa st i s o o k d e t ypo l o g ie va n be l a n g. H o e k ge ve l bo e rde ri je n z ij n z e e r z e l dz a a m ge wo r de n e n v r ij we l z o nde r u i tz o nde ri n g be s che r md al s ge me e n te l i jk o f ri jk s mo n ume n t . He t st r e kt da aro m z e e r to t de aa nbe ve l in g he t o bje c t te be s ch e r me n do o r mi dd e l va n e e n ju r id is che s t at us , z o d at de a an we z i ge wa ar de n i n s ta nd ku nne n wo rde n ge ho ude n. Bi j e e n to e ko ms t i ge he r be s te m m in g is he t v an be l a n g d a t de no g afl e e sb a re h is to r is che g e l aa gd he id va n he t p an d wo rd t ge re s pe c te e rd . Wa ar de vo l l e h is to r is che e l e me n te n di e ne n z o ve e l mo ge l ij k in t ac t te bl i jve n, z o da t de bo u w - e n ge b r ui ks ge s ch ie de n i s he rke nb aa r bl ij f t. D aa rb i j ve r die n t e e n a an t al a spe c te n b i j z o nde re a an da ch t : 1 .