Bijlage 4.2 - Historisch vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten

Daar uit een Brits inlichtingenrapport naar voren komt dat de Duitsers een hoofdkwartier hadden binnen de bufferzone, op zo’n 75 meter ten noordwesten van het onderzoeksgebied, is het goed mogelijk dat deze tactiek daar ook op is toegepast. 3. Op 23 oktober 1944 ging Operatie Colin van start, wat uiteindelijk de bevrijding van Schijndel zou betekenen. De 51st Highland Division viel uit oostelijke richting aan, kort na middennacht, waarbij een gedeelte van de aanval via Wijbosch liep, de andere via wat nu het industrieterrein Duin is. Met name op die laatste plek vonden zware gevechten plaats tussen de 5th Queen’s Own Cameron Highlanders en het Duitse Blochbataljon. Toen de Highlanders uiteindelijk die horde namen, werden er bij Schijndel nog maar weinig gevechten genoteerd. De 2nd Seaforth Highlanders sloten na de eerste aanvalsgolf aan vanaf de Rooiseweg, kwamen dus langs het onderzoeksgebied, en zeiden nergens op georganiseerd vijandelijk contact te zijn gestuit. Dat is de ene kant van het verhaal op 23 oktober. Echter, als er wordt gekeken naar de artillerieplannen van Operatie Colin, ontstaat het beeld dat er wel beschietingen zijn geweest op het onderzoeksgebied. Er loopt in de plannen een artillerielijn direct door het onderzoeksgebied en de toegewezen eenheid, de 190th Field Regiment van de 15th Infantry Division heeft de beschietingen uitgevoerd.

In combinatie met de geschutkraters die zichtbaar zijn op luchtfoto’s (15-3-1945), is het gehele onderzoeksgebied daarbij minstens verdacht op de geschutmunitie van dit type eenheid. Ook had de 61st Medium Regiment een doelwitlijn aan de rand van het onderzoeksgebied deze dag, maar het is niet duidelijk of deze beschieting is uitgevoerd. Een van de EODD-meldingen, echter, betreft de vondst van een 5,5 inch brisantgranaat in de bufferzone van het onderzoeksgebied. Dit is munitie die ook door het genoemde medium regiment werd gebruikt. Daarmee is het onderzoeksgebied ook verdacht op deze geschutgranaten. 4. Na Operatie Colin en de bevrijding van Schijndel op 23 oktober 1944, werd het betrekkelijk rustig rondom het onderzoeksgebied. Wel lag het in de buurt van het geallieerde vliegveld op de Vlagheide dat tussen februari – april 1945 in gebruik was en waar een aantal vliegtuigen bij het opstijgen crashten, maar er zijn geen indicaties dat het onderzoeksgebied hierbij betrokken was. Ook lag het niet in de buurt van de V1inslagen rondom Schijndel. Na de bevrijding komt er nog één indicatie naar voren: uit schaderapporten van na mei 1945, en ook op basis van luchtfotoanalyse, blijkt de gehele boerderij op het onderzoeksgebied – toentertijd Heikant G25 – te zijn vernietigd.

Dit wordt verder ondersteund door de gevonden tekening bij het BHIC van de noodboerderij die gebouwd diende te worden (zie 4.7.1. beeldmateriaal). www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 29 van 128

GIS-

Datum:

Indicatie:

17-9-1944

Geallieerde luchtlanding op Schijndelse Heide. Ewaldbataljon komt diezelfde

codering:

N.v.t.

avond aan in Schijndel en graaft zich, na het vastlopen op een Amerikaanse linie, in bij het onderzoeksgebied.

N.v.t.

18-9-1944

Amerikaanse jeeps lopen in hinderlaag van Ewaldbataljon. 502nd voert reddingsoperatie uit.

22-9-1944

1e en 3e bataljon van 501st nemen (vanuit Heeswijk en Eerde) gedurende de nacht en ochtend het centrum van Schijndel in. 3e bataljon gaat daarna

N.v.t.

vanaf oostzijde Rooiseweg, door het onderzoeksgebied, in de richting van St. Oedenrode en levert daarbij gevechten. 27-9-1944

N.v.t.

1944 N.v.t.

De frontlinie bevriest op het onderzoeksgebied. Artilleriebeschietingen en

t/m 23-10- grondgevechten tussen Britse en Duitse patrouilles vinden in deze weken plaats.

23-10-1944 Operatie Colin en de bevrijding van Schijndel. Geen grondgevechten op en rond het onderzoeksgebied, wel artilleriebeschietingen.

Tabel 2: Relevante of belangrijkste indicaties.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 30 van 128

4.7.1

Beeldmateriaal

Figuur 1: Bewegingen van 501st in Schijndel op 22-9-1944; Schutsboom blijft in Duitse handen. Bron: D. Paagman, De bevrijders van Schijndel, september en oktober 1944 (Schijndel 2019), 218.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 31 van 128

Figuur 2: Ruwweg de frontlinie tussen 27-9-1944 t/m 23-10-1944 Bron: D. Paagman, De bevrijders van Schijndel, september en oktober 1944 (Schijndel 2019), 219.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 32 van 128

Figuur 3: Verloop Operatie Colin, 23-1944. Bron: D. Paagman, De bevrijders van Schijndel, september en oktober 1944 (Schijndel 2019), 221.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 33 van 128

Figuur 4: Schets (10-9-1945) van de te bouwen noodboerderij op de Heikant G25 (nu Rooiseweg 8). Bron: Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC), 1484 Bouwvergunningen Schijndel, 1901-1989, inv. nr. 810 Schijndel: Bouw noodboerderij 12-6-1946.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 34 van 128

5

Conclusie en advies

Op basis van het onderzoek conflictperiode zal in dit hoofdstuk een gemotiveerde conclusie getrokken worden of het onderzoeksgebied als ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ aangemerkt wordt. Indien (een deel van) het onderzoeksgebied ‘verdacht’ is, dan zal gepoogd worden om hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, aantallen, type ontstekingsinrichtingen (van afwerpmunitie) en de verschijningsvorm van de mogelijk aanwezige OO te achterhalen. Naar aanleiding van de geraadpleegde bronnen is (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht verklaard op een verhoogd risico tot aantreffen van Ontplofbare Oorlogsresten (zie Bijlage 1 voor de Inventarisatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied).

5.1

Aan te treffen Ontplofbare Oorlogsresten

Op basis van het onderzoek conflictperiode kunnen de mogelijk aan te treffen OO vastgesteld worden. Aan de hand van het geanalyseerde feitenmateriaal worden de verschillende (sub)soorten en verschijningsvormen van de munitieartikelen onderzocht. Omtrent de hoeveelheid van het mogelijk aan te treffen munitiemateriaal is op basis van de beschikbare gegevens geen uitspraak te doen. Onderstaande Tabel 3 geeft een overzicht van de mogelijk aan te treffen Ontplofbare Oorlogsresten binnen (een deel van) het onderzoeksgebied. Hoofdsoort

(Sub)soort en kaliber:

Verschijningsvorm:

Explosief: Onderdeel wrak

Restant

springput/explo

sie

Opgeslagen,

Gedumpt,

Begraven

Verschoten,

Gegooid,

Gelegd,

Weggeslingerd

Afgeworpen

Kleinkalibermunitie16 Infanteriemunitie (Geallieerd en/of Duits)

15

Hand- en geweergranaten

✓

✓

Munitie voor granaatwerpers Raketten (Panzerschreck)

Geschutmunitie (Geallieerd en/of Duits)

Brisantgranaat (20 mm t/m 5.5 inch; brisant en rook)

✓

Mortiergranaat (2 inch t/m 81 mm; brisant en rook)

Tabel 3: Overzicht van de mogelijk aan te treffen OO in het onderzoeksgebied.

Op de Inventarisatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart wordt de categorie infanteriemunitie gehanteerd als verzamelnaam voor verschillende soort OO. De hieronder te scharen OO uit het CS-VROO worden in de legenda onder deze noemer weergegeven ten behoeve 15

van de overzichtelijkheid van beide kaarten. Hieronder wordt verstaan: Klein Kaliber Munitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en raketten (Panzerschreck). De aanwezigheid van Klein Kaliber Munitie (KKM) leidt niet tot significante risico’s op het gebied van Arbo-veiligheid. In de branche is daarom afgesproken dat hiernaar niet actief wordt gezocht. 16

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 35 van 128

5.2 Horizontale afbakening Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied is Bijlage 2a van het CS-VROO als uitgangspunt gehanteerd. De indicaties uit Bijlage 2, de conclusie van het onderzoek conflictperiode (Paragraaf 4.7) zijn als uitgangspunt gebruikt voor de horizontale afbakening van het op OO verdacht verklaarde gebied. Grondgevechten | Uit het literatuur- en archiefonderzoek blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij grondgevechten. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor grondgevechten: Bij grondgevechten bestreden tegenstanders elkaar op relatief korte afstand met bijvoorbeeld handvuurwapens, mitrailleurs, hand- en geweergranaten, granaatwerpers et cetera. Vanaf het begin van Operatie Market Garden, 17-9-1944, tot aan de bevrijding van Schijndel, 23-10-1944, was het onderzoeksgebied meermaals het terrein van grondgevechten. Zie de beschrijvingen bij 4.7 Conclusie onderzoek conflictperiode op welke momenten Duitse, Amerikaanse en Britse troepen door het gebied kwamen en gevechtshandelingen uitvoerden. Doordat er veelvuldig en vanuit meerdere windrichtingen is gevochten, is het gehele onderzoeksgebied verdacht op infanteriemunitie van zowel Duitse als van geallieerde zijde.

Artilleriebeschieting | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen (onder andere) met geschutmunitie. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor artilleriebeschietingen: Beschieting door grondgebonden geschut, mortieren of grondgebonden (meervoudige) raketwerpsystemen of beschieting door scheepsgeschut. Het volledige onderzoeksgebied was zoals gezegd vanaf Operatie Market Garden tot aan de bevrijding van Schijndel op 23 oktober 1944 een frontliniegebied. Daardoor was het ook op meerdere momenten een doelwit voor artillerie-eenheden. Resumerend, er is op basis van het bronmateriaal in/rondom het onderzoeksgebied teruggevonden: i) verschoten geschutmunitie van Amerikaanse luchtlandingsartillerie – deze is hoogstwaarschijnlijk ingezet tijdens de eerste dagen van Market Garden; ii) verschoten geschutmunitie van Britse field en medium regiments, die veelvuldig op Schijndel schoten tijdens de granaatweken en expliciet het onderzoeksgebied en de bufferzone als doelwit hadden bij Operatie Colin; en iii) verschoten Duitse geschutmunitie, die er in beide fases terecht kan zijn gekomen. Het minimaal te verwachten kaliber is 20 mm, het maximaal te verwachten kaliber is 5.5 inch.

Gedumpte OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat er in het onderzoeksgebied militaire vergravingen (loopgraven, mangaten en mogelijke wapenopstellingen) waren waar munitie in kan zijn achtergebleven. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor gedumpte OO: Munitieartikelen om diverse redenen gedumpt en/of achtergelaten. In de meeste gevallen werden hiervoor locaties uitgezocht waarbij het mogelijk was de munitieartikelen aan het zicht te onttrekken. Op basis van luchtfotoanalyse is vastgesteld dat minimaal tussen 17 en 19 september 1944 een deel van het Duitse Ewaldbataljon zich had ingegraven in het onderzoeksgebied. Meerdere dekkingsgaten zijn goed zichtbaar op de foto’s. Deze zijn ingetekend op de Inventarisatiekaart (Bijlage 1). Ter plaatse van dit type militaire vergraving kan infanteriemunitie worden verwacht. Het uitgangspunt is dat deze mangaten met dusdanige spoed verlaten moesten worden – tot aan halsoverkop – dat er geen tijd was voor soldaten om zich te bekommeren om het meenemen van munitie. Conform CS-VROO is geen eenduidige afbakening van ‘militaire infrastructuur’ mogelijk. Deze dient derhalve situationeel te worden bepaald.

Met inachtneming van kleine afwijkingen in de positionering alsmede eventuele vervorming van historische luchtfoto’s wordt een buffer van 5.00 m1, gemeten vanuit de puntindicatie (militair bouwwerk), aangehouden.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 36 van 128

5.3 Verticale afbakening De verticale afbakening van het verdachte gebied is afhankelijk van de verschijningsvormen welke in het onderzoeksgebied zijn geconstateerd. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient rekening te worden gehouden met verschillende factoren, zoals bodemgesteldheid, bodemweerstand, vorm en diameter van de OO. Voor het merendeel van de (verschoten/weggeslingerde) munitieartikelen zijn gegevens, zoals de verwachte snelheid en inslaghoek, niet gevonden in het archiefonderzoek. Uit gegevens van het DINOloket (Geologisch booronderzoek B45D0283, B45D0488, B45D0491 en B45D1159)17 blijkt dat doorgaans de eerste anderhalf tot twee meter uit zand bestaat, met daaronder een laag leemgrond. Daarnaast heeft de maaiveldhoogte ten tijde van de Tweede Wereldoorlog invloed op de uiteindelijke verticale afbakening. Het is echter niet altijd mogelijk met volledige zekerheid de exacte maaiveldhoogten te achterhalen, waardoor de afbakening in dit opzicht als indicatief beschouwd moet worden. Op basis van de relevante historische kaart op https://www.topotijdreis.nl kan het volgende gesteld worden: de maaiveldhoogte bedroeg ongeveer tussen de +9.50 m1 NAP en +10.20 m1 NAP.18 Verschoten OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied te maken heeft gehad met beschietingen door geallieerde artillerie.

Daarnaast werd – de omgeving van – het onderzoeksgebied beschoten door zowel Duitse als geallieerde mortieren. Het onderzoeksgebied is eveneens betrokken geweest bij grondgevechten, waardoor er een kans is op het aantreffen van verschoten en geworpen infanteriemunitie (kleinkalibermunitie, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en raketten). Onderstaand is een tabel opgenomen waarin de maximale indicatieve diepteligging van verschoten geschutmunitie in zandgrond is opgenomen. Deze getallen zijn gebaseerd op kengetallen, voortkomend uit onderzoeken van explosievenopsporingsbedrijven en de EODD. Het grootst mogelijk te verwachten kaliber, in dit geval 5.5 inch, kan op maximaal 1.50 m1 minus maaiveld worden gevonden. Deze wordt als maximale indicatieve diepteligging gebruikt. Maximale indicatieve diepteligging van de geschutmunitie per kaliber in zandgrond Hoofdsoort

Subsoort/kaliber Verschijningsvorm

Nationaliteit

Indringing t.o.v. mv (m¹)

20 mm

Verschoten

Geallieerd/Duits

0.20 tot 0.30

Verschoten

Geallieerd

0.30

Verschoten

Geallieerd/Duits

0.20 tot 0.50

Verschoten

Geallieerd

0.30 tot 0.80

Verschoten

Duits

0.30 tot 0.80

Geschutmunitie (Vlakbaan en Krombaan) Geschutmunitie

Geschutmunitie

Geschutmunitie

Geschutmunitie

17 18

2 inch (Krombaan) 75 mm (Vlakbaan) 3 inch (Krombaan) 8 cm (Krombaan)

https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens (bezocht op 8-8-2025). Kadaster, ’Topotijdreis: meer dan 200 jaar topografie’ <https://www.topotijdreis.nl/> (bezocht op 8-8-2025).

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 37 van 128

Geschutmunitie

Geschutmunitie

Geschutmunitie

Geschutmunitie

81 mm

Verschoten

Geallieerd

0.30 tot 0.80

(Krombaan) 25 ponder

Verschoten

(Krombaan) 4.5 inch

Verschoten

(Krombaan) 5.5 inch

Verschoten

(Krombaan)

Geallieerd

Geallieerd

Geallieerd

0.75

0.75 tot 1.50

0.75 tot 1.50

Tabel 4: Overzicht met de maximale indicatieve diepteligging van verschoten geschutmunitie. Gedumpte OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied te maken heeft gehad met dekkingsgaten waarin munitie kan zijn achtergebleven. Uit ervaring blijkt dat munitie in stellingen over het algemeen niet dieper dan 1.50 m¹ minus maaiveld wordt gevonden. Derhalve hanteert Den Ouden Bodac B.V. deze indicatieve diepteligging voor de plekken waar de dekkingsgaten hebben gelegen.

5.4 Advies en vervolgstappen Het onderzoeksgebied kwalificeert Den Ouden Bodac B.V. op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal als ‘verdacht’ op de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Daar waar het verdachte gebied en het onderzoeksgebied elkaar overlappen (het opsporingsgebied) adviseren wij de opdrachtgever om het opsporingsproces voort te zetten. Indien alleen grond wordt aangebracht, waarbij geen beroering of afgraving van de bodem plaatsvindt, kan worden overwogen om de bodem voorafgaand aan de (grond)werkzaamheden niet nader te onderzoeken op de aanwezigheid van OO. Bij aan- en afvoer van grond zal echter vaak gebruik worden gemaakt van zware machines. De druk en trilling die door deze machines op de bovengrond wordt uitgeoefend kan mogelijk leiden tot het in werking treden van OO die (net) onder het maaiveld liggen. Het is derhalve aan te bevelen de bodem voorafgaand aan deze werkzaamheden toch te laten onderzoeken op de aanwezigheid van munitieartikelen. Daar waar enkel graafwerkzaamheden plaatsvinden binnen de contouren van reeds naoorlogs vergraven tracés van bijvoorbeeld rioleringssleuven kan redelijkerwijs worden aangenomen dat OO destijds zijn opgemerkt en weggenomen. Deze aanname is echter geen wetmatigheid.

Het is derhalve raadzaam voor aanvang van de voorgenomen werkzaamheden een protocol op te stellen met betrekking tot de handelswijze bij het incidenteel aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog. Ook voor gebieden welke als ‘onverdacht’ verklaard zijn kan gebruik worden gemaakt van dit protocol. Den Ouden Bodac B.V. heeft reeds een Protocol Toevalstreffer voor u opgezet (te vinden in Bijlage 7). Verder wordt door Den Ouden Bodac B.V. dringend aanbevolen om, bij start van werkzaamheden, de resultaten van dit onderzoek te delen met het bevoegd gezag. Om de risico’s van de aanwezigheid van OO in relatie tot het toekomstige gebruik c.q. de toekomstige functie van het projectgebied in kaart te brengen kan de opdrachtgever besluiten tot het laten uitvoeren van een Risicoanalyse OO (RA). In de RA worden de risico’s beoordeeld dat OO ongewenst tot uitwerking komen ten gevolge van de geplande grondroerende werkzaamheden en wat de uitwerkingsfactoren daarvan kunnen zijn. Op basis van de risicobeoordeling kan de noodzaak tot het uitvoeren van detectiewerkzaamheden worden bepaald, hetgeen kan leiden tot een beperking van het te detecteren gebied. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 38 van 128

Den Ouden Bodac B.V. kan deze werkzaamheden voor u uitvoeren.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 39 van 128

6

Leemten in kennis

Het is uiteraard altijd mogelijk dat bepaalde oorlogshandelingen niet zijn beschreven, gearchiveerd of in de tijd verloren zijn gegaan, waardoor deze in het heden niet als feitenmateriaal terug te vinden zijn. ✓

Niet alle gebeurtenissen konden tot een exacte locatie worden herleid;

✓

Er zijn geen luchtfoto’s van – de omgeving van – het onderzoeksgebied vlak na Operatie Colin op 2310-1944;

✓

Het is niet bekend waar de exacte Duitse posities zaten rond de frontlinie tussen 27-9-1944 en 23-101944;

✓

Er is slechts zeer beperkt informatie beschikbaar m.b.t. munitieruimingen gedurende de periode 19471971;

✓

De ligplaatsen van gemelde en geruimde OO konden niet allemaal achterhaald worden;

✓

Niet alle boven Nederland uitgevoerde bombardementen zijn nauwkeurig geregistreerd;

✓

Luchtfoto’s geven een momentopname van een situatie die op een eerder of later tijdstip geheel anders zou kunnen zijn.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 40 van 128

Bijlage 1.

Inventarisatiekaart en OO-Bodembelastingkaart

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 43 van 128

Bijlage 2. Indicatietabel onderzoek conflictperiode en luchtfotoanalyse Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

Begin mei 1940

Context – Militaire aanwezigheid Schijndel vlak voor Duitse inval

Context – Militaire aanwezigheid Schijndel vlak voor Duitse inval

Nierstrasz

BHIC (Documentatie Schijndel)

In Noord-Brabant en Noord-Limburg voerde C.-III L.K. het bevel. […]

Van sept. ’39 tot 10 mei ’40 zijn in Schijndel gelegerd: Staf van de Vde

III L.K. (min de onderdelen, die voorgoed of tijdelijk bij de Peel Div.

divisie met kolonel de Jong aan het hoofd en de Staf van het 3

waren ingedeeld) in het rayon ’s Hertogenbosch – Oss – Heesch –

Regiment Artillerie, commandant overste Cramwinkel. Bureaus in

Schijndel – Vught – Elshout.19 […] Er was een uitgebreid

patronaat en St. Servatiusgebouw. De manschappen bezetten de

vernielingsplan samengesteld. […] Het Peeldetachement

Peelstellingen. Op 10 mei ’40 vertrokken beide Staven in noordelijke

genietroepen zou na het uitvoeren van de taak onder bevel treden

richting.21

N.v.t.

N.v.t.

Context – Militaire aanwezigheid Schijndel vlak voor Duitse inval Bij aanvang van de Duitse inval zat er geen gevechtseenheid in Schijndel. Conclusie: Niet relevant.

e

van C.-Peel Div., terwijl het geniedetachement Frets te Schijndel moest verzamelen.20 10 mei 1940

Context – Geniedetachement komt aan in Schijndel en vertrekt Context – Geniedetachement komt aan in Schijndel en vertrekt weer

weer

Nierstrasz

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (Gevechtsverslagen en

Nadat gebleken was, dat de brug bij Oeffelt onvernield in ’s vijands

N.v.t.

N.v.t.

Op 10 mei trekt een geniedetachement terug op Schijndel. Maar al snel vertrekt deze weer naar Gennep. Er zijn geen gevechtshandelingen in of rond Schijndel.

-rapporten mei 1940)

handen was gevallen, heeft de Vak C., hoewel de brug buiten zijn

Zoodoende trok het detachement met tros naar Schijndel [….]. In

Vak lag, aan de C. van het genietdetachement Frets opdracht

Schijndel was alles afwezig, echter kon weer contact met C. vak Erp

gegeven, te trachten, de brug alsnog te vernielen. De C. van dit

worden verkregen, die order gaf de spoorbrug in Gennep te gaan

detachement ontving deze opdracht, toen hij reeds was

vernielen […].23

Context – Geniedetachement komt aan in Schijndel en vertrekt weer

Conclusie: Niet relevant.

teruggetrokken op Schijndel (volgens zijn opdracht).22 11 mei 1940

Context/Indicatie – Stellingen Zuid-Willemsvaart en Duitse intocht Schijndel

Context – Mislukte vernietiging brug bij Heeswijk

N.v.t.

BHIC (Documentatie Schijndel)

Amersfoort

Daarbij is vast komen te staan, dat de brug bij Heeswijk in 1940 door

Belangrijker was echter dat een deel van de Peeldivisie het bevel de Nederlanders is opgeblazen d.w.z. enkel het klapstuk. voor

terugtocht

niet

had

ontvangen.

De

Nederlandse Onbeschadigd bleven de pijlers. Daardoor konden de Duitsers met

bataljonscommandanten bij (van I-3 RI en I-6 RI) waren in de nacht behulp van ter plaatse aan hun zijde toevallig aanwezig zijnde ijzeren van 10 op 11 mei niet op de hoogte van de terugtocht en bleven op balken een noodbrug maken. Voor het geval de noodbrug het zou hun post. De westoever van de Zuid-Willemsvaart tussen Middelrode begeven, hadden de Duitsers een in de buurt liggend schip onder de en Dinther, het gedeelte waarnaar hun bataljons hadden moeten noodbrug gesleept.31 trekken, bleef nu geheel onbezet. In dit vak lag, in de buurt van Heeswijk, een brug, die niet vernield werd. De kansen van een

Context/Indicatie – Onbewaakte brug bij Heeswijk

19

V.E. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 (Den Haag 1952), 1.

20

Nierstrasz, De verdediging, 19. BHIC, 1589 Documentatie Schijndel, inv. nr. 0478 Overzicht van een tentoonstelling van de Bond van Oud Strijders getiteld "20 jaar na onze bevrijding"; met

21

chronologie van de gebeurtenissen in Schijndel tussen 1940 en 1944, 1965. 22 Nierstrasz, De verdediging, 242. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940, inv. nr. 524029 Verslag van de commandant van het geniedetachement Frets kapitein ir. C. Frets. 23

31

BHIC, 1589, inv. nr. 0813 Lijsten van vernielde en beschadigde panden gemeente Schijndel. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

N.v.t.

Context/Indicatie – Stellingen Zuid-Willemsvaart en Duitse intocht Schijndel Onbedoeld is er geen Nederlandse verdediging bij de brug tussen Steeg en Heeswijk. Deze is ook niet goed vernield, waardoor de Duitse troepen hier eenvoudig en zonder gevechten een overgang kunnen creëren. Meerdere bronnen beschrijven hoe rond 16u een Duitse motorrijder als verkenner vooruit gaat, waarna al snel andere Duitse legereenheden volgden. Er waren geen gevechten in Schijndel; wel waren er twee incidenten: een huis aan de Stationsstraat werd in brand geschoten en een groepje toekijkers werd weggejaagd op de Hoofdstraat, ter hoogte van de Pompstraat. Beide plekken zijn ruim verwijderd van het onderzoeksgebied. Conclusie: Niet relevant.

Pagina 44 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

succesvolle verdediging achter de Zuid-Willemsvaart waren dus Nederlands Instituut voor Militaire Historie (Gevechtsverslagen en minimaal. […] Aan Duitse zijde was in de avond van de 10e mei -rapporten mei 1940) namelijk

besloten de

doorbraak door de

Peel-Raamstelling

onmiddellijk uit te buiten. […] Over een breed front diende de divisie de bruggen over de Zuid-Willemsvaart te overmeesteren om vervolgens door te stoten en het gebied rondom Roosendaal in bezit te

nemen.

[…]

Vrij

baan

had

In den loop van den middag komen burgers het bericht brengen, dat te Heeswijk ca. 8 km. O. van onze stelling, een brug geslagen is door de Duitschers, waarover zij gemotoriseerde afd. vervoeren.32

de

vooruitgezonden Indicatie – Duitse intocht Schijndel Aufklärungsabteilung van de 254. Infanteriedivision, die via de BHIC (Documentatie Schijndel) onverdedigde brug bij Heeswijk de Zuid-Willemsvaart passeerde. In de loop van de middag, om ongeveer 13.00 uur, sloegen enkele In de namiddag van zaterdag 11 mei reeds, reed te plusminus 16 uur Nederlandse burgers alarm en meldden de opmars van deze Duitse de eerste Duitse soldaat (een verkenner) per motor door de troepen aan de dichtstbijzijnde Nederlandse militairen, die ten gemeente. Hij kwam van Heeswijk en reed naar de richting Boxtel. noorden van Middelrode bij Den Dungen langs het kanaal lagen en Terstond verschenen er steeds meer en meer troepen vanuit de behoorden tot het IIIe bataljon van het 14e Regiment Infanterie. 24

Ten zuiden van Heeswijk had de 5e compagnie van het 481. Infanterieregiment weinig moeite de Zuid-Willemsvaart te bereiken. […] Veghel werd bezet en om 09.30 uur verkenden de eerste patrouilles de kanaaloever. […] Toen de eerste Duitse pantserwagens zich bij Veghel op de kanaaloever vertoonden, openden de Nederlandse troepen, die tot het IIe bataljon van het 2e Regiment Infanterie en het IIe bataljon van het 17e Regiment Infanterie behoorden, dan ook vol overtuiging het vuur. Het aanwezige 6 Veld geschut vernielde enige Duitse pantserwagens, terwijl infanterie iedere poging de Zuid-Willemsvaart over te komen verhinderde. […] Toch moesten uiteindelijk de Nederlandse troepen bij Veghel zich

richting Heeswijk. Die gehele nacht trokken er Duitse troepen met zwaar materiaal en kanonnen door onze gemeente naar de richtingen Boxtel en Sint-Oedenrode. Vergeleken bij wat Schijndel nog te wachten stond, kan men niet zeggen, dat deze eerste kennismaking met de Duitse Wehrmacht onheilen van betekenis bracht. Een dubbel woonhuis aan de Stationsstraat (thans Europalaan) werd in brand geschoten. Een projectiel van licht kaliber werd afgevuurd op de pomp in de richting van groepje nieuwsgieringen welke in de nabijheid van de gemeentepomp verzameld stond. Deze pomp stond indertijd nog aan de westzijde van de Hoofdstraat, ter hoogte van de Pompstraat. Niemand liep enig letsel op.33

gewonnen geven, omdat ten zuiden van deze plaats, bij Erp, het 456. Infanterieregiement wél over de Zuid-Willemsvaart kwam. […] Uiteindelijk bereikte het 481. Infanterieregiment, dankzij de doorbraak bij Erp van het 456. Infanterieregiment, in de avond van 11 mei St. Oedenrode. […] De verdediging van de Zuid-Willemsvaart door de Peeldivisie was binnen een dag ineengestort.25 Molenaar Op last van de O.L.Z. werd in de morgen van 11 mei een verkenning uitgevoerd. Hiertoe startte omstreeks 10.40 (red. voetnoot vermeldt dat de verkenningsvlucht ook eerder kan zijn gebeurd) de Fokker-C V, no 636 (kapitein-vlieger J.C. Boogaard – tweede-luitenantwaarnemer J.J. Cramer). De verkenning werd verricht boven het vak ’s-Hertogenbosch – Oss – Eindhoven – Schijndel. Door de 24 25 32 33

H. Amersfoort en P. Kamphuis, Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag 2005), 229-231. Ibidem, 234-238. NIMH, 409, inv. nr. 521084 Verslag van de commandant van de 2e compagnie van het IIIe bataljon van het 14e regiment infanterie 1e luitenant L.C.A. van Kuijk. BHIC, 1589, inv. nr. 0725 De wereldoorlog 1940-1945 teistert Schijndel; St. Lidwina te Schijndel in de oorlogsmaanden september en october 1944; twee verslagen

van de gebeurtenissen van de Duitse inval tot het tijdstip van de bevrijding, zonder datum, cq 1966. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 45 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

waarnemer werd geen vijand waargenomen. Onmiddellijk na de landing op Haamstede, omstreeks 12.05 […]26 Nierstrasz C.-XXXVIe A.K. gaf op 10 Mei een bevel voor de voortzetting van de aanval op 11 Mei, waaruit het volgende (verkort vertaald) wordt overgenomen: […] 254e Div. bereikt op 11 Mei, achter 9 Pz.Div. volgend, het gebied ’s-Hertogenbosch – Helvoirt – Schijndel. […] Afgaande op de beschikbare gegevens is de Auf kl.Abt. 254 vooruitgezonden, ter verkenning van de Zuid-Willemsvaart tussen ’s-Hertogenbosch en Veghel en vond deze een gedeelte daarvan onbezet, zot dat zij over St. Michielsgestel verder verkende.27 In de namiddag, te ongeveer 13.00, berichtte een burger, dat de Duitsers te Heeswijk, in het niet bezette vak, een brug sloegen. De B.C. zonder een patrouille heen, onder bevel van de luitenant, C. van de Bt. 6 veld, sterk een kornet en een tiental wachtmeesters en soldaten van die Bt., waarvan de stukken bij Grave waren achtergebleven. Van die patrouille berichtte een ordonnans, vermoedelijk te 17.00, dat de vijandelijke pantserwagens zich reeds op de kunstweg HeeswijkSchijndel bewogen. (De patrouille is in vuurgevecht met de vijand geraakt. De kornet is gevangen genomen, evenals enkele soldaten; de luitenant is aanvankelijk ontkomen, doch na twee dagen in handen van de vijand gevallen. Vier man zijn nog bij III-14 R.I.

teruggekomen te Dungen.)28 Paagman De volgende dag, 11 mei, hoorden de Schijndelse bewoners gevechten in de buurt van Veghel. Bij de bruggen werd in de middag gevochten

waarbij

enkele

Duitse

en

Nederlandse

militairen

sneuvelden. Rond 16.00 uur in de middag reed de eerste Duitser vanuit Heeswijk op een motor Schijndel binnen. Al snel reden er meer Duitse eenheden door Schijndel op weg naar Boxtel.29 Peters & Van Dijk In de namiddag van de tweede oorlogsdag rond vier uur zien de Schijndelaren de eerste Duitse motordonnans verschijnen. Hij rijdt door de Steeg (vanaf richting Heeswijk via de Kluisstraat en de Hoofdstraat richting Boxtel. Spoedig daarna volgen hele troepen, eerst met motoren, wagens en groot materieel, daarna in grote

26

F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940 (Den Haag, 1970), 444.

Nierstrasz, De Verdediging, 283. 28 Ibidem, 297. 27

29

D. Paagman, De bevrijders van Schijndel, september en oktober 1944 (Schijndel 2019), 9. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 46 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

marcherende colonnes. Aangezien er van vechten geen sprake is staat op de hoek van de Kluisstraat/Hoofdstraat een grote groep Schijndelaren te kijken naar deze kolossale intocht. Ten dele slaan de Duitsers richting Zuid in (St. Oedenrode en Boxtel) en ten dele richting Noord via de Boschweg, naar Den Dungen, St.Michielsgestel.30 12 mei 1940

Context – Duitse troepen trekken voorbij Schijndel

-

N.v.t.

N.v.t.

Nierstrasz

Context – Duitse troepen trekken voorbij Schijndel Op 12 mei trekken Duitse legereenheden door Schijndel – westwaarts. Er zijn geen gevechten.

Op 12 Mei in de vroege morgen rukte de 9e Pz. Div. naar het W. op. De noordelijke colonne reed over Heeswijk, Schijndel, zuid om Vught

Conclusie: Niet relevant.

[…]

34

Mei 1940, precieze datum onbekend

Indicatie – Gesneuvelden bij Schijndel

-

N.v.t.

N.v.t.

Nierstrasz

Indicatie – Gesneuvelden bij Schijndel Nierstrasz spreekt over één gesneuvelde bij Schijndel. Het is echter onduidelijk wie dit zou zijn of waar dit is gebeurd. Het is onwaarschijnlijk dat het onderzoeksgebied hierbij zou zijn

BIJLAGE II - OPGAVE VAN HET AANTAL GESNEUVELDE OF AAN HUN

betrekken.

WONDEN OVERLEDEN MILITAIREN

Conclusie: Niet relevant.

Onderdeel II-2 R.I.; 1 Onderofficier; Plaats van sneuvelen of verwonding: Schijndel.35 10 Juli 1940

Indicatie – Bombardement op Schijndel

Indicatie – Vliegbommen bij Schijndel

Eversteijn

Nationaal Archief (Inspectie Bescherming Bevolking

In de nacht van 10 juli vallen er, voor zover duidelijk voor ooggetuigen, zeven bommen aan

Luchtaanvallen)

de rand van Schijndel. Eversteijn spreekt over Lieseind, waarschijnlijk betreft het dezelfde

Datum nog niet bekend. Bombardement op Schijndel. Getroffen werd het Lieseind.36

N.v.t.

10 juli 1940. Hedennacht 0.15 bommen gevallen aan de rand van de gemeente. Geen dooden, geen gewonden. Materieele schade aan veldvruchten gering. Vermoedelijk 5 bommen, waarvan 1 niet ontploft. […] Na mijn telegram aan U is dit onderzoek nog minutieuzer geweest. Er bleek toen dat meer dan 5 bommen waren uitgeworpen en dat meer dan één bom niet geëxplodeerd was. Tot heden zijn zeven inslagplaatsen bekend.37 Bundesarchiv-Militärarchiv (Generalstab der Luftwaffe/Luftwaffenführungsstab) Tag und Zeit: 10.7.40 0030-0300 Feindflugzeuge: Etwa 40 britische Flugzeuge, teils einzeln, teils rottenweise. Flugzeugmuster nicht erkannt. 16 Flugzeuge von 5

30

B. Peters & L. van Dijk, Granaatweken: W.O. II in Schijndel, 17 september tot 23 oktober 1944 (Schijndel 2014), 15.

34

Nierstrasz, De verdediging, 395. Ibidem, 483.

35 36 37

T. Eversteijn, Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen V-wapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 (z.p. 2011), 242. Nationaal Archief, 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen, inv. nr. 78 Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over

Geallieerde luchtactiviteiten, Noord-Brabant, 1940-1941. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

N.v.t.

Indicatie – Vliegbommen bij Schijndel

gebeurtenis. Er zijn rond het tijdstip Britse vliegtuigen in het Nederlandse luchtruim, dus het lijkt mogelijk dat een van deze, om wat voor reden dan ook, de bommen heeft afgeworpen. De inslagplaatsen zijn op anderhalve kilometer van het onderzoeksgebied en er zijn geen indicaties dat het betrokken was bij dit incident. Conclusie: Niet relevant.

Pagina 47 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

verschiedenen Bombenstaffeln beim Anflug festgestellt. Tätigkeit: Bomben- und Minenabwürfe entsprechend nachtstehender Aufstellung.38 8 juli 1941

-

Indicatie – Vondst blindganger Schijndel

N.v.t.

N.v.t.

Indicatie – Vondst blindganger Schijndel

Nationaal Archief (Inspectie Bescherming Bevolking

Er is een melding van een blindganger bij De Vogelenzang, tussen Schijndel en Sint-

Luchtaanvallen)

Michielsgestel. De afkomst is onduidelijk. Het onderzoeksgebied ligt op ruime afstand en er is geen indicatie dat het betrokken was bij het incident.

De bom is gevallen op 8 juli om circa 0.30 uur en wel in een deel onzer gemeente genaamd ‘’De Vogelenzang’’, ongeveer 800 meter

Conclusie: Niet relevant.

achter de boerderij bewoond door Piet Buys. […] Van een luchtaanval of luchtgevecht is niets gebleken.39 Mei 1942 – mei

-

Context – Aanwezigheid Duitse troepen

1943

N.v.t.

N.v.t.

BHIC (Documentatie Schijndel)

Context – Aanwezigheid Duitse troepen Van 15 mei 1942 tot 6 mei 1943 waren er Duitse troepen ingekwartierd in Schijndel. Er is geen verder geen indicatie dat Schijndel hierdoor een doelwit was, dan wel dat er

Afgezien van enkele inkwartieringen van korte duur, zijn gedurende

gevechtshandelingen vanuit Duitse kant hebben plaatsgevonden.

de Duitse bezetting vanaf 15 mei 1942 tot 6 mei 1943 ingekwartierd geweest, 650 militairen ener Flakausbildungs Abteilung. Zij hadden

Conclusie: Niet relevant.

daartoe het grootste gedeelte van het moederhuis aan de Pastoor van Erpstraat in beslag genomen […].40 15 juni 1943

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

-

N.v.t.

N.v.t.

Boiten

In de vroege nacht kwam een geallieerd Lancaster-vliegtuig neer nabij Schijndel. Er is geen indicatie dat dit in de buurt van het onderzoeksgebied was, dan wel dat er munitie of losse

During a raid on Oberhausen, which was bombed between 01.13

vliegtuigonderdelen zijn neergekomen.

and 01.46 hrs, 17 out of 197 Lancasters despatched failed to return. […] Hptm. Hans-Dieter Frank: 30; 2./NJG1; Lancaster; 4 km. N. Schijndel: 6.200 m.; 00.59; 619 SQN Lancaster ED980.

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

Conclusie: Niet relevant.

41

Eversteijn; Studiegroep Luchtoorlog T 2471 Lancaster Mk III ED980 PG-L van het No. 619 squadron om 00.59 uur bij Schijndel.42 17 augustus 1943

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

-

N.v.t.

Zwanenburg Ook de op Eindhoven gelegerde I/KG2 en de eveneens op GilzeRijen gelegerde III/KG2 hadden een slechte nacht. Twee Do-217’s

38 39 40 41

Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg, RL 2-II Generalstab der Luftwaffe/Luftwaffenführungsstab, inv. nr. 212 Nr. 305 – nr. 317, 6 juni 1940 – 19 juli 1940. Nationaal Archief, 2.04.53.15, inv. nr. 78. BHIC, 1589, inv. nr. 0725. T. Boiten en R.J. Mackenzie. The Nachtjagd War Diaries: an operational history of the German night fighter force in the West, volume 1 (Walton on Thames 2008),

198. 42 Eversteijn, Bombardementen, 1622; Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO), Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (z.p. 2008), 76. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

N.v.t.

Indicatie – Neerkomen vliegtuig In de late avond kwam een Duits Dornier-vliegtuig, opgestegen vanaf Eindhoven, neer in de buurt van Schijndel, bij Gemonde. Dit is op ruime afstand van het onderzoeksgebied en er is geen indicatie dat er losse vliegtuigonderdelen zijn neergekomen.

Pagina 48 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

van I/KG2 en drie van III/KG2 keerden niet op hun basis terug en

Conclusie: Niet relevant.

werden vermist, een derde Do-217 van I/KG2 stortte om 23.10 neer bij Schijndel. Van deze laatste kwam een lid van de bemanning om het leven en werden drie man gewonden.43 Eversteijn; Studiegroep Luchtoorlog T 2797 Dornier Do 217 M-1 U5+M1 met Werkenummer 56018 van het 3./KG 2 ‘Holzhammer’ om 23.10 uur te Schijndel.44 BHIC Op 17 augustus 1943 stortte om 23.10 bij Gemonde een Duitse Dornier Do 217M-1 (werknummer 56018) neer van 3./KG 2. Het toestel was opgestegen van Eindhoven en kreeg onderweg motorstoring. Men probeerde een noodlanding te maken, waarbij het toestel een aantal boomtoppen raakte en crashte.45 December 1943 Indicatie – Neerkomen vliegtuig

-

N.v.t.

N.v.t.

Studiegroep Luchtoorlog

Een verhaal uit tweede hand bespreekt het neerkomen van een vliegtuig tussen Schijndel en Heeswijk. Veel blijft onduidelijk, maar het is hoe dan ook op ruime afstand van het

Vanuit mijn kennissenkring kon ik al in de vijftiger jaren optekenen

onderzoeksgebied.

dat er begin december 1943 een geallieerde piloot op een staldeur klopte […] het toestel te pletter gevallen (bij Heeswijk/Schijndel).46 15 maart 1944

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

Conclusie: Niet relevant. -

N.v.t.

N.v.t.

Eversteijn; Studiegroep Luchtoorlog

Indicatie – Neerkomen vliegtuig Op deze dag wordt een Duits Messerschmitt-vliegtuig neergehaald na een luchtgevecht met geallieerde P47’s. Er is discussie of het vliegtuig ten westen of ten oosten van Schijndel

T 3530 Messerschmitt Bf 109 G-6 met Werkenummer 161139 van het

neerkwam, hoe dan ook is er geen indicatie dat het onderzoeksgebied erbij betrokken was.

8./JG 3 “Udet” ten westen van Schijndel.47

Conclusie: Niet relevant.

BHIC […] op 15 maart 1944 crashte Hptm. Emil Bitsch (27) ten westen van Schijndel (red. reactie onder artikel weerspreekt dit, zegt dat het ten oosten was, bij De Steeg) met zijn Messerschmitt Bf 109G-6 (werknummer 161139) van 8./JG 3. Hij werd neergeschoten door een aantal P-47’s van 332nd Fighter Group.48 23 maart 1944

43 44 45 46 47 48

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

-

G.J. Zwanenburg. En nooit was het stil … Kroniek van een luchtoorlog (Den Haag 1990), 63. Eversteijn, Bombardementen, 1731; Studiegroep, Verliesregister, 81. https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-schijndel-1940-1945 (bezocht op 4-7-2025). Studiegroep Luchtoorlog 1939 – 1945 (SGLO), ‘Bulletin 260’, in: Bulletin Air War 2003-2014 (z.p. 2003-2014), 1-32, aldaar 5. Eversteijn, Bombardementen, 2021; Studiegroep, Verliesregister, 100. https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-schijndel-1940-1945 (bezocht op 4-7-2025).

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

N.v.t.

N.v.t.

Indicatie – Neerkomen vliegtuig

Pagina 49 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

Studiegroep Luchtoorlog

Op deze dag komt een geallieerd B-17-vliegtuig neer bij Schijndel, waarschijnlijk de Schijndelsedijk te Boxtel. Dit is op ruime afstand van het onderzoeksgebied.

T3542; 44-03-23; 1135; Schijndel; B-17G; 4239908; 385BG/550BS; 1st Lt F. Fulton; B.49

Conclusie: Niet relevant.

Eversteijn T 3542 B-17G met nummer 42.39908 van het 550th Bomb Squadron van de 385th Bomb Group om 11.35 uur te Boxtel bij de Schijndelsedijk.50 30 mei 1944

Indicatie – Beschieting trein bij Schijndel

-

N.v.t.

N.v.t.

Zwanenburg

Indicatie – Beschieting trein bij Schijndel Een trein tussen Schijndel en Veghel werd beschoten; het is onduidelijk door wie of wat. Hoewel het onderzoeksgebied niet al te ver van het spoor ligt, spreekt de bron hier van

De NS meldde in Nederland de beschieting van zeven treinen en

“tussen Schijndel en Veghel”, wat doet vermoeden dat de beschieting meer naar het

wel […] trein .815 tussen Schijndel en Veghel.51

oosten was.

Huurman

Conclusie: Niet relevant.

Om 10.30 uur wordt buurtgoederentrein 5815 tussen Schijndel en Veghel beschoten. De loc raakt defect en de machinist en leerlingmachinist worden licht gewond.52 14 augustus 1944

Indicatie – Luchtaanval op trein

-

N.v.t.

N.v.t.

Huurman

Indicatie – Luchtaanval op trein Een personentrein werd aangevallen door vliegtuigen bij Schijndel. Er is geen indicatie dat het onderzoeksgebied hier ook bij geraakt werd.

Personentrein 3681 Boxtel – Gennep wordt bij Schijndel door vliegtuigen beschoten. Een dame is bij het uit de trein springen licht

Conclusie: Niet relevant.

gewond. De loc en een rijtuig zijn beschadigd. De trein kan op eigen kracht verder en heeft 22 minuten vertraging.53 4 september 1944

Indicatie – Spoorsabotage met explosieven Huurman Om 07.30 uur wordt op het baanvak Boxtel – Gennep, tussen Schijndel en Boxtel springstof met twee lonten aan de rail bevestigd. Het verkeer wordt stopgezet. Om 09.15 uur is het baanvak weer vrij. Om 09.45 wordt de lijn door een explosie weer versperd. Om 11.10 uur is de lijn weer hersteld.54 Van den Oetelaar

49

Studiegroep, Verliesregister, 100.

50

Eversteijn, Bombardementen, 2032. Zwanenburg, En nooit, 226.

51 52 53 54

C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-1945 (Eindhoven 2001), 463. Ibidem, 464. Ibidem, 468. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

-

N.v.t.

N.v.t.

Indicatie – Spoorsabotage met explosieven Op meerdere tijdstippen waren er sabotageacties op het spoor bij Schijndel. Er is geen indicatie dat het onderzoeksgebied hierbij betrokken was. Conclusie: Niet relevant.

Pagina 50 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

Wel werden op 4 en 5 Sept. De rails zoodanig bewerkt, dat het treinverkeer onder Schijndel stagnatie ondervond. De spoorwegaanslagen werden op 8 September herhaald en hadden tot gevolg, dat op 9 Sept. de lijnwacht werd ingesteld, dit op voorschrift der Duitsche instanties, […].55 17 september

Indicatie – Begin Operatie Market Garden, landing Amerikaanse

1944

paratroopers op Rooise Heide en omstreken

-

Peters & Van Dijk “En het gaat maart voort, steeds meer vliegtuigen, steeds meer parachutisten, een onvergetelijk schouwspel. Dat moet ergens tussen Schijndel en Rooi zijn. […] Dan op de fiets, samen met Cor naar de Rooise Hei. Hier ontmoeten we onze bevrijders, rustig en ernstig, maar o zo vriendelijk.56 Van den Oetelaar

Sortie: 106G-3002 Luchtfoto’s: 3318, 4315 Archief: Kadaster

Indicatie – Begin Operatie Market Garden, landing Amerikaanse paratroopers op Rooise Heide en omstreken Er wordt beschreven hoe de omgeving van het onderzoeksgebied een landingszone was voor de Amerikaanse luchtlandingen. Er worden geen gevechtshandelingen op dat moment gemeld. Conclusie: Niet relevant. Indicatie – Begin Operatie Market Garden, aankomst Duitse troepen in Schijndel, welke posities innemen bij de Rooiseweg Het Ewaldbataljon werd naar St. Oedenrode gestuurd om de gelande Amerikaanse troepen te counteren. Het bataljon trok door Schijndel, stak het spoor over bij de Rooiseweg, kwam

schoonen najaarsdag af. Dra snelden velen naar de Koevering,

voorbij het onderzoeksgebied en stuitte kort daarna op het Amerikaanse 502e regiment.

waar vele parachutisten gedaald waren en cigaretten, thee, koffie

Waarschijnlijk, afgaande op Paagman, was dit in de buurt van de Damianenstichting,

en parachutes in overvloed aanwezig bleken te zijn.57

halverwege de richting naar St. Oedenrode. Het bataljon van Ewald liep vast en trok zich

troepen in Schijndel, welke posities innemen bij de Rooiseweg Kershaw The papers recovered from the American Waco glider did not reveal the full Market Garden plan to General Student, but […] knowledge of the enemy’s intentions […]. In Hertogenbosch there were several thousand Fallschirmjäger in training units. Two ‘march battalions’ were formed. One, the Fallschirmjäger Battalion ‘Ewald’, was committed against St. Oedenrode via Schijndel, the second against Veghel.58 Didden & Swarts Ewald reached Schijndel 18.45 hours and was about to advance on St. Oedenrode when the battalion ran into the outer screen set up by the 1st Battalion of the 502nd Parachute Infantry Regiment along the railway line south of Schijndel. As it was getting dark it proved difficult to make out the enemy line and for the moment Ewald was stuck. Dewald thereupon ordered him to secure Schijndel and wait 55

C.A.M. van den Oetelaar, Schijndel in de frontlijn (Schijndel 1946), 5.

56

Peters & Van Dijk, Granaatweken, 43. Van den Oetelaar, Schijndel, 6.

58

1. Datum: 19-9-1944

[…] tekenden zich de vele parachutes tegen de lucht van den

Indicatie – Begin Operatie Market Garden, aankomst Duitse

57

Ja

R.J. Kershaw, It never snows in September. The German view of MARKET-GARDEN and The Battle of Arnhem September 1944 (Surrey 2004) 116. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

terug om zich in te graven ten zuiden van het spoor. Afgaande op de luchtfoto’s van 19 september 1944, en de mangaten die daarop zichtbaar zijn, is het zeer aannemelijk dat het onderzoeksgebied onderdeel was van de verdedigende posities van het Ewaldbataljon. Conclusie: Waarschijnlijk relevant.

Pagina 51 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

for dawn before attacking the Americans. However, an hour later, for some reason he changed his mind and instructed Ewald to continue the attack on St. Oedenrode regardless and leave a screen behind in Schijndel.59 Paagman De Duitse eenheid die aanviel was van Hauptmann Duchstein. Vanaf kasteel Heeswijk viel hij in de richting van de spoorbrug over de Zuid-Willemsvaart aan terwijl Ewald vanaf de Heeswijkse brug naar Schijndel reed om posities in te nemen op de Rooiseweg. Ewald zou daar nog weken blijven zitten zoals later bleek.60 […] Verder dan halverwege de Rooiseweg ter hoogte van het Damianenklooster zijn ze niet gekomen en ze groeven zich in tussen de spoorlijn bij Station Schijndel en de Schijndelse Heide.61 Indicatie – Neerkomen vliegtuig(en) Paagman Henk Hermes […] zag even later een brandende C47-Skytrain neerstorten in de Molenheide bij boer Speeks. Het wrak was later voor Ad en vrienden een speeltuin.62 Ad van de Oetelaar […] zag een glider crashen in de richting van Sint-Michielsgestel. Een van de vleugels was losgeraakt en wapperde naar beneden.63 18 september 1944

Indicatie – Oorlogssituatie rondom Schijndel

Indicatie – Gevechten bij de Rooiseweg

Didden & Swarts

BHIC (Documentatie Schijndel)

Rechts maakte het 1034ste Regiment contact met de troepen bij Best Op de grens Rooy Schijndel, 2 K.M. voorbij de Dam.st. (Damianenweg, en links deed het 1036ste hetzelfde met het Fallschirm-bataljon

red.) werd die morgen nog druk geschoten. De A. hadden echter

Ewald dat uit ’s-Hertogenbosch op weg was gegaan naar St.

granaten, die bij de D.S. ook afgeschoten werden en die hard

Oedenrode. Pogingen van dit bataljon in de nacht van de 17e op 18e

knalden.74

september om de Amerikaanse linies van het 501e Regiment bij St. Oedenrode te infiltreren waren mislukt en de Fallschirmjäger hadden zich halverwege de weg naar Schijndel ingegraven. […] De 18e had Ewald versterking gekregen in de vorm van kanonnen van de 113e Flakbrigade – ook uit ’s-Hertogenbosch – en hij had opnieuw geprobeerd een gat te slaan in de Amerikaanse linies. Ook deze

59

Didden & Swarts, Autumn, 211.

60

Paagman, De bevrijders, 53. Ibidem, 56-57.

61 62 63 74

Ibidem, 42. Ibidem, 43. BHIC, 1589, inv. nr. 1004 Schijndel 40-44 deel 1, samengesteld door G.P.M. Kuis, voorzitter Oranjecomité Schijndel. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Ja

1. Datum: 19-9-1944

Indicatie – Oorlogssituatie rondom Schijndel en gevechten bij de Rooiseweg

Sortie: 106G-3002

Bij Schijndel vindt in de nacht van 17 op 18 september een opbouw van Duitse troepen

Luchtfoto’s: 3318, 4315 Archief: Kadaster

plaats. Voor het onderzoeksgebied is relevant dat het Ewaldbataljon wordt versterkt door de 113e Flakbrigade en ook contact maakt met het 1036e Regiment. De Rooise Heide en Rooiseweg worden ontruimd, net als andere plekken rondom het spoor, wat hoogstwaarschijnlijk ook geldt voor de bewoners van de Heikant G25 (nu Rooiseweg 8), dat in het onderzoeksgebied ligt. Er wordt melding gemaakt dat er die ochtend druk geschoten wordt voorbij de Damianenweg, met over en weer granaten, welke daarmee vermoedelijk in de richting van het onderzoeksgebied zijn gegaan. In de loop van de dag kwam daar het incident bij van zeven Amerikaanse jeeps bij: door een verkeerde afslag te nemen, reden zij direct in op de linies van Ewald af en kwamen in een zware hinderlaag van geweer- en mortiervuur terecht. Paagman stelt dat dit na “ongeveer drie kilometer” was bezien vanaf St. Oedenrode, wat de jeeps in de buurt van het onderzoeksgebied zou plaatsen. Op basis

Pagina 52 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

poging werd in bloed gesmoord en Ewald besloot terug te trekken

van de luchtfoto’s van 19 september is het, zoals besproken, zeer waarschijnlijk dat een deel

tot achter de spoorlijn Schijndel – Veghel.

van het Ewaldbataljon zich in het onderzoeksgebied en de bufferzone had ingegraven, dus

64

Kershaw

vanuit daar op de Amerikanen hebben gevuurd. Verder is het ook goed mogelijk, gebaseerd op de zichtbare wielsporen en verschroeide plekken, dat de 113e Flakbrigade in

Major Hans Jungwirth, previously attached to Student’s 1st

de bufferzone, ten westen van het onderzoeksgebied, aan de andere zijde van de

Fallschirmjäger Army Headquarters, was sent to Hertogenbosch to

Rooiseweg, heeft gestaan en gevuurd. Het is ook aannemelijk dat de daaropvolgende

co-ordinate attacks against the corridor between Oedenrode and

Amerikaanse reddingsoperatie heeft gevuurd op de betreffende Duitse posities, maar daar

Veghel. Four Fallschirmjäger ‘march’ battalions and the Grenadier

zijn verder weinig.

Regiment 1036 were ordered to block the highway. Jungwirth operated as a type of ‘supremo’ […]. Pastor Willi Schiffer was serving in one of the battalions ordered on 18 September to cut ‘Hell’s Highway’. Coming down the railway line from Schijndel towards the station at Eerde […] Schiffer recalled how inexperience cost lives. […] Although relatively small-scale, these actions were bitterly fought. Willi Schiffer, at the point of victory in Veghel, discovered the futility of fighting with no clear direction: “[…] we received orders to withdraw. […] The battalion headquarters and headquarters company which had remained in Schijndel had been attacked by armoured cars, operating singly, from the direction of St. Oedenrode, and they were afraid that an attack would now follow into our flank.”65 Van den Oetelaar In het grauwe morgenlicht van Maandag 18 Sept. komen aan beide zijden van de weg onder de boomen en langs de huizen de Duitschers aangeslopen. Zij gaan langs den spoordijk in de richting van Eerde en reeds om ca. 6 uur knallen ze er lustig op los. Rondom het station stellen ze steeds meer geschut op […]. Om ca. 8 uur komen 2 Amerikaansche wagentjes in snelle vaart aanrijden. Al schietende rijden ze tusschen honderden Germanen door, verjagen bij smid v. Thiel de bedieningsmanschappen van het opgestelde geschut, totdat hun Amerikaansch avontuur op den Boschweg eindigt.

Een wagentje rijdt zich te pletter tegen een dwars over den weg geparkeerde Duitsche auto en het ander wordt buit gemaakt en later door de Duitschers als hun vervoersmiddel gebruikt. Het station is intusschen als lazaret ingericht, de Roode-Kruis-wagens rijden af en aan en ook het gestadige vervoer der vele gewonden door de Hoofdstrijd wijst op de felheid van den strijd. […] In den avond verlaten velen in en om het Spoor hun huizen en vinden een

64

J. Didden en M. Swarts, Brabant Bevrijd (Hulst 1993), 46.

65

Kershaw, It never snows, 142-144. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Conclusie: Waarschijnlijk relevant.

Pagina 53 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

toevlucht in de kom, waar men hun angst eigenlijk niet begrijpt. Ondertusschen gaat de strijd aan de lijn voort.66 Paagman Al op 18 september is de molen van de Pegstukken naast het huis van Riet van de Leest getroffen door Amerikaanse granaten omdat de molen door de Duitsers werd gebruikt als uitkijkpunt. Vanaf de molen had je een goed zicht op het landingsgebied van de Schijndelse Heide, de Rooiseweg en richting Eerde. […] in de ochtend van 18 september kwamen de Duitsers met een bevel om onmiddellijk […] de Stationsstraat te verlaten, ‘want hier was het front!’67 Peters & Van Dijk Van de richting Den Bosch ziet men veel Duitsers binnensluipen. Zij gaan via de spoordijk richting Eerde, van waaruit spoedig geschoten wordt. In de buurt van het station van Schijndel stellen de Duitsers veel geschut op. Het afvuren hiervan brengt grote schrik onder de buurtbewoners. Het station wordt ingericht als lazaret. […] De bewoners rond het station vluchten en naar het centrum en worden liefderijk opgenomen bij familie of kennissen. […] Mevrouw A. Jansen-van Haaren vertelt in haar dagboek op 18 september: “Wij moeten vanwege de ligging van ons huis vlak bij het spoor, dus in de frontlinie, als eersten van Schijndel evacueren. De Duitsers zijn nog maar net Schijndel binnen of zij komen het ons al aanzeggen.

[…] Als mijn man de volgende dag naar huis terugkeert om nog wat spullen op te halen, blijkt dat 15 Duitsers in de kelder hebben geslapen. […] Tanks hebben door de tuin gereden naar achter het huis om vandaar op Eerde te kunnen schieten.”68 Indicatie – Vuurgevecht op de Rooiseweg Paagman ‘THE INCIDENT OF THE SEVEN JEEPS’ […] Terwijl het 501 PIR alles veilig stelde rond de bruggen van Veghel, deed het 502 PIR dat met de bruggen over de Dommel in Sint-Oedenrode voor een efficiënte verdediging van de corridor. In afwachting van de Britse XXX Corps met tanks en materieel, moest er contact worden gezocht om de verdediging goed te organiseren. Vanuit Sint-Oedenrode werden door generaal Taylor zeven jeeps op pad gestuurd naar Veghel. Het waren twee jeeps van de Reconnaissance Platoon en vijf jeeps van

66 67 68

Van den Oetelaar, Schijndel, 6. Paagman, De bevrijders, 56. Peters & Van Dijk, Granaatweken, 49. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 54 van 128 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

generaal Taylor zelf. Onder commando van kolonel Cartwright werden de jeeps naar het 501 PIR gestuurd omdat ze geen rijdend materiaal hadden gekregen bij de dropping de vorige dag. Een gids van het 501 PIR, die na de landing al op pad was gestuurd om contact te zoeken met 502 het PIR, zou de jeeps naar Veghel rijden. In plaats van de weg te nemen langs de Koevering, reden de jeeps in hoge snelheid over de Rooiseweg richting Schijndel, die bezet werd door Duitse troepen. Ondanks de waarschuwingen van compagnie C van het 502 PIR die langs de weg lag bij SintOedenrode, reden de jeeps toch door, recht op de Duitsers af. Na ongeveer drie kilometer werden ze ontvangen door hevig mortiervuur en geweervuur van de Duitsers die langs de Rooiseweg lagen. Het was verdedigend vuur van het ingegraven Fallschirmsjägerbataljon van Ewald. Een jeep werd in brand geschoten. Een andere jeep wist te keren en scheurde terug naar Sint-Oedenrode om hulp te halen. De andere jeeps bleven op de weg staan en de inzittenden, waaronder de gewonden, kropen onder moordend vuur naar de sloten aan weerszijden van de weg. Inmiddels werd er in Sint-Oedenrode een reddingsactie opgezet met twee pelotons onder leiding van luitenant Mewborn. Enkele van zijn soldaten wisten uiteindelijk na enige tijd de jeeps te bereiken.

Mede door dekkend vuur van luitenant Wall, lukte ze het nog twee jeeps en enkele gewonden weg te halen.69 Indicatie – Neerkomen vliegtuig Eversteijn; Studiegroep Luchtoorlog T 4126 P-47D met nummer 44.19719 van het 61st Fighter Squadron van de 56th Fighter Group om 17.26 uur bij Schijndel.70 Eversteijn P-47D-25 Thunderbolt met nummer 44.19714 HV- van het 61st Fighter Squadron van de 56th Fighter Group bij Schijndel.71 Studiegroep Luchtoorlog T4121; 44-09-18; 1535; Schijndel; C-47A; 43-15641; 316TCG/45Sq.; 1st Lt J.S. Melvin.72

69

Ibidem, 57.

Eversteijn, Bombardementen, 2281; Studiegroep, Luchtverlies, 110. 71 Eversteijn, Bombardementen, 2282. 70

72

Studiegroep, Luchtverlies, 110. www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Schijndel Rooiseweg

Pagina 55 van 128

Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

[…] sneuvelde in Schijndel, nadat de C-47, 43-15641 […] werd neergeschoten door Flak tijdens operatie Market Garden (Crash T4121).73 Luchtfotoanaly Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Beschrijving luchtfoto:

se 19-9-1944

106G-3002

De luchtfoto’s zijn van redelijk tot goede kwaliteit, waarbij 3318 en 4315 het gehele onderzoeksgebied en de bufferzone afdekken. Er zijn meerdere oorlogsverstoringen zichtbaar na de eerste dagen van Operatie Market Garden. 3316 dekt enkel een paar procent van de noordwestelijke bufferzone af en is daardoor niet heel bruikbaar. Uit deze foto’s komt, zoals al besproken in de voorafgaande indicatiebesprekingen, een belangrijk

3316, 3318, 4315

visueel bewijs voort: het Duitse Ewaldbataljon had zich mede in het onderzoeksgebied ingegraven. De mangaten zijn goed zichtbaar en ook zijn er waarschijnlijke sporen van flatgeschutgebruik in de bufferzone te observeren, namelijk wielsporen en schroeiplekken. De luchtfoto’s zijn daarmee belangrijk ondersteunend bewijs voor de literatuur- en archiefbronnen.

19 september 1944

Indicatie – Oorlogssituatie bij Rooiseweg