Bijlage 1a - Participatienota Meierijstad - 2024

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

24

Vier lijnen We werken langs vier lijnen aan deze doelen – bij elke lijn staan activiteiten en afspraken. Hierbij bouwen we voort op de eerder ingezette koers en activiteiten in Meierijstad, op de participatieve couleur locale (zie hoofdstuk 2 en 3), met oog voor de gesignaleerde sterktes en zwaktes (zie pagina 22). Daarnaast hebben we ook inspiratie geput uit handelingsperspectieven vanuit onderzoek. Hierbij is het goed om specifiek te noemen: een drietal overzichtspublicaties gemaakt door Movisie onder de titel ‘Naar vertrouwen in een betrouwbare overheid’. Deze rapporten benoemen cruciale elementen voor een goed lokaal democratisch samenspel (waarin burgerschap en betrokkenheid groeit i.p.v. afneemt), waaronder: zorgvuldige besluitvorming (procedurele rechtvaardigheid), ontvankelijkheid voor geluiden uit de samenleving, en ook een benaderbare, zichtbare overheid.

• Lijn 1 is de basis: we werken in Meierijstad zorgvuldig en aanspreekbaar als het gaat om participatie. Om dat handen en voeten te geven werken we met (1) participatieve beloften als leidraad; (2) een proces voor maatschappelijke initiatieven; (3) participatie- (en communicatie)plannen; en (4) startgesprekken met de gemeenteraad.

• Lijn 2 is de verdieping: op de thema’s nabijheid en mede-eigenaarschap willen we komende jaren meer focus organiseren. We gaan (1) investeren in contactfuncties; (2) verder werken met een wijkaanpak in twee wijken; (3) verkennen op welke wijze een sleutelpersonen-aanpak voor Meierijstad kan werken; (4) de benaderbaarheid en mogelijkheid tot meepraten ook online vergroten – niet als vervanging, maar als participatieve aanvulling; en (5) werken met de ladder van mede-eigenaarschap.

• Lijn 3 draait om vernieuwing: werken aan een goed lokaal samenspel, een versteviging van de lokale democratie en actief burgerschap vragen ook om experimenteren en leren. Experimenten met nieuwe samenwerkingsvormen van mede-eigenaarschap, met uitdaagrecht (mede-eigenaarschap in de uitvoering van publieke taken), en met structureler investeren in jongerenparticipatie. Ook vraagt het om actief te willen leren van lastige vraagstukken – zoals participeren vs. juridiseren – en te evalueren. Daarnaast willen we in Meierijstad aan de slag met het burgerberaad, waarin een representatieve groep gelote inwoners een zwaarwegend advies kan meegeven aan de politiek.

• Lijn 4 gaat over wat er in de Omgevingswet op participatief gebied is vastgelegd, en hoe we hieraan in Meierijstad invulling geven. Dit onderwerp zou ook niet hebben misstaan bij de eerste lijn (‘heldere verwachtingen en aanspreekbaarheid’), maar omdat het goed behandelen van dit onderwerp toch wat tekstuele ruimte vraagt, én het een nieuwe wet betreft die zojuist in werking is getreden, behandelen we het thema nu in een zelfstandige lijn.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

25

LIJN 1 : HELDERE VERWACHTINGEN EN AANSPREEKBAARHEID Lijn 1 is de basis: we werken in Meierijstad zorgvuldig en aanspreekbaar als het gaat om participatie. Om dat handen en voeten te geven werken we met (1) participatieve beloften als leidraad; (2) een proces voor maatschappelijke initiatieven; (3) participatie- (en communicatie)plannen; en (4) startgesprekken met de gemeenteraad. Participatieve beloften Als participatieve overheid willen we werken vanuit heldere participatieve verwachtingen. Deze hebben we samengevat in 2 x 7 participatieve beloften. Waar staan we voor als gemeente Meierijstad, wanneer het gaat om inwonersparticipatie, en overheidsparticipatie – waarop zijn we aanspreekbaar? Deze beloften krijgen steeds in concrete trajecten, situaties en projecten een bijpassende invulling – maar zijn leidende principes in het vormgeven van participatie. Participatie is nooit ‘perfect’ te plannen en er zijn aardig wat lastig te beïnvloeden factoren (zie hoofdstuk 2), maar dat laat onverlet dat we als gemeente willen werken vanuit onderstaande principes.

Inwonersparticipatie (hoe inwoners, organisaties en bedrijven invloed kunnen uitoefenen op het beleid van de gemeente en de uitvoering daarvan) • De gemeente Meierijstad informeert / nodigt op tijd uit, zodat mensen mee kunnen doen. • We zijn helder over wat wel en niet te beïnvloeden is in het participatieproces. • We zijn helder over de mate van invloed (ladder van mede-eigenaarschap). • We zijn duidelijk over wat we doen met de inbreng – keuzes zijn uitlegbaar. • We zoeken een goede match tussen de participatievormen en de betrokken doelgroepen - waar mogelijk zoeken we naar verbindende vormen van participatie / gericht op onderling begrip • We bieden een veilige en toegankelijke omgeving en bieden ruimte aan alle geluiden / perspectieven. • We accepteren imperfectie en evalueren hoe het participatieproces is gegaan.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

26

Overheidsparticipatie (hoe de gemeente omgaat met maatschappelijke initiatieven die ondersteuning of samenwerking vragen) • In het proces maatschappelijke initiatieven gaan we met elke initiatiefnemer serieus in gesprek. • We zijn helder over onze rol (faciliteren / stimuleren / coproduceren) - uitgangspunt is dat we een initiatief niet ‘overnemen’ als gemeente. • We zorgen voor één aanspreekpunt per initiatief. • We kijken bij maatschappelijke initiatieven naar wat wél kan (maar zijn ook duidelijk als iets echt niet kan). • Onze keuzes zijn uitlegbaar (verschil mag je maken). • We overladen initiatiefnemers niet onnodig met papierwerk. • De gemeente Meierijstad gaat uit van vertrouwen: verantwoorden doen initiatiefnemers in eerste instantie richting de samenleving. Proces voor maatschappelijke initiatieven De gemeente Meierijstad heeft voor initiatiefnemers een ‘proces maatschappelijke initiatieven’ (dit is in een eerdere fase ook geadviseerd als verbeterpunt door onderzoeksbureau Berenschot – zie hoofdstuk 2). Op hoofdlijnen ziet het proces er als volgt uit: • Via de website https://participatie.meierijstad.nl/ kun je via een eenvoudig webformulier je naam, idee/initiatief, en vraag aan de gemeente achterlaten. • Binnen twee werkdagen krijg je een persoonlijk gesprek met een van de buurtadviseurs.

• De buurtadviseur kijkt dan samen met de initiatiefnemer naar de beste ondersteuning, en maakt ook de (interne) koppeling met andere collega’s en processen indien nodig – denk aan het proces intake- en omgevingstafel in het kader van de Omgevingswet. Vanuit het proces Maatschappelijke Initiatieven wordt ook gekeken of er specifiekere stimuleringsregelingen en processen voor actieve inzet zijn, waarmee een koppeling kan worden gelegd. Denk daarbij aan ‘groen in eigen beheer’, stimuleringsfonds Toegankelijkheid, of het uitdaagrecht (zie verderop bij lijn 3). • Daarnaast is er een Fonds maatschappelijke initiatieven, van waaruit financiële ondersteuning mogelijk is – spelregels daarvoor staan op de website (inclusief de subsidieregeling). 21 De gemeente kan ook materialen of andere ondersteuning aanbieden. Je mag eventueel meerdere plannen indienen. Zolang het maar wel verschillende ideeën of activiteiten zijn. • Wanneer het een initiatief/vraag betreft waar veel verschillende gemeentelijke vakdisciplines voor nodig zijn, dan organiseert de buurtadviseur een ‘initiatieventafel’. Hier kan de initiatiefnemer het plan toelichten, en kunnen medewerkers van de gemeente vragen stellen. Vanuit een ‘wat kan er wel?’-insteek wordt samen met de initiatiefnemer gekeken hoe het initiatief mogelijk kan worden gemaakt / de vraag van de initiatiefnemer kan worden beantwoord.

Na deze eerste fase, draagt de buurtadviseur de rol van contactpersoon over aan een vakinhoudelijke collega (inhoudelijk passend bij het initiatief). Wanneer iets echt niet kan, nóg niet kan, of om gegronde redenen niet wenselijk is wordt dat overigens ook helder gemaakt. We geven ook aan wanneer er (op een later moment) wél ruimte en tijd voor gemeentelijke inzet – en eventueel budget - is. • Als voor een maatschappelijk initiatief geen specifieke spelregels/kaders zijn, maar er wel ondersteuning wordt gevraagd, dan wordt de wenselijkheid van gemeentelijke inzet afgewogen met behulp van de Maatschappelijke initiatieven-driehoek. Zie bijlage 2.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

27

Verbeteringen Wat betreft het proces Maatschappelijke initiatieven zetten we komende jaren in op: • Grotere bekendheid van het proces – inzet op aanvullende communicatie en vindbaarheid van de webpagina. • Hierbij ook de samenwerking met het welzijns- / opbouwwerk verder verstevigen – zodat ook via hen nieuwe ideeën en initiatiefnemers de ingang weten te vinden. • Verstevigen van de interne samenwerking met de accountmanagers bedrijven en afstemming met collega’s van sociaal domein. Participatieplannen Om bewust, en ook meteen vanaf het begin van een participatietraject, te werken vanuit de participatiebeloften op inwonersparticipatie – gaan we bij nieuwe projecten en beleidsontwikkelingen werken met een participatie- en communicatieplan aan de voorkant van een traject. We werken nu al wel met ‘kopjes’ of ‘paragrafen’ voor participatie en communicatie in projectplannen, maar dit kan verder uitgediept: juist om aan de voorzijde van nieuwe ontwikkelingen de participatieve (daarmee samenhangende communicatieve) keuzes explicieter te doordenken en verwoorden. De eerdergenoemde beloften vormen daarbij de leidraad. Intern gebruiken we daarbij ondersteunende instrumenten die collega’s kunnen helpen bij het goed in beeld brengen van de relevante belangen / partijen / perspectieven; en het kiezen van een passende participatie-aanpak.

22 We zetten ons daarbij extra in voor het horen van de stille groepen en de zwakke geluiden (zie hoofdstuk 3). Ook dit is maatwerk: we kijken steeds bij het specifieke onderwerp / gebied wat de belangrijke geluiden (zouden moeten) zijn (in termen van zorgvuldige participatieproces en relevante expertise). We doen ons best om die te horen / aan tafel te krijgen / te representeren – met een zo passend mogelijke mix van participatievormen. Waarbij we ons ook steeds bewust zijn van een realistische inzet – mede met het oog op de algemene participatiepatronen (hoofdstuk 2). We proberen goed af te stemmen op de variatie van ‘groepen’ in de samenleving (Ferenc van Damme),23 met elk eigen leefstijlen en voorkeuren – en daarop een passende mix in de aanpak te kiezen. Bij het voorbereiden van de participatieaanpak op een bepaald thema biedt de rapportage van Bureau Zet (straatgesprekken) ook informatie over participatieve voorkeuren van onze inwoners (zie bijlage 5). Deze kunnen we gebruiken bij het maken van afwegingen in de inzet. Bij het maken van een participatieplan geldt natuurlijk ook dat in de loop van een traject zaken worden bijgesteld, en dat er wellicht relevante partijen en perspectieven bijkomen.

Het maken van een plan is een uitnodiging om zo goed mogelijk afwegingen te maken aan de start, maar geen keurslijf waar de werkelijkheid zich naar dient te schikken ook al dient deze zich anders aan dan gepland. Voorbeeld: in gesprek over woningbouw Een recent voorbeeld waar we het gesprek hebben gefaciliteerd met, maar zeker ook tussen inwoners, is bij de (modulaire) woningbouwplannen in Boskant en Olland. Via een brede uitnodiging waren er diverse groepen op de gespreksavonden aanwezig. In de gesprekken was ruimte voor het perspectief van huidige omwonenden, maar ook van de toekomstige woningzoekenden. Ook kwamen zowel voor- als tegenstanders aan het woord. In plaats van het presenteren van de verschillende perspectieven in de richting van de gemeente, ontstond er juist ook een onderling gesprek waarbij deelnemers op elkaars punten reageerden. Hierdoor ontstond begrip voor verschillende gezichtspunten en meer ruimte voor nuance. Deze bijeenkomsten werden overigens gecombineerd met een vervolg waarbij mensen ook online nog ideeën, zorgen en aanvullingen letterlijk en figuurlijk - ‘op de digitale kaart’ konden plaatsen (via de tool ‘Maptionnaire’). Participatienota gemeente Meierijstad 2024

28

Startgesprekken met de gemeenteraad De gemeenteraad van Meierijstad is in 2019 gestart met een pilot waarbij de raad op het gebied van participatie bij beleid, van ‘het laatste woord’ naar (ook) ‘het eerste woord’ gaat. De gemeenteraad bespreekt met elkaar bij de start van een beleidsontwikkeling de voorgestelde participatieaanpak en kan hierbij suggesties, richting en kaders meegeven. Zo weten inwoners en organisaties in een vroeg stadium wat hun invloed is (zie bijlage 3). Het startgesprek wordt gehouden op een beeldvormende avond. Het initiatief kan liggen bij de gemeenteraad, maar ook het college kan een voorstel voor een startgesprek inbrengen bij de agendacommissie. In samenspraak met de griffie wordt steeds een interactieve werkvorm gekozen. Uitgangspunt is 1,5 uur, en geïnteresseerde inwoners, organisaties kunnen niet inspreken, maar wel meespreken. Ter voorbereiding van een startgesprek bereidt de ambtelijke organisatie een conceptstartnotitie voor. Deze wordt aangepast naar aanleiding van het gesprek, en vormt de leidraad voor het participatietraject. Op 19 januari 2022 is in het fractievoorzittersoverleg de pilot met de startgesprekken burgerparticipatie geëvalueerd. De breed gedragen conclusie was dat het startgesprek een waardevol instrument is gebleken, en dat de gemeenteraad dit de komende tijd wil blijven inzetten.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

29

LIJN 2 : NABIJHEID EN MEDE-EIGENAARSCHAP Lijn 2 is de verdieping: op de thema’s nabijheid en medeeigenaarschap willen we komende jaren meer focus organiseren. In de kaderbrief van 2023 stond al “We willen een gemeente blijven die betrokken is en dichtbij inwoners staat. Juist in de eigen leefomgeving van inwoners is veel initiatief en doe-energie aanwezig in Meierijstad. Vanuit vertrouwen willen we actief denken in kansen voor buurtparticipatie. Als overheid willen we benaderbaar en aanwezig zijn in buurten en wijken, juist in deze tijd van toenemende toenemend afstand tussen inwoners en overheid.” Die nabijheid willen we verder vormgeven door (1) te investeren in contactfuncties; (2) werken met een wijkaanpak in twee wijken; (3) te verkennen op welke wijze een sleutelpersonen-aanpak voor Meierijstad kan werken; (4) de benaderbaarheid ook online te vergroten – niet als vervanging – maar als participatieve aanvulling; en (5) gaan werken met een ladder van mede-eigenaarschap. Investeren in contactfuncties Voor 2024 en verder zijn er twee buurtadviseurs toegevoegd aan het team. Ook wordt er in de wijkaanpak (zie hieronder) in 2024 en 2025 een serviceteam van de buitendienst ingezet, dat tijdens het werk zichtbaar en aanspreekbaar is in de wijk.

De uitbreiding van de buurtadviseurs biedt de mogelijkheid om extra in te zetten op zichtbaarheid en benaderbaarheid in de grotere kernen. Juist daar kan extra inzet nog veel toevoegen. In samenwerking met de andere actieve professionals in het veld, zoals het welzijn en de corporaties wordt ingezet op kortere lijnen tussen inwoners en instanties, en op maat ondersteunen van inwoners die iets willen betekenen voor hun straat / wijk / dorp. Tegelijkertijd is het een investering in ‘weten wat er speelt’, in het aanboren van nieuwe netwerken en in het gesprek met inwoners die niet als vanzelf naar bijeenkomsten komen. Daarnaast werken we op dit moment in Meierijstad ook al met de functie van contactwethouder: waarbij elke wethouder naast een inhoudelijke portefeuille ook aan een specifiek gebied in Meierijstad is gekoppeld. Overigens zijn er op diverse terreinen ook vanuit een specifieke inhoud contactfuncties die actieve inzet stimuleren en ondersteunen – denk aan sport-, groen- en afkoppelcoaches – en is er de buitendienst van de gemeente. En verder is contact natuurlijk niet voorbehouden aan de mensen met een ‘contactfunctie’; het wordt doorgaans ook erg gewaardeerd door inwoners als vakcollega’s mee ‘de wijk ingaan’, en zelf komen kijken hoe een situatie eruit ziet, en willen horen wat inwoners hierover te vertellen hebben. Dit gaan we stimuleren.

In samenwerking met de wijk- en dorpsraden wordt ook periodiek een ‘kijk in mijn wijk’ georganiseerd, waar inwoners, bestuurder, vakcollega’s en buurtadviseur een rondgang maken in de wijk. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

30

We maken komende periode waar mogelijk koppelingen met het welzijnswerk en met andere interessante ‘nabije’ ontwikkelingen, denk aan het in de maak zijnde uitvoeringsplan rondom inloopvoorzieningen. In twee gebieden: actieteams in een wijkaanpak Begin 2021 is de aanpak op leefbaarheid (wijkaanpak) in twee gebieden in Meierijstad gestart: Bloemenwijk Schijndel / Veghel-Zuid. De uitkomsten van de in 2020 verschenen leefbaarheidsmonitor Meierijstad waren hiervoor de aanleiding. Een cruciaal onderdeel van de wijkaanpak is het werken met actieteams die verbinder en aanjager zijn in de wijk. In het actieteam nemen deel: inwoners (wijkraad, maar ook breder), gemeente (buurtadviseur, maar kan ook aangevuld worden naargelang het thema), corporatie, welzijnswerk, politie / wijkagent (als een relevant thema aan de orde is). Naast het verbeteren van de leefbaarheid, is als hoofddoel ook expliciet benoemd: de samenwerking tussen inwoners, corporatie, gemeente en de andere ‘netwerkpartners’ verbeteren. In gesprek met de wijk kijken waar de focus/prioriteit in de aanpak moet liggen, en werken aan samenredzaamheid, inzet van inwoners en vanuit de instanties faciliteren waar mogelijk.

Zie ook: https://participatie.meierijstad.nl/Projecten/Wijkaanpak_Veghel_Zuid_en_Bloemenwijk_Schijndel De tweede meting van de leefbaarheidsmonitor Meierijstad laat een verbeterd beeld zien in Bloemenwijk Schijndel. 24 Met het oog op de ‘participatieve doelen’, is het interessant dat in 2019 32% van de inwoners van Boschweg Noordoost ‘tevreden’ of ‘zeer tevreden’ over het totale functioneren van de gemeente, en in 2022 is dat 40 %. Ook de tevredenheid over de politie is gestegen: in 2019 was 43% van de inwoners aldaar ‘tevreden’ of ‘zeer tevreden’ over het functioneren van de politie, en in 2022 is dat 54%. Kortom, in de Bloemenwijk lijkt zich een stijgende lijn af te tekenen. Het is natuurlijk niet met zekerheid te zeggen dat deze stijging een direct gevolg is van de wijkaanpak aldaar, maar het lijkt een positief effect te hebben. 25 We beseffen dat mede-eigenaarschap beide kanten op werkt: waar de gemeente (en andere betrokken instanties) verantwoordelijkheid pakken en laten zien dat serieuze signalen ook serieus worden opgepakt, dan kan ook initiatief van inwoners worden gevraagd – ook in samenwerking met bijvoorbeeld opbouwwerk. Evaluatie van de wijkaanpak en de wijkserviceteams vindt plaats eind 2025, waarbij wordt gekeken naar welke werkzame elementen kunnen worden geborgd.

Verkenning: aanpak met sleutelpersonen Het leren kennen van inwoners en de lokale context waarin zij wonen en leven is cruciaal voor het bereiken van bepaalde gemeenschappen en groepen van wie de verhalen vaak niet gehoord worden. Zo zijn er gemeenschappen die weinig deelnemen aan door de gemeente georganiseerde participatietrajecten in de wijk en die geen gebruik maken of willen maken van instanties of voorzieningen van de gemeente. 26 Voor het vergroten van het contact met en de zichtbaarheid van gemeenten bij dergelijke ‘gesloten groepen’ is het belangrijk om niet alleen present te zijn in de wijk, maar juist ook de tijd te nemen om specifieke groep te zien, daadwerkelijk te luisteren en daarmee ook aan vertrouwen te bouwen. Juist in deze potentieel polariserende tijden willen we in goed contact zijn met de samenleving. Als gemeente verkennen we komende periode of, en zo ja hoe en waar, het werken met een sleutelpersonenaanpak zou kunnen in Meierijstad. Hierbij willen ook leren van en doorbouwen op de lessen uit de sleutelpersonenaanpak rondom statushouders in Meierijstad. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

31

Het doel is nog beter weten wat er speelt (waar maken inwoners zich zorgen over, wat zijn vragen die leven), en in het regelmatige contact bouwen aan onderling vertrouwen. Hierbij is een vast contactpersoon vanuit de gemeente dan ook wenselijk. “Het bouwen aan en blijven investeren in contacten van gemeenteambtenaren met informele bewonersnetwerken en ‘sleutelfiguren’, zoals actieve vrijwilligers, ondernemers en betrokken bewoners in buurten en wijken, maakt de gemeente zichtbaarder en aanspreekbaarder voor burgers,” zo schrijft Movisie. 27 Belangrijk is wel “(…) dat gemeenteambtenaren deze contacten met sleutelfiguren en bewonersnetwerken opbouwen en ook weten te onderhouden in periodes waarin er geen grote onrust of conflicten spelen.” Bondgenotenmethodiek Een voorbeeld van een dergelijk aanpak is de bondgenotenmethodiek28 die zo’n 15 jaar geleden is ontwikkeld bij politieeenheid Midden-Nederland. Dit vanuit de gedachte dat de inwoners veel meer als partner kunnen worden gezien waarmee wordt samengewerkt. Bij de methodiek ontstaat een netwerk van politie, gemeenten en buurtbewoners, mensen die in de wijk leven of werken – die op gezette tijden bij elkaar komen (bijvoorbeeld met een etentje). Het zorgt ervoor dat inwoners de persoon achter het uniform beter leren kennen.

Ook kan het handelen van politie zo beter worden toegelicht, maar kunnen ook zorgen met elkaar worden gedeeld. Betere mix van offline en online participatie Op dit moment werkt de gemeente Meierijstad al regelmatig met online vormen van participatie. In de coronatijd heeft het digitaal werken in alle gemeenten (en ook andere organisaties) een flinke boost gekregen, zo ook in Meierijstad. Tegelijk met het normaler worden van online overleg en het gebruik van samenwerktools in de online omgeving, is ook online participatie steeds vaker een onderdeel van de participatie/communicatie-inzet bij gemeentelijke projecten. We hebben hierdoor ervaren dat er echt andere groepen mee gaan doen in trajecten, juist omdat je bijdrage / mening geven vanuit huis kan, op momenten dat het jou goed uitkomt. Juist de dertigers - met bijvoorbeeld kinderen en ook een volle(re) avondagenda - maken vaak gebruik van de online mogelijkheden. Denk aan bijdragen aan een forumdiscussie, reageren op een conceptontwerp of het invullen van een (kleine) enquête. Deze online inzet is nu nog ad hoc, en wordt vaak ook bij (verschillende) externe bureaus neergelegd. We hebben momenteel al wel een (bescheiden) participatiewebsite: participatie.meierijstad.nl.

Deze wordt al volop gebruikt voor het gedeelte ‘maatschappelijke initiatieven’ (alhoewel de bekendheid nog beter kan), maar de online mogelijkheden rondom inwonersparticipatie kunnen echt nog veel beter en vaker worden ingezet. Enkele keren heeft de website op dat vlak zijn vruchten al wel afgeworpen (zo hebben inwoners via het platform bijvoorbeeld meegedacht over de varianten van het nieuwe buurtcentrum in de Bloemenwijk). Ook zijn er al goede ervaringen met online participatie via bijvoorbeeld Maptionnaire, waar inwoners in een digitale omgeving ideeën en belevingen letterlijk ‘op de kaart’ kunnen zetten. Maar wij denken dat het online participeren zeker nog verder kan worden verdiept. Juist ook met het oog op het bereiken van groepen die we nu nog niet zo vaak zien, en met in het achterhoofd de variatie aan ‘typen’ inwoners: waarbij het kunnen variëren in de benaderingswijze en werkvorm echt iets kan opleveren.

Ladder van mede-eigenaarschap Momenteel werken we in Meierijstad vaak met de ‘klassieke’ participatieladder, als het gaat om het verhelderen van de invloed die er is in participatietrajecten (met variatie in fase en ook doelgroepen). Deze gaan we niet meteen bij het vuil zetten, maar – geïnspireerd door onder meer studio Vers Bestuur – introduceren we de ladder van mede-eigenaarschap. Deze is net wat explicieter, en plaatst ook ‘samenwerkingspartner’ en ‘initiatiefnemer/beleidseigenaar’ in één figuur erbij. Dat is in lijn met een van de uitgangspunten van waarom we participatie belangrijk vinden: het besef dat er veel denk- en doekracht zit in de samenleving. Juist ‘linksboven’ in de figuur zit vaak ook (vernieuwende) energie, creativiteit: bij initiatieven uit de samenleving en bij partnerschappen. Vandaar dat Ferenc van Damme dit ook de ladder van ‘mede-eigenaarschap’ noemt: het eigenaarschap bij partijen in de samenleving neemt toe van onder naar boven op de linker ladder. En daarmee komen we bij een tweede kenmerk waarom we met bovenstaande ladder willen gaan werken: de koppeling wordt meteen gelegd met een bijpassende bestuursstijl vanuit de overheid. Het gaat daarbij steeds om ‘horizontaal oversteken’ van de ene ladder naar de andere.

Bij ‘initiatiefnemer’ in de samenleving past een ‘faciliterende’ bestuursstijl, en bij inwoners of ondernemers die alleen maar ‘ontvanger van informatie’ zijn, past een ‘open autoritaire’ stijl. Hoewel in Nederland het woord ‘autoritair’ vaak een negatieve lading heeft, is dat niet zo bedoeld in deze typologie: onderaan de ladder is niet per se ‘slecht’ en bovenaan ‘goed’. Soms is een wat meer autoritaire, stevig sturende stijl wel passend: bijvoorbeeld bij taken in de veiligheidssfeer, of als iets heel snel geregeld moet worden. Maar het gaat wel steeds om congruentie tussen bestuursstijl en rol van de participant: wanneer je vanaf rechtsonder (autoritaire stijl) gaat roepen dat ‘linksboven’ initiatief moet nemen, dan gaat er op een gegeven moment iets scheef lopen.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

33

LIJN 3 : EXPERIMENTEREN EN LEREN Deze derde lijn draait om vernieuwing: werken aan een goed lokaal samenspel, een versteviging van de lokale democratie en actief burgerschap vragen ook om experimenteren en leren. Experimenten met nieuwe samenwerkingsvormen van mede-eigenaarschap, met uitdaagrecht (mede-eigenaarschap in de uitvoering van publieke taken), en met structureler investeren in jongerenparticipatie. Ook vraagt het om actief te willen leren van lastige vraagstukken – zoals participeren vs. juridiseren – en te evalueren. Daarnaast willen we in Meierijstad aan de slag met het burgerberaad, waarin een representatieve groep gelote inwoners een zwaarwegend advies kan meegeven aan de politiek. Nieuwe vormen van samenwerking Zoals in hoofdstuk 2 al benoemd: veel maatschappelijke opgaven zijn complex en kunnen (of wellicht beter: moeten) in gezamenlijkheid worden aangepakt. Wanneer er mede-eigenaarschap is vanuit maatschappelijke partijen, waaronder ook het bedrijfsleven, dan dienen we die kansen te pakken om samen gedeelde publieke waarde voor Meierijstad te maken. Denk hierbij aan samenwerking met woningcorporaties als het gaat om de bouwopgave, de kunststichting Meierijstad in het vormgeven van het kunstaanbod, of met het POM in de DUO-afspraken rondom bijvoorbeeld mobiliteit of duurzaamheid.

Een mooi voorbeeld is ook de CHV Academy waarin onderwijs, ondernemers en overheid samenwerken aan professioneel kunstonderwijs. Er zullen komende jaren vast nog nieuwe vormen van partnerschap, nieuwe allianties en organisatievormen nodig zijn om maatschappelijk vraagstukken op bijvoorbeeld klimaat, energie en duurzaamheid een tempo hoger te krijgen. Een concreet te verkennen nieuwe vorm van samenwerking die zich hoogstwaarschijnlijk aandient is die van het gedeeld eigenaarschap in het toekomstige energiesysteem waar overheid / ondernemers / inwoners samen in kunnen deelnemen. Mede-eigenaarschap via het uitdaagrecht Op 6 januari 2021 is er een startgesprek geweest met de gemeenteraad over het uitdaagrecht, waaruit een breed draagvlak bleek voor het werken met het uitdaagrecht in Meierijstad. Ook in het werkprogramma Thuis in Meierijstad heeft het uitdaagrecht een plek gekregen. Deze notitie is dan ook een logische vervolgstap om dit beleidsmatig te verankeren.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

34

Wat is het uitdaagrecht? Kernachtig gesteld: bij het uitdaagrecht nemen bewoners (delen van) taken van de gemeente over, als zij denken het slimmer, beter, of goedkoper te kunnen. Dat betekent dat het daadwerkelijk een taak dient te zijn die de gemeente Meierijstad uitvoert (of wettelijk zóu moeten uitvoeren). Anders betreft het een ‘gewoon’ bewonersinitiatief. Taken die wettelijk alleen door de overheid mogen worden uitgevoerd, zoals paspoorten verstrekken of het werk van de hulpdiensten, vallen buiten het uitdaagrecht. Op de website participatie.meierijstad.nl staat de mogelijkheid nu ook al open: “Kan bijvoorbeeld de zorg voor het openbaar groen beter? Of wil je samen met buurtgenoten het onderhoud van het park doeltreffender uitvoeren? Pak de uitdaging aan en verbeter Meierijstad!” Het achterliggende idee van het uitdaagrecht is: (1) dat het meer kwaliteit/maatwerk kan bieden bij publieke diensten. Inwoners hebben goed zicht op wat lokale wensen en ideeën zijn. Door middel van lokale kennis en inzet kan via een initiatief het aanbod van een publieke dienst beter afgestemd worden op de lokale behoefte, zo is de verwachting. Inwoners kunnen regelmatig ook nieuwe combinaties maken, al dan niet samen met de gemeente. (2) dat het zorgt voor eigenaarschap bij en invloed van inwoners. Het uitdaagrecht biedt een gelijkwaardiger positie aan inwoners in het gesprek met de gemeente.

Het geeft inwoners een veel directere invloed op hoe taken en diensten van overheden eruit zien. Het nodigt inwoners uit om zich te verdiepen in publieke taken, en het verstevigt ‘eigenaarschap’, zo is de verwachting. Het in gesprek gaan over het uitdaagrecht kan ook via het proces maatschappelijke initiatieven lopen. De voorwaarden voor het uitdaagrecht staan op de website – en voor de volledigheid ook toegevoegd in bijlage 4. Vanuit de landelijke overheid wordt het lokaal uitdaagrecht ook gestimuleerd. In het wetsvoorstel ‘versterking participatie op decentraal niveau’, wordt een wijziging van de gemeentewet artikel 150 voorgesteld, waaraan dan een extra lid wordt toegevoegd, om het uitdaagrecht wettelijk te verankeren. Vervolgens dient dat nadere invulling te krijgen in nog op te stellen gemeentelijke participatieverordeningen. Het is overigens niet dat we dit fenomeen in de praktijk nog niet kennen in Meierijstad. Denk bijvoorbeeld aan ‘groen in eigen beheer’-projecten in onder meer Boerdonk, Keldonk en (vanaf 2021) ook park Kienehoef waar inwoners en lokale ondernemers het groenonderhoud voor hun rekening nemen. Jongerenparticipatie We investeren in structurele vormen van jongerenparticipatie. Met de Meierijstadse middelbare scholen wordt verkend waar kansen liggen voor een duurzame samenwerking, waarbij het mes aan verschillende kanten kan snijden.

Zo is burgerschap nu al een vast onderdeel van het curriculum van middelbare scholen, en in samenwerking met de gemeente kan daar verder invulling aan worden gegeven. Denk hierbij aan concrete projecten waarbij scholieren de gemeente van advies kunnen voorzien, en waarbij scholieren kennismaken met de gemeente en de wereld van het (lokale) openbaar bestuur. De gemeente wordt voor jongeren wellicht iets minder een abstract begrip of een ‘instituut’, maar krijgt een gezicht. Tegelijkertijd biedt het inzicht in waar, waarop en hoe invloed te kunnen uitoefenen als jongere. Jong geleerd burgerschap is hopelijk ook oud gedaan, en daarmee een investering in bouwen aan burgerschap. Daarnaast leggen we verbindingen met de Jongerenambassadeur in Meierijstad (jongerennetwerk in Meierijstad), het jongerenwerk in Participatienota gemeente Meierijstad 2024

35

Meierijstad en evt. met de kinderburgemeester. Ook met de griffie stemmen we af, omdat daar al mooie initiatieven lopen zoals de politieke jongerendagen (voor het voortgezet onderwijs) en het spel Democracity (voor primair onderwijs). Daarmee doen elk jaar al heel wat scholieren in Meierijstad een eerste positieve ervaring op met de lokale politiek (afgelopen jaar meer dan 800 leerlingen). We willen ook beter worden in het bereiken en actief betrekken van jongeren in (voor hen relevante) participatietrajecten, en er liggen ook zeker kansen in de relatie met jongeren en sport en cultuur (in samenwerking met de Meierijstadse maatschappelijke organisaties). Maar als eerste concrete project verkennen we de kansen voor verdere samenwerking met de scholen. Participeren en juridiseren? In met name omgevingsbesluitvorming wordt door overheden, en in het verlengde van de Omgevingswet ook door initiatiefnemers, vaak stevig ingezet op ‘participeren’. Een van de ideeën daarbij is, dat door een goed participatieproces er ook een snelle doorloop zal zijn van het proces om de vergunningaanvraag te beoordelen, met na besluitvorming een kleinere kans op verdere juridische stappen vanuit derde partijen (omwonenden, belangenorganisaties etc.). Natuurlijk kan hierna alsnog het juridische pad bewandeld worden door deelnemers: met bezwaar en beroep – soms tot de Raad van State aan toe.

Een dergelijke ‘juridisering’ leidt in alle gevallen tot een (flinke) vertraging, in sommige gevallen tot afstel, en in veel gevallen tot frustratie bij nagenoeg alle betrokken partijen. Dit roep de vraag op: zijn er inzichten en lessen te leren waardoor juist in het pre-juridische stadium nog iets te doen is? Wat kunnen we leren uit eerdere (of elders in den lande doorlopen) participatietrajecten: wat werkt nu wél, en wat werkt wellicht juist averechts? En zijn sommige aannames in dergelijke participatietrajecten eigenlijk wel terecht? Zo stelt onderzoeker Nanke Verloo bijvoorbeeld onomwonden, dat wanneer er weerstand in de omgeving is, deze niet zomaar ‘weggemasseerd’ kan worden met participatie. Sterker nog: “Doordat mensen betrokken en geïnformeerd worden, gebeurt vaak het tegenovergestelde. Weerstand wegmasseren, zou dan ook geen doel moeten zijn. Participatie zou als doel moeten hebben weerstand te benaderen als ervaringskennis. Het doel van participatie is die lokale kennis en kunde op te halen en in te zetten om kwaliteit van plannen te verbeteren.” Op dit thema gaan we actief een leerlijn organiseren, en lessen delen. Burgerberaad Graag willen we in Meierijstad komende periode oefenen met het burgerberaad als participatief instrument, waarmee inwoners stevige zeggenschap krijgen op een specifiek thema.

Zeker wanneer burgerberaden met enige regelmaat worden georganiseerd en gepaard gaan met een goede communicatie met de bredere samenleving biedt het kansen om gestaag te bouwen aan burgerschap in Meierijstad. Door de werkwijze met gewogen loting en representatieve samenstelling van de beraden komen ook de geluiden door die doorgaans minder goed te horen zijn in de ‘klassieke’ inspraakbijeenkomsten. Doordat de samenstelling van burgerberaden altijd een goede afspiegeling is van de verschillende groepen in de samenleving, en een beraad gericht is op dialoog en verkrijgen van ‘common ground’, wordt de kans vergroot dat de aanbevelingen van een burgerberaad ook breed herkend en gedragen worden in die samenleving. Maar hier geldt ook: organiseer het goed of organiseer het niet. Voorwaarden dienen goed geregeld te worden, zoals personele inzet, voldoende tijd, mogelijkheden om drempels voor deelname te verlagen, en niet te vergeten een helder politiek mandaat aan de voorzijde. Het ligt dan ook in de rede om elk burgerberaad te laten beginnen met een startgesprek met de gemeenteraad, waar in ieder geval dit mandaat, de afbakening en vraagstelling besproken wordt. Of een burgerberaad zal plaatsvinden

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

36

bepaalt de gemeenteraad (als politiek opdrachtgever: zij vraagt een advies aan het burgerberaad). Voorstellen voor onderwerpen voor een burgerberaad kunnen komen zowel uit de raad, als uit B&W, als uit de samenleving. Een eerste voorstel voor inzet van het instrument is overigens al gedaan door de Adviesraad Sociaal Domein (ASD) – via een ongevraagd advies aan het college. In samenspraak met de ASD willen we nog dit jaar komen met een eerste inhoudelijke voorstel voor een burgerberaad-onderwerp in Meierijstad. Referendum Op 18 april 2024 is tijdens de beeldvormende avond ook het onderwerp referenda besproken. Kijkend naar wat daar is besproken, onderkennen we potentiële voordelen van het instrument. Zo kunnen inwoners op een voor hen zeer laagdrempelige wijze hun mening kenbaar maken over een specifiek politiek vraagstuk. Met het aanvragen van een referendum kunnen inwoners op thema’s ook het mandaat ‘terugpakken’ van politiek en bestuur - en daarmee heeft het (zo zou je kunnen zeggen) een democratische ‘handrem-functie’. We zien echter zeker ook potentiële nadelen. Denk hierbij aan het verliezen van de nuance in vraagstukken, en een verdieping van het gevoel van polarisatie in de samenleving tussen voor- en tegenstanders.

En juist omdat we met Thuis in Meierijstad de lijn hebben ingezet van ‘verbindende participatie’ en ook expliciet het slaan van bruggen tussen voor- en tegenstanders hebben benoemd, is het referendum niet het instrument dat we nu voorstellen.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

37

LIJN 4 : OMGEVINGSWET EN PARTICIPATIE Het thema ‘Omgevingswet en participatie’ zou ook niet hebben misstaan bij de eerste lijn ‘heldere verwachtingen en aanspreekbaarheid’: in deze vierde lijn gaat het over wat er in de Omgevingswet op participatief gebied is vastgelegd, en hoe we hieraan in Meierijstad invulling geven. Maar omdat het goed behandelen van dit onderwerp toch wat tekstuele ruimte vraagt, én het een nieuwe wet betreft die zojuist in werking is getreden, behandelen we het thema nu in een zelfstandige lijn. Participatie bij vier instrumenten Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024, is participatie bij vier (voor de gemeente relevante) omgevingswetinstrumenten juridisch verankerd. In de tabel hieronder staat op een rij wat per instrument participatief verplicht is vanuit de Omgevingswet. Om de Omgevingswet in de praktijk uit te voeren, hebben overheden verschillende (wettelijke) instrumenten tot hun beschikking. Er zijn voor gemeenten vier (onderling samenhangende) kerninstrumenten in het kader van de Omgevingswet – en dus ook voor ons in Meierijstad. De omgevingsvisie is het brede en integrale kader dat in het omgevingsplan (zo nodig) in regels wordt vertaald. Vervolgens wordt de aanvraag omgevingsvergunning aan het omgevingsplan getoetst.

Als vierde zijn er nog omgevingswetprogramma’s: bedoeld voor verdere beleidsuitwerking en de uitwerking van de concrete maatregelen om doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken. In de tabel hieronder staat op een rij wat per instrument participatief verplicht is vanuit de Omgevingswet. Per instrument is er vanuit de Omgevingswet het volgende verplicht voor wat betreft de participatie. Instrument

Wat zegt de Omgevingswet over participatie?29

Wie verantwoordelijk

omgevingsvisie

Motiveringsplicht bij vaststelling

Bevoegd gezag (gemeenteraad)

omgevingsplan

Kennisgeving voorafgaand het besluitvormingsproces en motiveringsplicht bij vaststelling

Bevoegd gezag (gemeenteraad)

omgevingswetprogramma’s

Motiveringsplicht bij vaststelling

Bevoegd gezag (BenW)

omgevingsvergunningen

Participatie is een aanvraagvereiste

Initiatiefnemer Let wel: soms moet de gemeente bij zichzelf een omgevingsvergunning aanvragen en is dan zelf initiatiefnemer

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

38

Toelichting op de termen a. Kennisgeving: het bevoegd gezag kondigt aan dat een besluit wordt voorbereid. Daarbij beschrijft het in de kennisgeving wie worden betrokken, waarover en wanneer; wat de rol is van het bevoegd gezag en de initiatiefnemer en waar meer informatie beschikbaar komt. b. Motiveringsplicht: het bevoegd gezag geeft bij het besluit aan hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding en wat de resultaten daarvan zijn. De manier waarop participatie heeft plaatsgevonden en wat er uiteindelijk met de inbreng is gedaan maakt onderdeel uit van het besluit tot het vaststellen van de omgevingsvisie/het omgevingsplan (en latere actualisaties/het programma) door de gemeenteraad. Ook geeft het bevoegd gezag aan hoe hij het participatiebeleid heeft ingevuld. c. Aanvraagvereiste: de initiatiefnemer moet aangeven of, en zo ja hoe, hij participatie heeft vormgegeven en wat hij met het resultaat heeft gedaan. Het bevoegd gezag betrekt deze informatie bij de integrale belangenafweging. 30 Vormvrij Uitgaande van maatwerk (locatie, soort besluit, omgeving en betrokkenen zijn elke keer anders) schrijft de wet niet voor welke vorm de participatie moet hebben. Daar zijn het bevoegd gezag en de initiatiefnemer vrij in. Ze kunnen eigen keuzes maken voor de inrichting van een participatieproces.

Let wel: de formele procedures (zienswijze, bezwaar en beroep) zoals vastgelegd in de Algemene wet bestuursrecht worden niet vervangen door participatie. Vroegtijdige participatie De Omgevingswet ziet participatie als: ‘het in een vroeg stadium betrekken van belanghebbenden (inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen) bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit’. 31 De Omgevingswet stimuleert participatie om zo op tijd belangen, meningen en creativiteit op tafel te krijgen. In de Omgevingswet, in het Omgevingsbesluit en in de Omgevingsregeling zijn regels over participatie opgenomen. Meierijstadse Toekomstvisie, omgevingsplan, omgevingswetprogramma’s In Meierijstad heeft aan het begin van het traject voor de Meierijstadse omgevingsvisie een startgesprek plaatsgevonden met de gemeenteraad over de kaders en richting van het betreffende participatietraject. Vervolgens is het maken van de omgevingsvisie ineengevlochten in de Toekomstvisie Meierijstad. Rondom de toekomstvisie is een intensief participatief traject gestart in het voorjaar van 2023 – met o.a. straatgesprekken in de kernen, op scholen, vragenlijsten voor betrokken organisaties en in het najaar een gespreksavond.

De opbrengst daaruit vormt inhoudelijk een bouwsteen van de uiteindelijke toekomstvisie/omgevingsvisie; daarnaast zal het participatieproces en de opbrengst ervan ook schriftelijk worden toegelicht bij het uiteindelijk eindproduct / besluitvorming. (in lijn met de motiveringsplicht: zie volgende onderdeel). Voor wat betreft het omzetten van het omgevingsplan: de diverse Meierijstadse bestemmingsplannen zijn op 1 januari 2024 van rechtswege overgegaan in één (tijdelijk) omgevingsplan voor Meierijstad – om dat dit ‘van rechtswege’ is gegaan (en er in feite niets is veranderd) heeft hierbij geen participatie plaatsgevonden. (Komende aanpassingen van het omgevingsplan vinden cyclisch plaats: daarover meer verderop in de tekst.) Meierijstadse omgevingsprogramma’s zijn er nu nog niet, deze worden na vaststellen Toekomst-

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

39

visie bepaald. Het college is het bevoegde orgaan als het om deze omgevingswetprogramma’s gaat, en staat ook aan de lat voor het passend vormgeven van de participatie in de programma’s – dit is maatwerk per programma. Invulling van de motiveringsplicht De kerninstrumenten omgevingsvisie (in Meierijstad: Toekomstvisie), omgevingsplan en omgevingswetprogramma’s zijn alle drie ‘gemeentelijke producten’: de gemeente staat dan ook aan de lat voor goede invulling van de motiveringsplicht (zie hierboven, tabel 1). In Meierijstad verstaan we onder de motiveringsplicht het volgende: Bij de vaststelling van elk van deze instrumenten geeft de gemeente Meierijstad steeds aan hoe het participatieproces is vormgegeven.

Meer specifiek: • wat was het onderwerp van het participatieproces? • wat was het doel van de participatie? • wat was het tijdpad? • welke (groepen) inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn uitgenodigd in het participatietraject? En op welke wijze hebben zij hun bijdragen kunnen leveren? • welke niveaus van participatie zijn (in welke fase) gehanteerd? (participatieladder / ladder van mede-eigenaarschap)? • wat waren de inhoudelijke, financiële, procedurele en overige kaders voor de participatie? • op welke wijze heeft de gemeente gecommuniceerd over de kaders, inrichting en inhoud van het participatieproces? Bij de vaststelling van elk van deze instrumenten geeft de gemeente Meierijstad steeds aan wat inhoudelijk de resultaten zijn van het participatieproces. Meer specifiek: • wat is er (al dan niet op hoofdlijnen) op welk moment in het traject door de participanten naar voren gebracht? • in hoeverre en op welke wijze is de inbreng verwerkt, en wat waren hierbij de afwegingen? Bij de vaststelling van elk van deze instrumenten geeft de gemeente Meierijstad ook steeds aan op welke wijze invulling is gegeven aan het participatiebeleid (zoals te vinden in deze nota – met name ook de participatieve beloften uit lijn 1). Deze motivering wordt schriftelijk toegevoegd aan de documenten die ter besluitvorming voorliggen.

De motivering is inzichtelijk en transparant op bovengenoemde punten, maar schiet niet door in het bijvoegen van veel onnodig papierwerk. Participatie bij omgevingsvergunning Bij het instrument ’omgevingsvergunningen’ is in de Omgevingswet opgenomen dat participatie een ‘aanvraagvereiste’ is – en dat de verantwoordelijkheid voor participatie (vormvrij) ligt bij de initiatiefnemer. Wat betekent dit nou in de praktijk voor een initiatiefnemer in Meierijstad? Hieronder vindt u op hoofdlijnen de processtappen voor een initiatiefnemer om te komen tot een ruimtelijk initiatief in de leefomgeving, met daarbij aangegeven waar de participatieve elementen zitten in dat proces.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

40

Wel of geen vergunning nodig? Initiatiefnemers kunnen vanaf 1 januari 2024 de online vergunningcheck uitvoeren via het omgevingsloket. 32 Als activiteiten niet vergunningplichtig zijn (of bijvoorbeeld uitgevoerd kunnen worden met een melding), is er in principe geen ‘vervolgcontact’ met de gemeente. Wat de participatie betreft, wordt de initiatiefnemer er dan via het omgevingsloket op gewezen dat overleg met de buren/ omgeving in veel gevallen aan te raden is, en waarom. Aanvraag omgevingsvergunning: participatie als aanvraagvereiste Voor sommige activiteiten is wel een vergunning nodig. 33 Daarbij is participatie een ‘aanvraagvereiste’ (zie ook tabel 1): de initiatiefnemer moet bij de aanvraag van een omgevingsvergunning aangeven of, en zo ja hoe, de omgeving betrokken is bij zijn plan en wat er met de resultaten is gedaan. 34 Dit is een verplichte vraag in het omgevingsloket; die kan dus niet worden overgeslagen bij de online vergunningaanvraag. De initiatiefnemer kan hierop met ‘ja’ of ‘nee’ antwoorden en vervolgens een toelichting geven. 35 De bedoeling van het aanvraagvereiste bij omgevingsvergunningen is om de initiatiefnemer te stimuleren om na te denken over participatie. Als deze aan participatie doet, moet het bevoegd gezag weten wat de resultaten zijn. Meer dan dat houdt de plicht volgens de Omgevingswet niet in.

De initiatiefnemer is zelf verantwoordelijk om belanghebbenden te informeren en te betrekken. Hoe dat moet vormkrijgen is aan de initiatiefnemer zelf (zie het eerdergenoemde ‘vormvrije’-uitgangspunt bij de Omgevingswet). In het omgevingsloket staat ook een link naar de online handreiking participatie bij initiatieven in de fysieke leefomgeving. De voordelen van participatie worden op de website overigens benoemd. Intaketafel Na het indienen van een concept-verzoek tot het mogelijk maken van een activiteit (inclusief het beantwoorden van de ‘participatievraag’), beoordeelt de gemeente deze aanvraag. 36 Initiatieven waarvoor een complexe vergunning nodig is, en aanvragen die een wijziging van het omgevingsplan vereisen, worden behandeld op de intaketafel. Op de intaketafel maakt de gemeente een integrale afweging of het initiatief wel of niet voorstelbaar is om verder te ontwikkelen richting een aanvraag omgevingsvergunning of een wijziging omgevingsplan. De gemeentelijke casemanager koppelt de uitkomst van de intaketafel persoonlijk terug aan de initiatiefnemer. Wanneer het initiatief (al dan niet onder voorwaarden) voorstelbaar is, worden de vervolgstappen besproken. De gemeente brengt in het persoonlijke contact ook de participatie (omgevingsdialoog) onder de aandacht, en verwijst naar / geeft een toelichting op de online handreiking.

De omgevingsdialoog Bij de complexere vergunningaanvragen, die (al dan niet voorwaardelijk) doorgaan vanaf de intaketafel (en dus in principe ‘voorstelbaar’ zijn), vraagt de gemeente van initiatiefnemers om een omgevingsdialoog te voeren. Door in een vroeg stadium met belanghebbende inwoners, omgeving en andere belanghebbenden in gesprek te gaan, komen op tijd belangen, wensen, ervaringen, kennis en creativiteit in beeld. Het doel van een omgevingsdialoog is niet dat alle partijen het met elkaar eens worden. Het doel is wel dat belanghebbenden goed betrokken worden bij de totstandkoming en uitwerking van het initiatief. Dat betekent dat de initiatiefnemer zijn best doet om belanghebbenden te horen en met hen in gesprek te gaan, en te kijken of hun stem vorm kan krijgen in (een aanpassing van) het plan. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het vormgeven en uitvoeren van de omgevingsdia-

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

41

loog, en voor het aanleveren van een verslag van de omgevingsdialoog ter voorbereiding van de omgevingstafel. Bij gesprekken / bijeenkomsten in het kader van de omgevingsdialoog kan de gemeente eventueel aanwezig zijn als toehoorder, of om het proces of feitelijkheden toe te lichten. Dit betreft steeds maatwerk per situatie. Uitgangspunt blijft dat de initiatiefnemer verantwoordelijk is voor het organiseren en voeren van de dialoog (zie eerder bij de algemene uitgangspunten Omgevingswet). 37 Omgevingstafel De initiatieven die na de intaketafel verder gaan, worden vervolgens integraal besproken aan een omgevingstafel om het initiatief te toetsen op de haalbaarheid. Aan de omgevingstafel nemen deel: gemeentelijke en externe adviseurs die relevant zijn voor het betreffende initiatief (denk aan o.a.: welstand, waterschap, ODBN), de initiatiefnemer en een vertegenwoordiging vanuit de omgeving. 38 Voor het uitnodigen van de relevante adviseurs, is de gemeente aan zet. Het uitnodigen van een afvaardiging van omwonenden aan de omgevingstafel is de verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer. Tussenstap: ter voorbereiding van de omgevingstafel zet de casemanager de advies-uitvraag uit naar alle voor het betreffende initiatief relevante adviseurs.

Wanneer in deze ‘schriftelijke ronde’ de adviezen geen knelpunten opleveren kan de advisering schriftelijk worden afgedaan en vindt er geen fysieke omgevingstafel plaats. Bij de vergunningsaanvraag: informatie checken De initiatiefnemer moet de informatie die hij bij de participatie heeft gekregen, opnemen in zijn aanvraag. Het bevoegd gezag moet goed kijken of de aangeleverde informatie correct en voldoende is. Het bevoegd gezag mag namelijk voor de motivering van een besluit niet alleen verwijzen naar de door de initiatiefnemer verstrekte informatie, maar moet een eigen afweging maken over de juistheid van de verstrekte informatie, en of nog aanvullende informatie nodig is. 39 Monitoring In samenspraak met de gemeenteraad is vooralsnog geen lijst van activiteiten opgesteld waarbij participatie voor initiatiefnemers wordt verplicht. 40 In plaats van te verplichten, willen we als gemeente eerst werken vanuit vertrouwen in de initiatiefnemer en in onze werkprocessen (de intaketafel, omgevingstafel en de bestaande handreiking participatie). De afspraak met de gemeenteraad is om dit het eerste jaar na inwerkingtreding van de Omgevingswet te volgen en te evalueren. In 2025 worden de resultaten hiervan besproken met de gemeenteraad. Gemeenten, provincies en waterschappen mogen geen aanvullende eisen stellen aan de participatie bij omgevingsvergunningen.

Niet via een extra aanvraagvereiste en niet via een extra vormvereiste. Dit geldt ook voor de eventueel verplichte participatie bij buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (bopa).

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

42

Kennisgeving van participatie bij omgevingsplan Door de landelijke invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024 kan een gemeente vanaf dat moment geen bestemmingsplannen meer opstellen. Een bestemmingsplan gaf tot 1 januari de ruimtelijke regels waaraan een activiteit zoals bouwen of slopen op die plek moest voldoen. Voor vergunningverlening toetste de gemeente het initiatief aan dat bestemmingsplan. In plaats van die bestemmingsplannen is per 1 januari 2024 per gemeente één omgevingsplan (dat is van rechtswege overgegaan). 41 Twee wijzigingsrondes per jaar Zowel de aanvraag van een complexe vergunning, als de aanvraag van een wijziging omgevingsplan, kunnen inwoners en bedrijven voorbereiden in nauw overleg met de gemeente. Hiervoor biedt Meierijstad (zie de tekst hiervoor) intake- en omgevingstafels waar initiatiefnemers tips krijgen van specialisten. Heeft iemand haar initiatief uitgewerkt volgens die tips en is een afwijkingsvergunning onvoldoende? Dan kan de gemeente de gewenste activiteit alleen mogelijk maken via een wijzigingsronde van het omgevingsplan. Die wijzigingsronden starten in Meierijstad voorlopig twee keer per jaar, namelijk op 1 maart en 1 oktober. Dat betekent dat de initiatieven vóór die startdatum ingediend en uitgewerkt moeten zijn.

Daarna duurt het ongeveer een half jaar totdat de wijziging van het omgevingsplan echt wordt vastgesteld; deze vaststelling is een bevoegdheid van de gemeenteraad. In een wijzigingsronde voor het omgevingsplan worden nog andere aanpassingen meegenomen, denk aan: wijzigingen door te voeren vanuit wet- en regelgeving hogere overheden, of het doorvertalen van gemeentelijke beleidswijzigingen in concrete regels in het omgevingsplan. Aan het begin van elke halfjaarlijkse wijzigingsronde maakt de gemeente bekend wat de voorgenomen wijzigingen zijn en op welke wijze participatie mogelijk is. Omdat bij de voorbereiding van wijzigingen (beleid, initiatieven, omgevingstafels) al participatie heeft plaatsgevonden, komt er voor de wijziging van het omgevingsplan wel een informatiebijeenkomst maar geen nieuwe participatieronde vóór de formele procedure. In de formele procedure kan eenieder zijn zienswijze aan het bevoegd gezag (de raad) bekendmaken over het voorgenomen besluit (behalve op de reeds vergunde buitenplanse omgevingsactiviteiten (BOPA’s) en kaders van hogere overheden). Na besluitvorming kunnen belanghebbenden beroep aantekenen bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

43

BIJLAGEN 1. PARTICIPATIEVE ROUTE Na het startgesprek met de gemeenteraad, hebben in het najaar van 2023 de voorbereidingen plaatsgevonden voor het opstellen van de participatienota. We verzamelden kennis, ervaring en ideeën op het thema ‘participatie in Meierijstad’. Hiervoor consulteerden we verschillende bronnen. Hieronder een tijdlijn met daarin de participatieve stappen de we hebben gezet afgelopen periode. JUNI 2023 Startgesprek gemeenteraad Hoe ziet het participatieproces in de totstandkoming van de beleidsnotitie ‘participatie in Meierijstad’ eruit? Op 8 juni zijn we op interactieve wijze in gesprek gegaan met raads- en commissieleden om voorafgaand aan dit participatieproces hierop richting en kaders mee te krijgen. Door de raad aan de voorkant goed te betrekken willen we meteen een goede koppeling maken tussen de representatieve en de participatieve democratie. Ook andere geïnteresseerden waren overigens van harte welkom om mee te doen in het gesprek op 8 juni. Het startgesprek is terug te kijken op de website van de griffie. De vooraf aan de raad gestuurde concept-startnotitie is n.a.v. dat startgesprek aanpast en in Ibabs geüpload. NOVEMBER 2023 Interne werkgroepen We putten ook uit ervaringen van de gemeentelijke medewerkers op de gebieden overheidsparticipatie / inwonersparticipatie / Omgevingswet.

Gesprekken Toekomstvisie Parallel aan het maken van de participatienota lopen gesprekken over de toekomstvisie van Meierijstad. We hebben voor de participatienota ook geput uit de gesprekken op 1 november in ‘t Spectrum – met name de gesprekstafels over actief burgerschap, meedoen en inclusie. Aan de gesprekken deden mee: vertegenwoordigers van maatschappelijke instellingen, vrijwilligersorganisaties, alsook inwoners op persoonlijke titel. Straatgesprekken Op zes locaties in Meierijstad is Bureau Zet in opdracht van de gemeente Meierijstad van 3 tot 8 november in gesprek gegaan met bewoners. In totaal zijn bijna honderd gesprekken gevoerd met inwoners tijdens het winkelen, het ophalen van de kinderen na schooltijd of tijdens een bezoek aan een luisteravond of bijeenkomst van de dorpsraad. De meeste gesprekken zijn gevoerd met toevallige passanten. In diezelfde periode konden inwoners ook online van zich laten horen. Dat hebben 22 mensen gedaan. De rapportage is als bijlage 5 toegevoegd bij deze nota.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

44

Inspiratiebijeenkomst raads- en collegeleden Ferenc van Damme was als gastspreker uitgenodigd om in gesprek te gaan met raads-, commissie en collegeleden tijdens het jaarlijkse uitje van de gemeenteraad. Dat vond plaats eind november. Het thema was: maatschappelijke en politieke ontwikkelingen die van invloed zijn op de ‘participatieve lokale overheid’. Mede op basis van zijn boek ‘Hoe dan?” In de bijeenkomst is het onder andere gegaan over de verschillende leefstijlen waarmee (communicatief en participatief) rekening te houden als overheid, en is de ladder van mede-eigenaarschap besproken. Consultatie Koepelorganisaties Diverse koepelorganisaties in Meierijstad hebben inmiddels veel kennis en ervaring in overleg/samenwerking met de gemeente Meierijstad. Daar trekken we graag lessen uit voor het vormgeven van de nota. Op 28 november 2023 is er een bijeenkomst geweest, er zijn nog losse gesprekken gevoerd, en er is een online vragenlijst uitgezet. Gesprekken zijn geweest met: Dorps- en Wijkraden; Seniorenraad; Adviesraad Sociaal Domein; Platform Ondernemend Meierijstad; Platform Natuur en Landschap Meierijstad; Sportraad Meierijstad; Stichting Toegankelijk Meierijstad.

Online zijn de volgende organisaties benaderd: Platform Erfgoed Meierijstad; KBO Kring Meierijstad; Platform Gastvrij Meierijstad; Phoenix Cultuur; Kunststichting Meierijstad; ZLTO Meierij-stad; Centrummanagement Schijndel/ Veghel / St-Oedenrode. Aan de hand van de (concept)participatieve beloftes is het gesprek gevoerd over wat er participatief al goed gaat, en waar het nog beter kan. Online is dit ook uitgevraagd. (in gesloten en open vragen) JANUARI 2024 Werksessie raadsleden Zoals afgesproken in het startgesprek met de gemeenteraad, hebben we vlak na de bredere consultatie, ook een werksessie met gemeenteraadsleden georganiseerd, om ook daar kennis en richting op te halen. Op 24 januari 2024 is er een werksessie geweest met een afvaardiging vanuit de gemeenteraad – waarbij vanuit elke fractie een vertegenwoordiger is uitgenodigd deel te nemen. Het gesprek is gegaan over de (concept) participatieve beloftes; eventuele typisch Meierijstadse participatieve kenmerken; eerste opzet/richting van de nota. FEBRUARI 2024 Beeldvormende avond ‘stille midden’ Op 7 februari 2024 waren Ron van Wonderen (Verweij Jonker Instituut) en Willem Baltussen (trainee Toekomst van Brabant, gemeente Meierijstad) te gast op de beeldvormende avond van de raad. Willem Baltussen heeft op basis van zijn literatuuronderzoek het thema polarisatie verder verdiept en geduid.

Waarna Ron van Wonderen het stokje overnam en vanuit praktijkonderzoek preventieve strategieën besprak om preventief stillere groepen te benaderen en zo polarisatie en ‘democratisch afhaken’ zo veel mogelijk te voorkomen. APRIL 2024 Tegenlezen koepelorganisaties en medewerkers – eind mrt – half april – De conceptversie van de nota is gestuurd naar de koepelorganisaties (alle organisaties zoals genoemd op pagina 19), alsook naar gemeentelijke medewerkers. De ontvangen suggesties zijn zoveel mogelijk verwerkt in de nota. De partijen waarvan we een reactie hebben ontvangen hebben persoonlijk antwoord gekregen.