Bijlage 1a - Participatienota Meierijstad - 2024

BOUWEN AAN BURGERSCHAP S A M E N W E R K E N A A N M E I E R I J S TA D

PARTICIPATIENOTA GEMEENTE MEIERIJSTAD

INHOUDSOPGAVE Voorwoord3 Samenvatting4 Woordenlijst8 1. Inleiding

9

2. Participatie: wat en waarom?

11

3. Participatie in Meierijstad: wat zien en horen we?

16

4. Doelen waaraan we werken

24

Lijn 1 : Heldere verwachtingen en aanspreekbaarheid

26

Lijn 2 : Nabijheid en mede-eigenaarschap

30

Lijn 3 : Experimenteren en leren

34

Lijn 4 : Omgevingswet en participatie

38

Bijlagen44 1. Participatieve route

44

2. Maatschappelijke initiatieven driehoek

46

3. Startgesprekken participatie

47

4. Uitdaagrecht voorwaarden

48

5. Rapportage Bureau Zet – Straatgesprekken

49

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

2

VOORWOORD In de Meierijstadse samenleving bruist het van de denk- en doekracht: bij inwoners, ondernemers en organisaties. Samen werken we aan een mooier en beter Meierijstad, waarbij de inzet en invloed vanuit de samenleving cruciaal is. Met participatie van inwoners, ondernemers en organisaties komen we tot betere besluitvorming, waarin verschillende perspectieven en belangen worden gezien en gewogen. En met inzet en medeeigenaarschap vanuit de samenleving komen we tot mooie maatschappelijke initiatieven en gedragen publieke voorzieningen voor Meierijstad. Concreet borgt deze participatienota hoe we participatief willen samenwerken als gemeente Meierijstad. Op welke participatieve uitgangspunten en beloften u ons kunt aanspreken, en hoe we samen willen bouwen aan burgerschap: aan inwoners, organisaties en bedrijven die zich betrokken voelen bij de publieke zaak, mee willen doen aan besluitvorming en zich willen inzetten voor een mooier Meierijstad en voor hun wijk of buurt. We realiseren ons dat de uitdagingen er ook zijn op participatiegebied. Zo hebben mensen volle agenda’s en hebben ze soms ook zorgen aan hun hoofd. Ook is er een algemeen gevoel van toenemende polarisatie, en komen nog niet alle stemmen uit de samenleving even hard door in de besluitvorming.

Toch gaan we ervoor, omdat we de democratie toch echt samen maken en omdat we vertrouwen hebben in het samenspel met inwoners, instellingen en bedrijven.

Op participatief vlak zetten we als gemeente Meierijstad in op aanspreekbaarheid en nabijheid: waar kan ik op rekenen als ik meedoe in besluitvorming, of als ik over een maatschappelijk initiatief in gesprek wil met de gemeente? We willen er zijn voor inwoners die actief zijn of willen worden in hun buurt of wijk, en we willen ook laagdrempelig aanspreekbaar zijn voor inwoners die niet als vanzelf naar de inspraakbijeenkomsten komen en inwoners die de participatieve wegen nog niet zo goed kennen. Vandaar dat we onder meer ons team van buurtadviseurs verder versterken, de wijkaanpak doorzetten tot 2026 en we ook de online participatiemogelijkheden willen verbreden. We beseffen dat de lokale democratie nooit ‘af’ is, en dat een vitale democratie waarin inwoners actief meedoen – niet alleen als kiezer maar ook als initiatiefnemer of medebeslisser – dient te worden gevoed, gecultiveerd en soms ook vernieuwd. In dat kader bieden we invloed en zeggenschap voor inwoners via het uitdaagrecht, wat de mogelijkheid biedt aan groepen inwoners of ondernemers om een publieke dienst van de gemeente over te nemen. Daarnaast willen we in Meierijstad aan de slag met het burgerberaad, waarin een representatieve groep gelote inwoners een zwaarwegend advies kan meegeven aan de politiek. Met deze nota als richtinggever gaan we komende periode samen verder bouwen aan Meierijstad, én burgerschap.

Rik Compagne (programmabestuurder Participatie)

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

3

SAMENVATTING Participatieve overheid De gemeente Meierijstad wil een participatieve overheid zijn: een overheid die samen met de samenleving richting bepaalt en vorm geeft aan een mooier, beter Meierijstad. Wat formeler gezegd: bij participatie is het besluiten over en/of vormgeven van publieke waarde (een mooier, beter Meierijstad) niet alleen in handen van de representatieve democratie (de raad), of het gemeentelijk bestuur (en andere formeel verantwoordelijke partijen), maar hierbij is ook de samenleving actief betrokken (inwoners, ondernemers, organisaties). Samen werken aan publieke waarde We vinden participatie belangrijk omdat we geloven in de kracht van de samenleving. Dit is al sinds het begin van Meierijstad het uitgangspunt – en staat ook prominent in de besturingsfilosofie verankerd. Dit betekent dat we ons als gemeente Meierijstad realiseren dat er veel denk- en doekracht in de Meierijstadse samenleving is; bij inwoners, ondernemers, verenigingen en stichtingen. Met die doe- en denkkracht werken we samen aan een mooier en beter Meierijstad. Zo werken ondernemers en inwoners in maatschappelijke initiatieven op een concrete manier aan mooie resultaten voor de Meierijstadse gemeenschap – of het nu gaat om het inrichten van een park, het organiseren van buurtontmoeting of het overnemen van een gemeentelijke taak via het uitdaagrecht.

Daarnaast vinden we participatie belangrijk als verrijking van het democratische proces van besluitvorming. Door vroegtijdige betrokkenheid (beginspraak) komen sneller stemmen van belanghebbenden op en zien we meerdere perspectieven en komen meerdere ideeën ter sprake. Zo kunnen we samen (beleids)plannen beter maken en wordt de uitvoering passender. Door participatie hebben diegenen die betrokken zijn ook directer zeggenschap, en krijgt democratie voor hen ook meer en concreter betekenis. Ook kan een succesvol participatietraject het vertrouwen in de overheid versterken. De participatieve democratie is overigens geen vervanging van de representatieve democratie (de gemeenteraad), maar een aanvulling erop en een verrijking. Om een koppeling te maken tussen de representatieve en de participatieve democratie werken we in Meierijstad onder meer met startgesprekken, waarbij de raad kaders en richting meegeeft voor het te starten participatieproces (op een specifiek onderwerp).

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

4

Democratisch samenspel is geen vanzelfsprekendheid We realiseren ons dat democratie en actief burgerschap geen vanzelfsprekendheden zijn. Het democratisch samenspel vraagt inzet, oefening en onderhoud. Vanuit alle betrokkenen: inwoners, gemeente, ondernemers en organisaties. Op veel punten zijn er uitdagingen en ongelijkheden. Zo zien we sommige groepen vaker participeren bij besluitvorming dan andere (vaak zijn wat oudere en beter opgeleide mannen met een Nederlandse achtergrond bovenmatig vertegenwoordigd), komen sommige stemmen minder goed door, kan een beperking je op een achterstand zetten, of ervaar je de taal en procedures als ondoorgrondelijk. Tegelijkertijd spelen er ook bredere maatschappelijke uitdagingen (met vaak ook bovenlokale origine en/of aanjagers). Zo staat het vertrouwen in de landelijke politiek onder druk, zijn er zorgen over het ‘afhaken’ van inwoners bij de (veelal landelijke) democratie en is er een algemeen gevoel van polarisatie. Wanneer doen we het goed? Waar streven we idealiter naar wanneer het gaat om participatie bij publieke vraagstukken? In een ideale situatie leidt een goed participatieproces tot: 1. maatschappelijk resultaat op het betreffende thema; 2. steun / begrip voor het specifieke proces waarin dit resultaat tot stand komt.

Het streven is niet dat iedereen zijn zin krijgt (dat is vaak ook niet mogelijk), maar wel dat er begrip is voor de gevolgde stappen, afweging van de inbreng etc. 3. een versterking van de lokale democratie. Je wilt dat mensen de volgende keer opnieuw willen meedoen en niet dat ze afhaken. Kortom: participatie leidt in een ideale situatie tot meer ervaren burgerschap en mede-eigenaarschap in het vormgeven van de samenleving. In de praktijk zijn er ook algemene terugkerende patronen in participatie, waarmee we rekening kunnen houden in de vormgeving van participatie, maar ook in de verwachtingen bij dergelijke trajecten. Denk aan de voorkeur van mensen voor tijdelijke of projectmatige inzet, of de bereidheid tot participeren wanneer het in lijn ligt met iemands persoonlijke interesse, belang of als het in de directe omgeving speelt. Een kanttekening is ook dat er bijna altijd nóg meer participatie mogelijk is. Je kunt nóg meer uitnodigingen versturen, langs nóg meer deuren gaan en nóg meer inwoners vragen. In die zin is participatie altijd imperfect. Dit alles laat onverlet dat we moeten gaan voor een zo goed / passend mogelijke participatie. Doelen van deze nota Met deze nota zetten we in op drie participatieve hoofddoelen. Dat zijn: 1.

We bouwen samen aan burgerschap Daarbij: • zetten we in op betrokkenheid van (groepen) inwoners en belanghebbenden die we nu nog niet zo vaak zien; • bieden we ruimte voor, en stimuleren, mede-eigenaarschap vanuit de samenleving (‘de samenleving zijn we zelf’); • hanteren we nabijheid en benaderbaarheid als belangrijke principes. 2. We werken samen aan meer publieke waarde Daarbij: • gaan we voor participatie met inhoud en betekenis; niet voor de vorm, maar omdat er daadwerkelijk iets te beïnvloeden is; • kan met participatie kennis/ expertise/ concrete inzet worden toegevoegd (voor een beter en mooier Meierijstad); • worden met participatie relevante belangen ingebracht / inzichtelijk gemaakt en gewogen. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

5

3. We werken met heldere participatieve spelregels en processen Daarbij: • weten inwoners, ondernemers en organisaties wat ze participatief kunnen verwachten van de gemeente Meierijstad; • evalueren we participatietrajecten op een structurele wijze en passen we in de uitvoering zaken aan waar nodig. Vier lijnen We werken langs vier lijnen aan deze doelen – bij elke lijn staan activiteiten en afspraken. Hierbij bouwen we voort op de eerder ingezette koers en activiteiten in Meierijstad, op de participatieve couleur locale (zie hoofdstuk 2 en 3), met oog voor de gesignaleerde sterktes en zwaktes vanuit het participatieproces in de totstandkoming van deze nota (zie pagina 22). Daarnaast hebben we ook inspiratie geput uit handelingsperspectieven vanuit onderzoek. • Lijn 1 is de basis: we werken in Meierijstad met heldere verwachtingen en zijn aanspreekbaar als het gaat om participatie. Om dat handen en voeten te geven werken we met (1) participatieve beloften als leidraad; (2) een proces voor maatschappelijke initiatieven; (3) participatie-(en communicatie)plannen; (4) startgesprekken met de gemeenteraad. • Lijn 2 is de verdieping: op de thema’s nabijheid en mede-eigenaarschap willen we komende jaren meer focus organiseren.

We gaan (1) investeren in contactfuncties; (2) verder werken met een wijkaanpak in twee wijken; (3) verkennen op welke wijze een sleutelpersonen-aanpak voor Meierijstad kan werken; (4) de benaderbaarheid en mogelijkheid tot meepraten ook online vergroten – niet als vervanging, maar als participatieve aanvulling; en (5) werken met de ladder van mede-eigenaarschap. • Lijn 3 draait om vernieuwing: werken aan een goed lokaal samenspel, een versteviging van de lokale democratie en actief burgerschap vragen ook om experimenteren en leren. Experimenten met nieuwe samenwerkingsvormen van mede-eigenaarschap, met uitdaagrecht (mede-eigenaarschap in de uitvoering van publieke taken), en met structureler investeren in jongerenparticipatie. Ook vraagt het om actief te willen leren van lastige vraagstukken – zoals participeren vs. juridiseren – en te evalueren. Daarnaast willen we in Meierijstad aan de slag met het burgerberaad, waarin een representatieve groep gelote inwoners een zwaarwegend advies kan meegeven aan de politiek. • Lijn 4 gaat over wat er in de Omgevingswet op participatief gebied is vastgelegd, en hoe we hieraan in Meierijstad invulling geven.

Dit onderwerp zou ook niet hebben misstaan bij de eerste lijn (‘heldere verwachtingen en aanspreekbaarheid’), maar omdat het goed behandelen van dit onderwerp toch wat tekstuele ruimte vraagt, én het een nieuwe wet betreft die zojuist in werking is getreden, behandelen we het thema nu in een zelfstandige lijn.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

6

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

7

WOORDENLIJST Actief burgerschap Inwoners, ondernemers en organisaties die zich inzetten voor de samenleving, door maatschappelijke initiatieven, deelname aan publieke besluitvorming, of samenwerking aan maatschappelijk opgaven/ vraagstukken. Representatieve democratie De gekozen volksvertegenwoordiging. In Meierijstad: de gemeenteraad. In een representatieve democratie is de inwoner vooral kiezer, en consument van publieke dienstverlening. Participatieve democratie In een participatieve democratie worden de rollen van kiezer en consument aangevuld met participant (deelnemer) in besluitvormingstrajecten (dat kan op diverse manieren), coproducent van publieke diensten en initiatiefnemer. Publieke waarde Wat we van waarde vinden voor (de gemeenschap van) Meierijstad; wat we willen realiseren om Meierijstad beter en mooier te maken. Wat we van publieke waarde vinden is onderwerp van gesprek in de (representatieve en participatieve) democratie. (vgl. private waarde: wat iemand in zijn privésfeer de moeite waard vindt, wil realiseren) Maatschappelijk initiatief Een initiatief vanuit – en met draagvlak van – de samenleving voor het verbeteren van je dorp, buurt, wijk of van heel de gemeente (denk aan verbeteren van sociale samenhang, verbinding, veiligheid en/ of woon- en leefomgeving).

Inwonersparticipatie Inwoners, organisaties en bedrijven die invloed kunnen uitoefenen op het beleid van de gemeente en de uitvoering daarvan Beginspraak Inwoners, organisaties, ondernemers kunnen in een vroeg stadium meepraten bij gemeentelijke projecten en beleids- en besluitvorming. (oftewel: inwonersparticipatie in een vroeg stadium) Overheidsparticipatie Maatschappelijke initiatieven van inwoners of ondernemers die ondersteuning of samenwerking vragen aan de gemeente. Waar bij inwonersparticipatie het initiatief doorgaans ligt bij de gemeente, is het hier omgedraaid. Het initiatief ligt bij de initiatiefnemer, en de gemeente participeert. Participatieve overheid Een overheid die samen met de samenleving richting bepaalt op weg naar een mooier, beter Meierijstad. Een overheid die de samenleving actief betrekt bij het vormgeven van publieke waarde. Burgerberaad Een gelote groep van ongeveer 100 mensen die een afspiegeling van de samenleving vormen (van een gemeente, regio of land) gaat verschillende dagen in dialoog met elkaar, begeleid door onafhankelijke gespreksbegeleiders en met behulp van inhoudelijk experts. Als groep komen ze tot aanbevelingen, die ze overhandigen aan de politieke opdrachtgever. Aanbevelingen die aan vooraf gestelde voorwaarden (het mandaat) voldoen, worden politiek overgenomen. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

8

1. INLEIDING Denk- en doekracht Samen willen we het beste voor Meierijstad, zo is te lezen in het voorwoord van het coalitieakkoord ‘Thuis in Meierijstad’ (2022-2026). Vanuit dat basisidee, vanuit dat vertrouwen vindt de gemeente Meierijstad participatie dan ook een belangrijk onderwerp: samen met inwoners, ondernemers en organisaties werken we aan een mooier Meierijstad, in de overtuiging dat er veel waardevolle denk- en doekracht in de samenleving is. Goed samenwerken betekent dat we in verbinding willen zijn met inwoners, ondernemers, verenigingen, organisaties en instellingen die actief zijn in Meierijstad, zo is ook te lezen in datzelfde coalitieakkoord. Deze verbondenheid vertaalt zich op veel manieren in het dagelijkse werk en in de dienstverlening van de gemeente. Maar niet alleen in de praktische uitvoering van ons werk voelen we ons verbonden met de samenleving, ook in de beleids- en besluitvorming (beginspraak) vinden we de stem van inwoners, organisaties en bedrijven belangrijk. Over deze nota De afgelopen jaren is in Meierijstad al veel in gang gezet op het thema participatie (zie ook verderop in hoofdstuk 2 en 3). Dat wil niet zeggen dat de participatie al vlekkeloos verloopt.

We blijven komende tijd natuurlijk leren en verbeteren, maar het college hecht er waarde aan om de participatieve uitgangspunten aan het papier toe te vertrouwen – en daarmee ook het belang van het thema (en de daarmee verbonden inzichten tot nu toe) te onderstrepen. Deze nota is ook bedoeld om op het (toch vaak ingewikkelde) thema participatie richting en houvast te bieden aan inwoners, organisaties, raad, college en ambtenaren1. De nota is daarmee ook een bouwsteen in het verder verstevigen van een participatieve cultuur van samenwerken en actief burgerschap in Meierijstad. In dit document vindt u de uitgangspunten die de gemeente Meierijstad hanteert bij participatie. Waarom vindt de gemeente participatie belangrijk? Op welke wijze, waarom en wanneer kunnen inwoners al dan niet meedenken en meedoen bij plannen van de gemeente? Maar ook: waar kunnen initiatiefnemers terecht als ze over hun idee om Meierijstad mooier te maken in gesprek willen met de gemeente? En hoe wil Meierijstad ‘participatief werken’ verder ontwikkelen? Tot slot dient deze nota ook als beleidsbasis voor participatief werken in de Omgevingswet (wettelijk ingegaan 1 januari 2024), en als opmaat naar een later te maken participatieverordening (met daarover dan ook nog een apart besluitvormingstraject).

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

9

Startgesprek participatie Het maken van de nota is afgetrapt met een startgesprek met de gemeenteraad – vlak voor de zomervakantie van 2023. Zoals gebruikelijk is in dat startgesprek besproken hoe we in het maakproces van deze nota de participatie vormgeven. De participatieve stappen die we in opvolging van het startgesprek hebben gevolgd, zijn weergegeven in bijlage 1. Maatwerk Als gemeente Meierijstad werken we volgens de uitgangspunten zoals in deze nota verwoord. Maar het is tegelijkertijd goed om te onderstrepen dat participatief werken steeds ook maatwerk betekent in concrete situaties, in specifieke projecten of op verschillende beleidsterreinen. Dat maakt dat participatief werken geen invuloefening is, maar steeds creativiteit en een open blik vereist. Met deze nota trachten we deze open blik niet te vernauwen, maar wel te richten op de zaken die komende periode belangrijk zijn.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

10

2. PARTICIPATIE: WAT EN WAAROM? In het eerste gedeelte van dit hoofdstuk (‘over participatie’) lichten we enkele begrippen toe en schetsen we de algemene context (voor de lezer die al bekend is met de materie is dit stuk wellicht minder relevant). In het tweede gedeelte ‘samen werken aan publieke waarde’ gaan we in op waarom we participatie belangrijk vinden, waar we in zijn algemeenheid naar streven (wanneer doen we het participatief goed?), en wat hierbij ook terugkerende uitdagingen zijn. OVER PARTICIPATIE De gemeente Meierijstad wil een participatieve overheid zijn: een overheid die samen met de samenleving richting bepaalt op weg naar een mooier, beter Meierijstad. Wat formeler gezegd: bij participatie is het besluiten over en/of vormgeven van publieke waarde (een mooier, beter Meierijstad) niet alleen in handen van de representatieve democratie (de raad), of het gemeentelijk bestuur (en andere formeel verantwoordelijke partijen), maar hierbij is ook de samenleving actief betrokken (inwoners, ondernemers, organisaties)2. Andere invullingen van de term ‘participatie’ Voor de volledigheid: de term ‘participatie’ wordt ook voor andere zaken gebruikt, wat nogal eens leidt tot spraakverwarring.

Denk aan ‘maatschappelijke participatie’ (meedoen in de samenleving/ inclusie), ‘arbeidsmarkt-participatie’ (participatiewet uit het sociaal domein), en ‘financiële participatie’ (deelneming in een onderneming/coöperatie). Deze betekenissen van participatie blijven buiten beschouwing in deze nota. Soms ligt hierbij het initiatief meer aan de kant van de gemeente en soms ligt het initiatief in de samenleving. Als inwoners, organisaties en bedrijven invloed uitoefenen op het beleid en projecten van de gemeente en de uitvoering daarvan, noemen we dat inwonersparticipatie (in beleid en besluitvorming). Wanneer maatschappelijke initiatieven ondersteuning vragen aan de gemeente, spreken we over overheidsparticipatie (in maatschappelijke initiatieven). Daarbij realiseren we ons overigens ook dat er diverse mengvormen (bijvoorbeeld partnerschappen) bestaan én dat er veel maatschappelijke initiatieven zijn die zonder participatie van de overheid werken. Door de invoering van de Omgevingswet wordt ook steeds vaker aan private partijen (bedrijven, inwoners) gevraagd om inwonersparticipatie te organiseren – onder meer in het kader van het beoordelen van vergunningaanvragen bij fysiekruimtelijke initiatieven.

Daarbij staat de initiatiefnemer aan de lat om in een vroeg stadium met (andere) inwoners, omgeving en belanghebbenden in gesprek te gaan bij de totstandkoming en uitwerking van een initiatief, richting een gedragen aanvraag voor een vergunning. Hierover meer in deze nota in het gedeelte ‘participatie en de omgevingswet’ (lijn 4).

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

11

Zienswijze, bezwaar, beroep Soms neemt de gemeente niet direct een besluit, maar maakt ze eerst een voorgenomen besluit. Over dat voorgenomen besluit (of plan) kan dan nog een mening worden gegeven, via een zogeheten ‘zienswijze procedure’. In een zienswijze kan iemand aangeven met welke onderdelen van een voorgenomen besluit of plan hij/zij het wel of niet eens is, en waarom. Deze punten kan de gemeente dan nog meenemen in het definitieve besluit. Deze (formele) zienswijze procedure zou je kunnen beschouwen als een laatste formele halte voor inwonersparticipatie bij besluitvorming. Deze kent al een vaste procedure, en daar gaan we in deze nota niet diep op in. Bij het aantekenen van bezwaar en beroep gaat participeren over in juridiseren – dit onderdeel blijft buiten beschouwing in deze nota. Door een zorgvuldig participatieproces juist aan de voorzijde van besluitvormingstrajecten wordt de kans op juridisering wel minder groot, zo is de aanname ook in de Omgevingswet. Achtergrond: veranderend samenspel Het participatief werken in Nederland (en ook in Meierijstad) komt niet uit de lucht vallen. Zo is het samenspel tussen overheden en samenleving al enige jaren flink aan het veranderen. Landelijk, maar zeker ook lokaal. Hieronder een korte achtergrondschets. Decennia geleden was het nog vooral de gemeente zélf die beleid maakte en ook uitvoerde.

3 Beleid maken en uitvoeren (vanuit overheidsperspectief) is in de loop van de jaren echter aanzienlijk complexer geworden. Veel maatschappelijke vraagstukken zijn inmiddels te ingewikkeld om als gemeente alleen op te lossen; de overheid kan het simpelweg niet (meer) alleen… Denk aan migrantenhuisvesting, woningbouw, duurzaamheid. Er is veel denk- en doekracht in de samenleving, die hard nodig is. En ook is de overheid in toenemende mate afhankelijk van anderen voor medewerking en expertise, maar ook voor bijvoorbeeld grondposities. Daarnaast willen inwoners, instanties en ondernemers ook als (kritische) belanghebbenden betrokken zijn. Zeker als het gaat om onderwerpen die hen raken; onderwerpen waar zorgen over zijn, waar belangen in het spel zijn, of waar inwoners vanuit betrokkenheid of interesse over willen meepraten. De gemeente op haar beurt wil graag zorgvuldige besluitvorming waarin meerdere perspectieven zijn gewogen in een breed gedragen oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk. Landelijke wetgeving Deze politiekmaatschappelijke ontwikkeling is nu ook landelijk in wetgeving verder vorm aan het krijgen. De Omgevingswet is hier een concreet voorbeeld van; hierin is participatie bij sommige instrumenten wettelijk vastgelegd (zie verderop, het gedeelte over Omgevingswet en participatie).

Een ander voorbeeld hiervan is het wetsvoorstel ‘versterking participatie op decentraal niveau’ dat in oktober 2023 is aangenomen door de Tweede Kamer. Hiermee wil de landelijke overheid de betrokkenheid van inwoners bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid van hun gemeente versterken. En ook wordt het uitdaagrecht, als specifieke vorm van participatie, daarmee wettelijk verankerd (in de Gemeentewet). Met het uitdaagrecht kunnen inwoners hun overheid uitdagen om de uitvoering van een taak over te nemen zoals het beheer of onderhoud van een park of buurthuis. (zie ook verderop in deze nota, bij lijn 3). Wanneer die wet ook is aangenomen in de Eerste Kamer (naar verwachting in de loop van 2024), dan hebben alle gemeenten in Nederland een daarvoor nog te bepalen periode (doorgaans twee jaar), om hun lokale inspraakverordening te verbreden naar een participatieverordening. Daarbij is ruimte om rekening te houden met lokale behoeften en omstandigheden. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

12

Tegelijkertijd zien we ook steeds meer inwoners en ondernemers die publieke zaken – of publieke taken van de gemeente – zelf op willen pakken. 4 Op hún manier. Omdat ze het beter kunnen dan de instanties, of omdat het de buurt leuker en mooier maakt. Denk hierbij aan zorgcoöperaties, energiecoöperaties, maatschappelijke ondernemingen. Maar ook aan kleinschaliger initiatieven in de buurt zoals het adopteren van groen in de straat of het opknappen van een speeltuin. Deze beweging ‘van onderop’ wordt in den lande ook door veel gemeenten aangemoedigd. 5 Kortom: meervoudige democratie wordt steeds normaler; steeds vaker wordt de representatieve democratie (de raad) aangevuld met vormen van participatieve democratie (bijvoorbeeld overleg en inspraak van inwoners en ondernemers op thema’s, of vanuit de samenleving oppakken van publieke vraagstukken). Meierijstad na de fusie: participatief uit de startblokken Ook in Meierijstad is participatie van meet af aan een prominent thema geweest. In de besturingsfilosofie voor de (destijds nieuwe) gemeente Meierijstad kreeg het thema al een stevige plek6, en de besturingsfilosofie zélf is ook tot stand gekomen met gesprekken in de samenleving. Vervolgens is voor het stimuleren en ontwikkelen van participatief werken door het nieuwe gemeentebestuur ook meteen een organisatiebrede programmatische aanpak ingesteld.

Ook kregen alle wethouders naast een inhoudelijke portefeuille ook een contactfunctie (ieder voor een specifiek gebied van Meierijstad). Om nog enkele zaken uit de eerste periode van Meierijstad te noemen: er was van meet af aan een leefbaarheidsbudget voor inwonersinitiatieven; in de beleidsharmonisatie in de eerste twee jaar van Meierijstad zijn veel participatietrajecten geweest (sommige vrijwilligers ervaarden aan het eind van de harmonisatie ‘participatiemoeheid’); er is een onderzoeks- en leertraject geweest vanuit Berenschot/ Erasmusuniversiteit naar participatief werken in Meierijstad7; vanuit de gemeenteraad is het initiatief gekomen om te werken met participatie-startgesprekken (zie bijlage 3); het uitdaagrecht is geïntroduceerd; en er is een proces voor maatschappelijke initiatieven ontwikkeld. Deze wijzen van werken krijgen verderop ook een plek in deze nota. Thuis in Meierijstad: participatief verder Deze coalitie zet participatief werken verder door, en wil een actieve partner zijn die investeert in de samenwerkingsrelaties en netwerken. Met bestuurders die herkenbaar en betrokken zijn, en dicht bij de inwoners staan. Zo is opgetekend in het coalitieakkoord Thuis in Meierijstad dat we burger- en overheidsparticipatie op maat hanteren en werken aan vertrouwen van inwoners in de overheid. We proberen daarbij ongezonde vormen van polarisatie te voorkomen.

Verbindende participatie en een laagdrempelige, nabije gemeente past daarbij. Deze nota is een uitwerking hiervan. SAMEN WERKEN AAN PUBLIEKE WAARDE We vinden participatie belangrijk omdat we geloven in de kracht van de samenleving. Dit is al sinds het begin van Meierijstad het uitgangspunt – en staat ook prominent in de besturingsfilosofie verankerd. Dit betekent dat we ons als gemeente Meierijstad realiseren dat er veel denk- en doekracht in de Meierijstadse samenleving is; bij inwoners, ondernemers, verenigingen en stichtingen. Met die doe- en denkkracht werken we samen aan een mooier en beter Meierijstad. Zo werken ondernemers en inwoners in maatschappelijke initiatieven op een concrete manier aan mooie resultaten voor de Meierijstadse gemeenschap – of het nu gaat om het inrichten van een park, het organiseren van buurtontmoeting of het overnemen van een gemeentelijke taak via het uitdaagrecht. Daarnaast vinden we participatie belangrijk als verrijking van het democratische proces van besluitvorming. Door vroegtijdige betrokkenheid (beginspraak) komen sneller stemmen van belanghebbenden op tafel en zien we meerdere perspectieven en komen meerdere ideeën ter sprake. Zo kunnen we samen

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

13

(beleids)plannen beter maken en wordt de uitvoering passender. Door participatie hebben diegenen die betrokken zijn ook directer zeggenschap, en krijgt democratie voor hen ook meer en concreter betekenis. Ook kan een succesvol participatietraject het vertrouwen in de overheid versterken. De participatieve democratie is overigens zeker geen vervanging van de representatieve democratie (de gemeenteraad), maar een aanvulling erop en een versterking. Om een koppeling te maken tussen de representatieve en de participatieve democratie werken we in Meierijstad onder meer met startgesprekken, waarbij de raad kaders en richting meegeeft voor het invullen van het te starten participatieproces (op een specifiek onderwerp). Dat gaat allemaal niet vanzelf Dit klinkt allemaal wel mooi, maar de dagelijkse praktijk is regelmatig weerbarstig. Democratie en actief burgerschap zijn geen vanzelfsprekendheden. Het democratisch samenspel vraagt inzet, oefening en onderhoud. Vanuit alle betrokkenen: inwoners, gemeente, ondernemers en organisaties.

Zo vraagt het onder meer bereidheid (om te spreken, maar ook om te luisteren, om verantwoordelijkheid te nemen), vaardigheid (in taal, in samenwerking), oefening (en dus ook fouten maken), mogelijkheid (uitnodiging en toegankelijkheid), en investering (extra stappen zetten om mensen te horen, mee te laten doen, en participatie creatief en aantrekkelijk te maken). Op elk van deze punten zijn er uitdagingen en ongelijkheden. Zo zien we sommige groepen vaker terug in besluitvorming dan anderen (vaak wat oudere en beter opgeleide mannen, doorgaans met een Nederlandse achtergrond) 8, kan een handicap of fysieke of mentale beperking je op een achterstand zetten, of ervaar je de taal en procedures als ondoorgrondelijk. Tegelijkertijd spelen er ook brede maatschappelijke uitdagingen (met vaak ook bovenlokale origine en/ of aanjagers). Vertrouwen in de landelijke politiek staat onder druk9; er zijn zorgen over het ‘afhaken’ van inwoners bij die (veelal landelijke) democratie10; en er is een algemeen gevoel van polarisatie – van het groter worden van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving. Wanneer doen we het goed? Waar streven we idealiter naar wanneer het gaat om participatie bij publieke vraagstukken? Hier haken we aan bij de drieslag zoals benoemd door Berenschot11. In een ideale situatie leidt een goed participatieproces tot: 1.

maatschappelijk resultaat op het betreffende thema (publieke waarde); je wilt tenslotte iets bereiken met elkaar dat Meierijstad weer een stap verder helpt, mooier en beter maakt. Als een participatief proces niets oplevert dat van waarde wordt geacht door de gemeenschap, dan is het niet geslaagd. 2. steun/begrip voor het specifieke proces waarin dit resultaat tot stand komt; in een participatieproces wil je ook dat de deelnemers het ervaren als een voldoende helder, eerlijk en inclusief proces. Het streven is niet dat iedereen zijn zin krijgt (dat is vaak ook niet mogelijk), maar wel dat er begrip is voor de gevolgde stappen, afweging van de inbreng etc. 3. een versterking van de lokale democratie; in het beste geval leidt een participatieproces tot een steviger democratie, doordat participanten zich meer betrokken voelen bij de samenleving, collectieve vraagstukken en besluitvorming. Je wilt dat mensen de volgende keer opnieuw willen meedoen en niet dat ze afhaken. Kortom: een goed participatieproces leidt in een ideale situatie tot meer ervaren burgerschap en mede-eigenaarschap in het vormgeven van de samenleving.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

14

Patronen in participatie Het is goed om hier ook nog enkele algemene kanttekeningen te plaatsen, en daarmee ook participatie(verwachtingen) in perspectief te zetten. Hieronder enkele algemene mechanismen / patronen die we breder terug zien in participatieland. • Zo is een bekend fenomeen, iets wat de ‘participatie-paradox’ wordt genoemd: in het begin van trajecten is nog relatief veel te beïnvloeden, maar is het animo regelmatig gering – aan het eind van het traject wanneer het concreet wordt willen mensen vaak wel instappen, maar dan is er minder beïnvloedingsruimte. • Steeds vaker ook willen mensen bij hun vrijwillige inzet weten waar ze aan toe zijn, in termen van tijd en intensiteit. Zo zijn mensen doorgaans sneller te porren voor een tijdelijk of projectmatig inzet, en minder snel voor een langduriger (bestuurs)inzet. • Ook is een begrijpelijke algemene ‘motivator’ bij participatie dat het onderwerp in je eigen leefomgeving speelt (denk aan de inrichting van je straat), of dat een thema direct raakt aan iemands persoonlijke interesse of persoonlijk belang. • Niet iedereen wil ook meedoen, zo stelt onderzoeksbureau Necker, op basis van een onlangs uitgevoerd onderzoek. ‘Hoe dichterbij inwoners invloed kunnen uitoefenen en hoe laagdrempeliger dat kan, des te meer voelen zij zich betrokken.

(…) Als je op een hoger schaalniveau acteert en een intensievere betrokkenheid vraagt, accepteer dan ook dat niet iedereen wil meedoen.’12 Dit is in lijn met een ander bekend fenomeen: de participatiepiramide – waarbij weinigen veel participeren en velen weinig.13 • Inwonersparticipatie leidt niet als vanzelf tot meer betrokkenheid en burgerschap – het gaat er wel degelijk om dat je trajecten goed vormgeeft, anders kan het ook averechts werken. Er zijn de laatste jaren ook veel nieuwe initiatieven van democratische vernieuwing zichtbaar – vaak ook met als een van de doelstellingen vertrouwen tussen politiek en samenleving te vergroten. Zo is bijvoorbeeld het burgerberaad in opkomst.14 Hierover zijn nog geen brede evaluaties beschikbaar, maar wil je hiermee nieuwe bredere groepen inwoners aantrekken moet wel aan een aantal voorwaarden worden voldaan.15Hoogleraar Tonkens: ‘En als je het niet heel goed organiseert, is de kans op teleurstelling groot, waardoor er nog meer mensen afhaken van de politiek.’ • Een kanttekening is ook dat er bijna altijd nóg meer participatie mogelijk is. Je kunt nóg meer uitnodigingen versturen, langs nóg meer deuren gaan en nóg meer inwoners vragen. In die zin is participatie altijd imperfect. Naast die imperfectie is participatie ook inherent rommelig van aard.

Je doet je best om een zo goed mogelijke planning te maken, maar de samenleving praat vervolgens mee en terug, of heeft een beter voorstel. Overheidstermen als ‘uitrollen’, en ‘beheersen’ doen het dan vaak ook niet zo goed in dit werkveld. Dit alles laat onverlet dat we moeten gaan voor een zo goed / passend mogelijke participatie. Waar we dan aan denken, en hoe we daaraan vorm willen geven staat verderop in de vier lijnen.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

15

3. PARTICIPATIE IN MEIERIJSTAD: WAT ZIEN EN HOREN WE? Waar zijn we in Meierijstad nou ‘participatief’ goed in (geworden)? Wat lijken specifiek Meierijstadse participatieve kenmerken en patronen (maatschappelijk en/of bestuurlijk)? En waar liggen ook nog specifieke aandachtspunten en verbeteringen? Uit de gesprekken in de consultatiefase van deze nota (zie bijlage 1) en uit onderzoek komen de volgende elementen naar voren. We eindigen dit hoofdstuk met een overzichtstabel van de sterktes/ zwaktes/ kansen/ bedreigingen op participatief vlak. BEELDEN UIT DE CONSULTATIE Participatie als belangrijk thema Voordat we wat preciezer inzoomen op zaken, is het goed om eerst een wat algemener punt te benoemen. Namelijk dat de gemeente Meierijstad niet alleen een participatieve intentie heeft uitgesproken bij de start van de fusie, maar daar ook daadwerkelijk mee aan de slag is gegaan. Dat is een lerende aanpak, die ook als zodanig door anderen wordt herkend. “Maatwerk en rakelingen in Meierijstad” noemt bureau Berenschot16 dit (waarbij een rakeling verwijst naar een inzet die ‘bijna raak’ was – er rakelings langs ging – en waarvan geleerd dient te worden). Ook in de gesprekken met de koepelorganisaties wordt de actieve, op leren gerichte, inzet van bestuur en organisatie op het thema participatie gezien. Die inzet op participatie is ook terug te zien bij de Meierijstadse gemeenteraad.

De raad heeft onder meer het initiatief genomen om te experimenteren met startgesprekken over participatie op diverse thema’s – denk aan de mobiliteitsvisie, nota kunst & cultuur en de omgevingsvisie. Dit werken met startgesprekken is na een evaluatie (begin 2022) door de gemeenteraad ook als een van de raadsinstrumenten omarmd. In de afgelopen jaren zijn ook daadwerkelijk veel gemeentelijke trajecten participatief aangepakt. Denk hier-bij aan de markt in Sint-Oedenrode, de mobiliteitsvisie, de wijkaanpakken, de toekomstvisie Meierijstad, de reconstructie van de Ollandseweg en diverse klimaat-robuustprojecten. Ook zijn er met (soms ook bescheiden) ondersteuning van de gemeente veel maatschappelijke initiatieven op weg geholpen (gemiddeld tussen de 70 en 90 per jaar).

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

16

Een actieve, ondernemende samenleving Een tweede beeld dat uit de gesprekken in het kader van deze nota naar voren komt is dat er een actieve, ondernemende samenleving is in Meierijstad, met veel inzet voor anderen en voor ‘de publieke zaak’. Dat zien we ook in de praktijk (of het nou gaat over zorg en welzijn in Keldonk, luisteravonden in Wijbosch, groenonderhoud door ondernemers in Sint-Oedenrode, en door inwoners in Boerdonk, of de buurtactiviteiten in Schijndel). Hoewel deze inzet niet geteld en geturfd is, lijken onderzoeken te bevestigen dat er een aardig doe-potentieel is in Meierijstad. Zo lezen we in het sociale veerkrachtonderzoek van PON-Telos (2018): “Binnen de [Brabantse] middelgrote gemeenten is het hoogste aandeel veerkrachtigen te vinden in de gemeente Meierijstad (65%).” (hierbij gaat het dan om zelfredzaamheid en samenredzaamheid van inwoners). En in de laatste leefbaarheidsmonitor Meierijstad (2022) geeft 77% van de inwoners aan zich mede-verantwoordelijk te voelen voor de leefbaarheid in de buurt (zie tabel hierboven). Eén op de drie inwoners geeft in die monitor ook aan te hebben geholpen met het opzetten en organiseren van activiteiten voor de buurt, of wil dat doen. En 40% van de respondenten geeft aan zich in het afgelopen jaar ook daadwerkelijk te hebben ingezet voor het schoonhouden/ onderhouden van de buurt (+12% geeft aan dat te willen gaan doen).

Dit zegt natuurlijk niet meteen hoe intensief die inzet was, maar er lijkt een redelijk reservoir van actieve inzet te zijn in het Meierijstadse.17 Tabel 1: uit de leefbaarheidsmonitor Meierijstad 2022

Inspelen op maatschappelijke initiatieven / contactambtenaren Wanneer het gaat om het verbeteren van je buurt, is de gemeente toch nog vaak de eerste hulpbron waaraan inwoners denken, zo blijkt uit de leefbaarheidsmonitor (zie tabel 2 hieronder). Dat maakt het verbeterpunt dat Bureau Berenschot enkele jaren geleden signaleerde extra belangrijk. Het onderzoeksbureau constateerde namelijk dat het nog onvoldoende duidelijk was waar initiatiefnemers konden aankloppen bij de gemeente voor vragen over hun (potentiële) initiatieven. In het onderzoek kwam het begrip ‘klunen over de bureaus’ nog langs als metafoor voor het intern ‘shoppen bij collega’s’ en de onvoorspelbaarheid voor initiatiefnemers hoe lang het zou duren voordat er een antwoord kwam. Kortom: het gemeentelijke werkproces voor omgaan met maatschappelijke initiatieven moest beter. Hier is de afgelopen periode een slag mee geslagen. En uit de gesprekken, online reacties en eerste evaluatie bij initiatiefnemers blijkt dat deze stappen gezien en gewaardeerd worden. Zoals het proces nu is georganiseerd wordt breed gewaardeerd. Deze werkwijze borgen we dan ook verderop in deze beleidsnota. Uit de leefbaarheidsmonitor Meierijstad 2022 Wie zou u om hulp vragen als iets zou willen verbeteren in/aan uw buurt? Top 3 1. De gemeente 74% 2. De buren 54 % 3. Wijk- of buurtvereniging 23 %

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

17

Uit de gesprekken blijkt ook een waardering voor het werk van de ‘contactambtenaren’, zoals de buurtadviseurs en de accountmanagers bedrijven. Deze brugfuncties tussen gemeenschap en gemeente, en de wijze waarop deze worden ingevuld worden erg gewaardeerd. Sinds enige tijd vraagt de gemeente in het proces maatschappelijk initiatieven ook – als vast onderdeel van de werkwijze – feedback aan initiatiefnemers. Deze feedback strookt met de gesprekken, en is positief – in 2023 gaven initiatiefnemers gemiddeld een 8,8 voor hoe ze het contact rondom de maatschappelijke initiatieven hebben ervaren. Waarbij in de schriftelijke toelichting zaken genoemd worden als ‘denken goed mee’, ‘reageren snel’ en ‘communiceren duidelijk’. Punten van verbetering die naar voren komen zijn: de bekendheid van het proces maatschappelijke initiatieven. En vanuit integraal werken is ook nog verbetering mogelijk in het koppelen van de werkprocessen – in omgaan met initiatieven – van de buurtadviseurs en die van de accountmanagers bedrijven. En waar over de contactfuncties tevredenheid is, is het bredere beeld ook dat de opvolging vanuit de ‘staande organisatie’ wisselend is, en dat deze nog te veel van individuen afhangt. Ook werd erop gewezen dat bij initiatieven die verschillende domeinen raken (bijvoorbeeld zowel kunst als gezondheid als economie) ontschotting nog beter zou kunnen.

Nabijheid, menselijke maat wordt gewaardeerd In aanvulling op bovenstaande is een terugkerend algemener punt dat de nabijheid en benaderbaarheid van de gemeente bijzonder wordt gewaardeerd. Dit wordt door velen gezien als iets wat de gemeente Meierijstad nu al vaak aardig doet. Rondom inwonersparticipatie betekent dit onder meer: laagdrempelige bijeenkomsten, op locatie, in een open sfeer. En op het grensvlak tussen overheidsparticipatie/ dienstverlening / benaderbaarheid in bredere zin wordt het erg gewaardeerd als de gemeente zichtbaar is in het publieke domein. Dit kan nog vaker, is een signaal: ‘ben zichtbaar aanwezig in dorpen. Laat je als gemeente - op de verschillende thema’s - vaker zien in de openbare ruimte.’ Dit kan breed worden geïnterpreteerd: contactambtenaren, buitendienst, bestuur. Kortom: zichtbaarheid, aanspreekbaarheid, en werken vanuit de ‘menselijke maat’ worden erg gewaardeerd. Ontmoeten In lijn hiermee wordt de waarde van ontmoeten (en het mogelijk maken ervan) vaak genoemd als het gaat om actief burgerschap en meedoen – dit was een rode draad ook in een van de gesprekstafels in het Toekomstvisietraject. Het gaat hierbij om verticaal ontmoeten (instanties en inwoners), maar ook over horizontaal ontmoeten (inwoners onderling).

Een vrijwilliger in een van de gesprekken verwoordde het als volgt: ‘Zorg dat in de wijken inloopvoor zieningen zijn waarbij je alle inwoners van een wijk betrekt, ook de mensen die we nu niet zien of horen. Zorg dat mensen in de wijk elkaar kennen, daarna kun je ze actief benaderen om zich voor een kort traject in te zetten als actieve burger.’ Vanuit ontmoeten en contact komen mooie potentiële combinaties in zicht, waarbij iedereen kan worden aangesproken op zijn ‘kracht, talenten en kwaliteiten’, zo verwoordde een van de aanwezigen het ongeveer. Op een dergelijke ‘inloop’-locatie kun je als inwoner ook langskomen met vragen, en eventueel ook worden doorverwezen naar de juiste plek – het ‘open deur’-gevoel noemde iemand het. Informele netwerken, en ‘er samen uitkomen’ We hebben in Meierijstad veel organisatiekracht en kunnen in het samenspel veel voor elkaar krijgen. In de gesprekken wordt hieraan als Meierijstadse kracht vaak toegevoegd: ‘gemeenschapszin’ en/ of ‘gemoedelijke aard’. Al dan niet in combinatie met de ‘kracht van kleinschaligheid’. Na de fusie is de gemeente groter geworden, maar zo verwoordde iemand het ‘(…) de mentaliteit als ‘dorpskernen elkaar kennen’ en ‘makkelijk discussies voeren met elkaar’ is gebleven”. Veel van de Meierijstadse doekracht en invloed loopt via informele lijnen. Die lijnen werken vaak snel, plezierig (‘gemoedelijk’ wordt wederom

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

18

genoemd) en zonder te veel poeha; organisaties en relaties weten elkaar doorgaans goed en soepel te vinden. In de gesprekken horen we kwalificaties als ‘we gunnen elkaar wat in Meierijstad’, en ‘we komen er samen uit’. Maar, zo was ook een signaal: informele netwerken kennen ook informele leiders die hun persoonlijke stempel kunnen drukken op processen. Wees je daarvan als gemeente en gemeenschap bewust, en zorg dat het bredere geluid van de gemeenschap altijd goed in zicht blijft. Stille groepen en zwakke geluiden Dit is een goede opstap naar het volgende thema. Zorg bij inwonersparticipatie dat alle (voor het onderwerp) relevante geluiden gehoord worden. Ook dit is een terugkerend thema in de gesprekken. Dat dit in algemene zin een opgave is weten we (zie hoofdstuk 2), maar dit kwam ook uit de gesprekken naar voren als specifiek aandachtspunt in Meierijstad: blijf je als gemeente ook inzetten voor het horen van de ‘stille groepen’ en van de geluiden die niet altijd als vanzelf luid en duidelijk doorkomen. ‘Er wordt veel georganiseerd maar nog niet iedereen wordt bereikt.’ Echter, zo wordt er door anderen aan toegevoegd: ‘Niet iedereen hoeft actief deel te nemen in participatietrajecten; sommigen laten het ook graag ‘aan anderen over.’ Je moet het ook respecteren als mensen niet mee willen doen, hoorden we vaak.

Maar daarbij wel een oproep om dan als overheid oog te hebben voor de mensen die er niet zijn. Een voorbeeld van een geluid/belang dat wel degelijk relevant is bij bijvoorbeeld bouwplannen, maar dat niet ‘als vanzelf’ gerepresenteerd wordt in omgevingsdialogen, is de stem van de ‘toekomstige bewoners’ / woningzoekenden. Andersom zijn er ook tekenen dat er een zekere participatiemoeheid kan optreden bij lokale belangenorganisaties of groepen die vanuit hun expertise steeds opnieuw gevraagd worden acte de présence te geven bij omgevingsdialogen. Over bijdragen en weging Er werd door sommigen ook nog wel toegevoegd dat het niet alleen gaat om ‘zomaar’ iedereen horen, maar dat de kwaliteit van participatie er ook toe doet. Of zoals iemand het verwoordde: “Inspraak zonder inzicht wordt uitspraak zonder uitzicht.” In de gesprekken hoorden we regelmatig ook een pleidooi voor het goed wegen van de inbreng: heb je ook echt ‘recht van spreken’? Bijvoorbeeld als een voorgenomen plan of besluit iemand daadwerkelijk raakt in een direct belang, of als je relevante kennis en kunde kunt toevoegen in het participatieproces, of als je een breder geluid van een relevante groep kunt inbrengen.

Samenwerking met koepelorganisaties In lijn met het eerdergenoemde punt van een actieve ondernemende samenleving, kent Meierijstad ook veel maatschappelijke organisaties die vanuit een specifieke groep of invalshoek een participatieve relatie met de gemeente Meierijstad hebben. Deze organisaties brengen het geluid vanuit een bepaalde groep/ bepaald gebied, of op een bepaald thema voor het voetlicht bij de gemeente. Zo zijn er formele adviesafspraken met de wijk- en dorpsraden, Adviesraad Sociaal Domein, Platform Ondernemend Meierijstad, Stichting Toegankelijk Meierijstad, Platform Natuur en Landschap Meierijstad, Sportraad Meierijstad en de Seniorenraad.18 En er wordt op thema’s ook over langere tijd samengewerkt met koepelorganisaties zoals Platform Erfgoed Meierijstad, KBO-Kring, Platform Gastvrij Meierijstad, Kunststichting Meierijstad, Phoenix Cultuur, ZLTO Meierijstad, centrummanagement van de drie grotere centra. Samenwerking over en weer met dergelijke organisaties is waardevol in het Meierijstadse participatieve samenspel. Dat laat echter onverlet dat de gemeente ook een bredere, eigenstandige verantwoordelijkheid heeft om per onderwerp/ project af te wegen of alle relevante geluiden in beeld zijn.

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

19

Jongerenparticipatie Het belang van jongerenparticipatie / burgerschapsbewustzijn bij de jeugd was ook een belangrijk thema dat we registreerden in de gesprekken. Het zou goed zijn als jongeren al vroeg ‘proeven’ aan actieve inzet voor de gemeenschap, bijvoorbeeld in de buurt (wat een mooie combi zou kunnen zijn met een wijkinloopvoorziening zo werd ook geopperd). Juist ook de combinatie met het onderwijs werd in veel gesprekken als een logische en vruchtbare mogelijkheid gezien. Zo is burgerschap al als thema benoemd in het onderwijsprogramma. Daar liggen wellicht kansrijke verbindingen met de gemeente. En “de burgemeester kan bijvoorbeeld ook regelmatig les komen geven” was een spontaan idee tijdens een van de gesprekken rondom de toekomstvisie. Participatief creatief In de gesprekken wordt regelmatig als positief punt benoemd dat de gemeente op participatief gebied regelmatig creatief is. Dat is ook opgemerkt in het onderzoek vanuit bureau Berenschot: “Meierijstad is goed in staat om creatief om te gaan met verschillende vraagstukken en een breed palet aan interventies te ontwerpen en in te zetten.” Ook de startgesprekken met de gemeenteraad zijn hier wellicht een voorbeeld van – waar regelmatig wordt gekozen voor een net wat andere aanpak of gespreksondersteuning (‘over de streep’, stellingen, ondersteuning van een tekenaar). Of de participizzagesprekken op straat.

Hierbij dient meteen de kanttekening te worden geplaatst dat creativiteit geen doel op zich is: het doel is steeds het beste gesprek uit de groep/ situatie te halen – waarbij we ons realiseren dat naast de inhoud de werkvorm ook veel doet voor de kwaliteit van het gesprek. Er was in de consultatiegesprekken bij sommige partijen juist ook het gevoel: veel fratsen en gekke werkvormen (en veel fancy bureaus) is niet nodig, gewoon met elkaar in gesprek gaan (het liefst ook ter plekke ín de gemeenschap en niet per se ‘op het gemeentehuis’) wordt erg gewaardeerd. Startgesprekken De werkwijze met startgesprekken is enkele jaren geleden door bureau Berenschot in haar onderzoeksrapport als interessant benoemd, met daarbij de aanbeveling om hiermee verder te oefenen. Juist het gesprek met de raad (en ook de raadsleden onderling) in een vroeg stadium over de richting en kaders van participatieprocessen is iets waar wel regelmatig over wordt gesproken, maar waar nog niet heel veel gemeenten in den lande echt handen en voeten aan geven. In Meierijstad dus wel, en juist op dit thema merken we dat andere gemeenten/raden ook wel nieuwsgierig zijn naar hoe de gemeenteraad in Meierijstad dit doet.19 Participatieve voorkeuren Afgelopen november zijn op zes locaties in Meierijstad bijna 100 straatgesprekken gevoerd (zie bijlage 5), over participatie in Meierstad.

Via een speciaal hiervoor door Bureau ZET ontworpen gespreksvorm (participizza) is gevraagd naar de thema’s waarop mensen participatie belangrijk vinden, en waarbij ze zelf zouden willen participeren, en in welke vorm. Uit de straatgesprekken komt het volgende beeld naar voren: • Drie thema’s waarop inwoners de mogelijkheid tot participatie het belangrijkst vinden zijn: (1) wonen & bouwen; (2) gezondheid, zorg en ondersteuning, en (3) veiligheid. • De thema’s waarop ze zélf aangeven graag te participeren zijn: (1) gezondheid, zorg en ondersteuning; (2) wonen en bouwen en (3) verkeer en vervoer. • Participatie op straatniveau wordt met name genoemd bij de thema’s zoals verkeer en mobiliteit, veiligheid en wonen & bouwen. In de rapportage staat ook een overzichtstabel waarin de voorkeursvorm van participatie (meedenken, meedoen, meeweten) en de schaal (straat, dorp, gemeente) te vinden is. Deze kan komende tijd (mede) worden ingezet bij het vormgeven van participatietrajecten in de gemeente. Participatienota gemeente Meierijstad 2024

20

Boodschappen van inwoners In de gesprekken hebben de inwoners de gemeente ook nog wat boodschappen meegegeven. Deze zijn te lezen in de eindrapportage van bureau ZET. Maar hier een indruk: • Draag zorg voor behapbare, begrijpelijke en laagdrempelige participatie. Zorg dat de ‘gewone mens’ het begrijpt. • Organiseer participatie dichtbij huis, zodat ‘fysieke afstand’ geen belemmering is om mee te doen. • Ben zichtbaar aanwezig in dorpen. Laat je als gemeente - op de verschillende thema’s - vaker zien in de openbare ruimte. • Communiceer tijdig over participatie en doe dit via verschillende kanalen. Maak daarbij ook gebruik van het plaatselijke krantje. Zo zijn de inwoners goed op de hoogte en kunnen zij tijdig tijd vrij maken als zij dat willen. • Ben (vanaf de start) transparant in wat kan en wat niet. Wees duidelijk, open en eerlijk. Durf je als gemeente kwetsbaar op te stellen en stimuleer dat inwoners dat ook doen. Dat helpt het goede gesprek te voeren. • Luister echt naar de inwoners en doe iets met wat zij zeggen. Geef antwoord op vragen die gesteld worden. En ben eerlijk als je nog geen antwoord kan geven (maar geef dan aan wanneer wel). Duidelijkheid over inbreng en tussentijdse communicatie Vanuit de koepelorganisaties komen twee thema’s naar voren waarvan brede overtuiging is dat die beter kunnen en moeten bij inwonersparticipatie.

Het eerste is meer helderheid over wat er gebeurt met de inbreng – met voorafgaand verwachtingenmanagement. Zoals een van de respondenten het verwoordde “In een participatietraject is het van belang dat de betrokken stakeholders aan de voorkant duidelijk wordt medegedeeld wat van ze wordt verwacht en wat er met hun inbreng wél maar vooral ook niet wordt gedaan. Dit om teleurstellingen achteraf te voorkomen. Meedenken betekent niet altijd gelijk krijgen. Ik zie in verschillende participatietrajecten dat dit nog wel eens fout gaat. Ik ben van mening dat als de “spelregels” aan de voorkant goed worden uitgelegd hier minder ruis ontstaat bij betrokken stakeholders.” Het tweede breder terugkerende aandachtspunt is tussentijdse communicatie. Wellicht voor de hand liggend, maar toch iets wat nog beter kan vanuit de gemeente. De gemeente denkt al snel dat wanneer er geen nieuwe info is, communicatie niet aan de orde is. Maar vanuit de participanten bekeken is het erg prettig als er ook tussentijds iets over de voortgang wordt gecommuniceerd. Burgerberaad Zo nu en dan vragen deelnemers in de consultatie ook aandacht voor nieuwe vormen van participatieve democratie – aanvullend op de representatieve democratie. Het burgerberaad is dan een veelgenoemd instrument.

Deels omdat deze werkvorm momenteel erg zichtbaar is in de pers, en deels omdat mensen het een verfrissende nieuwe aanvulling vinden van het democratische repertoire, en hopen dat het bij complexe maatschappelijk vraagstukken tot gedragen doorbraken kan leiden. Over het burgerberaad Een burgerberaad is een gelote groep van ongeveer 100 mensen. Samen vormen zij een afspiegeling van de samenleving (van een gemeente, regio of land). Tijdens het burgerberaad gaan de deelnemers verschillende dagen in dialoog met elkaar, begeleid door onafhankelijke gespreksbegeleiders. Deelnemers krijgen informatie aangereikt, maar bepalen ook zelf welke informatie en deskundigen zij willen raadplegen. Als groep komen ze tot aanbevelingen, die ze overhandigen aan de politieke opdrachtgever. Aanbevelingen die aan vooraf gestelde voorwaarden (het mandaat) voldoen, worden politiek overgenomen. 20

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

21

Participatie en vertraging Leidt participatie niet tot onnodige vertraging? Zo werd ook regelmatig ingebracht. Juist bij omgevingsbesluitvorming kan een participatietraject leiden tot uitstel, en soms ook tot afstel – soms via politisering wanneer de publieke/politieke druk heel hoog is opgevoerd, en soms via juridisering, na vaak een lange rechtsgang. De andere kant van het verhaal kwam ook langs: dat door op tijd in gesprek te gaan met de omgeving je kunt bouwen aan een versteviging van de onderlinge relatie – en wanneer mensen zich serieus betrokken voelen hopelijk ook een soepeler procedure met minder bezwaar (maar garanties op dat punt zijn er niet). SAMENGEVAT: STERKTES/ ZWAKTES/ KANSEN/ BEDREIGINGEN Hieronder een ordening van de sterktes/ zwaktes/ kansen en bedreiging op participatief gebied in Meierijstad. De meeste punten zijn reeds de revue gepasseerd in de voorgaande tekst van deze nota, maar deze SZKB-tabel is aangevuld met punten die uit de interne consultatiegesprekken naar voren zijn gekomen.

Sterktes • Vanaf de fusie is participatie een belangrijk thema, en wordt ook serieus genomen in de werkprocessen van college en raad – met oog voor de menselijke maat & maatwerk. • Meierijstad heeft een relatief actieve, ondernemende samenleving – inclusief actieve koepelorganisaties. • Informele ‘we komen er samen uit’-mentaliteit & gemoedelijkheid • Organisaties en inwoners waarderen het werken met contactfuncties (o.a. buurtadviseurs, accountmanagers bedrijven, contactwethouders) • Initiatiefnemers ervaren het proces maatschappelijke initiatieven als een verbetering • De gemeente kiest voor divers palet aan participatieve werkvormen • Startgesprekken met de gemeenteraad bieden richting en kaders voor inwonersparticipatie • Wijkaanpakken bieden een impuls aan leefbaarheid in de wijk, en mede-eigenaarschap bij wijkbewoners Zwaktes • Inwonersparticipatie: meer duidelijkheid over inbreng van betrokkenen • Inwonersparticipatie: betere tussentijdse communicatie • We horen nog zeker niet alle relevante stemmen bij participatietrajecten / projecten – van sommige ‘stillere’ groepen komen de geluiden minder goed door • Bekendheid proces Maatschappelijk Initiatieven kan beter • Opvolging in de gemeentelijke organisatie is nog te vaak afhankelijk van individuele personen & volle planningen laten weinig ruimte voor reactie op maatschappelijke initiatieven • Online participatie kan nog

beter worden benut • Participatietrajecten kunnen structureler worden geëvalueerd

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

22

Kansen • Een ‘dekkend netwerk’ van buurtadviseurs over alle gebieden in Meierijstad • Wijkaanpak versterken met serviceteams buitendienst • Investeren in jongerenparticipatie en verbinding leggen met scholen • Experimenteren met vormen democratische vernieuwing • Nieuwe vormen van partnerschap / mede-eigenaarschap bij maatschappelijke vraagstukken • Inwoners kunnen gebruikmaken van het uitdaagrecht in Meierijstad • Samenwerking met welzijn- en woningbouwcorporaties verder verstevigen. • Koppelingen leggen met ontwikkelingen rondom inloopvoorzieningen, wijk- en gemeenschapshuizen, bibliotheken als ontmoetingsplekken

Bedreigingen • Participeren wordt regelmatig juridiseren (bij bijvoorbeeld gebiedsontwikkeling) • Democratische experimenten zonder de benodigde randvoorwaarden • Politiek/maatschappelijke ontwikkelingen: polarisatie / politiek ‘afhaken’ • Niet goed borgen en positioneren van de ‘participatiefunctie’ in de gemeentelijke organisatie (programmalijn is een tijdelijke organisatievorm) • Bereiken van inwoners vraagt meer variatie: afstemmen op diverse ‘leefstijlen’ (of bubbels) • Kans op participatiemoeheid van vrijwilligersorganisaties bij omgevingsdialogen

Participatienota gemeente Meierijstad 2024

23

4. DOELEN WAARAAN WE WERKEN Met deze nota zetten we in op drie participatieve hoofddoelen. Dat zijn: We bouwen samen aan burgerschap Daarbij: • zetten we in op betrokkenheid van (groepen) inwoners en belanghebbenden die we nu nog niet zo vaak zien; • bieden we ruimte voor, en stimuleren, mede-eigenaarschap vanuit de samenleving (‘de samenleving zijn we zelf’); • hanteren we nabijheid en benaderbaarheid als belangrijke principes. We werken samen aan meer publieke waarde Daarbij: • gaan we voor participatie met inhoud en betekenis; niet voor de vorm, maar omdat er daadwerkelijk iets te beïnvloeden is; • kan met participatie kennis / expertise / concrete inzet worden toegevoegd (voor een beter en mooier Meierijstad); • worden met participatie relevante belangen ingebracht / inzichtelijk gemaakt en gewogen. We werken met heldere participatieve spelregels en processen Daarbij: • weten inwoners, ondernemers en organisaties wat ze participatief kunnen verwachten van de gemeente Meierijstad; • evalueren we participatietrajecten op een structurele wijze en passen we in de uitvoering zaken aan waar nodig.