B1b Bijlage 1 - Eindrapport Op weg naar een effectieve armoedeaanpak in Meierijstad Verwey-Jonker Instituut juli 2023

33 Ook in andere onderzoeken komt de groep statushouders als kwetsbare groep naar voren. ‘Statushouders lopen een hoog risico om langdurig financieel in de knel te komen. Onder andere door een gebrek aan basiskennis van de Nederlandse taal en het financiële systeem. Maar ook door onverwerkte traumatische gebeurtenissen en het ontbreken van een sociaal netwerk. Ook maken zij vaak extra kosten en hebben ze geen financiële buffer’. (Een status met weinig armslag (nationaleombudsman.nl)).

22

wijk.34 Voor degenen die werken, zijn ruimere openingstijden en mogelijkheden om ’s avonds iemand te spreken genoemd als behoefte. De behoefte van een inwoner met een bijstandsuitkering is om maandelijks inzicht te krijgen in wat er netto overblijft voor hem na aftrek van de ziektekosten die worden ingehouden van de uitkering. Dat is een steeds wisselend en onvoorspelbaar bedrag waardoor betrokkene niet weet waar hij aan toe is. Dat geeft veel stress. In het verleden kreeg hij zo’n overzicht elke maand op papier. Het gezin kan de versleten meubels niet zelf vernieuwen. Op welke manier hier hulp bij mogelijk is, weten zij niet.

Armoede is een veelkoppig monster, het gaat niet alleen om geld maar om veel meer zoals gezondheid, tevredenheid en welzijn.36 Het is volgens beleidsmakers en partners belangrijk om daar ook ondersteuning bij te bieden. Nog veel inwoners die in armoede leven en hulp nodig hebben, blijven onder de radar. Er is veel schaamte die inwoners moeten overwinnen. Inwoners gaan vaak te laat de drempel over.37 “In het geval van zorgmijders moet je letterlijk hun hand vasthouden en samen de drempel over. Dat kan wel een jaar duren zelfs om contact te krijgen en een band op te bouwen.”

3.2.2. Beleidsmakers en partners

3.3.

Inwoners hebben behoefte aan een intensieve aanpak waarbij ze bij de hand worden genomen door hulpverleners die zich proactief opstellen. Steeds vaker is er meer nodig dan slechts uitgaan van de financiële zelfredzaamheid van inwoners.35 Ook beleidsmakers en partners zien dat inwoners op weg geholpen moeten worden, zoals bij het maken van een overzicht van inkomsten en uitgaven en/of het wijzen op de noodzaak om aanpassingen te maken in de leefstijl.

In deze paragraaf worden de succesfactoren – benoemd door inwoners beleidsmakers en partners - van de huidige armoedeaanpak in de gemeente Meierijstad besproken. 3.3.1.

Succesfactoren armoedeaanpak

Inwoners

“Als je in de bijstand zit, is een auto rijden, roken en een huisdier bezitten te duur.”

De inwoners die wij spraken hebben bijna allemaal op enig moment iemand gevonden bij de gemeente of een maatschappelijke organisatie die hen intensief hielp en waar nodig doorverwees. Bijna al deze inwoners kennen de Armoedeambassadeur en waarderen haar enorm. Ook een contactpersoon/

34 In de gemeente Meierijstadrijstad is er echter al een loket Geld&Zo. Dit kan er mogelijk op wijzen dat de inwoners die we gesproken hebben, niet bekend zijn met dit loket en/of nog wensen hebben dat het loket dichtbij is.

36 Uit onderzoeken is bekend dat armoede gerelateerd is aan problemen op verschillende levensdomeinen bijvoorbeeld op het terrein van gezondheid en huisvesting. Armoede staat niet op zichzelf maar heeft een relatie met andere problemen zoals welzijn, verslaving, gezondheid of huisvesting (320220_ Samen_tegen_armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl)).

35 Zie ook: “Problematische schulden ontstaan mede doordat de overheid te hoge verwachtingen heeft van de financiële zelfredzaamheid van burgers. Voor veel mensen zijn de regels te ingewikkeld, en bovendien wordt te weinig rekening gehouden met de psychologie van mensen. Het onbedoelde gevolg is dat schuldenaren soms gedwongen zijn nog meer schulden te maken” (https://www.wrr.nl/binaries/ wrr/documenten/verkenningen/2016/06/30/eigen-schuld-een-gedragswetenschappelijk-perspectiefop-problematische-schulden/V033-Eigen-schuld.pdf).

37 Eerder werd al in een voetnoot vermeld dat bij inwoners die in armoede leven vaak sprake is van schaamte en wantrouwen. Regelmatig leven inwoners in verborgen armoede (https://linkprotect. cudasvc.com/url?a=https%3a%2f%2faias-hsi.uva.nl%2fbinaries%2fcontent%2fassets%2fsubsites% 2fhugo-sinzheimer-institute%2fworking-papers%2f2.-verborgen-armoede-in-nederland_dd-24februari-2023.pdf&c=E,1,dMJDJiseSWiyYxEqJy9GYu0UKb7ZClfB5rr7ojMhxjaGf8FtuW5fn-hnkFN_ DJgZkOviViv2VEReX5KEOb7KHLErZ1ZxTBz1BCVm2OZgM2I,&typo=1).

23

buddy die hielp met het doen van aanvragen en wegwerken van de eerste schulden werd genoemd en gewaardeerd. Ook waren inwoners positief over de Formulierenbrigade, de contactpersoon van de gemeente en een maatschappelijke organisatie. Bijna iedereen die wij spraken maakt of maakte weleens gebruik van de Voedselbank en dat is enorm fijn om de nood te lenigen. Soms komt de hulp via een tip ‘om bij een bepaalde organisatie aan te kloppen’ van anderen die zien dat het niet goed gaat. Een van de inwoners werd gewezen op het bestaan van ONS Welzijn door vrijwilligers bij de Voedselbank. Sinds zij daar over de drempel is, wordt ze geholpen en gewezen op mogelijkheden. Ze zegt dat ze geen idee had dat deze mogelijkheden er waren.38 Er zijn verschillende voorbeelden van in eerste instantie afgewezen aanvragen voor een energietoeslag, die toch werden toegekend door tussenkomst van de vertrouwde contactpersoon.39 Een respondent die digitaal vaardig is en een verzoek voor hulp via de website van de gemeente indiende, was erg tevreden over de afhandeling en daarmee de toegankelijkheid van de hulp. Binnen twee dagen was er antwoord en het contact met een consulent was snel gelegd. Ook over de geboden hulp was zij, net als de meeste anderen, tevreden. Het feit dat er hulp40 kwam in de benarde situatie werd genoemd als reden voor tevredenheid.

Maar ook het feit dat al die - voor sommigen volslagen onbekende regelingen - er zijn, “iets wat zeker de helft van de inwoners niet weet”. 41

3.3.2. Beleidsmakers en partners Beleidsmakers en partners van de gemeente noemen de volgende succesfactoren van de huidige armoedeaanpak: z

z

z

z z z z

z z z z

38 Niet-gebruik van regelingen/voorzieningen is een veelvoorkomend probleem. Dit kan verschillende oorzaken hebben zoals schaamte, wantrouwen, onwetendheid of de ingewikkeldheid van procedures/ aanvragen (320220_Samen_tegen_armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl)). 39 In onderzoek naar wat werkt bij een effectieve armoedeaanpak komen regelmatig de volgende werkzame elementen naar voren: het hebben van een (vaste) vertrouwde contactpersoon en een vertrouwensrelatie tussen inwoner en hulpverlener (320370_Op_Pad_met_de_CAK_lijst_Achtergrondrapportage.pdf (verwey-jonker.nl); Eerder uit de schulden: werkzame elementen bij jongereninterventies (verweyjonker.nl)).

z

De Armoedeambassadeur: inzet en bereikbaarheid. De Armoede-ambassadeur gaat wel eens mee op huisbezoek en dat helpt. Mooie folder en campagne over Geldzorgen? die bovendien aan het begin van de campagne huis aan huis is bezorgd. Maatwerk leveren. Bijvoorbeeld Vluchtelingenwerk helpt statushouders met budgetteren door elke twee weken samen met hen naar de inkomsten en uitgaven te kijken. Hier zijn positieve ervaringen mee opgedaan. Statushouders vinden het geen probleem en het helpt. “Deze inwoners blijven vaak op de rit.” Bij de Thuisadministratie doet Geld&Zo steeds meer 1 op 1 en neemt de tijd om inwoners te helpen. Eén loket. Veel soorten ondersteuning. Urgentie van armoede als probleem is bekend. Diverse pilots voor betere dienstverlening en het vinden van arme inwoners en hun kinderen. Uitgaan van besteedbaar inkomen. Armoede in brede zin benaderen. Toegankelijkheid van de gemeente is goed. Bereidheid van de gemeente om mee te denken is goed (“geen vraag is te gek”). Blij met een collega SRW (Sociaal Raadsliedenwerk) voor de concrete vragen.

40 Eveneens zijn werkzame elementen van een effectieve armoedeaanpak de toegankelijkheid en laagdrempeligheid van de hulp (320370_Op_Pad_met_de_CAK_lijst_Achtergrondrapportage.pdf (verweyjonker.nl); Eerder uit de schulden: werkzame elementen bij jongereninterventies (verwey-jonker.nl)). 41 synthesestudie-niet-gebruik-inkomensondersteunende-regelingen.

24

Professionals zien op allerlei facetten van de huidige armoedeaanpak positieve punten. Bijvoorbeeld als het gaat om het bereiken van inwoners, het aanbod van regelingen/voorzieningen en het bieden van ondersteuning. In de gemeente zijn al mooie initiatieven opgezet zoals de Armoedeambassadeur, het Platform Armoede en samenwerking met Geld&Zo. Daarnaast hebben we specifiek gevraagd naar wat beleidsmakers en partners vonden van de huidige samenwerking en/of integrale aanpak. Zij zeggen hierover het volgende: z z

z z z

z

z

Vroegsignalering gaat goed. De Armoedeambassadeur heeft een grote toegevoegde waarde als verbindende schakel en staat dichtbij inwoners. Het Armoedeplatform brengt partijen samen. Prettige contacten en korte lijntjes met de gemeente Meierijstad. Ad hoc gaat het goed, op signalen wordt samenwerking gezocht en zijn de lijntjes kort. Integrale samenwerking, gebruik maken van de bestaande netwerkstructuur. Goede ontwikkelingen om ruimtelijk en sociaal domein te verbinden: zoals het thema energiearmoede.

Ook hier worden weer verschillende positieve punten genoemd. Hier komt de vitale rol van de Armoedeambassadeur naar voren en de verbindende kracht van het Platform Armoede.

3.4.

Verbeterpunten armoedeaanpak

3.4.1.

Inwoners

Voor sommige inwoners is het duidelijk waar en bij wie ze moeten zijn voor hulp, maar dat geldt niet voor iedereen. De website en de telefonische bereikbaarheid is voor sommigen niet duidelijk en niet praktisch. Alle hulpverlenende instanties gaan er volgens de inwoners die wij spraken vanuit dat inwoners in armoede niet werken. Met de gehanteerde openingstijden is dat wel een probleem voor een fulltimewerkende. “Het zou helpen als de gemeente zich realiseert dat als je net in de problemen komt, dat je dan zo in je emoties zit dat het op dat moment heel moeilijk is om hulp te zoeken.” Een betere samenwerking binnen het gemeentelijk apparaat wordt ook als verbeterpunt genoemd door inwoners. Zoals eerder opgemerkt hadden verschillende inwoners de hulp van andere gemeenteambtenaren nodig om toch in aanmerking te komen voor de energietoeslag. Telkens opnieuw het verhaal vertellen om in aanmerking te komen voor een regeling en de financiële stukken overleggen terwijl er een dossier is, is onbegrijpelijk voor de inwoner in geldnood. De Voedselbank zoals het een paar jaar geleden werkte, was naast enorme hulp ook reden tot schaamte en verbazing. Voor het aantal personen in haar huishouden kreeg een inwoner teveel spullen. Spullen die ze niet gebruikte, mochten niet terug of worden doorgegeven, en dit leidde tot verspilling.

25

Het is voor een andere inwoner niet duidelijk hoe het gaat met de teruggave premieheffing volksverzekering. Hij zou daar graag hulp bij krijgen. Betrokkene zou heel graag iets opzetten of een opleiding volgen, maar weet niet wie daarbij kan helpen en bij welke instantie hij zich moet vervoegen. 42

Beleidsmakers noemen de volgende verbeterpunten: z

Inzetten op betere en structurelere interne samenwerking & aanpak (binnen het gemeentelijk apparaat). Bijvoorbeeld door het aanstellen van een coördinator/aanjager/ verbinder. Armoede zou een structureel agendapunt moeten worden (voor elke beleidsafdeling maar ook als integraal thema). Doorbouwen om sociaal domein en andere domeinen (ruimtelijk) aan elkaar te verbinden zoals mobiliteitsarmoede en de energietransitie. Cultuuromslag bij medewerkers die ook toegerust zijn om budget in te zetten. Het bereik vergroten Bekendheid van regelingen en loket vergroten. Proactief op zoek gaan naar doelgroepen (data gebruiken) en wijzen op mogelijkheden van potjes en regelingen. De beschikbare hulp moet meer outreachend43 zijn. Aan het loket zoveel mogelijk alles in een keer doen. Uitbreiding van huidige regelingen • Bijvoorbeeld afvalvergoeding. Armoede bespreekbaar maken Bijvoorbeeld op scholen en kinderopvang. Kennisuitwisseling tussen consulenten bevorderen. Context van organisatie vraagt ook om aanpassing (bijvoorbeeld vermindering tijdsdruk en uitbreiding van personeel). „

Een wens van een inwoner die wij spraken is dat er bij schulden meer en vooral wordt ingezet op een minnelijke regeling met een saneringskrediet. Inwoners met schulden moeten volgens haar leren dat zij hun mentaliteit moeten veranderen. Het actieteam Bloemenwijk met De Kajuit als plek in de wijk, dat twee jaar geleden in het leven is geroepen door de gemeente, wordt volgens een inwoner die actief is bij dit team onvoldoende benut. De maatschappelijke organisaties Welzijn de Meierij en de woningbouwcoöperatie Woonmeij zijn actief en proactief, maar de gemeenteambtenaren die zich met armoede bezighouden, zien ze daar niet uit zichzelf naartoe komen en dat is volgens inwoners een gemiste kans. Ook wordt er niet op meldingen gereageerd en verschuilt men zich achter de regels. Wel nodigt het actieteam regelmatig iemand van de gemeente uit om informatie te verstrekken, “dan komen ze wel”. Dus al zegt de gemeente dat ze zelf actief wil bijdragen, het team ervaart dat niet zo.

„

„

z

z

„

„

„

„

„

z

3.4.2. Beleidsmakers en partners

„

z

Ook beleidsmakers en partners hebben verschillende verbeterpunten. Hieronder hebben we de verbeterpunten onderverdeeld voor: z z

z

Beleidsmakers van de gemeente Meierijstad (intern) Stakeholders van de gemeente Meierijstad (extern)

42 De belemmeringen die inwoners noemen, zijn herkenbaar in andere onderzoeken en zijn daarmee niet anders dan in andere gemeenten. Zie bijvoorbeeld Oderkerken, 2017; 320220_Samen_tegen_ armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl).).

43 Outreachend houdt in dat professionals proactief (ongevraagd) hulp aanbieden in de levenssfeer van inwoners. Verderop in dit hoofdstuk wordt deze vorm van hulpverlenen nader toegelicht.

26

Bij beleidsmakers ligt er nog een opgave om de interne samenwerking te versterken. Verschillende beleidsmakers vinden dat de samenwerking met het netwerk buiten de gemeente (de externe partners) beter en sneller verloopt. Samenwerken verloopt nu vooral nog ad hoc. “Het gebeurt wel maar door drukte schiet het erbij in.” Iedereen werkt nog veelal vanuit eigen kaders en voor verschillende wethouders. Er wordt voorgesteld om een coördinator/aanjager/verbinder aan te stellen. Er is wel een Armoedeambassadeur maar die is volgens de beleidsmakers vooral extern gericht. Verwezen wordt naar zo iemand als de procesregisseur die al in dienst is bij de gemeente. “Vanuit beleid in brede zin (gezondheid, sport, onderwijs enzovoort) zouden armoede of geldzorgen altijd onderwerp moeten zijn wat er vanaf begin wordt besproken en meegenomen.” Volgens enkele medewerkers staat een starre houding en het strikt aan de regels houden van sommige collega’s een effectieve armoedeaanpak in de weg. Deze starheid leidt er volgens deze medewerkers toe dat de hulp aan inwoners onnodig wordt vertraagd of zelfs verzand. Meedenken met de inwoner, maatwerk leveren en op zoek gaan naar mogelijkheden kunnen het verschil maken voor de inwoner. Met elkaar in gesprek gaan over en werken aan de waarden van waaruit je werkt zou hierin volgens professionals behulpzaam kunnen zijn.

Daarnaast zou het helpen dat er ook specifiek budget beschikbaar wordt gesteld voor armoede:

“In principe is er op elk beleidsterrein een eigen budget, maar bij armoede is dat niet goed geregeld. Het zou goed zijn om dit te regelen.” Ook het bereiken van inwoners en het bespreekbaar maken van armoede, kunnen volgens beleidsmakers en partners verbeterd worden. Het gaat ook om meer outreachende hulp aan te bieden waarbij inwoners actief worden opgezocht (ongevraagd hulp wordt geboden). “Naar de inwoners toe gaan en warm overdragen, korte lijnen beschikbaar hebben en doorverwijzen.” Bijvoorbeeld door bij de energietoeslag, inwoners die op de lijst staan, zelf te gaan bellen. Of naar ouderen toe gaan om te vragen of ze hulp nodig hebben. Het gaat erom om veel meer aanwezig te zijn op vindplekken. Bijvoorbeeld met Sinterklaas cadeautjes uitdelen in de wijk, “daar komen de inwoners naartoe”. Een andere mogelijkheid die door verschillende partners wordt geopperd, is het aanbieden van een afvalstoffenvergoeding. Aan de kant van hulpverleners is het zinvol om de kennisuitwisseling te vergroten, bijvoorbeeld tussen consulenten en door op het niveau van de organisatie structurele aanpassingen door te voeren. Consulenten ervaren in de praktijk een dilemma. “Ze zitten in een spagaat; gevraagd wordt excellente dienstverlening bij steeds meer cliënten, maar zonder uitbreiding van personeel.” Ook partners vinden dat er nog verbeterpunten zijn.

27

Partners noemen de volgende verbeterpunten: z

Er is nog veel te winnen op het terrein van vroegsignalering: Altijd een terugkoppeling geven na huisbezoeken, ook als er niets uitkomt. Werkgevers inschakelen om te signaleren. Sociale kaart d.w.z. samenwerking van alle instanties, inclusief Sociaal Raadslieden. Een integrale (keten)samenwerking is essentieel om armoede in brede zin aan te pakken: Waarbij allerlei partners betrokken zijn zoals kraamzorg, consultatiebureau en scholen. Inwoners ook daadwerkelijk de hulp bieden die ze nodig hebben door: Vereenvoudigen procedures voor aanvragen van regelingen. 1 op 1 budget geven aan medewerkers die ook het mandaat hebben om het uit te kunnen geven. Bereikbaarheid van de gemeente en haar partners vergroten. Duidelijkheid geven aan inwoners waar je naar toe kunt met je vragen: • Meer bekendheid geven aan het loket/inloopspreekuur. • Duidelijk telefoonnummer. • Toegankelijke website. • Bekendheid regelingen. Het (open) gesprek voeren over armoede. • Belangrijk is het om werkgevers te betrekken om armoede bespreekbaar te maken (en ook te signaleren). Er zijn veel grote werkgevers in de gemeente. • Bewustwording creëren bij inwoners. Duidelijkheid verschaffen over wat armoede is (objectief/subjectief) en normering sociaal minimum. Oog hebben voor het juridische vraagstuk wat vaak speelt rondom armoede. Meer gebruik maken van ervaringsdeskundigen. „

„

z

z

„

z

Niet altijd vindt er een terugkoppeling plaats na het afleggen van huisbezoeken. Bijvoorbeeld bij woningcorporaties is dan niet bekend wat uit de gesprekken met de inwoners is gekomen waardoor ze ook weinig zicht hebben op hun huurders en de problematiek. Verder weten nog niet alle partners elkaar goed te vinden. Zo komen medewerkers bij de kinderopvang regelmatig in aanraking met ouders met problemen, maar weten ze niet goed waarnaar te verwijzen. Een sociale kaart waar alle partners op staan, zou erg praktisch zijn. 44 Zowel voor de partners zelf als ook voor inwoners. Bovendien kan de bereikbaarheid van de gemeente en haar inwoners worden vergroot. De drempel om als inwoner naar de gemeente te stappen is erg hoog (er is veel wantrouwen zoals we in het vorige hoofdstuk al ter sprake kwam). De gemeente moet inwoners bij de hand nemen.

„

„

z

„

“Door inflatie en hoge energierekeningen is het wel makkelijker om het gesprek over armoede te voeren. Dit gegeven gebruiken als kans.” Daarbij kunnen inwoners de gemeente vaak niet vinden. Het telefoonnummer bellen - “welk nummer moet je bellen?” - is vaak lastig en de wachtrij lang. “Als je als medewerker niet de goede zoektermen intikt in google vind je de juiste afdeling of mensen niet. De bereikbaarheid van de gemeente is dus niet optimaal, dit geldt ook voor andere organisaties.”

„

z

z

z

Niet alleen het vergroten van de bekendheid van het loket, maar ook is het belangrijk om de regelingen meer bekendheid te geven. Daarnaast zou het een stuk efficiënter zijn om de aanvraagprocedures van de regelingen te versimpelen. Of bijvoorbeeld een andere manier om inwoners ook daadwerkelijk de hulp te bieden die ze nodig hebben, zoals een op een budget geven aan

44 De gemeente Meierijstad heeft echter al een Sociale Wegwijzer, maar deze is niet goed gevuld (feedback gemeente Meierijstad).

28

medewerkers – die ook het mandaat hebben - (bijvoorbeeld van de wijkaanpak) zodat ze het budget direct kunnen inzetten om een inwoner te helpen. Bij financiële vragen en financiële ondersteuning zou ook het juridisch vraagstuk, wat daarmee gepaard gaat, mee moeten worden genomen (bij echtscheiding bijvoorbeeld). “Sociaal Raadslieden spelen hierin een belangrijke rol maar staan niet op de folder Geldzorgen?” De gemeente heeft keuze gemaakt om Sociaal Raadsleden niet op de flyer te zetten maar om de twee belangrijkste ingangen te noemen naast de gemeente zelf, te weten de Formulierenbrigade en Geld&Zo.

3.5.

Bovenstaande ervaringen van inwoners, beleidsmakers en partners laten zien dat er meerdere succesfactoren zijn van de huidige armoedeaanpak. Tegelijkertijd zijn er ook meerdere verbeterpunten om de armoedeaanpak te optimaliseren. Als er gekeken wordt naar wat uit onderzoek bekend is over een effectieve armoedeaanpak46, zijn de werkzame elementen heel toepasselijk voor de succesfactoren en verbeterpunten die in de gemeente Meierijstad worden genoemd. De situatie in de gemeente Meierijstad is daarmee niet anders dan in andere gemeenten die hard bezig zijn om de armoedeaanpak stevig neer te zetten. Een effectieve armoedeaanpak bestaat bijvoorbeeld uit de volgende elementen: z

Tenslotte zouden partijen een actievere rol kunnen innemen. Bijvoorbeeld werkgevers zouden meer betrokken kunnen worden bij het bespreekbaar maken van armoede (en het signaleren ervan). 45

Werkzame elementen van een effectieve armoedeaanpak

Toegankelijkheid en laagdrempeligheid van de hulp. Bijvoorbeeld het huisvesten van een loket in een gebouw waar inwoners makkelijk kunnen komen, of centraal in de wijk gelegen geldloketten, er is voldoende naamsbekendheid, er is aldaar een multidisciplinair team aanwezig om vragen gelijk op te pakken en er wordt goed samengewerkt (bijvoorbeeld ook indien iemand moet worden doorverwezen voor aanpalende hulp). 47

46 Hierbij moeten we echter een kanttekening maken aangezien onderzoek naar wat nu effectief is en wat werkt bij de aanpak van armoede nog altijd zeer beperkt is. Indien precies duidelijk is waaraan een effectief armoedebeleid dient te voldoen, dan zou dat zeer behulpzaam zijn maar daar zijn we echter nog niet. Gelukkig zijn er steeds meer onderzoeken gedaan naar werkzame elementen. Bestaande onderzoeken laten zien wat werkzame elementen zijn die bijvoorbeeld door inwoners die in armoede leven (en of schulden hebben) of hulpverleners zijn benoemd. In deze paragraaf staan we kort stil bij enkele van deze werkzame elementen. Voor meer informatie over werkzame elementen van specifieke regelingen/voorzieningen verwijzen we graag naar het volgende document: 320220_Samen_tegen_ armoede_in_Katwijk_BLG_WEB.pdf (verwey-jonker.nl) (bijlage 4 pagina 53 en verder). 45 Madern,T.,vanderMeulen, B. (2019). Zorgenovergeld. Pratenhelpt. Handreiking: Signalerenvangeldzorgen. Utrecht: Hogeschool van Utrecht.

47 https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2021/05/320220_Samen_tegen_armoede_in_ Katwijk_RAP_WEB.pdf.

29

z

z

z

z

Een brede definitie van armoede als uitgangspunt: armoede in relatie tot meerdere problemen en het is niet alleen een financieel maar ook een niet-financieel vraagstuk). 48 Vroegsignalering is goed ingebed. Op basis van vroegsignalering kan bijvoorbeeld ook een outreachende aanpak worden ingezet. Bijvoorbeeld door op basis van signalen van woningcorporaties of de CAK-lijst op huisbezoek te gaan. 49 Of er kan bijvoorbeeld een Convenant Vroegsignalering opgesteld worden met allerlei samenwerkingspartners. Er is aandacht voor levensgebeurtenissen en de invloed die deze hebben op het inkomen en financiën. Het verliezen van een baan, echtscheiding, overlijden, het krijgen van kinderen, et cetera. De gemeente kan bijvoorbeeld alle levensgebeurtenissen in kaart brengen en investeren in vindplekken voor hulp (bv. kerken, scholen, ziekenhuizen). Van professionals in verschillende domeinen wordt verwacht dat zij aandacht hebben voor mogelijke financiële gevolgen van deze levensgebeurtenissen en doorverwijzen naar de juiste instanties.50 Aandacht hebben voor preventie en voorlichting waarbij ingezet wordt op deskundigheidsbevordering van hulpverleners.51

48 Er zijn ook benaderingen van armoede die breder kijken dan uitsluitend het hebben van voldoende financiële middelen. Marx et al. (2015) baseren zich op Townsend (1979) en stellen dat een persoon arm is wanneer zijn hulpbronnen (materieel, cultureel en sociaal) zo beperkt zijn dat hij uitgesloten is van een minimaal acceptabel leven in de maatschappij waarin hij leeft. Armoede bestaat dan uit vormen van sociale uitsluiting op diverse levensdomeinen (https://www.scp.nl/binaries/scp/ documenten/publicaties/2020/06/18/kansrijk-armoedebeleid/CPB-SCP-Kansrijk-armoedebeleid.pdf). Voor de bestrijding van armoede is een bredere aanpak nodig dan alleen financiële maatregelen. Armoede leidt tot stress, gezondheidsklachten, relatieproblemen en sociaal isolement. Het feit dat mensen net boven de armoedegrens uit komen – bijvoorbeeld door een (meestal) laagbetaalde baan of door overheidsmaatregelen –, zorgt er niet voor dat deze problemen direct opgelost zijn. Ook in dit opzicht is de garantie van bestaanszekerheid cruciaal, zowel voor volwassenen als voor hun kinderen (Kennisnotitie+Armoede+ramingen+september+2022+(4) (1).pdf.)

z z

Inzetten op persoonlijk contact en een menselijke bejegening.52 Andere werkzame elementen van een effectieve aanpak hebben betrekking op de dimensies data, bereik en aanbod: Data: zoals prioriteit geven aan een doelgroep en data verrijken door het koppelen van bestanden. Bereik: zoals een laagdrempelig hulpaanbod, de juiste bejegening, het inzetten van rolmodellen die raakvlakken hebben met inwoners, inzet van kennis en vaardigheden om de doelgroep te bereiken bij diegenen die laagdrempelig contact leggen/het hulpaanbod doen en volhouden om de doelgroep te bereiken. Aanbod: zoals aandacht hebben voor financiële en niet-financiële problemen, maatwerk leveren, een aantrekkelijk aanbod, intensieve begeleiding, warm toeleiden naar externe partners voor hulp bij andere problemen en een goed werkende keten/goede samenwerking.53 „

„

„

„

Tot zover hebben we enkele werkzame elementen van een effectieve armoedeaanpak beschreven. In het volgende hoofdstuk worden deze elementen ook gebruikt als onderbouwing voor de conclusies en aanbevelingen.

50 319016_Armoede-en-schulden_WEB.pdf (verwey-jonker.nl); verwey-jonker.nl/wp-content/ uploads/2023/03/320370_Inspiratie-en-tips-voor-een-outreachende-aanpak_Handreiking.pdf.

52 Tegelijkertijd kunnen andere interventies die de gedragsleer aandraagt - zoals een meer coachende en ondersteunende gespreksvoering, het vereenvoudigen van de informatievoorziening, het terugdringen van de eisen en voorwaarden die gesteld worden aan een cliënt, het aanbieden van hulp op 1 plek, het sturen van herinnerings-sms-jes, het meer persoonlijk maken van brieven en websites, het vereenvoudigen van formulieren - met relatief weinig kosten en inspanning gerealiseerd worden. Zulke interventies hebben zich zeer doeltreffend getoond in onderzoek. Het monitoren en meten van de effectiviteit van zulke interventies blijft een punt van aandacht: elke verandering in de hulp- en dienstverlening bewijst zijn nut pas echt in de concrete context waarin het toegepast wordt. Zorgvuldig ontwerpen en implementeren van interventies blijft van belang, bij voorkeur aangevuld met effectiviteitsmetingen (EEN GEDRAGSGERICHTE BENADERING VAN ARMOEDE (hva.nl)).

51 https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2021/05/320220_Samen_tegen_armoede_in_ Katwijk_RAP_WEB.pdf.

53 Zie voor meer toelichting: https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2023/03/320370_Op_ Pad_met_de_CAK_lijst_Achtergrondrapportage.pdf.

49 Bommeljé, Y. en Alebeek, H. (2018). Vroegsignalering schulden. Lessen uit de praktijk. Geraadpleegd via https://www.schouderseronder.nl/sites/default/files/nieuwsbericht_bestanden/20180228_lessen_ vroegsign alering.pdf;

30

4

Conclusies & aanbevelingen

4.1.

Conclusies

In dit hoofdstuk geven we allereerst de belangrijkste conclusies weer. Vervolgens presenteren we enkele aanbevelingen. Hiermee geven we antwoord op de twee hoofdvragen: z z

Hoe gaat het met het huidige armoedebeleid van de gemeente Meierijstad? Waar kan het huidige aanbod worden verbeterd of waar kan extra op ingezet worden om armoede in de gemeente Meierijstad aan te pakken?

Armoede treft iedereen. De inwoners die in de gemeente Meierijstad in armoede leven, zijn divers. Het gaat bijvoorbeeld om jongeren, ouderen, alleenstaanden, werkenden, statushouders en andere inwoners met een migratieachtergrond die al langer in Nederland gevestigd zijn.54 De doelgroep die in Meierijstad in armoede leeft, is vergelijkbaar met landelijke trends.55

54 https://www.nibud.nl/download/2050/?tmstv=1688375984 55 Kwetsbare doelgroepen zijn onder andere jongvolwassenen en werkenden armen (Rapport Rondkomen en betalingsproblemen (2022) – Nibud).

Ook in Meierijstad komen ‘nieuwe’ doelgroepen waaronder jongeren56 en werkenden57 in armoede terecht. Omdat de gemeente Meierijstad een relatief groot aandeel 65+ers heeft - 21,8% tegenover 20,2% in Nederland als geheel is het niet verrassend dat het relatieve aandeel ouderen in de arme bevolking hoog/bovengemiddeld is. De verhalen van de inwoners die wij spraken zijn tekenend voor de gehele doelgroep. Armoede staat niet op zichzelf, is niet alleen van financiële aard en hangt vaak samen met problemen op meerdere leefgebieden.58,59 Situaties zijn soms schrijnend. Armoede kan veel impact hebben op iemands leven.

56 Jongvolwassenen tussen de 18 en 35 jaar die zelfstandig wonen, komen veel vaker dan gemiddeld moeilijk rond. Bijna de helft van hen (49 procent) heeft moeite met rondkomen en ruim een kwart zegt zelfs moeilijk tot zeer moeilijk te kunnen rondkomen. Deze groep heeft de afgelopen 12 maanden ook meer dan gemiddeld te maken gehad met betalingsproblemen. De meeste jongvolwassenen geven aan dat de hoge vaste lasten een belangrijke reden zijn voor het feit dat zij moeilijk rond kunnen komen (221112-Rapport-rondkomen-en-betalingsproblemen-Nibud-2022.pdf)). 57 Ook hogere inkomens hebben meer moeite met rondkomen. Waar in 2018 nog 6 procent van de hogere inkomens aangaf moeilijk tot zeer moeilijk rond te kunnen komen is dit in 2022 12 procent (221112-Rapport-rondkomen-en-betalingsproblemen-Nibud-2022.pdf). 58 Er zijn ook benaderingen van armoede die breder kijken dan uitsluitend het hebben van voldoende financiële middelen. Marx et al. (2015) baseren zich op Townsend (1979) en stellen dat een persoon arm is wanneer zijn hulpbronnen (materieel, cultureel en sociaal) zo beperkt zijn dat hij uitgesloten is van een minimaal acceptabel leven in de maatschappij waarin hij leeft. Armoede bestaat dan uit vormen van sociale uitsluiting op diverse levensdomeinen (https://www.scp.nl/binaries/scp/documenten/ publicaties/2020/06/18/kansrijk-armoedebeleid/CPB-SCP-Kansrijk-armoedebeleid.pdf).

59 Eenoudergezinnen, alleenstaanden tot aan de AOW-leeftijd, huishoudens met een niet westerse migratieachtergrond, bijstandsontvangers en laagopgeleiden zijn groepen die van oudsher kampen met een relatief hoog risico op armoede. Veelal speelt bij deze risicogroepen een gestapelde problematiek. Niet alleen is bij hen vaak bovengemiddeld sprake van financiële problemen zoals betalingsachterstanden en schulden maar ze kampen ook vaker met een minder goede gezondheid en ongezonde leefstijlen zoals roken, overgewicht en te weinig lichaamsbeweging (https://www.cbs.nl/ nl-nl/publicatie/2021/49/armoede-en-sociale-uitsluiting-2021).

31

De gemeente Meierijstad heeft de afgelopen jaren flinke stappen gezet om haar armoedeaanpak stevig neer te zetten. Er is een uitgebreid aanbod aan regelingen en voorzieningen in de gemeente zoals de energietoeslag (130%), de Maatschappelijke Participatie regeling, verschillende minimaregelingen en de Individuele Bijstand (Participatiewet). Ook zijn er verschillende veelbelovende voorzieningen, ondersteund door de gemeente, die inwoners hulp bieden, zoals via de Armoedeambassadeur, de Voedselbank, het loket van Geld&Zo en de Formulierenbrigade. Inwoners, beleidsmakers en partners noemen meerdere succesfactoren van de huidige armoedeaanpak. Zo vertellen inwoners bijvoorbeeld goede verhalen over de Formulierenbrigade, de Voedselbank, de Armoedeambassadeur, consulenten en contactpersonen van de gemeente. Inwoners zijn zeer tevreden over laagdrempelige hulp en zijn enthousiast over hulp waar persoonlijk contact centraal staat.60 Beleidsmakers en partners zijn ook tevreden over meerdere facetten van de huidige armoedeaanpak. Zoals de positieve instelling van de gemeente. Ook worden mooie initiatieven genoemd zoals de Armoedeambassadeur, Platform Armoede en de Vroegsignalering. Er wordt al op meerdere vlakken samengewerkt. Deze positieve geluiden zijn veelbelovend en bieden voedingsbodem voor het zetten van vervolgstappen.

De gemeente Meierijstad heeft al belangrijke vorderingen gemaakt met haar armoedeaanpak. De interne samenwerking en de wijze waarop het thema armoede integraal wordt opgepakt, kunnen echter versterkt worden. Tevens worden nog niet alle inwoners bereikt. We weten dat niet-gebruik van regelingen/voorzieningen verschillende oorzaken heeft.61 Zo zien we in ons onder60 Het is bekend uit onderzoek dat waar inwoners laagdrempelig toegang hebben tot hulp en persoonlijk contact hebben met hulpverleners de geboden hulp positief ervaren (Eerder uit de schulden: werkzame elementen bij jongereninterventies (verwey-jonker.nl); Microsoft Word - Eindrapport3 (beleidsonderzoekers.nl). 61 Niet-gebruik inkomensondersteunende regelingen SZW, een Synthese studie, 2023: synthesestudieniet-gebruik-inkomensondersteunende-regelingen.pdf.

zoek dat bij inwoners veel schaamte, wantrouwen en onwetendheid heerst. Aanvragen worden als te ingewikkeld ervaren. Ook is bij inwoners de drempel hoog om hulp in te schakelen, komen ze soms (te) laat binnen of blijven helemaal onder de radar. Deze verbeterpunten zijn herkenbaar uit eerder onderzoek62, de gemeente Meierijstad is hierin dus niet uniek. Het laat goed zien wat de huidige uitdagingen zijn van het effectief bestrijden van de armoedeproblematiek. Op basis van de analyse van de cliëntgegevens blijkt dat met name ouderen slecht worden bereikt door de huidige voorzieningen.63 De data met betrekking tot de energietoeslag zijn hier een uitzondering op. De helft (50%) van degenen die de energietoeslag ontvingen in 2022 was 65 jaar of ouder. Bovendien is het bereik van de energietoeslag erg hoog en doet de gemeente Meierijstad het erg goed.64 Voor alle andere regelingen zien we dat minder huishoudens - uit de groep van 65 jaar of ouder - dan verwacht gebruik maken van deze

62 Knelpunten of belemmeringen van een armoedeaanpak die bekend zijn uit verschillende onderzoeken, hebben dikwijls betrekking op het (vroegtijdig) bereiken van inwoners, wantrouwen/onwetendheid en schaamte bij inwoners of een samenwerking die nog niet vlekkeloos verloopt. 63 Het Nibud brengt jaarlijks voor verschillende gemeenten op verzoek de bestedingsruimte van huishoudens met een laag inkomen in kaart. Uit deze zogenoemde Minima-effectrapportages (MER) blijkt dat gemeenten met hun Minimabeleid niet altijd in staat zijn huishoudens met (te) lage inkomens zodanig te ondersteunen dat zij in ieder geval de strikt noodzakelijke uitgaven kunnen doen (https:// www.nibud.nl/download/2050/?tmstv=1688375984). 64 Dit is herkenbaar voor meerdere gemeenten blijkt uit de Monitor uitvoering energietoeslag: ‘‘De geraadpleegde gemeenten hebben tot het moment van schrijven in totaal aan bijna 485.000 huishoudens energietoeslag verstrekt, waarvan 49% via ambtshalve toekenningen en 51% via toekenningen op aanvraag. Het bereik van de energietoeslag ligt volgens gemeenten een stuk hoger dan de meeste andere minimaregelingen die gemeenten aanbieden, naar eigen zeggen namelijk rond de 90%. Redenen voor dit hoge bereik zijn mogelijk de landelijke aandacht die er is geweest voor de regeling, de hoogte van het bedrag en het eenvoudige aanvraagproces.

Daarnaast speelt mogelijk mee dat de energietoeslag vanwege de brede doelgroep minder stigma en schaamte kent dan andere Minimaregelingen. Daarnaast speelt mogelijk mee dat het bedrag dat huishoudens met de energietoeslag kunnen ontvangen vrij hoog is, zeker voor mensen met een inkomen tot 120% of 130% van het sociaal minimum”. Tegelijkertijd komt uit de Monitor naar voren dat gemeenten vermoeden dat het bereiken van ouderen en inwoners die de Nederlandste taal niet machtig zijn (bijvoorbeeld anderstaligen of laaggeletterden) minder goed bereikt zijn. Echter schrijven de onderzoekers dat het lastig is om hierover zeker te zijn omdat simpelweg mensen niet bereikt zijn” (file (overheid.nl)).

32

voorzieningen. Wel is het zo dat als een inwoner eenmaal een voorziening heeft aangevraagd en deze is toegekend, hij/zij meer voorzieningen aanvraagt. Gemiddeld genomen heeft een huishouden dat gebruik maakt van een regeling van de Bijzondere Bijstand twee voorzieningen. Bij het Minimabeleid zijn dat er gemiddeld 1,7. Ook jongeren worden minder goed bereikt dan het profiel. De manier waarop en de mate waarin werkende armen worden bereikt, is op basis van onze analyses niet bekend. We hebben geen gegevens over inkomen of werkstatus van degenen die gebruik maakten van een regeling. We weten wel uit de interviews dat werkenden in armoede leven en dat werkenden, die in de schulden kwamen, heel graag ruimere openingstijden zouden zien van de voorzieningen. Verder is het aandeel inwoners met een migratieachtergrond voor alle regelingen hoger dan verwacht op basis van het profiel. Het grote aandeel gehuwden en samenwonenden die gebruik maken van de Bijzondere Bijstand valt op, slecht een derde van de huishoudens is alleenstaand. Toch gaan de grootste bedragen naar alleenstaanden, bewindvoering problematische schulden en bewindvoering alleenstaande staan beide in de top vijf van de hoogste bedragen uitgegeven aan een regeling in 2022. Het grootste deel van de uitgaven uit het Minimabeleid en de Bijzondere Bijstand gaat naar alleenstaanden.

De armoedeaanpak in de gemeente Meierijstad is uitgebreid, maar de hulpverlening kan meer outreachend: dat wil zeggen actief naar de inwoners toegaan om (ook ongevraagd) hulp aan te bieden. Een outreachende aanpak leent zich goed om inwoners tijdig te bereiken. De inwoners worden bij deze aanpak opgezocht in hun eigen levenssfeer.65 Het gaat bijvoorbeeld om de volgende activiteiten:

65 De essentie van outreachend werken is dat sociale professionals niet geduldig achter hun bureau afwachten tot mensen om hulp vragen, maar zelf initiatief nemen door mensen op te zoeken en (ongevraagd) hulp en diensten aan te bieden (Van Doorn, 2009; Kruiter & Klokman, 2016). Daarbij vraagt deze manier van werken bepaalde vaardigheden van hulpverleners zoals een proactieve houding (Dossier-wat-werkt-bij-outreachend-werken [MOV-12693403-1.0].pdf (movisie.nl)

z

z

z

Hulpverleners bellen (ongevraagd) – op basis van signalen of in een specifieke wijk – bij inwoners aan. Hulpverleners zijn aanwezig op plaatsen – vindplekken – waar de potentiële doelgroep te vinden is zoals scholen of buurthuizen. Er wordt voorlichting gegeven op plekken waar inwoners aanwezig zijn.

Partners die we spraken tijdens het onderzoek, noemen zelf ook een aantal voorbeelden van outreachende aanpakken die mogelijk ingezet kunnen worden. Zij noemden het actief opzoeken van ouderen, het bellen van inwoners om bijvoorbeeld de energietoeslag onder de aandacht te brengen en het uitdelen van cadeautjes in de wijk met Sinterklaas aan inwoners die wel een steuntje in de rug kunnen gebruiken. Een outreachende aanpak blijkt in de praktijk effectief te zijn. Het kan bijvoorbeeld inwoners uit hun sociale isolement66 halen, bewustwording creëren en ervoor zorgen dat inwoners (weer) gebruikmaken van voorzieningen. Deze hulp is ongevraagd hulp maar wel noodzakelijk. Inwoners die zorg uit de weg gaan (‘zorgmijders’) of inwoners die niet de juiste hulp krijgen (‘zorgmissers’) worden anders niet of onvoldoende bereikt.67 Inwoners hebben behoefte aan een intensieve aanpak en persoonlijk contact.68 Daar waar dit nu al gebeurt in de gemeente, wordt het zeer gewaardeerd. Het kan echt het verschil maken voor een inwoner. Belangrijk is een dienstververlening waarbij de leefwereld centraal staat. Dit vereist een bepaalde houding van professionals/uitvoerders waarbij ruimte wordt gezocht om maatwerk te leveren. Daarbij is het verbeteren van de integrale ketensamenwerking van belang om armoede in brede zin met elkaar aan te pakken.69

66 We weten dat bij inwoners die in armoede leven sprake kan zijn van een sociaal isolement, bijvoorbeeld kinderen die niet mee op schoolreisje kunnen of inwoners die zich schamen en daardoor thuis blijven (https://www.werkplaatsensociaaldomein.nl/sites/default/files/2021-11/De%20Verdieping%20in%20 format%2020211014%20DEF.pdf). 67 van Doorn, L., van Etten, Y., & Gademan, M. (2008). Outreachend werken: Basisboek voor werkers in de eerste lijn. Bussum: Coutinho; Dossier-Wat-werkt-bij-aanpak-armoede-schulden-2020.pdf (movisie.nl) 68 EEN GEDRAGSGERICHTE BENADERING VAN ARMOEDE (hva.nl) 69 320220_Samen_tegen_armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl).

33

4.2.

Aanbevelingen

Dit onderzoek heeft geresulteerd in verschillende aanknopingspunten voor de gemeente Meierijstad om een vernieuwde armoedeaanpak neer te zetten. Met het oog op de verbeterpunten van de armoedeaanpak - die zijn aangedragen door inwoners, beleidsmakers en partners- en de inzichten die zijn opgedaan uit de kwantitatieve analyse - stellen we de volgende aanbevelingen voor: 1.

Inkomensgrens en aanbod regelingen

Bij een ophoging van de inkomensgrens naar 130% verandert de doelgroep niet veel. De data laat zien dat er wel verhoudingsgewijs meer ouderen en meer inwoners met een baan bijkomen, net als paren zonder kinderen. Bij een ophoging naar 130% worden echter niet alle kwetsbare doelgroepen zoals alleenstaanden, ouderen, jongeren en werkenden gegarandeerd beter bereikt, omdat een deel van hen nu al niet aanklopt bij de gemeente en haar partners.70

70 Uit onderzoek ‘Met te weinig genoegen nemen’ van de Nationale Ombudsman (2022) blijkt dat veel ouderen niet bekend zijn met de verschillende financiële regelingen van de overheid. Ze hebben behoefte aan een overheid, die hen daar proactief en in begrijpelijke taal over informeert. En hen helpt bij het aanvragen van die regelingen. Ook het eenvoudiger maken van aanvraagprocedures kan ervoor zorgen dat ouderen meer gebruikmaken van financiële regelingen waar ze recht op hebben. Voor veel ouderen zijn professionele hulpverleners en vrijwilligers onmisbaar bij het regelen van hun zaken met de overheid. Door een betere samenwerking tussen overheidsinstanties en de professionals en vrijwilligers die deze ouderen ondersteunen kunnen meer ouderen worden bereikt en gebruikmaken van inkomensregelingen. De Nationale Ombudsman heeft de volgende drie aanbevelingen gedaan: (1) Benader ouderen proactief en leg persoonlijk contact (2) Werk samen met professionele hulpverleners en vrijwilligers en (3) Gebruik beschikbare data en wissel gegevens uit (Met te weinig genoegen nemen (nationaleombudsman.nl)). Zie ook: “Nederland kent heel veel regelingen en potjes om arme mensen te helpen, maar een aanzienlijk deel daarvan komt niet op de juiste plaats terecht. Dat zegt de nieuwe minister voor armoedebeleid, Carola Schouten: “Tot dertig procent wordt niet gebruikt.

Dat komt omdat we ze erg complex hebben gemaakt” (Armoede-minister Schouten: ‘Tot 30 procent van armoederegelingen wordt niet gebruikt’ | NPO Radio 1).

We zagen bijvoorbeeld bij ouderen dat ze moeite hebben met digitalisering, wat de weg naar regelingen moeilijk kan maken. Ook bij deze groep komt het niet-gebruik van regelingen regelmatig voor. Mogelijk zijn andere regelingen zoals een steunpakketje voor ouderen71 of meer inzetten op maatschappelijke participatie voor ouderen beter geschikt. Of in ieder geval andere voorzieningen om deze groep proactief op te zoeken (zie aanbeveling 5). Werkende armen komen ook iets meer in beeld als de grens wordt verlegd. Maar dat wil niet zeggen dat ze dan ook - op een voor hun passende manier - worden geholpen als er geen aanvullende maatregelen worden genomen.72 Los daarvan komen er bij een verhoging naar 130% meer huishoudens bij: 713 huishoudens. Er is dus significant meer budget nodig wanneer voor deze maatregel wordt gekozen.

71 ‘Ik denk aan jou’ steunpakketjes voor ouderen – ArmoedeCoalitie Utrecht (armoedecoalitie-utrecht. nl) 72 Van zelfstandigen weten we bijvoorbeeld dat de drempel om hulp te zoeken hoog ligt: https://www. nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/Rapport_Zelfstandigen%20over%20de%20drempel. pdf

34

Het is aan de gemeente Meierijstad om te besluiten of zij de keuze maakt om de inkomensgrens wel of niet te verhogen naar 130%.73,74

73 Recent is het rapport uitgekomen van de Commissie Sociaal Minimum: “De commissie adviseert het sociaal minimum aanzienlijk te verhogen. Ook stelt zij dat het huidige stelsel van sociale zekerheid te complex is, waardoor mensen lang niet altijd gebruik maken van regelingen die er voor hen zijn. De commissie wijst daarnaast op het feit dat een ontoereikend en onzeker inkomen kan leiden tot ernstige problemen, zoals stress en een slechtere gezondheid en daarmee ook tot hogere kosten voor de maatschappij. In het tussenrapport staan aanbevelingen aan het kabinet over de hoogte van het sociaal minimum voor verschillende soorten huishoudens. In het eindrapport, dat in september wordt verwacht, gaat de commissie nader in op de systematiek van het sociaal minimum. Het kabinet zal dit najaar een inhoudelijke reactie geven op de rapporten” (Reactie minister Carola Schouten op eerste rapport Commissie sociaal minimum | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl; https://open.overheid.nl/ documenten/d0ab26e9-096b-41fd-ada9-ede686c99169/file). 74 “Op verzoek van de Commissie Sociaal Minimum heeft het Centraal Planbureau een doorrekening gemaakt van zeven maatregelen voor het terugdringen van armoede. Een verhoging van de huurtoeslag is de meest kosteneffectieve maatregel om het aantal personen in armoede te verminderen, gevolgd door de verhoging van de bijstandsuitkering.

Een verhoging van de huurtoeslag met 1,5 miljard euro vermindert het aandeel personen in armoede met 1,0%-punt, bij een verhoging met 3,0 miljard euro is dat 1,5%-punt. De verhoging van de bijstand leidt tot 0,7 %-punt minder personen in armoede, maar heeft tegelijk een negatief effect van 0,5% op het structurele arbeidsaanbod, omdat de financiële prikkel om te werken afneemt. De bijbehorende kosten van meer gebruik van de bijstand bedragen ongeveer 1,0 miljard euro, dit is inbegrepen in het budgettaire effect. Bij verhogingen van het minimumloon vindt de armoedereductie vooral plaats onder uitkeringsgerechtigden via de koppeling met de bijstand. Een verhoging van het kindgebonden budget is het meest kosteneffectief om kinderarmoede te bestrijden, gevolgd door verhoging van de kinderbijslag. De effecten van deze twee maatregelen lopen minder uiteen dan enkele jaren geleden door beleidswijzigingen die zijn doorgevoerd in het kindgebonden budget”. (Doorrekening beleidsopties voor terugdringen armoede (overheid.nl)).

Essentieel is dat de regelingen/voorzieningen voor alle inwoners toegankelijk zijn75 en dat niet-gebruik wordt tegengegaan.76,77 Enkel een ophoging van de inkomensgrens zal de armoede in de gemeente - onder met name kwetsbare doelgroepen die niet altijd de weg naar de regelingen weten te vinden – niet effectief bestrijden.78 Zinvoller is om doelgroepen gericht te benaderen om zo

75 De gemeente kan de toegankelijkheid van de regelingen op verschillende manieren vergroten: (1) Publiceer over de voorzieningen in lokale kranten, weekbladen en in (school)nieuwsbrieven en (2) Houd rekening met het taalniveau van de mensen die je wilt bereiken. (3) Zorg voor begrijpelijke communicatie over regelingen en ondersteuning, in gesprekken, in schriftelijke communicatie en op websites (Bekendheid en toegankelijkheid van ondersteuning en hulp bij armoede (pharos.nl)). In een onderzoek dat het Verwey-Jonker Instituut heeft uitgevoerd in opdracht van de gemeente Katwijk worden de volgende manieren beschreven om de toegankelijkheid van regelingen te vergroten: de website verbeteren, door het maken van een overzicht waar alle regelingen in één oogopslag te zien zijn (infographic of stroomschema) en door het investeren in mond-op-mond reclame.” Verder kan de toegankelijkheid worden verbeterd door het proces van aanvragen te versimpelen. Hier zijn verschillende opties voor: makkelijke taal met pictogrammen, heldere instructies, minder bewijstukken laten indienen, aanvragen combineren, automatische toekenning of het koppelen van data van andere organisaties zodat gegevens automatisch worden ingevuld. Belangrijk is om dicht aan te sluiten bij de leefwereld van de inwoners. Houd als gemeente rekening met de verschillende vaardigheden van inwoners”.

(320220_Samen_tegen_armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl)). 76 De Commissie adviseert om sterker in te zetten op een verlaging van niet-gebruik van minimumuitkeringen, zodat meer mensen ontvangen waar ze recht op hebben (Een zeker bestaan - Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum (overheid.nl); Voortgangsrapportage Aanpak geldzorgen, armoede en schulden, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (file (overheid.nl)). 77 Zie ook het volgende nieuwsbericht waarin staat: “De gemeente Amsterdam moet geen nieuwe armoederegelingen meer verzinnen, maar de bestaande regelingen versimpelen, zodat meer mensen er makkelijk gebruik van kunnen maken, stelt VVD-raadslid Yolanda Hoogtanders. Zo kunnen op termijn meer mensen weer op eigen benen staan” (https://www.parool.nl/columns-opinie/opinie-het-falendearmoedebeleid-moet-en-kan-rigoureus-worden-versimpeld~b6da2c82/?referrer=https://www.google. com/). 78 Zo staat ook in het vorige nieuwsbericht het volgende: “Al deze regelingen moeten apart worden aangevraagd bij evenzoveel loketten. En al die regelingen kennen hun eigen voorwaarden die geschreven zijn in vaak moeilijk leesbare taal. Het gevolg hiervan is dat een deel van de mensen de regelingen helemaal niet kan of durft aan te vragen.

In Amsterdam maakt een kwart tot soms wel de helft van de mensen geen gebruik van de regelingen, terwijl ze er wel voor in aanmerking komen. Voor de mensen die wel gebruik maken van armoederegelingen geldt dat ze voor hun inkomen zo afhankelijk worden van het systeem, dat ze het systeem niet meer kunnen verlaten. Het risico dat regelingen wegvallen of erger nog, met terugwerkende kracht terugbetaald moeten worden, is groot, en de gevolgen zijn niet te overzien.”

35

meer bekendheid te geven aan regelingen of mee te helpen om regelingen aan te vragen. Een outreachende integrale armoedeaanpak – waarbij de inwoners proactief in hun eigen levenssfeer worden opgezocht en waarbij aandacht is voor financiële en niet-financiële problemen – biedt meer handvatten. Hierover straks meer onder aanbeveling vijf. Verder is het belangrijk dat het aanbod van regelingen/voorzieningen in de gemeente afdoende is. We hebben meerdere signaleren gekregen dat er behoefte is aan een afvalstoffenvergoeding. Daarbij is wederom in dit onderzoek gebleken dat armoede niet alleen een financieel vraagstuk is dat louter opgelost wordt met materiële middelen.79 Ook immateriële ondersteuning zoals laagdrempelige activiteiten voor sport en spel in de wijk, kunnen inwoners ondersteunen.80 Belangrijk is om hier ook oog voor te hebben.

inwoners die in armoede leven, tegengaan niet-gebruik regelingen/voorzieningen, prioriteit geven aan kwetsbare doelgroepen (zoals ouderen, alleenstaanden, jongeren en werkende armen), outreachende hulp aanbieden, grote rol voor preventie en voorlichting, het betrekken én inzetten van ervaringsdeskundigen/inwoners, het verbeteren van de beeldvorming van de gemeente, consistente data-registratie en monitoring/evaluatie. Uitvoering z

z

2.

Interne organisatie, beleid en samenwerking

Het is van belang dat de gemeente Meierijstad gaat inzetten op het versterken van de interne organisatie, het beleid en de samenwerking. Hierbij is het cruciaal dat zowel beleidsmakers, uitvoerders én inwoners/ervaringsdeskundigen worden betrokken.

z

Het aanstellen van een coördinator/verbinder voor het versterken van de interne samenwerking.81 Randvoorwaarden: iemand die hier tijd voor heeft/krijgt en de skills hiervoor in huis heeft. Dit hoeft geen extern iemand te zijn, maar iemand kan ook intern hiervoor aangewezen worden. Bespreek op structurele basis armoede in brede zin met elkaar (ook over de verschillende afdelingen heen waarbij koppelingen kunnen worden gemaakt tussen bijvoorbeeld eenzaamheid en verduurzaming). Zorg voor een cultuuromslag (gedeelde waarden)82 met aandacht voor het leren van elkaar, waarbij de leefwereld van inwoners centraal staat: Deskundigheidsbevordering (bijvoorbeeld trainingen/kennissessies aanbieden). Casuïstiek met elkaar bespreken en ervaringen delen (reflecteren). Betrek ervaringsdeskundigen/inwoners, bijvoorbeeld in een klankbordgroep/ meedenkgroep. De gemeente kan de kracht van maatschappelijke organisaties die dichtbij inwoners staan beter benutten. Hiermee kan ook wantrouwen worden weggenomen en het beeld dat inwoners hebben van de gemeente positief beïnvloed worden. „

„

Beleidsmatig z

Neem de volgende pijlers van een verbeterde armoedeaanpak in het nieuwe beleidskader Armoede en de strategische visie van het sociaal domein mee: armoede in brede zin benaderen (armoede is meer dan alleen een financieel vraagstuk), het versterken van de interne organisatie, het versterken van de integrale ketensamenwerking, het inzetten op het (tijdig) bereiken van

z

z

81 De Armoedeambassadeur is vooral gericht op de externe samenwerking. 79 319016_Armoede-en-schulden_WEB.pdf (verwey-jonker.nl). 80 320220_Samen_tegen_armoede_in_Katwijk_RAP_WEB.pdf (verwey-jonker.nl)).

82 Belangrijk is dat dit ook in de (vernieuwde) Beleidsvisie staat en bovenal gaat leven onder medewerkers van de gemeente.

36

3. z

z

z

z

Optimaliseren van de data-registratie Zet in op het structureel registeren, monitoren en analyseren van verschillende data. Stel een data-analist beschikbaar om data consistent te registreren met de mogelijkheid om koppelingen te maken tussen de verschillende registraties met behulp van (unieke) BSN nummers. Data zijn bijvoorbeeld verschillende kenmerken van inwoners zoals postcode, leeftijd, migratieachtergrond, minderjarige/meerjarige kinderen, beroep (werkstatus), inkomen, vermogen, migratieachtergrond, samenstelling van de huishoudens en het gebruik van een of meerdere regelingen/voorzieningen (Minimabeleid maar ook breder zoals gebruik Wmo, en Jeugdzorg, etc.) over meerdere jaren van de verschillende doelgroepen met 100, 110, 120 en 130% van het sociaal minimum. Het liefst zou je met de data zicht krijgen op nu nog ‘verborgen armen’ zoals ouderen, jongeren en werkende armen. Het is zinvol om data (ook van partners) te gebruiken om uit te vinden waar de kwetsbare doelgroepen in de gemeente zich bevinden. Doe dit bijvoorbeeld jaarlijks.83 Ook kan gekeken worden als iemand een kwijtschelding of energietoeslag aanvraagt, of die persoon ook andere relingen aanvraagt of zou kunnen aanvragen en daarop te anticiperen.

Straks met de tweede ronde energietoeslag is het mooi om die kans te benutten - om bijvoorbeeld ouderen maar ook andere inwoners die zich vervoegen - te wijzen op de mogelijkheden voor ondersteuning.84

4. Versterk de externe integrale aanpak z

Doorontwikkelen van de integrale samenwerking: Breid de partners van het Platform Armoede uit bijvoorbeeld met scholen, kinderopvang, ouderenbond, jongerenwerk, vrijwilligersverenigingen, de Formulierenbrigade, moskeeën, diaconieën, huisartsen, vluchtelingenwerk, woningbouwcorporaties én ervaringsdeskundigen/ inwoners. Het Platform Armoede heeft veel potentie en kan een sterkere verbindende rol spelen. Benut de kracht van dit Platform. Concrete activiteiten die ketenpartners met elkaar kunnen oppakken zijn: het vullen en promoten van de Sociale Wegwijzer, het bespreken van casuïstiek en deskundigheidsbevordering om handelingsverlegenheid te verminderen (‘hoe je armoede bespreekbaar kan maken’ en ‘hoe je kan signaleren’). „

„

83 Met te weinig genoegen nemen (nationaleombudsman.nl). 84 Zie ook de opmerking van een deelnemende gemeente van de Monitor uitvoering energietoeslag: “Het bereik van de energietoeslag is veel hoger dan bij andere regelingen dus het lijkt alsof een nieuw deel van de doelgroep in beeld is. De energietoeslag kijkt echter niet naar vermogen en andere minimaregelingen juist wel, dit wil dus niet zeggen dat ze doorgetrokken kunnen worden. Maar het is wel een mooie kans om deze groep aan te schrijven met informatie over andere voorzieningen” (https:// open.overheid.nl/documenten/34b410e2-3ad4-4e4e-9fa9-a04975a80a2b/file).

37

5.

z

Bied outreachende toegankelijke hulp met aandacht voor specifieke doelgroepen Wees aanwezig op vindplekken ook buiten kantoortijden85, investeer in de bekendheid van laagdrempelige en toegankelijke loketten in de wijk,86 en/of wees beschikbaar via verschillende kanalen zoals telefoon, persoonlijke gesprekken, huisbezoeken en/of whatsapp (bijvoorbeeld bij jongeren). Maak veel meer gebruik van partners die dichtbij de inwoners staan, zoals Stichting Ons Welzijn en KBO (ouderenbond). Het Actieteam Bloemenwijk heeft bijvoorbeeld al veel connecties in de wijk, maak hiervan gebruik. Betrek hierbij ook de (uitgebreide) samenwerkingspartners van het Platform Armoede zoals huisartsen, kraamzorg, jongerenwerk (de Kluis, Bizzi, Honk 1224), seniorenraad, scholen, moskee, werkgevers. Stel bijvoorbeeld een aandachtsfunctionaris armoede in op school en/ of in de jeugdgezondheidszorg.87 Ondersteun werkgevers om armoede te signaleren.88 „

z

Zet ervaringsdeskundigen/rolmodellen/sleutelfiguren in, bijvoorbeeld door: • Het invoeren van een buddynetwerk voor jongeren89 of jongerenwerkers van de jongerencentra aan te stellen om armoede te signaleren en een gesprek met jongeren aan te knopen. • Ouderen of bijvoorbeeld vrouwelijke moslima’s90 een centrale rol te laten spelen in de wijk (drie kernen). • Belangrijke sleutelfiguren of plekken in de wijken in te zetten, die dichtbij de inwoners staan, zoals energiecoaches en het Actieteam Bloemenwijk. Breng in kaart welke intermediairs zich inzetten voor bijvoorbeeld ouderen en bouw een samenwerkingsverband op met alle intermediairs die ouderen (of bijvoorbeeld andere doelgroepen) ondersteunen.91

„

„

85 Laat bijvoorbeeld consultenten ook de wijken ingaan, in plaats van dat zij op kantoor wachten totdat inwoners naar hen toe komen. 86 Bijvoorbeeld meer bekendheid geven aan de bestaande loketten zoals Geld&Zo en locaties waaronder de Bibliotheek. 87 Zie voor handreiking over omgaan met armoede op scholen en in de jeugdgezondheidszorg de volgende websites: https://www.gelijke-kansen.nl/binaries/gelijke-kansen/ documenten/publicaties/2020/02/21/handreiking-omgaan-met-armoede-op-scholen/ Handreiking+omgaan+met+armoede+op+scholen.pdf; https://www.ncj.nl/inspiratie/handreikingomgaan-met-armoede-in-de-jeugdgezondheid-gelanceerd/). 88 Signalenkaart armoede | Armoede zie je soms pas als je het door hebt.; zie ook voor meer informatie over het signaleren van armoede door werkgevers de website van het Nibud met praktische tools: Werkgevers: het Nibud helpt bij geldproblemen van medewerkers - Nibud.

89 Bijvoorbeeld naar voorbeeld van Oprecht in Arnhem. Zie ook voor de werkzame elementen van deze aanpak: Home - Oprecht (verwey-jonker.nl) (pagina 37). Bijvoorbeeld naar voorbeeld van Oprecht in Arnhem. Zie ook voor de werkzame elementen van deze aanpak: Home - Oprecht (verwey-jonker.nl) (pagina 37). 90 Vrouwelijke moslima’s zijn bedoeld als voorbeeld van een sleutelpersoon. In de gemeente Meierijstad wonen bijvoorbeeld veel statushouders en signalen uit de praktijk zijn dat deze groep steeds vader in de armoede terechtkomt. Recent is de gemeente gestart met een welkomstpakket voor statushouders waarvan een onderdeel is een lijst waar alle minimaregelingen op staan. Zo worden statushouders gewezen op welke regelingen er zijn en kan aangevinkt worden welke regelingen wel/niet zijn aangevraagd. 91 Met te weinig genoegen nemen (nationaleombudsman.nl).