A6b Provincie NB - Beleidskader Toekomstbestendig bestuur

Slagvaardig

^ Voorkom drukte: We gaanna of de (nieuwe) opgave ondergebracht kan worden binnen een al bestaandsamenwerkingsverband. Dit ter voorkoming van ambtelijke en bestuurlijke drukte. Alleen wanneer de opgave niet binnen een bestaandsamenwerkingsverband ondergebracht kan worden, roepen we een nieuw samenwerkingsverband in het leven. ^ Leren door evalueren: We leren van onze ervaringen door tijdig te evalueren. Alleen op die manier kunnen we tot nieuwe inzichten en betere samenwerking komen. Uit de evaluatie dient telkens de meerwaardevan de samenwerking te blijken. Ook in het beleidskader Leefomgeving wordt de noodzaak om als één overheid samen te werken benadrukt. De provincie wil met dit beleidskader richting geven. Ze wil een beweging op gang brengen in de eigen organisatie en bij andere stakeholders. Zo geeft ze duidelijkheid over haar rol, positie en werkwijze bij de gebiedsgerichte aanpak van opgaven in de leefomgeving. Aan haar samenwerkingspartnerslaatde provincie hiermee zien hoe zij regie voert op opgaven die elkaarraken en hoe zij keuzes maaktbij afwegingen tussen schaalniveaus.

Beleidskader Toekomstbestendig

Inspirerende

Bouwen

bestuur

32

| Provincie Noord-Brabant

I

voorbeelden

aaneen platform voor

In meerdere provincies faciliteertde provincie in het bieden van een platform voor kennisdeling en ontmoeting. Bekend zijn de zogeheten Gelderland en Zuid-Holland academies.Beide initiatieven beogen een platform te vormen voor het delen van praktijk­ gerichte kennis en ervaring voor volksvertegenwoordigers, bestuurders en ambtenarenbij gemeenten, water­ schappen en de provincie. Vanuit Brabantwillen we hier, bij voorkeur in samenwerking met de Vereniging BrabantseGemeenten, uitvoering aan gaangeven. Door het platform uit te

Kennisplatform: ontmoeten, delen, leren.

kennisdeling en ontmoeting voeren concrete activiteiten zouden kunnen zijn het verzorgen van podcasts over een actueel thema dat meerdere gemeenten en/of waterschappen raakt, excursies naargebieden in Brabantwaar opgaven met verschillende (uitvoerings) partners samenkomen en het verzorgen van sessies in het kadervan leren (masterclass),ontwikkelen en ontmoeten. De verbinding met elkaarontstaat niet zomaar en het helpt als mensen elkaar op een makkelijktoegankelijk platform kunnen ontmoeten. Op die manier maken we Brabantsamen.

Deelnemers

aan het werk tijdens de Omgevingsdag.

Van Ontwikkeldag naarOmgevingsdag In Zuidoost-Brabant is de sinds 2017 bestaanderegionale Ontwikkeldag getransformeerd naarde bredere Omgevingsdag. De regionale omgevingsagenda Zuidoost-Brabant is leidend bij de verdere uitwerking en bespreking van de opgaven op de Omgevingsdag. De omgevingsagenda Zuidoost-Brabant is de bestuurlijke samenwerkingsagendavan de decentrale overheden voor de fysieke leefomgeving van de regio. De omgevingsagenda wordt doorlopend geactualiseerd en elk halfjaarop de Omgevingsdag geagendeerd.

Slagvaardig

Daarnaast heeft de Omgevingsdag alsfunctie om, via ontwikkelateliers, nieuwe opgaven in relatietot de omgevingsagenda te verkennen, kennis te delen en elkaarte inspireren. Door de deelnemers aande Omgevingsdag wordt een zorgvuldige en transparante werkwijze gehanteerd gericht op samen­ werken en het maken van afsprakenover de ontwikkeling en uitvoering van een integraalomgevingsbeleid. We hebben de ambitie om de systematiekvan de Omgevingsdagen ook in de overige regio's toe te passen.

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

33

| Provincie Noord-Brabant

6 Democratisch bestuur

We leven in Brabantin een democratie: allemaalmaken we onderdeel uit van ons democratisch systeem. De verbinding tussen burger en bestuur vormt een cruciaal onderdeel van datsysteem. Die verbinding is niet vanzelfsprekend en heeft aandachten onderhoud

nodig. Door te investeren in de

verbinding tussen burger en bestuur, dragen we bij aan de bescherming van onze democratie.

Democratisch

Beleidskader Toekomstbestendig

Ons democratisch drie onderdelen

systeem

bestuur

34

| Provincie Noord-Brabant

bestaat uit

Figuur 6. Democratisch systeem (bron: provincie Groningen)

die nauw met elkaar

verbonden zijn en elkaar voeden. Het gaat om de representatieve

demo ­

Agenderen

cratie (met volksvertegenwoordigers als hoofdrolspelers),

de participatieve

democratie

(inwoners, overheden,

ondernemers

en maatschappelijke en de maatschappelijke

democratie

(inwoners). De participa ­ kan de representa

'v

-Ļ

Representatieve

democratie

Participatieve democratie Maatschappelijke

democratie Burgertoppen

­

woordigers kunnen burgerinitiatieven stimuleren

Burgerberaad, panels

­

tieve democratie bijvoorbeeld voeden door burgerberaden of andere participatievormen. Volksvertegen

Voorstellen

Agenderen/voorstellen «------------------------------

organisaties)

tieve democratie

Participatieprocessen

door steunmaatregelen.

6.1 Werke n aan

Gebiedsgericht werken

Burger­ initiatieven

democratie Ons democratisch systeem heeft aan ­ dacht, onderhoud en verbetering nodig. Sinds de coronacrisis is het vertrouwen in de politiek afgenomen. Dat heeft gevolgen voor de representatieve democratie. We zien datsteeds minder mensen zich aangetrokken voelen om een rol te vervullen in de wereld van politiek en bestuur. Mensen die wel actief zijn in politiek en bestuur hebben steeds meer te maken met (publieke) druk en zelfs bedreigingen.

Op het niveau van de participatieve democratie is er groeiende aandachtvoor het interesseren van belanghebbenden voor publieke vraagstukken. Datzien we ook terug in de Omgevingswet. Die vraagt van provincies en gemeente zich in te spannen voor 'het in een vroegtijdig stadium betrekken van belanghebbenden [...] bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit.' Die ontwikkeling is mede te danken aaneen toenemend aantalinwoners die behoefte

hebben hun stem te laten horen over vraagstukken die hen aangaan. De Omgevingswet vraagtdecentrale overheden ook om participatiebeleid vastte stellen. Met dit hoofdstuk en met het Brabantsparticipatiekompas voldoen we aandie vereiste. Tot slot kennen we de wereld van de maatschappelijkedemocratie. Inwoners zetten (weer) steeds vakerzelf initiatieven op om maatschappelijke vraagstukken aante pakken. Daarbijis

Democratisch

samenwerking met overheden en andere partners van groot belang. De grootste maatschappelijke meerwaardewordt gerealiseerd waardie samenwerking het soepelst verloopt.

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

35

| Provincie Noord-Brabant

6.2 Onze ambitie

6.3 Onze aanpak

6.3.2We vertellen watwe doen

We zien voor onszelf een rol weggelegd om het democratisch systeem in Brabantte versterken en te vernieuwen. Daarbijrichten we ons primairop de participatieve democratie. Maarook op het gebied van de representatieve en maatschappelijke democratie zien we een rol voor de provincie. Onze ambitie op het vlakvan democratisch bestuur luidt:

Onze aanpak bestaatuit acht beleidsprioriteiten. Die lichten we hierna toe. De uitwerking van de prioriteiten in concrete activiteiten volgt in de uitvoeringsagenda. We beschouwen dit hoofdstuk over democratisch bestuur en het daarmeesamenhangende Brabantsparticipatiekompasals ons provinciaal participatiebeleid.Daarmeezetten we participatiebewust neer als een van de (belangrijke) instrumenten om ons democratisch systeem te versterken.

Het is belangrijk datwe als overheid transparantzijn over watwe doen en waarom. Daardoor wordt ons werk navolgbaaren controleerbaar.

We versterken het hele democratisch systeem in Brabant.Dat doen we door de samenleving eerder en beter bij ons werk te betrekken. We bieden actief ondersteuning aaninitiatieven die bijdragen aanonze ambitiesen versterken bestaandedemocratische instrumenten.

6.3.1 We weten water speelt Een goed functionerende overheid weet water speelt in de samenleving. Daarvoor heeft zij een goede informatie­ positie en luistervaardigheden nodig. Datgeldt zowel voor individuele medewerkers, politici en bestuurders als voor de organisatie als geheel. Weten water speelt gaatin feite om het ophalen en herkennen van signalen en die, waarnodig, omzetten in passende acties. Dat kan op veel verschillende manieren. Denk bijvoorbeeld aangestructureerde informatie­ voorziening via dashboards, onderzoeken en peilingen. Andere mogelijkheden zijn kranten en sociale media bijhouden en participatietrajecten.Maarsignalen krijg je ook in gesprekken met inwoners tijdens werkbezoeken, met experts en met collega's van andere overheden. Weten water speelt gaatbeter als we een zekere mate van nabijheid en persoonlijkheid in ons werk organiseren. Goed openbaar bestuur is vóór alles mensenwerk.

Democratisch

Transparantieis ook van belang omdat inwoners en andere partners zich alleen met een overheid kunnen en willen verbinden, alsze weten met wie ze te maken hebben. Datgeldt eens te meer voor ons. Anders dan bij de gemeente of de rijksoverheid weten inwoners vaak niet goed watde provincie doet en waarze voor staat. Datis problematisch, want we hebben inwoners hard nodig om maatschappelijkevraagstukken aante pakken. Zeker nu de provincies op een aantalbeleidsterreinen een grotere rol krijgen. De impactvan ons werk voor inwoners neemt de komende periode naar verwachting alleen maartoe.

6.3.3We investeren in democratisch burgerschap Democratie is niet vanzelfsprekend. Met elkaarhebben we een grote verantwoordelijkheid om ons democratisch systeem te laten functioneren en waarmogelijk te verbeteren. Dat begint ermee dat jongeren op school de basisbeginselen van onze democratie leren kennen. Maarvoor onszelf zien we ook een rol. Ook in de provincie komt de (representatieve) democratie tot leven komt en krijgt zij een gezicht. Samen met scholen en andere partners investeren we de komende periode dan ook in het versterken van de het democratisch burgerschap van Brabantsejongeren.

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

36

| Provincie Noord-Brabant

6.3.4We versterken bestaandedemocratische instrumenten De laatstetijd is er meer aandachtvoor participatieals instrument om inwoners en andere belanghebbenden meer invloed te laten uitoefenen. Minder aandachtwas er voor bestaandeinstrumenten waarmeeinwoners zich kunnen laten horen aanmet name de politiek. Het gaat dan om het inspreekrecht, het petitierecht en het agenderingsrecht. Die instrumenten zijn in theorie zeer effectief, maar wemaken er nog niet altijd optimaal gebruik van. Door te investeren in de bekendheid van deze instrumenten geven we inwoners meer mogelijk ­ heden om hun stem te laten horen en dragen we bij aan de versterking van de representatieve democratie.

■n

6.3.5We betrekken belanghebbenden bij ons werk Democratie is meer dan een keer in de vier jaar stemmen. In een gezonde democratie biedt de overheid inwoners en andere belanghebbenden de ruimte om invloed uit te oefenen op beleid. Dat geldt zowel voor de voorbereiding als de uitvoering en evaluatie. We hebben daarals provincie al de nodige ervaring mee, maardoor nieuwe ontwikkelingen zoals de Omgevingswet zetten we daarnog steviger op in. Met betere participatiekrijgen de opvattingen, belangen en expertise (samengevat:de stem) van belanghebbenden een stevigere plek in ons werk. Op die manier neemt de kwaliteitvan ons werk toe. Bovendien bereiken we daarmeedoelen als draagvlak,vertrouwen en effectieve besluitvorming.

i

Met betere participatiebedoelen we datwe ons richten op alle groepen belanghebbenden (inwoners, overheden, bedrijven en maatschappelijkeorganisaties). Extra aandachtis er voor inwoners; met name de inwoners die deel uitmaken van het 'stille midden'. Dat zijn inwoners die niet of beperkt geïnteresseerd zijn in de provincie en/of er geen of weinig vertrouwen in hebben. Als middenbestuur werken we al vaaknauw samen met overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Van individuele inwoners van Brabant staanwe watverder af. Met de toegenomen (digitale) mogelijkheden om inwoners te laten participeren willen we die afstandverkleinen.

Democratisch

k(*

Betere participatiebetekent ook eerder in het beleidsproces. Dus niet op het moment dat de plannen bijna klaarzijn en het moment van besluitvorming nadert, maarop het moment dat het vraagstuk op de agendakomt. Verder streven we ernaarparticipatiein grote vraagstukken een structureel karakterte geven. De ruimte voor beïnvloeding en de intensiteit van de samenwerking kunnen in de loop van de tijd variëren, maarhet gesprek met belanghebbenden blijft continu doorlopen.

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

37

| Provincie Noord-Brabant

Tot slot betekent betere participatieook voorspelbaardereparticipatie.Datwil zeggen datanderen van de provincie weten over welke onderwerpen participatie georganiseerd wordt en hoe een participatieproces er op hoofdlijnen uitziet. Watthematiek betreft sluiten we aanbij watde Omgevingswet van ons vraagt. Dat betekent datwe participatiein beginsel inzetten voor alle beleidskaders en uitvoeringsagenda's die we door Provinciale Staten laten vaststellen. Daarnaast organiseren we participatievoor alle (ruimtelijke) projecten die impacthebben op de fysieke leefwereld van inwoners. In alle gevallen hanteren we daarbijwel het uitgangspunt 'stevig als het moet en dun als het kan'. Voor de opzet en uitvoering van ons participatiebeleid maken we gebruik van het Brabantsparticipatiekompas. Dat kompas vormt de leidraadvoor ons handelen op participatiegebied. Los van alle inspanningen op het gebied van partici­ patie blijft het uitgangspunt datgekozen volksvertegen ­ woordigers uiteindelijk de besluiten nemen. De participatievedemocratie is een aanvulling op de representatieve democratie.

6.3.6We ondersteunen initiatief

maatschappelijk

Belanghebbenden betrekken bij ons werk noemen we burgerparticipatie. Naastburgerparticipatievaltsteeds vakerde term overheidsparticipatie. Daarmeewordt bedoeld dat het initiatiefvoor het aanpakkenvan een maatschappelijkvraagstuk uit de samenleving komt. De overheid wordt dan gevraagdeen bijdrage te leveren. Dat kan bijvoorbeeld zijn in de vorm van steun, kennis, netwerk, geld of (aanpassenvan) regelgeving - of een combinatie daarvan. Het aantalmaatschappelijkeinitiatieven groeit. Denk bijvoorbeeld aanwooncoöperaties, zorgcoöperaties, landbouwcoöperaties, energiecollectieven en broodfondsen. Die ontwikkeling juichen we toe, want uiteindelijk dragen deze initiatieven bij aanvraagstukken waarwij ook aanwerken. Maarwe willen maatschap­ pelijke initiatieven niet alleen toejuichen; we willen ze in de toekomst ook stimuleren en ondersteunen. Dat willen we allereerst doen door transparantte zijn wat maatschappelijkeinitiatieven die bij ons aankloppen van ons kunnen verwachten. Daarvoor voegen we een extra hoofdstuk toe aanhet participatiekompas.

Democratisch

Uitdaagrecht

In de Wet versterking participatieop decentraalniveau wordt het uitdaagrecht expliciet genoemd. Het uitdaagrecht houdt in dat burgers het recht krijgen om taken van de overheid over te nemen als zij die taken beter en/of goedkoper kunnen uitvoeren. Wij beschouwen het uitdaagrecht in zijn meest zuivere vorm (taken worden over ­ genomen door inwoners, maarde provincie blijft eindverantwoordelijk) als een specifieke vorm van privatisering. Het is mogelijk dat zich in de toekomst situaties voordoen waarin we als provincie taken overdragen aan de samenleving. Toch heeft deze vorm van overheidsparticipatie niet onze voorkeur. In Brabantdoen we het liever echt samen. We geven er de voorkeur aanmaatschap ­ pelijke initiatieven te stimuleren en samen te kijken wie daarinwelke rollen, taken en verantwoordelijkheden op zich kan en wil nemen. Het is onze overtuiging (en deels ook al ervaring) datwe beter kunnen bouwen aannetwerken waaruit maatschappelijke initiatieven kunnen ontstaan of waarinze kunnen landen, dan taken volledig over te dragen. Zie bijvoorbeeld de ervaringen rondom Zundert Floreert (voorheen de pilot VitaalBuitengebied Zundert) of de proeftuin Elsendorp.

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

38

| Provincie Noord-Brabant

6.3.7We investeren in het betrekken van jongeren Afgelopen jaren hebben we extra geïnvesteerd in jongerenparticipatie, daartoe opgeroepen door de Staten in het initiatiefvoorstel Kinderen en Democratie. Dat deden we langs vier lijnen: jongeren betrekken bij onze organisatie, jongeren betrekken bij de politiek, jongeren betrekken bij beleid en extra inzet op communicatie. Die incidentele aandachtvoor jongeren maken we structureel. We constateren namelijk dat de stem van jongeren nog te vaakontbreekt in ons beleid en onze besluiten. We versterken onze huidige activiteiten en bouwen aaneen jongerenplatform dat de provincie van advies kan voorzien. Daarnaast ontwikkelen we samen met jongeren een generatietoets die inzichtelijk maaktwatde effecten zijn van ons beleid op verschillende generaties.

6.3.8We benutten de kansen van digitalisering voor democratisering Onze provincie staatbekend om zijn innovatieve karakter.Digitalisering biedt kansen voor democra­ tische vernieuwing en om onze innovatieve reputatie te versterken. Digitale technieken kunnen de betrokkenheid van burgers vergroten en participatie bij de besluitvorming stimuleren. Als we burgers in staat stellen via digitale platforms hun stem te laten horen,

kunnen meer mensen betrokken raken bij lokale kwesties. Zo kunnen we diverse perspectieven verzamelen. Digitale tools kunnen het democratische proces efficiënter maken en de transparantievergroten. Bijvoorbeeld, online platforms kunnen het gemakkelijker maken voor burgers om informatie te vinden, documenten in te zien en de voortgang van besluitvorming te volgen. Daardoor kan het vertrouwen van burgers in het systeem en de overheid toenemen. Door te pionieren met nieuwe tools en technieken, kan Brabantalsvoorbeeld dienen voor andere regio's en bijdragen aande ontwikkeling van best practices op dit gebied. De digitalisering van de samenleving geven we dan ook een prominente plek in onze participatieaanpak. We omarmen nieuwe, digitale participatievormen en daarwillen we mee experimenteren. Daarbijligt de focus op kansen en mogelijkheden maarzijn we ook niet blind voor de risico's. Zo maaktdigitalisering het voor veel belanghebbenden leuker, makkelijker en toegankelijker om te participeren, maarkan het ook leiden tot nieuwe scheidslijnen tussen mensen die goed en minder goed met nieuwe technieken kunnen omgaan. Daarnaast zullen we participatieook vakerinzetten voor thema's rondom digitalisering. Denk aande manier waaropwe als overheid omgaan met algoritmes en AI. Over dat soort ontwikkelingen zullen we als provincie ook zelf in gesprek moeten met belanghebbenden.

Democratisch

Tot slot zien we een nieuwe manier van (digitale) participatieontstaan waarmeewe aande slag gaan: burgerwetenschap. Burgerwetenschap, ook wel aangeduid met de Engelse term citizen science, is onderzoek dat in geheel of deels wordt uitgevoerd door burgers, in samenwerking met wetenschappers en vaakondersteund door digitale instrumenten zoals een smartphone. Denk aaninitiatieven zoals het meten van de luchtkwaliteit of het tellen van aantallendieren of planten in een bepaaldgebied.

Beleidskader Toekomstbestendig

Inspirerende

bestuur

39

| Provincie Noord-Brabant

voorbeelden

Jongerentop In november 2023 organiseerden we de derde Brabantsejongerentop. De thema's, de locaties en het aantal bezoekers waren elke editie verschillend, maarde opzet bleef telkens hetzelfde: jongeren uit heel Brabantdeelden concrete ideeën, adviezen en gedachtes over thema's die leven onder jongeren en waarde provincie iets mee ŹSA

W

Jongeren aan het werk tijdens de jongerentop.

wil, kan of moet. Laagdrempeligen toegankelijk, op een aantrekkelijke en bereikbare plek, voorzien van lekker eten en drinken. Inmiddels heeft de jongerentop een vaste plek op onze kalender en groeit het animo om mee te werken aande jongerentop. Tegelijkertijd willen we nieuwe stappen zetten. Zo werken we toe naareen situatie waarinde jongerentop geen opzichzelfstaand evenement is, maaronderdeel van een structurele aanpak om jongeren te betrekken bij vraagstukken waarwij én jongeren zich mee bezighouden. Onderdelen van die aanpak zijn dat we vakerin gesprek gaanmet jongeren op scholen en andere plekken waarzij samenkomen, datwe een generatietoets ontwikkelen en datwe kennismaking en kennisdeling tussen Brabantse jongerenorganisaties faciliteren. Op die manier geven we jongeren de stem die ze verdienen in ontwikkelingen waar ze mee te maken hebben of krijgen.

if ÊĮ i “ Zundertse

inwoners maken plannen voor het buitengebied.

Zundert Floreert Het buitengebied in Zundert heeft te maken heeft met agrarische leegstand en klimaatverandering.Om het gebied vitaalte houden werd in 2020 een pilot gestart waarininwoners, ondernemers en maatschappelijkeorganisaties samen en onder begeleiding van een gebiedsregisseur werken aanconcrete plannen en oplossingen. In de pilot stonden de wensen en ideeën van inwoners centraal. De drie betrokken overheden (provincie, gemeente en waterschap) traden samen - als één overheid - op en pakten een faciliterende rol. Op die manier is een nieuwe 'flexibele' aanpak ontstaan, waarbijsamen met inwoners en partners wordt gekeken hoe plannen en initia­

Democratisch

tieven verder kunnen worden gebracht. De pilotfase wassuccesvol en de werk­ wijze wordt sinds 2022 voortgezet onder de naamZundert Floreert . Deze manier van (samen)werken in Zundert pastook naadloos bij de gedachte achter de Omgevingswet. Die schrijft voor dat het de taakis van overheden om belanghebbenden in een vroegtijdig stadium te betrekken bij het proces van beleids- en besluitvorming. Niet voor niets dus datZundert Floreert in 2023 de Aandeslag-Trofee won, een prijs voor effectieve samenwerking tussen belanghebbenden in het kader van de Omgevingswet.

KJ.LlHíJF Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

| Provincie ^^rBörabant

Rechtmatig bestuur Interbestuurlijktoezicht: toezicht in balans

De kwaliteitvan het Brabantseopenbaar bestuur wordt voor een belangrijk deel bepaalddoor de wijze waarop gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen hun wettelijke medebewindstaken uitoefenen. Eén van de kerntaken van het provinciaal bestuur is om erop toe te zien datdie medebewindstaken naar behoren

en op rechtmatige gronden worden uitgevoerd.

We doen dit door

middel van interbestuurlijk toezicht.

De stelselverantwoordelijkheid

voor

het interbestuurlijk

toezicht ligt bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

7.1

bestuur

41

| Provincie Noord-Brabant

Inleiding

Interbestuurlijk toezicht bestaatuit een stelsel van controles en evenwicht om de eenheid in de uitvoering van medebewindstaken door decentrale overheden te waarborgen2 6. * * *

Dit begint bij het stellen van heldere criteria in de wetgeving voor medebewindstaken.7 In de wet moet duidelijk staanhoe lokale overheden nationaalbeleid moeten uitvoeren. Ook moeten deze wetten laten zien welke ruimte er is voor een eigen invulling van de betreffende taak. 8 Interbestuurlijk toezicht staatniet op zichzelf. Door toe te zien op de uitvoeringspraktijk van medebewindstaken bij de lokale overheden, onze toezichtontvangers, investeren we in de leefomgeving van de Brabantseinwoners. We dragen hiermee bij aande versterking van de bestuurskracht van de lokale overheden in onze provincie. De horizontale verantwoording is de basis. Datwil zeggen: de controle van de gemeenteraadof het algemeen bestuur op het college van burgemeester en wethouders of het dagelijks bestuur. Het interbestuurlijk toezicht versterkt.

7.2 Evaluatie Beleidskader Interbestuurlijk Toezicht 2020-2023 In het voorjaar van 2023 heeft een extern bureau het beleidskader uit de vorige beleidsperiode geëvalueerd 9. Hieruit blijkt datde wijze waaropde provincie het interbestuurlijk toezicht invult, positief bijdraagtaande kwaliteitvan het openbaar bestuur. De volgende conclusies, aandachtspunten en aan ­ bevelingen uit de evaluatie laten we van invloed zijn op de nieuwe beleidsdoelen van interbestuurlijk toezicht. 1. Het interbestuurlijk toezicht levert een positieve bijdrage aande kwaliteitvan het openbaar bestuur. De toezichtontvangers blijken systematisch toezicht nodig te hebben om goed te presteren op de medebewindstaken waaropwe toezien. Ons oordeel creëert bestuurlijke bewustwording. Watwe beter kunnen doen is het toezicht baseren op inhoudelijke en maatschappelijkerisico's. Daarbij kunnen we verschil maken in proportionaliteit 10. 2. In zijn algemeenheid zien de toezichtontvangers een lichte verbetering in de manier waaropwe het interbestuurlijk toezicht in deze beleidsperiode hebben uitgevoerd, vergeleken met de beleids­ periode hiervoor. De toezichtontvangers zijn tevreden en kritisch over de wijze waaropwe met hen communiceren. Het presenteren van de beoordelingen in de kleuren van een verkeerslicht wordt gezien als een vereenvoudiging van een complexe werkelijkheid. Nuance en lokale

omstandigheden worden hierbij als belangrijke toevoegingen genoemd. De toezichtontvangers zijn in grote mate tevreden met de manier waarop het beoordelingsproces verloopt en de uitkomsten tot stand zijn gekomen. Tevens heerst er tevredenheid, zowel op ambtelijkals op bestuurlijk niveau, over de betrokkenheid tijdens het toezichtproces. 3. Van de lokale overheden wordt bij de taakuitvoering steeds vakereen integrale aanpak verlangd. Maar het toezicht verloopt vooral sectoraal. De impactop de uitvoeringspraktijk van het interbestuurlijk toezicht zal in grootte en kwaliteittoenemen als we het toezicht meer in samenhang bekijken. 4. De uitgangspunten van het beleidskader Toezicht in balans zijn toekomstbestendig. We hebben de aanbevelinggekregen deze de komende jaren nog verder in praktijkte brengen, waardoor dit de impact op de uitvoeringspraktijk van de toezichtontvangers vergroot, bijvoorbeeld door de combinatie van toezichthouden én adviseren verder uit te breiden en daarbijinhoudelijke aspecten te betrekken. Om de rol van interbestuurlijk toezicht bij de horizontale verantwoording te versterken, is ons geadviseerd in te zetten op een nog sterkere verbinding met onze toezichtontvangers. We kunnen daarvoor de mogelijkheden verkennen om de griffiers en de gemeenteraden c.q. de algemeen besturen beter in positie te (laten) brengen.

Aanbevelingen van meer uitvoerende aardworden opgenomen in de Uitvoeringsagenda Toekomst­ bestendig Bestuur 2024-2027.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

42

| Provincie Noord-Brabant

7.3 Interbestuurlijk toezicht in Noord-Brabant 7.3.1 Onze missie

Het interbestuurlijk toezicht zoals de provincie Noord-Brabant dit uitvoert, draagtbij aaneen bestendig en veilig Brabantmet een sterk openbaar bestuur. Een bestuur waarop de mensen kunnen vertrouwen.

Noord-Brabant heeft met de invulling van interbestuurlijk toezicht altijd gestreefd naareen overheid die haar taken structureel goed uitvoert. Het toezicht moet inwoners en bedrijven het vertrouwen geven datdie taakuitvoering, onder welke omstandigheden dan ook geborgd is en hen beschermen. Daardoor dragen we bij aande kracht van de lokale overheden. Deze voeren hun medebewindstaken niet alleen in de geest van de wet uit, maargeven ook het goede voorbeeld aan inwoners en bedrijven. Met dit hogere doel voor ogen hebben we onszelf de volgende strategische doelstellingen opgelegd:

1. We dragen gericht en proportioneel bij aanhet goed functioneren van lokale overheden, zoals in dit beleidskaderis beschreven. Ons doel hierbij is datwe maatschappelijkeopgaven doelmatig en doeltreffend in samenwerking realiseren. 2. We bevorderen en zien toe op een correcte uitvoering van (wettelijke) taken bij gemeenten, gemeenschappelijke regelingen en waterschappen.

Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt) in 2012 is in interprovinciaal verband afgesproken op welke medebewindstaken de provincie toezicht houdt. We delen ons toezicht in naarde volgende toezichtgebieden: Financieel toezicht Huisvesting vergunninghouders

3. We bevorderen geloofwaardigheid naarburgers en bedrijven. Het is meer dan ooit van cruciaal belang dat de besturen van overheidsorganisaties betrouwbaar, transparant,slagvaardigen betrokken functioneren en daarmeeeen goed voorbeeld geven aande gemeenschap.

7.3.2De principes van interbestuurlijk toezicht Interbestuurlijk toezicht is het toezien op de uitvoering van wettelijke medebewindstaken door andere, lokale overheden. De grondslag voor het toezicht door Gedeputeerde Staten is onder andere vastgelegd in de Gemeentewet.11 Hiermee is het interbestuurlijk toezicht als provinciale taakeen wettelijk geborgd onderdeel van de bestuurlijke verhoudingen tussen het Rijk en de lokale overheden. De provincie Noord-Brabant oefent toezicht uit op de uitvoering van medebewindstaken door gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen in Noord-Brabant. Met de inwerkingtreding van de

Informatie- en archiefbeheer Omgevingsrecht

In lijn met de aanbevelingen uit de evaluatie brengen we in Noord-Brabant het toezicht op water, monumenten ­ zorg en ruimtelijke ordening onder in één toezichtgebied met Omgevingsrecht. Voor alle medebewindstaken behandelen Gedeputeerde Staten klachten, meldingen en signalen. Interbestuurlijk toezicht, ook verticaaltoezicht genoemd, komt altijd op de tweede plaats.We gaanprimairuit van de deskundigheid en de professionaliteit van de lokale overheden. We verwachten datzij op de goede manier hun wettelijke taken uitvoeren en daarbij financieel stabiel zijn. Het proces van horizontale verantwoording, zoals we dat in het duale stelsel kennen, is hierbij behulpzaam. Ons toezicht monitort, controleert, versterkt en corrigeert waarnodig.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

43

| Provincie Noord-Brabant

7.3.3Toezicht in balans Het beleidskader Toezicht in balans was het belangrijkste uitgangspunt van het Brabantseinterbestuurlijk toezicht van de afgelopen beleidsperiode. De evaluatie van het vorige beleidskader bevestigt dat Toezicht in balans zowel aande kant van de provincie als aande kant van de toezichtontvangers meerwaardebiedt. Bij het ontwerp van Toezicht in balans hebben we ons destijds onder meer laten inspireren door het landelijke programma Agenda Toekomst Toezicht. Met Toezicht in balans hebben we ingezet op het vinden van een goede balanstussen 'Diagnose' en 'Interactie' We hebben handen en voeten weten te geven aande begrippen 'lerend toezicht' en 'dialoog' Dialooggesprekken en kennisbijeenkomsten bevorderen wederzijds het lerende effect op het betreffende vakgebied. De balanstussen toezicht houden en de interactie met de toezicht ­ ontvangers als vakinhoudelijke specialisten wordt wederzijds als positief ervaren. We zijn altijd geïnteresseerd in en nieuwsgierig naar nieuwe bewegingen, en kijken daarbijnaaronze eigen, Brabantsepraktijk.We beoordelen nieuwe inzichten en oplossingen op toepasbaarheid in de provincie. Als we overtuigd zijn van de meerwaardenemen we ze (al dan niet aangepast)over. Voor alle toezichtgebieden geldt dat we de voorkeur geven aanproactief en preventief handelen boven het beperken van gevolgen en herstel.

Door het juiste samenspel tussen Diagnose en Interactie (zie figuur 7) dragen wij met ons toezicht bij aande kwaliteiten de toekomstbestendigheid van het openbaar bestuur.

R it i‘ļ

| ,-V-

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

44

| Provincie Noord-Brabant

Figuur 7. Toezicht in balans

1

De thermometer

De thermometer staatvoor het meten van de kwaliteitvan de taakuitvoering van medeoverheden. Daarvoor baseren we ons in de

Kaders Gemeentewet Waterschapswet Verordening systematische toezichtinformatie Specifieke wetgeving Wet gemeenschappelijke regelingen

ì

4

/k

Interbestuurlijk

Systematisch toezicht Thema-onderzoeken Reality-checks Klachten en signalen Interventieproces Diagnose

Doel Goedfunctionerend openbaar bestuur Correcte uitvoering van wettelijke taken door de lokale overheden Voorbeeldfunctie lokale overheden Burgers kunnen vertrouwen op de overheid

eerste plaatsop de beschikbare informatie.

A

Toezicht Ambtelijke dialooggesprekken Bestuurlijke dialooggesprekken Kennisbijeenkomsten Gezamenlijke ricico-analyses Klankbordgroep(en)

S'

Het kampvuur

Het kampvuur staatvoor 'het verhaal achter de cijfers' delen. We luisteren daarbijgoed naar elkaar.Als provincie stellen we ons op als een kritische vriend die waarneemt,spiegelt, uitdaagt en daarbijook scherp kan zijn. Deze houding waarderenwe ook van onze toezichtontvangers. De vlieger

De vlieger staatvoor het zoeken naarde juiste en flexibele balans tussen vasthouden en ruimte geven. We redeneren vooral vanuit casuïstiek en doelen in plaatsvanuit regels. Als het nodig is interveniëren we.

Interactie

De weegschaal

De weegschaal staatsymbool voor de balansdie we zoeken tussen 'diagnose' en 'interactie'. Altijd met als doel de bestuurskracht en de samenwerking van overheden te versterken.

We voeren het interbestuurlijk toezicht langs vier assen uit. In het licht van de uitgangspunten van de Omgevingswet hebben we hier vier begrippen aantoegevoegd: de thermometer, het kampvuur, de vlieger en de weegschaal. Hierna worden ze in deze context uitgelegd.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

45

| Provincie Noord-Brabant

7.3.4De wettelijke en regelgevende kaders Het interbestuurlijk toezicht is gebaseerd op de Gemeentewet en de Omgevingswet. Daarinis op ­ genomen datwij toezien op de taken die gemeenten, gemeenschappelijke regelingen en waterschappen uitvoeren op basis van deze wetten of van wetten waarnaar hierin verwezen is. Dit zijn de kaders waarbinnende toezichthouder en de toezichtontvanger opereren. Om toezichtinformatie te ontvangen, hebben wij aanvullend aandeze wetten de Verordening systematische toezichtinformatie Noord-Brabant vastgesteld. Hierin is onder andere opgenomen dat Gedeputeerde Staten voor de uitoefening van het systematisch toezicht informatie kunnen opvragen. De regelmaaten de omvang worden vooraf bepaald. De normen voor onze beoordeling van de taak ­ uitvoering zijn opgenomen in sectorale wetten. Hierin staande taken die de lokale overheden door het Rijk opgedragen hebben gekregen. De betreffende wetten zijn onder andere de Archiefwet, de Huisvestingswet en de Omgevingswet. De provincies richten op grond van de Waterschapswet waterschappen op en wijzen hun een gebied en taak aan.De Waterwetgeeft een nadere invulling en normering aande uitvoering van de taken van de waterschappen. Het inhoudelijk watertoezicht op de Waterschappen kent vele wettelijke normen.

De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed bracht in december 2020 het rapport Een Lappendeken. Zicht op toezicht door provincies uit. In reactie daarop is een landelijke werkgroep aande slag gegaanom te komen tot een meer uniforme basisvoor het toezicht op de monumentenzorg. Tot 2030 hanteren we de principes zoals de landelijke werkgroep die heeft voorgesteld. Voor het Financieel toezicht heeft de wetgever ons beoordelingsruimte gegeven. In de Beleidsregel gemeenschappelijk financieel toezicht gemeenschappelijke regelingen Noord-Brabant en de Beleidsregel gemeenschappelijk financieel toezichtkader gemeenten Noord-Brabant hebben we samen met de andere provincies ons toezichtproces, de kaders en begrippen vastgesteld. Het Rijk heeft in het Algemeen beleidskaderin de plaatsstellingbij taakverwaarlozingen het Beleidskader Schorsing en vernietiging opgenomen hoe we de instrumenten van interventie toepassen. In paragraaf 7.4 gaanwe uitgebreider in op het interventieproces. Voor de bijzondere toezichttaak bij herindelingen zijn de Wet algemene regels herindeling en Handreiking financieel toezicht bij herindeling Noord-Brabant van toepassing.

7.4 N ieuwe wetgeving, bepalend voor de toezichtkaders 7.4.1 De Omgevingswet De Omgevingswet heeft als doel een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit te bereiken en in stand te houden. Met de Omgevings ­ wet is (nagenoeg) alle voorheen bestaandewet- en regelgeving die dient ter bescherming van de fysieke leefomgeving, gemoderniseerd en gebundeld. Deze stelselherziening beoogt zowel integratie alsvereen­ voudiging van het omgevingsrecht. De Omgevingswet gaatuit van vertrouwen: de overheid wil erop kunnen vertrouwen dat burgers en bedrijven zich houden aande voor hen geldende regels. Burgers en bedrijven mogen er op hun beurt op vertrouwen datde overheid degenen aanspreektdie de regels overtreden. Datdraagtbij aaneen gelijk speelveld en doet recht aanhet rechtsgevoel van de samenleving. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet worden de huidige toezichtgebieden Omgevingsrecht, Ruimtelijke Ordening, Monumentenzorg en Water geraakt.De wettelijke grondslag voor deze toezicht ­ gebieden is onderdeel geworden van de Omgevings ­ wet. Dit geldt ook voor de wettelijke basis van het toezicht uit de Waterwet.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

46

| Provincie Noord-Brabant

7.4.2 Archiefwet

7.5 Vormen van interbestuurlijk toezicht

In deze beleidsperiode zal de Archiefwet 1995 worden vervangen door een herziene Archiefwet. De datum van inwerkingtreding is niet bekend. De nieuwe Archiefwet is beter toepasbaarop digitale archiefvorming. Daarnaast wordt er zwaargehecht aanopenbaarheid en transparantie,waardoor met de nieuwe Archiefwet in navolging van de Wet open overheid (Woo) blijvend te bewaren archieven reeds na 10 jaaropenbaar worden gemaaktin plaatsvan 20 jaar. Sinds de inwerkingtreding van de Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt) in 2012 vindt het interbestuurlijk toezicht op naleving van de Archiefwet door lokale overheden niet meer specifiek plaatsop grond van de Archiefwet. Hiervoor zijn generieke instrumenten vanuit de Provinciewet, Gemeentewet en de Waterschapswet in de plaatsgekomen alsmede een provinciaal beleids­ kadervoor meer eenduidigheid in de toezichtcriteria. Het is niet uitgesloten dat na de inwerkingtreding van de nieuwe Archiefwet er in interprovinciaal verband een Generiek Toezichtkader Informatie- en archiefbeheer wordt opgesteld. Indien dit initiatiefvanuit het vakberaad (LOPAI) wordt genomen, zal Noord-Brabant hieraan bijdragen.

Het interbestuurlijk toezicht kent in de uitvoering een variatieaanvormen. Deze worden genoemd in figuur 7, 'Toezicht in balans'in het vlak linksonder bij 'Diagnose' De bekendste vorm hierbij is het systematisch toezicht. Maarhet bij herhaling toetsen op vooraf vastgestelde en gecommuniceerde criteria, die per toezichtgebied verschillen, is niet de enige manier van toezichthouden. Andere vormen zijn (integraal)thematisch toezicht en toezicht op basis van gericht onderzoek naaraanleidingvan klachten, signalen en meldingen. Deze laatstevorm wordt ook wel 'casusgericht toezicht' genoemd. Hierna lichten we de verschillende vormen toe.

7.5.1 Systematisch toezicht Het systematisch toezicht is een jaarlijksterug ­ kerende vorm van toezicht. De toezichthouder baseertzich op beschikbare informatie of op basis van informatie die de toezichtontvanger aanbiedt, zoals is voorgeschreven in de Verordening systematische toezichtinformatie Noord-Brabant . Elk toezichtgebied kent een eigen methodiek en toezichtcriteria, die gebaseerd zijn op onder ­ liggende wetgeving. Per toezichtgebied bestaater een constante basis.Jaarlijkskunnen aanpassingen worden doorgevoerd. Die zijn afhankelijk van de actualiteiten de behoefte van zowel de provincie als de toezichtontvangers en, waardit van toepassing is, van de horizontale toezichthouder. 12 Systematisch toezicht kent enkele uitgangspunten; daarvanis het begrip 'risicogericht' in alle toezichtgebieden belangrijk. De precieze criteria van het toezicht en de informatie die we nodig hebben (het zogenoemde 'informatiearrangement'), staanin het jaarplan,factsheets en een brief die we in het voorjaar aande besturen van onze toezichtontvangers versturen. De uitkomsten van het systematisch toezicht delen we per brief mee aande raadc.q. het algemeen bestuur voor Financieel toezicht en aanhet college, dan wel dagelijks bestuur, voor de generieke toezichtgebieden. De bevindingen per toezicht ­ gebied zijn te vinden op een interactief digitaal dashboard.

Dit is te vinden op de webpagina'svan het interbestuurlijk toezicht op www.brabant.nl.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

47

| Provincie Noord-Brabant

7.5.2 Thematisch toezicht Elk toezichtgebied kent thema's die om specifiek onderzoek vragen. Ook zijn er thema's die meerdere toezichtgebieden raken. In datgeval steken we een themaonderzoek integraalin. Dit is nieuw en zal in deze beleidsperiode voor het eerst worden toegepast. Een thema kan te maken hebben met een algemeen actueel probleem of met een specifiek onderdeel in de betreffende wetgeving. Met een onderzoek willen we doorgronden welke risico's hier spelen. Vooral willen we zien welke beheersmaatregelen onze toezichtontvangers nemen om ongewenste gebeurtenissen te voorkomen. En we willen van elkaarleren. Een onderzoek kan bestaanuit een mix van bureauonderzoek, interviews en realitychecks. De uitkomsten zijn breed en interessant voor onze toezichtontvangers en voor ons eigen inzicht. Ze helpen bestuurders om adequaatte handelen en passende beslissingen te nemen. Het eindresultaat van een themaonderzoek is altijd een door Gedeputeerde Staten vastgesteld rapport. Dat wordt breed in onze provincie gedeeld, maarook interprovinciaal en landelijk. Bovendien wordt het op de website gepubliceerd. In de meeste gevallen organiseren we ook een kennisbijeenkomst over het betreffende thema.

7.5.3Toezicht naaraanleidingvan signalen, meldingen en klachten Interbestuurlijk toezicht komt ook in actie zodra er een signaal,incident, een melding of klacht uit de buitenwereld komt. Dat kunnen bijvoorbeeld berichten in de media of van burgers of bedrijven zijn. Zij kunnen erop wijzen dat er nader onderzoek nodig is naar de uitvoering van een medebewindstaakbij een toezichtontvanger. Aangezien we primair uitgaan van vertrouwen en professionaliteit, bieden we de betreffende gemeenteraadin niet-spoedeisende gevallen eerst de gelegenheid zelf zijn rol op te pakken. Pas in tweede instantie doet de toezichthouder een onderzoek naarde waretoedracht van een klacht, signaalof een melding. Deze dienen te voldoen aande criteria die we hiervoor hanteren. Als datzo is, kan de toezichthouder op basis van de Verordening systematische toezichtinformatie NoordBrabantinformatie opvragen bij een toezicht ­ ontvanger, hetgeen de start vormt voor een diepgaandonderzoek.

7.5.4Het interventieproces De drie hierboven beschreven toezichtvormen maken het mogelijk om te constateren dat sprake is van taakverwaarlozingbij het uitvoeren van medebewindstaken.13 Indien hiervan sprakeis kan Gedeputeerde Staten besluiten tot indeplaatsstelling.Dat biedt de provincie mogelijkheid om in te grijpen. Maarvoor het zover is, hebben we zowel op ambtelijkals bestuurlijk niveau een aantal stappen met de betreffende toezichtontvanger doorlopen. We doorlopen hiervoor het 'interventieproces', waaraan een vastgestelde interventieladder is verbonden. Het proces bestaatin principe uit zes fasen. Het tempo waarinwe de fasen doorlopen, hangt afvan de concrete omstandigheden. Als onomkeer ­ bare situaties dreigen te ontstaan, kunnen we fasen overslaan en direct ingrijpen. Zodra we zien dat een toezichtontvanger zijn taak weer naarbehoren uitvoert, schalen we de interventie in fasen afof stopt deze. We streven ernaardit binnen een jaarna de eerste formele constatering te bereiken. In bijzondere situaties kunnen we kiezen voor een periode van nazorg. Dan is er buiten de periode van systematisch toezicht extra aandachtvoor de betreffende toezicht ­ ontvanger.

Rechtmatig

KW*-; 48

icie Nooi

7.6 Ambities en beleidsdoelen 7.6.1 Risicogericht toezicht

si»'-- r .

121 1 *ŵr\J '

Bij een modern en professioneel uitgevoerd toezicht past een methodiek die potentiële calamiteitenmet grote maatschappelijkegevolgen kan herkennen. Dat kunnen calamiteitenzijn op inhoudelijk, financieel, juridisch en organisatorisch gebied. De erkenning van grote risico's, in de zin van waarschijnlijke gebeurtenissen, kan voortvloeien uit bijvoorbeeld een landelijke actualiteit. Maarrisico's kunnen ook voortkomen uit de bevindingen van de toezichthouder of een risicoanalyse die bij een toezichtontvanger is uitgevoerd.

Kir \'■'■fţi

ŵí'

Vergeleken met het vorige beleidskader krijgt risicogericht toezicht in alle toezichtgebieden een prominentere plek. Risicogericht denken helpt ons in het bepalen van de mate van proportioneel toezicht. Onze ambitie om risicogericht een grotere rol te laten spelen, werken we de komende jaren uit. In onze contacten met onze toezichtontvangers willen we vooral van elkaarleren.

7.6.2 Datagericht toezicht Overheden produceren, verzamelen en beschikken over aanzienlijkehoeveelheden data.Ook als provincie produceren wij dataals gevolg van onze wettelijke taken en verantwoordelijkheden. Al deze gegevens zijn van waardeom het provinciale beleid uit te voeren en te monitoren en om trends te signaleren. Voor onze toezichtrol kunnen deze helpen om weloverwogen toezichtoordelen te vormen.

Datakrijgen een steeds prominentere rol in de moderne samenleving. In de toekomst kunnen ze belangrijk worden om beleidstaken te ondersteunen en te verbeteren. Ze kunnen de provincie ook helpen bij de verantwoordelijk ­ heden voor het toezicht. In de looptijd van dit beleidskaderzullen we onder ­ zoeken hoe wij datakunnen gebruiken om tijdig uitzonderingen en bijzonderheden te signaleren. De uitkomsten hiervan kunnen we gebruiken in de dialooggesprekken met onze toezichtontvangers. Behalve voor intern gebruik, zien wij ook de meer­ waardedie de door ons verzamelde datakan hebben voor de Brabantsegemeenten. Deze informatie kan een waardevolle bron zijn bij het nemen van lokale beslissingen en het optimaliseren van eigen beleidsprocessen. Bij het werken met datais samenwerking van groot belang. Wij zoeken zowel intern als extern actiefde samenwerking op met partners om datagedreven toezicht uit te werken en te introduceren. Intern doen we dat met het CIO Office en het dataplatform. Daarvoor sluiten we aanbij de Uitvoeringsagenda Digitale Transformatie. Extern delen we kennis met provincies, gemeenten en organisaties. Doel is gezamenlijk de mogelijkheden en meerwaarde van datain het interbestuurlijk toezicht te verkennen. Door gebruik te maken van datakunnen we ons toezicht nog beter risicogericht en proportioneel uitvoeren.

Dit stelt ons in staatom gerichte aandachtte schenken aangemeenten of aandachtsgebiedenwaarwij het verschil voor Brabantkunnen maken.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

Inspirerende

bestuur

49

| Provincie Noord-Brabant

voorbeelden

Themaonderzoeken

Kennis- en regiobijeenkomsten

In aanvulling op het systematisch toezicht doet de provincie Noord-Brabant regelmatig ook diepgaanderonderzoek naarspecifieke thema's. Doel van dit soort verdiepende onderzoeken is samen met gemeenten te zoeken naarverbeterpunten en best practices. Gemeenten ontvangen na afloop een inspectie­ rapport met eventuele verbeterpunten datvervolgens met de gemeente wordt besproken. Voor andere Brabantse gemeenten levert dit soort onderzoeken interessante nieuwe informatie en goede voorbeelden op. De onderwerpen van de themaonderzoeken bepalen we veelal in overleg met gemeenten, bijvoorbeeld met de leden van de Klankbordgroep IBT.

Vanuit de ambitie om toezicht in balans te houden wordt op de aspect'interactie' en 'dialoog' regelmatig bijeenkomsten georganiseerd over specifieke thema's. Soms Brabantbreedvanuit een inhoude ­ lijke invalshoek, soms om de samenwerking met en tussen de regio's te versterken. Doel van de kennisbijeenkomsten is om het lerende effect van en met elkaarte stimuleren. In de kennisbijeenkomsten komen actuele ontwikkelingen aanbod, eventueel aangevuld met handreikingen en toelichtingen, evenals de uitkomsten van uitgevoerde themaonderzoeken en best practices.

Sprekend voorbeeld is het themaonderzoek datde provincie in het voorjaar van 2023 deed naarde financiële druk bij Brabantsegemeenten

Minister Hanke Bruins Slot (BZK) ontvangthet VBG-onderzoek.

en de gevolgen die dat heeft voor de beleidsvoering. Met de resultaten van dit onderzoek hebben de Vereniging BrabantseGemeenten (VBG) en de provincie aandachtgevraagdbij het Rijk voor duidelijkheid over de structurele financiële bijdrage die gemeenten vanaf 2026 kunnen verwachten. Het rapport werd met dank in ontvangst genomen door minister Hanke Bruins Slot van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

In december 2022 organiseerden wij bijvoorbeeld een themabijeenkomst over het omgaan met klachten en meldingen in het Natuurmuseum Brabantin Tilburg. Gastspreker hierbij was Reinier van Zutphen, de Nationale Ombudsman. Voor een geïnteresseerd publiek gaf hij een uiteenzetting over de rol van zijn instituut. Maarook wateen burger van de gemeente mag verwachten als er een melding is gedaan.Belangrijkste les: ga met elkaarin gesprek en geef duidelijk aanwaarop mensen kunnen rekenen en waarop niet.

Interactie, dialoog en kennisdelen.

Rechtmatig

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

| Provincie

50

rd-Brabant

8 Veilig en weerbaar bestuur . .4

- -i,

Toekomstbestendig overheid.

bestuur betekent ook een weerbare

Een overheid

die het vermogen en de schakel-

kracht heeft om adequaat,samen met de samenleving, de schadelijke effecten van ondermijning op die samenleving tegen te gaan.Een weerbare overheid is een overheid die de betrouwbaarheid en integriteit van medewerkers, college, raads-en statenleden hoog Die overheid

in het vaandelheeft.

is open en toegankelijk en levert betrouwbare

dienstverlening. Zij kiest een passende aanpak om met veiligheidsrisico's Ŵ'

en kwetsbaarheden om te gaan.

Veilig en weerbaar

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

51

| Provincie Noord-Brabant

8.1 Schets van de huidige situatie Ondermijnende criminaliteit is zichtbaar aanwezigin de Brabantsesamenleving. Die criminaliteit gaatgepaard met strafbarefeiten, zoals drugs- en mensenhandel. Daarmeeheeft ze schadelijke effecten op mensen en de samenleving als geheel. Een weerbare overheid en een weerbare samenleving zijn essentieel om hieraan structureel weerstand te bieden. We willen voorkomen datde grondbeginselen van onze democratische rechtsstaat en het functioneren van het openbaar bestuur worden ondergraven door de groei van een parallelle economie. We hebben in Brabantook te maken met ondermijningsrisico's op kwetsbare locaties in het fysieke domein. Denk hierbij aanbedrijventerreinen, risicovolle locaties in het buitengebied en kwetsbare vakantieparken. Verder zien we (soms excessieve) dumping en lozing

van drugsafval in natuurgebieden. Die brengen milieuschade voor bodem en grondwater met zich mee. Hier gaande zorg voor de kwaliteitvan de omgeving en de bestrijding van ondermijning hand in hand. Diverse provinciale (kern)taken over meerdere portefeuilles worden aangesproken. Om deze problematiek in Brabanthet hoofd te bieden vormen wij onder de noemer 'Veilig en weerbaar Brabant'al geruime tijd één front met Brabantse gemeenten en onze ketenpartners, als één overheid. Samenwerkingspartnerszien de provincie als een waardevolle partner in de regionale aanpak van ondermijning. Zij zien de schaalvoordelen van de provincie als een meerwaarde.Het gaatdan om de ontwikkeling van instrumentarium en kennis en een gemeente-overstijgende aanpak van specifieke locaties (zoals vakantieparken,bedrijventerreinen en het buitengebied).

İ4 I V

*

SČ v7ľ■Äf*

4. . 1

r* TB- wCĽT*-A, w

— , ,

J

\ /H tk 111b

Wat is eigenlijk

ondermijnende

criminaliteit?

Een exacte definitie van ondermijnende criminaliteit is moeilijk te geven. Globaal genomen is ondermijning de vermenging van de onder- en de bovenwereld. Het gaatom de sluipende bedreiging van de integriteit van openbaar bestuur en bedrijfsleven, bestuurders en ambtenaren.We zien afpersingspraktijken, de innesteling van criminele fenomenen in buurten en woonwijken en het ontstaan van 'vrijplaatsen'Ondermijnende criminaliteit is dan ook een maatschappelijkprobleem dat ons allemaalaangaat. Praktijkvoorbeelden zijn er te over: misbruik en misleiding van beroepsgroepen of financieel kwetsbare personen en bedrijven; de buurman die wiet verbouwt op zolder; drugslabs in de dagelijkse leefomgeving; bedreiging van lokale bestuurders zoals burgemeesters en andere overheidsdienaren en dumping van giftig chemisch drugsafval in de natuur. Behalve voor de rechtsstaat brengen deze activiteiten risico's met zich mee voor de veiligheid, de volksgezondheid en de natuur.

J

*~-ĩf V* ^

Veilig en weerbaar

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

52

| Provincie Noord-Brabant

8.2 Trends en ontwikkelingen ^ Vrijwel alle provincies ontwikkelen beleid en programma's om ondermijnende criminaliteit tegen te gaan. ^ Het kabinet heeft in de afgelopen periode incidenteel geld beschikbaargesteld voor een stevige impuls in de bestuurlijke aanpak van ondermijning. Sinds Prinsjesdag 2021 zijn bovendien extra structurele middelen beschikbaarvoor investeringen in een 'breed offensief tegen ondermijnende criminaliteit' Voor de provincies Noord-Brabant en Zeeland (het werkgebied van Taskforce-RIEC Brabant-Zeeland) betekende dit onder meer structureel 5,9 miljoen euro voor de regionale versterking. Daarop is een plan uitgewerkt datconcreet vormgeeft aandeze structurele intensivering van de ondermijningsaanpak. Het bevatconcrete bestedingsvoorstellen op vier focusthema's: ^ logistieke knooppunten en transport; ^ criminele geldstromen; ^ weerbare samenleving; ^ weerbare overheid. Verder gaateen deel van het geld naarondersteuning van het netwerk. ^ Halverwege 2022 is de 'Brabantsenorm weerbare overheid' tot stand gekomen. De Brabantsenorm is een handreiking aanBrabantseoverheden, zoals gemeenten en provincie, om criminele activiteiten te signaleren en te voorkomen. Criminelen maken gebruik van subsidieregelingen of vragen vergunningen aan.Dat vraagtom een overheid die weerbaaris tegen ondermijning. De handreiking helpt gemeenten en provincie te werken aaneen

Brabant-bredeaanpak.Dat voorkomt datcriminelen die bot vangen bij de ene gemeente elders gaan 'winkelen' en zo alsnog hun slag slaan.De Brabantsenorm is een groeimodel met tips voor: ^ bewustwording; • informeren en het beveiligen van informatie; • beleid en handhaving; • een veilige werkomgeving met aandachtvoor integriteit. Interne en externe aandachtis nodig. * Belangrijk is verder de oprichting van een Platvorm Veilig Ondernemen Brabant-Zeeland(PVO) in 2022. Het Platform houdt zich bezig met ondermijning, cybercrime, samenwerking in het buitengebied, vakantieparken,werklocaties, winkeldiefstal, overvallen en afpersing. De provincie is betrokken deelnemer aanhet PVO. Zij draagtdit ook uit aan medeoverheden en ondernemers (en hun belangenverenigingen). * Onze provincie werkt langjarigen gestructureerd aande vitalisering van vakantieparken.Met de ervaringen die zijn opgedaan in zes pilotgemeenten is een vervolgaanpakopgesteld. Voor de gemeenten is via de provinciale website een wegwijzer beschikbaar, met informatie, kennis, tools, netwerken en praktijkverhalen. In 2023 is (na een 0-meting in 2018) een zogenoemde 1-meting uitgevoerd. Daarmeehebben we de ontwikkelingen en verdere kansen en uitdagingen inzichtelijk gemaakt. Samengevatis er een positieve trend waarneembaar, maarde urgentie voor een vervolgaanpakde komende jaren blijft.

Gemeenten kunnen blijven rekenen op advies en ondersteuning. Ook vanuit het Rijk blijft er aandachtvoor vakantieparken.

* Toenemende zorg en aandachtis er voor het borgen van een 'veilige publieke taak'(VPT). Daarbijgaat het om de rol die de provincie, gemeenten en andere overheden vervullen als werkgever. Hun medewerkers, bestuurders en volksvertegenwoordigers moeten te allen tijde hun werkzaamheden op een veilige manier kunnen uitvoeren. Belangrijk is datzij zich niet gehinderd voelen door gevoelens van onveiligheid. De verwachting is datde provincies hiervoor een adviserende en coördinerende taakkrijgen. Meer hierover is te vinden in de Monitor Integriteit en Veiligheid 2022. * Een zorgwekkende ontwikkeling betreft cybercrime. Met enige regelmaatzien we berichten in de media over hacks, gijzelsoftware of diefstal van data. Uit onderzoek van het tijdschrift Binnenlands Bestuur (2021) blijkt datoverheden ondanks gerucht­ makende incidenten enigszins kwetsbaarblijven voor cyberaanvallen. * De conclusies uit het onderzoeksrapport Weerbare boeren in kwetsbaar gebied, (Twynstra Gudde, oktober 2020) zijn nog steeds actueel. Watbetreft vrijkomende agrarische locaties (weerbare boeren) is van belang datalle betrokken partners samenwerken om het plattelandvitaalte houden. Met als motto: "Een vitaalplattelandgeeft criminaliteit geen kans".

Veilig en weerbaar

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

53

| Provincie Noord-Brabant

8.3 Ambitie en doelstelling

8.3.2Gewenste situatie/doel

De aanpak van ondermijning is topprioriteit op alle niveaus, van lokaal tot landelijk. In Brabantwerken we samen met de politie, de Belastingdienst en het OpenbaarMinisterie. Voor een veilig Brabanten de strijd tegen ondermijning hebben we een structurele aanpak nodig voor de langere termijn, met weerbare overheden en maatschappelijkepartners. Overigens pakken we deze problematiek niet alleen met repressieve strategieën aan.Preventie is een belangrijk middel om te verhinderen dat ondermijnende criminaliteit een kans krijgt en dat personen, groepen of bedrijven erin verzeild raken.

Ons doel is een weerbaarBrabantte creëren waarin zo veel mogelijk mensen zich veilig voelen, ongeacht wie ze zijn of waarze vandaankomen. Dat kunnen we voor elkaarkrijgen als we een front vormen met Brabantsegemeenten en onze ketenpartners, als één overheid. Samen met hen bekijken we het probleem vanuit verschillende invalshoeken.

Ondermijning van de overheid en de samenleving vinden we onacceptabel. De problematiek wordt breed gevoeld. Daarom zetten we als provincie nadrukkelijk een stap.

Om gezamenlijk tegendruk te kunnen geven aan ondermijning, delen we kennis, informatie en ervaring. Allereerst zullen we daarvoor de eigen provinciale organisatie verbeteren. Daarnaast zien wij een rol voor onszelf in de verbinding en het aanjagenvan de samenwerking. Onze inzet laatzich samenvattenin drie kernthema's: Weerbareoverheid en samenleving

8.3.1 Ambitie

Veiliger buitengebied

Onze ambitie bij de bestrijding van ondermijnende criminaliteit luidt:

Kennis en onderzoek

We dragen actiefbij aanoplossingen ter vergroting van de bestuurlijke en maatschappelijke weerbaarheid in de strijd tegen de ondermijnende criminaliteit. Zo beperken we de impacthiervan op de samenleving en vergroten we de veiligheid van de Brabantseleefomgeving.

Veilig en weerbaar

Beleidskader Toekomstbestendig

bestuur

54

| Provincie Noord-Brabant

Kernthema

Weerbare overheid en samenleving Een weerbare

overheid

Bedreiging, omkoping en infiltratie zijn enkele uitingsvormen van beïnvloeding met een crimineel oogmerk. Ze komen in alle provincies en zowel bij grote als bij kleine gemeenten voor. Dat blijkt uit het nog steeds actuele rapport Criminele beïnvloeding van het lokale openbaar bestuur (ProFacto, 1 september 2017).Dergelijke beïnvloeding leidt tot ondermijning. Grotere weerbaarheidvan overheid en samenleving hiertegen is noodzakelijk. Hoe beter overheden, burgers en maatschappelijke groeperingen zich bewust zijn van de verschijnings ­ vormen van ondermijning en de risico's die ermee gepaardgaan,hoe groter hun weerbaarheid. Overheden kunnen bijvoorbeeld hun eigen ambtelijke organisatie doorlichten. Ze kunnen hun beleid nalopen op risico's voor de integriteit en ondermijnende criminaliteit. Het vergroten van weerbaarheid vraagtom actiegericht aanjagen,het verzorgen van een dynamisch proces waarinvelen meedoen, en datvernieuwingen en good practices verspreid worden. Feitelijk een min of meer permanente 'impulsenstrategie'.

Om de weerbaarheid te vergroten brengen we een velen meedoen. dynamisch proces op gang waaraan Vernieuwingen en good practices moeten we met elkaardelen. In feite moeten we een permanente 'impulsenstrategie' invoeren.

Ook in onze eigen organisatie is de Brabantsenorm leidraadvoor ons handelen. De norm is een logisch vervolg op het eerdere masterplaninterne weerbaarheid.

Brabantse norm weerbare

We passen zonder uitzondering de Wet Bibob toe op interne processen bij eigen subsidies, overheidsopdrachten en omgevingsvergunningen voor bouw en milieu. Datdoen we om onze integriteit te beschermen en te voorkomen datde eigen