26. Toelichting bijlage 17 CE-Bodembelastingkaart.pdf
Tekst van het document
65638 65639
65640 65641 65642
65649 65651 65652 65654
65655 65656 65657 65658 65659 65661 65662 65663 65664 65665 65666 65667 65668 65669 65670 65674
Bijschrift Duitse militairen bij S-kazemat 534 aan het Defensiekanaal bij Mill (Noord-Brabant), op de achtergrond zijn delen van de aldaar ontspoorde Duitse pantsertrein te herkennen Mill, verwoeste straat. Om de Duitsers te beletten de brug over te steken bij bakker P. van Rooy aan de langenboomseweg, werden de bomen geveld en wel zo dat ze dwars over de weg kwamen te liggen. Het huis van bakker Van Rooy werd zwaar beschadigd tijdens de explosie van de brug over de Kerkse Beek. De boomversperring werd door de Duitsers tijdens hun opmars opgeruimd. Het huis van bakker P. van Rooy. Rechts op de voorgrond is nog duidelijk een gedeelte van de betonversperring met de zgn. asperges zichtbaar. Een Duitse legerauto op de Brugse Berg. Vlak voor de auto zijn de gevolgen van een granaatinslag nog duidelijk zichtbaar. Vermoedelijk werd de chauffeur van deze auto doodgeschoten, althans in de voorruit zit een kogelgat Mill, boerderij Meere. Mill, boerderij Meere. De brug over de Kerksebeek (Graafseweg). De Nederlandse militairen slaagde er maar gedeeltelijk in om deze brug op te blazen. De bomen heeft men met behulp van springstof laten vallen. Daarnaast was er een versperring van putringen, gevuld met beton met daarin ijzeren staven gestoken zgn. asperges. Op de foto zijn ook nog 2 landmijnen zichtbaar. Mill, kazemat vier doden Tongelaar. In deze kazemat sneuvelden sergeant M.J.C.
Sips en de dienstplichtige soldaten P.J. Paulussen, J.C. Roelands en C.F. Schrauwen. Artillerie opgesteld bij P. van Doren-Straatman aan de Langenboomseweg. Links op de foto zijn ook nog een aantal granaten zichtbaar. Mill, brug Graafscheweg. Loopgraaf bij Meulepas op de Domeinen. Vanuit deze sterke stellingen werd de ontspoorde Duitse pantsertrein onder vuur genomen. In deze loopgraaf zat ook de fam. Meulepas (man, vrouw en kinderen). Mill, defensiekanaal, achtergrond Pansertrein en Kazemat. Mill, huizen Meere. Mill, Meere. Mill, Meere. Mill, verwoeste straat, Meere. Mill, Meere. Mill, Meere. Mill, Meere. Mill, bakkerij Meere. Mill in Meere. Mill, Meere. Mill, café "Meere". Mill. Mill. Mill. Duitse Pantsertrein. Pantsertrein te Mill N.B. door Hollandsche militairen in mei 1940 vernietigd.
Zoekterm Mill Mill
Mill Mill
Mill Mill Mill
Mill Mill Mill Mill
Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill Mill
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
22
Beeldnummer 65675
65676 65677
65680 70890
139499 139582 139583 142834
142835 142838 142840 142841 162147 162150 201248
209999
210000
Bijschrift De oorlogsfilm bestond uit foto's welke allen betrekking hadden tegen de Duitsers. Hier de pantsertrein in Mill verwoest in de Meidagen en door onze Hollandsche soldaten, toen de Duitsers hiermede ons Holland trachte binnen te rukken. Mill. De oorlogsfilm bestond uit foto's welke allen betrekking hadden tegen de Duitsers. Hier de pantsertrein in Mill verwoest in de meidagen door onze Hollandsche soldaten, toen de Duitsers hiermede ons Holland trachten binnen te rukken. Mill. Duitse verdedigingswerken (o.a. langs de kust - Atlantikwall). Duitsche militairen halen een Nederlandsche kazemat leeg (lichte mitrailleur). Peel-Raamstelling, meidagen 1940, Mill nabij ontspoorde pantsertrein Zwaar beschadigde kazemat bij Mill. 'Bunker in de Peel-Raam-stelling bij 'Het Ven' in Mill'. 'Kazemat in de omgeving van de visvijver 'De Bus'te Mill. In deze bunker vonden in de meidagen 1940 7 soldaten de dood.' ' Mill. ' Vermoedelijk is dit huis een voormalig Café geweest gezien het bord bovenaan links op de muur met de vermelding `volledige vergunning` ' Mill. ' ' Mill. ' ' Mill. Kazemat. ' ' Mill. Kazemat. ' Eén van de vele bunkers/kazematten langs de `Peel-Raam stelling` in Mill. 'Brug Graafsche Weg'. 10 Mei 1940. (Foto kort nadien genomen.) Kazemat-Blokland. Mill. Fotoalbum Mobilisatie 1939-1940 aangevuld met foto's na afloop Tweede Wereldoorlog van W. Reesink.
Drie militairen bij schuilplaats ergens in de Peel-Raamstelling. De officier links op de foto is luitenant Reesink. 'De Peelstelling. Aug '40. Beschoten kazematten bij Mill'. Deze foto is gemaakt door een amateurfotograaf, de Amsterdamse student rechten G.H. Krüger (geboren in 1911). Zijn eerste opnamen, gemaakt met een Voigtländercamera, dateren uit de meidagen van 1940. Zo fotografeerde hij op 14 mei vanuit het zolderraam van zijn ouderlijk huis in Castricum de branden die uitbraken na Engelse beschietingen op de olietanks in de petroleumhaven van Amsterdam. In de zomer van 1940 maakte Krüger een fietstocht door Nederland om de gevolgen van het oorlogsgeweld vast te leggen. In 1943 dook Krüger onder in het Friese Oosterend omdat hij weigerde de loyaliteitsverklaring voor studenten te ondertekenen. Voor zijn vertrek had hij in Amsterdam een aantal foto's in de jodenbuurt gemaakt. Een jaar later maakte de inmiddels weer in Amsterdam teruggekeerde Krüger bij een neef opvallende foto's van zonnende onderduikers. Krüger stelde direct na de oorlog een album samen met zijn foto's uit de bezettingsjaren. 'De Peelstelling. Aug '40. Beschoten kazematten bij Mill'. Deze foto is gemaakt door een amateurfotograaf, de Amsterdamse student rechten G.H. Krüger (geboren in 1911). Zijn eerste opnamen, gemaakt met een Voigtländercamera, dateren uit de meidagen van 1940.
Zo fotografeerde hij op 14 mei vanuit het zolderraam van zijn ouderlijk huis in Castricum de branden die uitbraken na Engelse beschietingen op de olietanks in de petroleumhaven van Amsterdam. In de zomer van 1940 maakte Krüger een fietstocht door Nederland om de gevolgen van het oorlogsgeweld vast te leggen. In 1943 dook Krüger onder in het Friese Oosterend omdat hij weigerde de loyaliteitsverklaring voor studenten te ondertekenen. Voor zijn vertrek had hij in Amsterdam een aantal foto's in de jodenbuurt gemaakt. Een jaar later maakte de inmiddels weer in Amsterdam teruggekeerde Krüger bij een neef opvallende foto's van zonnende onderduikers. Krüger stelde direct na de oorlog een album samen met zijn foto's uit de bezettingsjaren.
Zoekterm Mill
Mill Mill
Mill Peel-Raamstelling
Mill Mill Mill Mill
Mill Mill Mill Mill Mill Mill Peel-Raamstelling
Mill
Mill
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
23
2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag beheert collecties van de Nederlandse krijgsmacht en aanverwante stukken over de Tweede Wereldoorlog in Nederland. In het kader van dit vooronderzoek zijn verschillende stukken geraadpleegd. Als eerste de verslagen over de eerste oorlogsdagen in mei 1940 van zowel Nederlandse als Duitse zijde, waarin door officieren is beschreven welke gevechtshandelingen werden uitgevoerd op welke plaats. Daarnaast zijn veel stukken geraadpleegd betreffende de aanwezigheid van Nederlandse en Duitse stellingen en verdedigingswerken in het onderzoeksgebied gedurende de Tweede Wereldoorlog. Bovendien zijn in het NIMH veel stukken beschikbaar over de luchtoorlog die boven Nederland heeft plaatsgevonden, welke zijn bestudeerd. Hiertoe behoren ook enkele stukken over naoorlogse berging van neergestorte vliegtuigen. In de onderstaande tabel zijn de in het NIMH bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 400
405
Omschrijving Washington Papers
Stellingen
Inv. nr. 1.03531.0362
Jaar 1940
1.06001.0633
1940
1.06341.0678
1940
1.08011.0805
1940
1.08061.0829
1940
3.04563.0513
1940
31.054631.0736
1940
33.011233.0231
1940
34.048134.0617
1940
233 234 235 236 237 238 239 240 241
z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j.
Omschrijving Rapporten en kaarten over Nederlandse bases en versterkingen (i.v.m. luchtverkenning) AOK 6.- Führungsabteilung; Beilagen zum KTB (Akten der A.Pi. Fü.) Gegevens over toestand Nederlandse bruggen en werkzaamheden Duitse pionierafdelingen AOK 6.- A.Pi. Fü.; Anlagen zum Tätigkeitsbericht nr. 2 'Armeebefehle'. Armeebefehle van AOK 6 met bijlagen; bevattende o.m. overzichten van militaire situatie AOK 6.- Abt. Ic/ AO; Anlagen zum Tätigkeitsbericht Gegevens over situatie in Nederland op 9 mei 1940 AOK 6.- Abt. Ic/ AO; Tätigkeitsbericht mit Anlagen Gegevens over militaire vorderingen en tegenstand Nederlanders; rapporten over afgeluisterde radiogesprekken XXVI AK., Abt. Ic. Anlagen zum Tätigkeitsbericht Gegevens over Nederlandse stellingen (m.n. Maaslinie en Peelstelling), Nederlandse gevechtsactiviteiten en troepenbewegingen in Limburg en NoordBrabant; o.a. een aantal gegevens afkomstig van Nederlandse krijgsgevangenen AOK 18 Gegevens over bruggen in Nederland: schetskaartjes, foto's, technische gegevens, berichten van V-Männer, enz Heeresgruppe B. Abt. Ia Anlagen zum KTB nr. 4: 'Tagesmeldungen der Heeresgruppe an OKH.' O.m. overzichten van gevechtshandelingen op Nederlands en Belgisch grondgebied Heeresgruppe B Kriegstagebuch nr. 4. Binnengekomen berichten en - vrij gedetailleerde overzichten van de militaire situaties, o.m.
betreffende de strijd in Nederland XII-7 Escharen A sectie 2 XII-8 Escharen C XII-9 Escharen D sectie 1 XII-10 Escharen D sectie 2 XII-11 Escharen D sectie 3 XII-12 Escharen E sectie 1 XII-13 Escharen E sectie 2 XII-14 Escharen F XII-15 Escharen G
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
24
Toeg. nr.
Omschrijving
409
Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940
–
Inv. nr. 253 254 255 256 257 258 259 260 521001
Jaar z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. 1940
521003
1940
521018
1940
521039
1940
521040
1940
521048
1940
521049
1940
521050
1940
521051
1940
521052
1940
521053
1940
521054
1940
521055
1940
521057
1940
521058
1940
521062
1940
521063
1940
Omschrijving XII-27 Mill A 1e blad XII-28 Mill B sectie 1 XII-29 Mill D sectie 3 XII-30 Mill E XII-31 Mill F XII-32 Mill F sectie 2 XII-33 Mill F sectie 3 XII-34 Mill F sectie 4 Verslag van de commandant van de Peeldivisie kolonel L.J. Schmidt Onderzoek betreffende de Nederlandse troepen in Oost-Brabant, algemeen hoofdkwartier, afdeling landmacht door kapitein mr. G.H.L. Arriëns Gegevens met foto’s over het gevecht bij Mill, krijgsgeschiedkundige dienst 1e luitenant N.M. Japikse Dagboek met opmerkingen van de commandant van het 6e regiment infanterie van de commandant van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie majoor A.J.M. Allard Gevechtsberichten van de commandant van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie majoor A.J.M. Allard Verslagen, tevens van dienstplichtigen van de commandant van de 1e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie 1e luitenant H. Broer Verslagen, tevens van dienstplichtigen van de commandant van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein C.D.M. van Exel Verslag van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie door kapitein W.L. van Furth Dagboek van de commandant van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein R.B.M.
Wirtz Gevechtsberichten van de commandant van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein R.B.M. Wirtz Verslag, tevens van sergeant A. Rietveld van de commandant van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein R.B.M. Wirtz Verslag, van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie door 1e luitenant A.J. Broersma en sergeant A. Rietveld Verslagen van dienstplichten en de commandant van de mitrailleurcompagnie van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie kapitein D.J.A. Kievits Dagboek van de commandant van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie majoor A. Netze Verslag met opmerkingen van de commandant van het 3e regiment infanterie, van de commandant van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie majoor A. Netze Verslag van de commandant van de 1e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie 1e luitenant G.C.J. van Tilborg Verslag van de 1e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 1e luitenant M. van Velden
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
25
Toeg. nr.
420
Omschrijving
Burgemeestersverklaringen
Inv. nr. 521064
Jaar 1940
521065
1940
521066
1940
521067
1940
521068
1940
521069
1940
521070
1940
521071
1940
521072
1940
521073
1940
521074
1940
521075
1940
521076
1940
528039
1940
538008 13
1940 19451947 19451947 1944
37 575
Duitse verdedigingswerken
86
305
19441945
Omschrijving Verslagen van de commandant van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie kapitein J.J. Luikinga Verslag van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 2e luitenant J.J. Zweeres Verslag van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door vaandrig C. van Dijk Verslag van de 2e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door vaandrig G.P.A.M. van Nassau Verslagen van de commandant van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie kapitein L.A.H.M. Muris Verslagen, tevens van dienstplichtigen van de 1e sectie van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 1e luitenant J.J. Kooy Jr Verslag, waarbij een lijst van gesneuvelden van het Ie bataljon van het 6e regiment infanterie en van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie van de 2e sectie van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 1e luitenant G. Bleeker Verslag van de 3e sectie van de 3e compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 1e luitenant J. Bax Verslag van de commandant van de mitrailleurcompagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie kapitein P.H. van der Weele Verslagen van de mitrailleur compagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 1e luitenant R.
Leenknegt Verslag van de mitrailleurcompagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door 2e luitenant C. Vreugdenhil Verslag van de mitrailleurcompagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door adjudant onderofficier C. Klap Verslag van de verbindingsafdeling van de mitrailleurcompagnie van het Ie bataljon van het 3e regiment infanterie door sergeant T. de Graaf S.L. Groenewoud, “Oorlogsbericht van III20 R.A. (Mill)”, 19 september 1940 Kaarten van de peel-raamstelling Maarheeze t/m Mijnsheerenland Maarheeze t/m Muiden Kaart met "Gesamt Flakeinsatz" in de omgeving van Zoutelande, Arnemuiden, Wemeldinge, Hansweerd, Woensdrecht, Roosendaal, Breda, Gilze, Tilburg, Eindhoven (met vliegveld), Vonkel (met vliegveld), Venlo (met vliegveld), Nijmegen, 's-Hertogenbosch, Hedel, Zaltbommel, Culemborg, Vianen, Vreeswijk, Ravenstein en Grave, Gorinchem, Keizersveer, Inlichtingen betr. de Marine, over troepen te Den Oever, en Hafenkommando IJsselmeer, en de Defensie, over kustverdediging Den Helder-Hoek van
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
26
Toeg. nr.
801
Omschrijving
Bergingen
Inv. nr.
Jaar
380
1944
385
1944
482
1943
12
19691974 19701974 1975
13 14 45
19601993
Omschrijving Holland en berichten Front Brabant, periode nov. 1944 - jan. 1945 Op vliegveld Volkel en in Uden versterking aangekomen. Overzicht van troepensterktes van de Wehrmacht, politie, N.S.B., etc. in Brabant voor de plaatsen Helmond, Deurne, Vlierden, Liessel, Asten, Sommeren, Valkenswaard, Achelsche Kluis, Welschap, Veld, Meerveldhoven, Eindhoven, Boxtel, Den Bosch, Vught, St. Michiels Gestel, Sint-Oedenrode, Oss, Grave, Mill, Vekel, Zeeland, Handel en Uden Inlichtingen BRABANTSE vliegvelden (M.J. Mandos) Bergingsrapporten van diverse vliegtuigen Onderzoeksrapporten naar vliegtuigwrakken Gevonden vliegtuigdelen vermoedelijk afkomstig van een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog Overzichten van de in de periode 19601993 geborgen vliegtuigwrakken
2.4.6 Semi-statisch Archief (SSA) Rijswijk Het Semi-statisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie, alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in Nederlandse gemeenten. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken van de MMOD weergegeven: Toeg. nr. Geen
Omschrijving Archief Mijnen Munitie Opsporingsdienst (MMOD) 1945-1947
Inv. nr. 44
Jaar 19451947
Omschrijving B t/m E
49
19451947 19451947 19451947
M t/m N
51 52
P t/m S S t/m U
EODD In het SSA liggen de dossiers van de EODD. Deze dossiers betreffen de ruimrapporten van de EODD. Deze ruimrapporten, ook wel Meldings-, Opdracht- en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. Er zijn negentig MORA’s aangetroffen in het archief van de EODD die betrekking hebben op het onderzoeksgebied voor de (voormalige) gemeenten Mill en Sint Hubert en Escharen. Niet alle opgevraagde MORA’s waren aanwezig in het archief. De reden hiervoor is onbekend. Tevens kon niet van alle MORA’s een exacte locatie worden vastgesteld. 2.4.7 Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) 1939-1945 De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. Op 17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
27
basis van de raadpleging van de digitale lijst op www.sglo.nl is vastgesteld dat er meerdere vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Op basis van deze lijst kon echter de exacte locatie van een crash niet altijd worden vastgesteld. 2.4.8 Utrecht Archief (UA) Utrecht In het Utrechts Archief (UA) in Utrecht is het archief van de Nederlandse Spoorwegen (NS) geraadpleegd. In dit archief zijn stukken aanwezig betreffende verstoringen van diensttijden, die onder andere werden veroorzaakt door luchtaanvallen of het vinden van blindgangers. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken uit het archief van de NS weergegeven. Toeg. nr. 943
Omschrijving Nederlandse spoorwegen, vervoer en exploitatie
948
Nederlandse Spoorwegen, bestuursorganen
949
Nederlandse Spoorwegen, juridische zaken
957
Inv. nr. 617-a
Jaar 19441945
Omschrijving Stukken betreffende de exploitatie en het vervoer in de laatste periode van de bezetting en de eerste periode kort na de bevrijding
661 t/m 665 475
19401945 19451955
696
19401941
Registers van onregelmatigheden en ongevallen Stukken betreffende de totstandkoming en de uitvoering van Wet 1751 inzake de voorziening in de kapitaalbehoefte van de NS en de toekenning van bijdragen in de door de NS ten gevolge van de oorlogsomstandigheden en de bezetting van Nederland geleden schaden Verslagen van onregelmatigheden ten gevolge van oorlogshandelingen
934
19501954 19411947
Inzake gevallen van oorlogsschade (R194)
843
19401945
845
19451950 19451952 1945
Correspondentie met de Algemeen Gemachtigde voor Oorlogsen Defensieschaden over de Afwikkeling van de schade van de NS, 1940-1945 Stukken betreffende de regeling van de schade bij de dochterondernemingen Stukken betreffende het verrekenen van de stakingsschade en oorlogsschade Overzicht met statistische gegevens in verband met de wederopbouw van spoorbruggen na de oorlog
dienst dienst
Nederlandse Spoorwegen, hoofdboekhouding, administratieve afdeling, financieeleconomische zaken
842
860 960
Nederlandse Spoorwegen, dienst weg en werken
1325
Correspondentie betreffende de vergoeding van oorlogsschade, 1941-1947
2.4.9 Historische verenigingen en heemkundekringen In het kader van het onderzoek is contact opgenomen met de volgende lokale historische verenigingen, heemkundekringen en musea: het Nationaal Bevrijdingsmuseum te Groesbeek, Stichting Heemschut St. Huybert te St. Hubert, Stichting Myllesheem te Mill, de Traditiekamer Typhoon op de Militaire Vliegbasis Volkel, de Historische Kring ‘Land van Cuijk’ en het Oorlogsmuseum Overloon. Van het merendeel is geen reactie ontvangen op een informatieverzoek ten tijde van het opstellen van de definitieve rapportage. Wel is er een bezoek gebracht aan de Traditiekamer Typhoon op Vliegbasis Volkel. De contactpersoon van dit museum op Vliegbasis Volkel was Ruud Wildekamp. Dhr. Wildekamp heeft informatie verstrekt met betrekking tot oorlogshandelingen in de gemeente Mill en Sint Hubert. De Traditiekamer Typhoon heeft namelijk eerder zelfstandig onderzoek gedaan naar de Tweede Wereldoorlog in verschillende gemeenten in het oosten van Noord-Brabant. Het onderzoek van Mill en Sint Hubert is ter beschikking gesteld aan Bombs Away B.V. 2.4.10 Getuige In het kader van dit historisch onderzoek naar oorlogshandelingen in de gemeente Mill en Sint Hubert heeft er tevens één getuigeninterview plaatsgevonden. Via het Brabants
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
28
Historisch Informatie Centrum (BHIC) ’s Hertogenbosch is Bombs Away B.V. in contact gekomen met een oud bewoner van de gemeente Mill en Sint Hubert, dhr. Albert van der Cruijsen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde meneer Van der Cruijsen aan de Langenboomseweg te Mill. Toen de oorlog begon was hij tien jaar oud. Hij wist nog goed te vertellen hoe de meidagen 1940 verliepen rondom zijn huis. Daarnaast kon hij zich ook nog goed herinneren hoe een voetbalvriendje van hem, samen met zijn broertjes en vader, was overleden bij granaatbeschietingen in september 1944. Het interview met meneer Van der Cruijsen heeft plaatsgevonden nadat er eerst over de email contact met hem was geweest. Er is vervolgens een afspraak gemaakt op de Fotoarchiefdienst Cuijk (FAD), in zijn huidige woonplaats. Er is van het interview geen proces-verbaal opgesteld. De informatie die meneer Van der Cruijsen heeft gedeeld, is opgenomen in de gebeurtenissenlijst. 2.4.11 Websites Op internet zijn een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. De volgende sites zijn gebruikt: •
•
•
•
•
De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland, samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die hierna door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffen (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag; De site www.delpher.nl is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. Momenteel zijn hier ruim 320.000 boeken, 1,3 miljoen kranten, 1,5 miljoen tijdschriftpagina’s en 1,5 miljoen radiobulletins te vinden. Dat aanbod zal de komende jaren blijven groeien, omdat er steeds meer gedigitaliseerd wordt. In het kader van dit onderzoek is gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Mill en Sint Hubert (Mill, St.
Hubert en Escharen) in combinatie met de zoektermen ‘explosief’, ‘explosieven’, ‘granaat’, ‘granaten’, ‘oorlogstuig’, ‘landmijn’, ‘landmijnen’, ‘zeemijn’, ‘zeemijnen’, ‘bom’, ‘bommen’, ‘projectiel’, ‘projectielen’, ‘EOD’, ‘munitie’, ‘vliegtuigbom’ en ‘blindganger’; De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat; De site www.topotijdreis.nl van het Kadaster is geraadpleegd voor topografische kaarten van voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Al sinds het jaar 1815 heeft de Nederlandse overheid zich ingezet voor het verzamelen en ontsluiten van geografische informatie. Hierbij kan gedacht worden aan de ligging van wegen, water, bebouwing en landbouwgrond. Sinds 2004 houdt het Kadaster deze informatie bij.
Het jarenlange verzamelen van geo-informatie heeft zich geresulteerd in een app op de betreffende website, waarin er voor ieder jaar in de periode 1815-2016 een kaart van Nederland te raadplegen is; De site http://www.zuidfront-holland1940.nl/ van Stichting Kennispunt Mei 1940 is tevens geraadpleegd. Hierop is wetenschappelijk onderbouwde historische informatie omtrent de gebeurtenissen aan het Zuidfront van de Vesting-Holland tijdens de meidagen 1940 in te zien. Hierbij wordt tevens aandacht geschonken
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
29
•
•
2.5
aan de voornaamste Duitse strijdmacht, namelijk het Duitse 26e Legerkorps en zijn eenheden, op weg naar Moerdijk; De website http://www.mill1940.nl/Nieuws.htm bevat een breed scala aan informatie over de gevechten op 10 mei 1940 in Mill en Sint Hubert. Dit betreft foto’s van bijvoorbeeld de pantsertrein, kazematten en beschadigde boerderijen. Daarnaast is de site ook in het bezit van dagboeken van luitenanten en omschrijvingen van kazematten in Mill en Sint Hubert. Van het BHIC zijn de sites https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/vliegveld-b89-mill en https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-inmill-en-sint-hubert-1940-1945 geraadpleegd. Hierop heeft het BHIC gegevens uit archiefstukken omgezet in een uitgebreid verhaal over vliegtuigcrashes binnen de betreffende gemeenten en het vliegveld te Mill en Sint Hubert. Hierbij wordt ingegaan op locatie, tijdstip, oorzaak, type vliegtuig en datum.
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In het TNA UK is informatie gevonden die relevant is voor het onderzoeksgebied. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. AIR 14
AIR 27
AIR 37
Omschrijving Air Ministry: Bomber Command: Registered Files
Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons
Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force
Inv. nr. 3409
Jaar 1942-1943
3410
1943
492
1942-1943
890
1943
715
1944
716
1944
717
1945
718
1945
Omschrijving Operational Research Section: final reports on operations, night raids, Nos. 165-279 Vol. II Operational Research Section: final reports on operations, night raids, Nos. 280-415 Vol. III No 51 Squadron: Operations Record Book
No 115 Squadron: Operations Record Book 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Sep – Oct 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Nov – Dec 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Jan – Feb 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Mar – May
2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) Washington Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. Op basis van lokale gegevens in gezocht naar bombardementen die door de Amerikaanse luchtmacht (USAAF) zijn uitgevoerd op Mill en Sint Hubert. De geraadpleegde Mission Reports bevatten gedetailleerde informatie over de bombardementen, waaronder de aantallen betrokken vliegtuigen en de soorten en hoeveelheden afgeworpen bommen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
30
RG 18
Omschrijving Records of the Army Air Forces
Box 943
Jaar 1944
1032
1944
1095
1944
1126
1944
4149
§944
Omschrijving Volkel 305th Bomb group Mission Report september 17, 1944 Volkel 305th Bomb group Mission Report september 17, 1944 Volkel 305th Bomb group Mission Report september 17, 1944 Volkel 305th Bomb group Mission Report september 17, 1944 Volkel 40th Combat Wing september 17, 1944
2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. Er zijn in het BaMa geen relevante gegevens aangetroffen betreffende het onderzoeksgebied gemeente Mill en Sint Hubert. 2.6
Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren The Aerial Reconnaissance Archives (TARA) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle en The Aerial Reconnaissance Archives (TARA) te Edinburgh geraadpleegd en besteld.
Daarnaast zijn luchtfoto’s uit het Bedrijfsarchief van Bombs Away B.V. geraadpleegd. In onderstaande tabellen zijn deze luchtfoto’s weergegeven. In bijlage 3 is de luchtfoto-dekking per datum weergegeven. Bombs Away B.V. Archief Col. Nr. Bedrijfsarchief Bombs Away B.V.
Datum 27-09-1944
Sortie Ref. 106G-3096
Foto nrs. 4008, 4010,
Kwaliteit A
Bijzonderheden Enige bewolking
Foto nrs. 3442 3334, 3383, 3438, 3439, 4150, 4335 4040 3151 3375, 3377, 3378, 3440, 3441, 3443, 3444, 3445 4442, 4443
Kwaliteit A A
Bijzonderheden Geen Geen
A A A A
Geen Geen Geen Geen
A
Geen
Kadaster Zwolle (KAD) Col. Nr. KAD (820) KAD (820)
Datum 12-09-1944 19-09-1944
Sortie Ref. 106G-2816 106G-3001
KAD (821) KAD (823) KAD (825) KAD (831)
19-09-1944 19-09-1944 19-09-1944 19-09-1944
106G-3002 106G-3002 106G-3002 106G-3001
KAD (832)
19-09-1944
106G-3001
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
31
KAD (832)
19-09-1944
106G-3002
KAD (833)
27-09-1944
106G-3096
KAD (826) KAD (828A)
27-09-1944 02-02-1945
106G-3096 16-1648
3044, 3045, 3046, 3048, 3049 3006, 3008, 3011, 4011, 4013, 4014, 4015 4008, 4010, 1050, 2051
A
Geen
A
Geen
A A-B
Enige bewolking Geen
Kwaliteit A A-B A A A A A A A
Bijzonderheden Geen Geen Geen Geen Geen Geen Geen Geen Geen
The Aerial Reconnaissance Archives (TARA)1 Col. Nr. TARA TARA TARA TARA TARA TARA TARA TARA TARA
Datum 12-03-1943 17-04-1943 02-08-1943 06-09-1944 24-12-1944 20-01-1945 15-03-1945 21-03-1945 15-04-1945
Sortie Ref. D-242 D-431 D-948 106G-2651 33-2016 140-1402 140-1402 16-1901 16-1847
Foto nrs. 4109 4166 3044 4017, 4019 2048 6027 4050 4036 3050
De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de gegevens die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen en spoorlijnen en landbouwgronden. Naast de luchtfoto’s die zijn besteld op basis van data, zijn er tevens luchtfoto’s besteld met als doel het volledige onderzoeksgebied te dekken. Hierbij is voornamelijk gelet op de kwaliteit van de foto. Met name in de eerste jaren van de oorlog, echter, is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte is van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. De keuzes voor het bestellen van de luchtfoto’s zijn als volgt: 12 maart 1943 De luchtfoto van 12 maart 1943 is gekozen op basis van datum.
Op 27 januari 1943 vond er namelijk een vliegtuigcrash plaats in de gemeente Mill en Sint Hubert, waarbij tevens twee 1.000 lbs brisantbommen zouden zijn afgeworpen. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van deze vliegtuigcrash en bomafworp vast te stellen. 17 april 1943 De luchtfoto van 17 april 1943 is gekozen op basis van datum. Op 7 april 1942 vond er namelijk een bombardement plaats in de gemeente Mill en Sint Hubert, waarbij vijf bommen zouden zijn ingeslagen aan de Achterdijk. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van dit bombardement vast te stellen. 2 augustus 1943 De luchtfoto van 2 augustus 1943 is gekozen op basis van datum. Op 7 april 1942 vond er namelijk een bombardement plaats in de gemeente Mill en Sint Hubert, waarbij vijf bommen zouden zijn ingeslagen aan de Achterdijk. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van dit bombardement vast te stellen. 6 september 1944 De luchtfoto’s van 6 september 1944 zijn gekozen vanwege de kwaliteit en dekking. Er zijn geen specifieke gebeurtenissen op basis waarvan deze foto’s zijn besteld. 12 september 1944 De luchtfoto van 12 september 1944 is gekozen op basis van dekking. De foto beslaat een gedeelte van het noordwesten van de gemeente Mill en Sint Hubert. Aangezien de kwaliteit van 1
Ook bekend onder de naam National Collection of Aerial Photography (NCAP).
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
32
de luchtfoto goed was en er nog geen luchtfoto’s beschikbaar waren van het jaar 1944 van het gebied, is de luchtfoto ter aanvulling geraadpleegd. Er is gezocht naar sporen van oorlogshandelingen. 19 september 1944 De luchtfoto’s van 19 september 1944 zijn gekozen op basis van dekking. De foto’s beslaan grote gedeelten van de gemeente Mill en Sint Hubert. Aangezien de kwaliteit van de luchtfoto’s goed waren en er nog maar één luchtfoto beschikbaar was van het jaar 1944 van het gebied, zijn de luchtfoto’s ter aanvulling geraadpleegd. Er is gezocht naar sporen van oorlogshandelingen. 27 september 1944 De luchtfoto’s van 27 september 1944 zijn gekozen op basis van datum. De luchtfoto’s zijn namelijk van één dag na de officiële bevrijding van de gemeente Mill en Sint Hubert. Deze zijn daarom geraadpleegd om vast te kunnen stellen of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden tijdens de bevrijding. Er is gezocht naar sporen van oorlogshandelingen. 24 december 1944 De luchtfoto van 24 december 1944 is gekozen op basis van datum. Op 17 september 1944 vond er namelijk een vliegtuigcrash plaats in het gebied van Mill en Sint Hubert dat de luchtfoto beslaat. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van deze vliegtuigcrash vast te stellen. 20 januari 1945 De luchtfoto van 20 januari 1945 is gekozen op basis van datum.
Op 1 januari 1945 vond er namelijk een vliegtuigcrash plaats in het gebied van Mill en Sint Hubert dat de luchtfoto beslaat. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van deze vliegtuigcrash vast te stellen. 2 februari 1945 De luchtfoto’s van 2 februari 1945 zijn gekozen op basis van dekking. Aangezien er tijdens de oorlogsjaren meerdere malen grote bombardementen plaatsvonden op vliegveld Volkel, wat op ongeveer één kilometer ten oosten van Mill en Sint Hubert is gelegen, zijn de foto’s geraadpleegd op sporen van deze bombardementen binnen en nabij de gemeentegrenzen van Mill en Sint Hubert. 15 maart 1945 De luchtfoto van 15 maart 1945 is gekozen op basis van dekking. In de gemeente Mill en Sint Hubert was er sinds januari 1945 een geallieerd vliegveld gelegen bij de Langenboomseweg. De luchtfoto beslaat een groot deel van dit vliegveld. 21 maart 1945 De luchtfoto van 21 maart 1945 is gekozen op basis van datum. Op 22 februari 1945 vond er namelijk een vliegtuigcrash plaats in het gebied van Mill en Sint Hubert dat de luchtfoto beslaat. De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van deze vliegtuigcrash vast te stellen. 15 april 1945 De luchtfoto van 21 maart 1945 is gekozen op basis van datum. Op 22 februari 1945 vond er namelijk een vliegtuigcrash plaats in het gebied van Mill en Sint Hubert dat de luchtfoto beslaat.
De luchtfoto is gebruikt om de resultaten van deze vliegtuigcrash vast te stellen. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) In aanvulling op de luchtfoto’s is ook gebruik gemaakt van het Actueel Hoogtebestand Nederland. De AHN is een digitale hoogtekaart voor heel Nederland die met laseraltimetrie is opgesteld, waarbij gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter worden gebruikt. Op de AHN zijn dus de hoogteverschillen in het landschap zichtbaar
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
33
Afbeelding 3: Vergelijking tussen een luchtfoto uit de Tweede Wereldoorlog waarop mogelijke kraters te zien zijn en een uitsnede van de AHN waarop de mogelijke kraters te zien zijn.
Hierbij dient te worden opgemerkt dat niet alle verstoringen die op de AHN te zien zijn daadwerkelijk oorlogsgerelateerd zijn. De hoogteverschillen in het landschap kunnen ook zijn veroorzaakt door vooroorlogse en naoorlogse activiteiten die niet te maken hebben met CE.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
34
3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1
Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en bij de gemeente Mill en Sint Hubert. Dit overzicht is verdeeld in een aantal tijdsperioden: in §3.2, §3.3, §3.4, §3.5 en §3.6 worden respectievelijk de mobilisatieperiode, de meidagen 1940, de bezettingsjaren, bevrijdingsjaar 1944-1945 en de naoorlogse periode besproken. Dit overzicht geeft een algemeen beeld van de oorlogshandelingen die hebben plaatsgevonden in Mill en Sint Hubert, geïllustreerd door afbeeldingen en foto’s. Eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Op basis van de verzamelde gegevens is ook een (losbladige) chronologische lijst met bronverwijzing samengesteld, waarin per datum de oorlogshandelingen zijn beschreven die in en bij Mill en Sint Hubert tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden. Elke gebeurtenis heeft een uniek nummer dat als volgt is opgebouwd: • • • •
RAP_: afkorting van ‘rapport’; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden; Een getal: subnummer dat aangeeft dat de indicatie in meerdere bronnen is gevonden.
Dit ‘RAP-nummer’ heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer uit de chronologische lijst is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Er bestaan verschillende uitzonderingen op de standaardvormen van een RAP-nummer. Deze zijn als volgt: •
•
•
•
•
Geen getal: wanneer er na de letter geen getal wordt genoemd, is er sprake van een ‘primaire bron’, bijvoorbeeld Amerikaanse bombardementsgegevens uit The National Archives and Records Administration (vb. RAP_440917A). De gebeurtenis kan vervolgens onderbouwd worden door informatie uit ‘secundaire’ bronnen, bijvoorbeeld literatuur (vb. RAP_440917A01); Een onderstrepingsteken: wanneer de letter wordt opgevolgd door een onderstrepingsteken, is er sprake van een schademelding (vb. RAP_440917A_). Deze schademelding is, indien mogelijk, gekoppeld aan een gebeurtenis (als de schadeoorzaak bekend is). Dit wordt aangegeven door de letter; Het getal 00: wanneer de datum deels onbekend was, is dit aangegeven met de getallen 00. Bijvoorbeeld: Er heeft een bombardement plaatsgevonden in de maand september 1944. Dan ziet het RAP-nummer er als volgt uit: RAP_440900A01. Wanneer zelfs alleen het jaartal bekend is, ziet het RAP-nummer er zo uit: RAP_440000A01. Verbinding letter met indicatie: op de data dat er in de gemeente Mill en Sint Hubert relatief veel oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden (10 mei 1940) is er op een andere manier met de RAP-nummers gewerkt. In dit geval verwijst de volgletter naar de indicatie. Dit betekent dus dat alle gebeurtenissen met de indicatie bombardement/bominslag dezelfde letter hebben gekregen (vb.
RAP_400510A01) en dat alle gebeurtenissen met de indicatie explosie tevens dezelfde letter hebben gekregen (vb. RAP_400510B01). Hierbij moet worden opgemerkt dat de indicaties ‘grondgevechten’ en ‘artilleriebeschietingen’ onder dezelfde volgletter zijn geschaard. MORA’s: de MORA’s hebben geen RAP-nummer gekregen, omdat deze indicaties in het EODD-archief al een eigen unieke nummer bezitten. MORA’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EODD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
35
het jaar en de andere vier een volgnummer. Zo is MORAnummer 19720665 de zeshonderdvijfenzestigste MORA van het jaar 1972.2 3.2
Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse strijdkrachten onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Vanaf mei 1940 werden de kazematten in de gemeente Mill en Sint Hubert bij de PeelRaamstelling, achter de Maaslinie, gevoegd. De Peel-Raamstelling was vernoemd naar het veengebied de Peel en de rivier de Raam en liep vanaf de Belgische grens allereerst langs de Zuid-Willemsvaart, vervolgens door de Peel via de dorpen Griendtsveen en Mill naar Grave aan de Maas. In het noordelijke deel van de stelling was in 1939 al een kanaal gegraven, het zogeheten Defensiekanaal van 10 meter breed en 1,80 meter diep. Langs de westelijke oever van het kanaal werden nog kleine kazematten gebouwd. Mill en Sint Hubert werd ingedeeld bij Vak Schaijk en het I-6 Regiment Infanterie kwam hier gelegen. De afdeling artillerie werd opgesteld langs de weg van Mill naar Langenboom.
3.3
Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden van het 18. Armee vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en vochten Nederlandse eenheden dapper tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden, besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. In de nacht van 9 op 10 mei 1940, om 03:00 uur, kwam een Duitse pantsertrein de PeelRaamstelling binnenrijden. De spoorbrug bij Gennep was niet gesprongen, waardoor de Duitse troepen van de 256. Infanterie Division vrij toegang hadden tot de Nederlandse stellingen. De verwarde Nederlandse soldaten zagen in de vroege morgen de pantsertrein aan komen rijden, maar dachten allereerst te maken te hebben met een Nederlandse trein. Pas op het moment dat de eerste geweerschoten klonken, wisten de Nederlandse militairen met wie ze te maken hadden. De oorlog in Mill en Sint Hubert was begonnen. Met een vaart van ongeveer 30 kilometer per uur kon de pantsertrein, gevolgd door een troepentrein, Mill passeren.
In het dorp Zeeland kwam de trein tot stilstand en de Duitse militairen trokken het dorp in, om vanuit hier de Nederlandse troepen in Mill in de rug aan te vallen. De pantsertrein reed even later terug in de richting van Mill en Sint Hubert, om contact te maken met de oprukkende Duitse troepen. De Nederlandse soldaten hadden ondertussen bij de kruising van de spoorweg en het Defensiekanaal aspergeversperringen op de spoorbaan aangelegd. Tevens werden reeds scherp gesteld landmijnen opgegraven en onder de spoorrails gelegd. De pantsertrein minderde echter geen vaart en ontspoorde. Hierna werd onmiddellijk het vuur geopend door de Nederlandse troepen. Het bleek te laat: Nederlandse kazematten door heel Mill en Sint Hubert werden van achteren aangevallen. Vooral in het buurtschap de Meeren is hard gevochten.
2
Deze MORA betreft een granaat van 2 centimeter die is gevonden in een zandafgraving in Mill en St. Hubert.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
36
Afbeelding 4: De ontspoorde pantsertrein bij Mill en Sint Hubert. Op de voorgrond een Nederlandse kazemat en loopgraven. Bron: http://www.dorpsraadlangenboom.nl/mill-en-de-tweede-wereldoorlog/.
Rond 19:00 uur leek de strijd verloren voor de Nederlandse soldaten van het I-6 Regiment Infanterie. De Peel-Raamstelling werd door Duitse Junkers Ju 87 bommenwerpers van de Luftwaffe gebombardeerd. Hierbij vielen geen slachtoffers en de schade was beperkt, maar de moed was de soldaten in de schoenen gezonken. De gevechten duurden echter nog tot de volgende ochtend voort, totdat de troepen een terugtrekkingsbevel ontvingen.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
37
Afbeelding 5: De grondgevechten bij Mill. Hierop is de locatie waar de pantsertrein ontspoorde weergegeven, evenals het Defensiekanaal en de kazematten van de Peel-Raamstelling. Bron: https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/duitsepantsertrein-ontspoort.
3.4
Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden, zoals vliegveld Volkel. Vanaf 1943 werden de bombardementen op deze doelen zwaarder door de toenemende aantallen bommenwerpers en afgeworpen bommen.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
38
Afbeelding 6: Duitse militairen halen kazemat 533 in Mill en Sint Hubert leeg. Bron: www.beeldbankwo2.nl, beeldnummer 70890.
De bezettingsjaren in Mill en Sint Hubert verliepen relatief rustig. De gemeente is wel meermaals getroffen door de luchtoorlog tussen de geallieerde en Duitse strijdkrachten. Regelmatig zijn er bommen binnen de grenzen van de gemeente gevallen. Waarschijnlijk betrof dit meestal een noodafworp. Tevens zijn er geregeld vliegtuigcrashes geweest in Mill en Sint Hubert. Eén van de grootste crashes vond plaats op 12 juni 1943, toen om 02:16 uur een Britse viermotorige Lancaster bommenwerper neergeschoten werd door een Duits Heinkel He 219 jachtvliegtuig. Het toestel kwam neer in de Oranjeboomstraat en veroorzaakte veel schade aan omliggende woningen.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
39
Afbeelding 7: De ravage na de vliegtuigcrash in de Oranjeboomstraat, Mill. Bron: https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-mill-en-sint-hubert-1940-1945.
3.5
Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ‘bevrijd’. Als dit plan zou slagen dan zouden geallieerde eenheden voor Kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Zeeland, Limburg en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. De gemeente Mill en Sint Hubert is niet zwaar getroffen door Operation Market Garden, ondanks dat in haar naburige gemeente Grave de strijd om de brug over de Maas was losgebarsten. De bewoners van Mill zagen de honderden vliegtuigen enkel overvliegen. Ondertussen waren de Duitse strijdkrachten uit Mill vertrokken. De officiële bevrijding van de gemeente was op 26 september 1944, toen geallieerde troepen in de gemeente werden gelegerd. De bevrijding van Mill en Sint Hubert had zich zonder slag of stoot voltrokken.
Na de bevrijding vestigden de Britse troepen zich in tenten in het park nabij de kerk en het klooster in Langenboom. In de buurt legden zij tevens een vliegstrip aan, waarop kleine vliegtuigen konden opstijgen en landen. Op 1 januari 1945 startte de bouw van het vliegveld B.89 Mill, welke ter ondersteuning zou dienen van de opmars van de 1st Canadian Army. Uiteindelijk zou het vliegveld ook gebruikt worden voor het opstellen van toestellen die ingezet konden worden bij Operation Veritable, waarbij het doel was het Reichswald te veroveren.
3.6
Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. Van 1971 – heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
40
Over de periode mei 1945 tot en met 1970 is niet of nauwelijks informatie bekend over het aantreffen en ruimen van CE. In de (voormalige) gemeenten Mill en Sint Hubert en Escharen zijn sinds 1970 ongeveer negentig ruimingen en onderzoeken uitgevoerd. De EODD werd ingeschakeld in het geval van een toevalsvondst tijdens (graaf)werkzaamheden, om (graaf)werkzaamheden te begeleiden na de vondst van een explosief in het werkgebied en/of om actief naar explosieven te zoeken, meestal naar aanleiding van meldingen van bewoners dat er (mogelijk) nog een explosief in de grond zat. De meeste vondsten betroffen CE van de hoofdsoorten geschutmunitie, handgranaten, kleinkalibermunitie (KKM) en/of ontstekingsinrichtingen. Deze zijn zeer waarschijnlijk afkomstig van de grondgevechten en artilleriebeschietingen die in Mill en Sint Hubert hebben plaatsgevonden tijdens de meidagen 1940. Daarnaast is er een enkele keer een melding geweest van de vondst van afwerpmunitie, raketten of landmijnen. In 1946 is daarnaast nog een mijnenveld bij De Princepeel geruimd door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst. 3.7
Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s uit de verschillende collecties zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals kraters, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, (geschut)stellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Op de luchtfoto’s zijn in en bij het onderzoeksgebied verstoringen in het landschap en in de bebouwde gebieden waargenomen die zijn veroorzaakt door oorlogshandelingen. Deze sporen van oorlogshandelingen worden hieronder thematisch behandeld. Militaire aanwezigheid In de gemeente Mill en Sint Hubert zijn sporen van militaire aanwezigheid waargenomen. Het gaat hierbij om een vliegveld, geschutstellingen, mangaten, loopgraven, kazematten en een munitieopslagplaats. Op de luchtfoto’s zijn de Nederlandse kazematten langs het Defensiekanaal in de Peel-Raamstelling in de gemeente Mill en Sint Hubert waargenomen als blokjes, zie afbeelding 8. De identificatie van de kazematten is gebeurd aan de hand van kaarten, afkomstig uit de literatuur, waarop de kazematten zijn ingetekend. Deze kaarten komen overeen met de op de luchtfoto’s waargenomen kazematten. Sporen van Duitse militaire aanwezigheid in de vorm van mangaten en loopgraven zijn gezien op luchtfoto’s van september 1944. In afbeelding 9 is een uitsnede van de luchtfoto van 12 september 1944 weergegeven, waarop enkele mangaten en een loopgraaf zichtbaar zijn.
De mangaten zijn aangelegd langs de weg en waren bedoeld om te kunnen schuilen tijdens een luchtaanval. Indien er grondgevechten plaatsvonden in een gebied, konden de mangaten ook gebruikt worden als schutterputten. De loopgraaf is herkenbaar aan de zigzagstuctuur. Bovendien zijn er in de gemeente Mill en Sint Hubert enkele geschutstellingen waargenomen. Bij twee van deze stellingen is een aparte muniteopslagplaats gezien. Op de luchtfoto van 19 september 1944 zijn deze twee geschutstellingen en een munitieopslagplaats aangemerkt (zie afbeelding 10). Het geallieerde vliegveld B.89 Mill, dat na 1 januari 1945 is aangelegd aan de Langenboomseweg, is eveneens zichtbaar op luchtfoto’s. In afbeelding 11 is een uitsnede van de luchtfoto van 21 maart 1945 weergegeven, waarop dit vliegveld zichtbaar is. Centraal op de foto ligt de start- en landingsbaan van het en haaks daarop de opstelplaatsen voor de vliegtuigen. De op het vliegveld gestationeerde toestellen zelf zijn ook duidelijk te zien op de foto.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
41
Afbeelding 8: Nederlandse kazematten van de Peel-Raamstelling in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bron: KAD (832), sortieref: 106G-3002, fotonummer: 3045, d.d. 19 september 1944.
Afbeelding 9: Mangaten en een loopgraaf in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bron: KAD (820), sortieref: 106G-2816, fotonummer: 3442, d.d. 12 september 1944.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
42
Afbeelding 10: Twee geschutstellingen en een munitieopslagplaats in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bron: KAD (821), sortieref: 106G-3002, fotonummer: 4150, d.d. 19 september 1944.
Afbeelding 11: Vliegveld B.89 Mill aan de Langenboomseweg. Bron: TARA, sortieref: 16-1901, fotonummer: 4036, d.d. 21 maart 1945.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
43
Bombardementen In de geraadpleegde bronnen zijn aanwijzingen gevonden dat de gemeente Mill en Sint Hubert meerdere malen is getroffen door bominslag. Op de luchtfoto’s van 12 maart 1943 en na september 1944 zijn sporen zichtbaar van bominslag in Mill en Sint Hubert. Op de luchtfoto van maart 1943 is een krater waargenomen. In afbeelding 12 is een uitsnede van deze luchtfoto weergegeven waarop de krater is aangemerkt. Deze krater is (vermoedelijk) veroorzaakt door een 1.000 lbs brisantbom, die op 27 januari 1943 is afgeworpen. Bovendien zijn op luchtfoto’s enkele (mogelijke) kraters waargenomen. Op basis van de literatuur- en archiefgegeven kon niet worden vastgesteld tijdens welk bombardement de kraters zijn ontstaan. In afbeelding dertien is een uitsnede weergegeven van een luchtfoto van 27 september, waarop een aantal mogelijke kraters zichtbaar is op de rand van de gemeentegrens. De twee duidelijk zichtbare kraters liggen in de gemeente Grave. Vliegtuigcrash Binnen de gemeentegrenzen van Mill en Sint Hubert hebben meerdere vliegtuigcrashes plaatsgevonden, voornamelijk tussen 1 januari 1945 en 16 april 1945 op het vliegveld van Mill. Op luchtfoto’s van 20 januari, 15 maart, 21 maart en 15 april 1945 zijn hiervan echter geen sporen waargenomen.
De oorzaak hiervan is dat het vliegveld intensief werd gebruikt voor geallieerde operaties, met als gevolg dat neergestortte toestellen snel werden opgeruimd. Op basis van literatuur- en archiefgegevens is vastgestel dat er op 12 juni 1943 een vliegtuigcrash had plaatsgevonden aan de Oranjeboomstraat in Mill. Op de luchtfoto van 19 september 1944, dus meer dan een jaar later, zijn op de luchtfoto sporen waargenomen van deze crash. In afbeelding 14 is op een uitsnede van de luchtfoto van 19 september 1944 de crashlocatie van het toestel aangemerkt.
Afbeelding 12: Krater van (vermoedelijk) een 1.000 lbs brisantbom, afgeworpen op 27 januari 1943 in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bron: TARA, sortieref: D-242, fotonummer: 4109, d.d. 12 maart 1943.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
44
Afbeelding 13: Mogelijke kraters in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bovenaan in zijn twee grote kraters duidelijk zichtbaar. Bron: KAD (826), sortieref: 106G-3096, fotonummer: 4010, d.d. 27 september 1944.
Afbeelding 14: Schade aan bebouwing als gevolg van de vliegtuigcrash aan de Oranjeboomstraat in de gemeente Mill en Sint Hubert. Bron: KAD (831), sortieref: 106G-3001, fotonummer: 3378, d.d. 19 september 1944.
17P037 definitief rapport CE-Bodembelastingkaart gemeente Mill en Sint Hubert versie 1.0 d.d. 23 februari 2018
45
Niet in alle gevallen kon op basis van de luchtfoto de oorzaak worden vastgesteld van een verstoring in het landschap of in de bebouwing. In dergelijke gevallen is naar een mogelijke oorzaak gezocht in de andere geraadpleegde bronnen. Indien er geen oorzaak kon worden vastgesteld, is de waargenomen verstoring aangemerkt als ‘niet-definieerbaar’. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon niet worden vastgesteld dat de verstoring is veroorzaakt door oorlogshandelingen waarbij CE zijn ingezet. Een mogelijke verklaring voor dergelijke verstoringen kunnen landbouwactiviteiten of (niet-militaire) graafwerkzaamheden zijn. 3.8
Onderzoeksbeperkingen en leemten in kennis Tijdens het bronnenonderzoek voor de CE-bodembelastingkaart voor de gemeente Mill en Sint Hubert zijn verschillende onderzoeksbeperkingen van toepassing geweest. In deze paragraaf wordt een overzicht gegeven van deze beperkingen van de raadpleging van de bronnen. 3.8.1 Onverdachte gebieden De gebieden waarvoor op basis van de geraadpleegde bronnen geen verhoogde kans is vastgesteld op het aantreffen van CE, zijn aangemerkt als onverdacht. In deze gebieden zijn geen/onvoldoende aanwijzingen aangetroffen dat er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waardoor CE in de bodem zijn achtergebleven (zie §4.6). Dit betekent echter niet dat er geen CE kunnen worden aangetroffen in de onverdachte gebieden. De gemeente Mill en Sint Hubert is met name in de meidagen van 1940 getroffen door oorlogshandelingen waarbij CE zijn gebruikt. Door meerdere oorzaken is informatie over de oorlogshandelingen en over de mogelijke aanwezigheid van CE niet altijd (geheel) bewaard gebleven. Er kan derhalve niet gesteld worden dat er in de onverdachte gebieden geen CE aanwezig zijn. 3.8.2 Horizontale afbakening verdachte gebieden afwerpmunitie Het kunnen vaststellen van de horizontale afbakening van locaties die verdacht zijn op het aantreffen van afwerpmunitie is afhankelijk van een minimumniveau van beschikbare informatie.