2018-29a bijlage 1.Gebiedsplan Raam.pdf
Tekst van het document
De omliggende gronden vormen een rijk mozaïek van elzenbroekbos, vochtig hooiland en natuurakkers. Recreant, kamsalamander en bosbeekjuffer maken hier graag gebruik van. GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
Even verder bovenstrooms, op de hogere Peelgronden, liggen gezonde, toekomstbestendige boerenbedrijven. Ze beheren clusters met kapitaalintensieve teelten zoals vollegrondsgroenten. Deze teelten zijn daar gevrijwaard van regelmatige inundatie. Tussen de teelten wordt via slimme stuwtjes en technieken water zoveel mogelijk vastgehouden: voorbereid op klimaatverandering. Resultaat van succesvolle samenwerking. Noodzakelijk kwaad, want de zomers worden droger, dus water wordt schaarser en beregening is geen vanzelfsprekendheid meer. Dan kruist de luchtballon een kleine kade die haaks ligt op de Graafsche Raam. Erin staat een stuw. De plassen op het land verraden dat de waterberging voor het eerst zijn werking heeft bewezen. Grave heeft droge voeten gehouden. Bovenstrooms van de stuw hebben de Graafsche en Lage Raam een robuust profiel gekregen dat zowel de landbouw- als natuurdoelen dient. Zo is er voldoende ruimte voor het opvangen van afvoerpieken en is er ruimte voor een ecologische moerasbeek. Even verderop ligt Tongelaar. Recreanten genieten op de binnenplaats van deze natuurpoort. Dotterbloemhooilanden en blauwgraslanden doen hun naam weer eer aan, doordat de (grond) waterstanden na overleg met omwonenden verhoogd zijn. Van Tongelaar zweeft de luchtballon weer verder, over het Broek: een open landbouwgebied met een typisch Hollands rationele verkaveling.
In dit weidegebied kunnen de koeien natuurlijk niet ontbreken. Peilbeheer en afwatering zijn afgestemd op deze landbouwkundige functie en klimaatverandering. Hiervoor heeft de Lage Raam 50
Visieschets Raamvallei 2030 Grave
Hoogwater bescherming Grave
Versterken recreatief netwerk
a Gra fse Raa
Gassel
m
Toch ts
loot
e og
Ho
am
Ra
he
lsc
Ha
Zichtbaar maken Beerse Overlaat
Beers
Vogelshoek
ek
Be
Russendaal
Bies
tgra
Tongelaar
af Kasteel Tongelaar
Inzetten op robuuste natte natuur Lag
Hiersenhof
el
Pe
e Ra
De Barendonk Laarakkerse Waterleiding
lin
el
st
m
aa
-R
De Hoeven
am
g
De Dennen Ossenbroek
Millsveld
Langenboom
Pe
St. Hubertsbroek
el
Zichtbaar maken Peel-Raamstelling
ka
na
al
Wollenbergseweg
Optimaliseren watersysteem
Mill
Hollander Broek Zuid
Kasteel Aldendriel
Natuur
Landbouw
St. Hubert
51
een robuuste inrichting gekregen, zowel voor waterafvoer als voor ecologische doelen van de moerasbeek. Aan de oostzijde ligt de landgoederenzone; een baken van rust. En toch, als je goed kijkt, zie je de bedrijvigheid rondom de mooie landhuizen: veeteelt, landbouw, natuur en kleinschalige recreatie gaan hand in hand. De landgoederen zijn economisch gezond en daarmee toekomstbestendig. Dit gaat gepaard met herstel, herbestemming en spaarzame nieuwbouw. Het watersysteem is robuuster, waterpeilen zijn afgestemd op de dubbelfunctie natuur en landbouw. Waar mogelijk zijn daarvoor functies veranderd of verschoven. Het cultuurhistorische landschap is versterkt via lanen en houtwallen, poelen, akkerranden en hooilandjes. Als onderdeel van de recreatieve zonering zijn strategische routes aangelegd die inspelen op wensen voor intensieve recreatie in Grave en bij de Kraaijenbergse plassen en voor extensieve recreatie binnen de rust en ruimte van de landgoederenzone.
Eenmaal boven Mill aangekomen, kijkt men over de Raamvallei. De hogere gronden bij Cuijk worden vooral agrarisch gebruikt. Er liggen met name kapitaalintensieve teelten, zoals boomteelt. Hoewel de percelen groter zijn dan ooit tevoren, is de opschaling gecombineerd met landschappelijke versterking. Het grondgebruik is geoptimaliseerd, waardoor mineralen, voedingsstoffen en water nu beter vastgehouden kunnen worden. De bodem leeft! De gewassen staan er goed bij. Ze horen hier thuis en passen bij de bodemsoort en de waterhuishouding. De zon is ondergegaan, de luchtballon landt nabij het Peelkanaal. De luchtvaarders hebben in korte tijd veel mooie plaatsjes gepasseerd. Zowel voor natuur als landbouw is ruimte. En het mooie is dat de recreant hier meer dan welkom is. Deze aantrekkingskracht is niet vanzelf gekomen. Het vloeit voort uit een gedeelde ambitie. Gezamenlijk heeft men het gebied op de kaart gezet met de cultuurhistorische identiteit als vertrekpunt voor wat komen gaat.
In deze zone kiezen de agrariërs voor natuurinclusieve landbouw als kern van hun bedrijfsvoering. Agrarisch natuurbeheer, verduurzaming van de landbouw en blauwgroene diensten hebben hier hun plek gevonden waarmee tegelijk CO2 wordt gebonden.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
52
Foto: Martijn Heuts 53
Foto: Daan Besselink GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
54
5. ONTWIKKELING PER STROOMGEBIED Het Gebiedsplan is opgedeeld in vier deelgebieden, bestaande uit de beekdalen waarin de integrale vraagstukken spelen en de aanpalende flanken waar vooral een wateropgave ligt. Eerst wordt de ambitiekaart gepresenteerd, vervolgens passeren per gebied kort de belangrijkste opgaven waarna stilgestaan wordt bij de gewenste ontwikkelingen. De technische uitwerking komt in Hoofdstuk 6 aan bod.
55
Legenda Ambitiekaart
Foto: Daan Besselink GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
56
Ambitiekaart
57
5.1 Laarakkerse waterleiding & Landgoederenzone Opgave De belangrijkste opgaven in dit gebied zijn het verbeteren van het peilbeheer voor landbouw en natuur (GGOR) en de natuurontwikkeling voor de NNB, EVZ’s en KRW. De beekdalen worden klimaatrobuust gemaakt. Buiten de NNB is landschappelijke versterking gewenst en voor de (water)natuur een betere waterkwaliteit. Om het gebied beter bereikbaar te maken en om aantrekkelijke plekken beter te ontsluiten, zijn op specifieke locaties nieuwe recreatieve verbindingen nodig. Deze worden ingepast in het grotere geheel. In de landgoederenzone worden de kernwaarden zoals rust en ruimte gekoesterd. Daarbuiten, zoals bij de Kraaijenbergse Plassen, wordt een toename van recreatiebewegingen verwacht. Naar de landgoederenzone toe wordt hierop geanticipeerd door het toepassen van goede zonering en regulering om de recreanten naar de juiste locaties te begeleiden. De herkenbaarheid en beleefbaarheid van met name de Beerse Overlaat en het Duits lijntje wordt versterkt.
Oplossingsrichting Bovenstrooms, nabij Cuijk en de rijksweg, ligt het natuurgebied de Zevenhutten (NNB). In het gebied is een hogere grondwaterstand gewenst voor de natuurdoelen (GGOR). Door het zuidelijke landbouwgebied in westelijke richting af te wateren, kan in de Zevenhutten het peil omhoog. Tevens krijgt het door de omleiding een betere waterkwaliteit. Het landbouwgebied tussen Haps en Beers heeft recent een herverkaveling doorgemaakt en het IGP Laarakkersche Waterleiding is gerealiseerd. Grootschalige veranderingen zijn daarom niet voorzien. Vanuit de GGOR wordt wel het waterpeil geoptimaliseerd en wordt water zoveel mogelijk geconserveerd. De gronden zijn namelijk relatief schraal en droog. Via het Lumbricus-programma kunnen agrariërs praktijkkennis op doen om de bodemtextuur te versterken. Maar teelten worden ook afgestemd op de waterhuishouding. Kapitaalintensieve teelten op de hogere gronden en grasland in de beekdalen. Bovenstrooms van de Laarakkerse Waterleiding wordt invulling gegeven aan de resterende opgaven van het IGP Laarakkersche Waterleiding om groene verbindingen te realiseren tussen de Landgoederenzone en het Maasheggengebied. Ook langs de Tochtsloot richting de Maasdijk wordt nog een restopgave EVZ gerealiseerd. Vanuit de KRW-doelen worden de waterlichamen vispasseerbaar gemaakt.
Daarvoor moet nagegaan worden welke route vanaf de Raam visecologisch gezien het meest logisch en waardevol is en welke kunstwerken vervolgens aangepast moeten worden. Op een aantal particuliere landgoederen is een
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
hoger peil gewenst om de te droge situatie in het voorjaar en de vroege zomer te beperken. Vanuit het opgelegde natuurtype gezien, zijn de rabattenbossen verdroogd, terwijl deze van nature in het voorjaar inundeerden. Nu worden ze via een pomp van water voorzien. Een reden van de verdroging is dat water onderlangs Barendonk direct op de Lage Raam afwatert. Het streven is dit water langer in de landgoederenzone te houden en bij Barendonk via de Ottersgraaf in noordwestelijke richting de Biestgraaf naar Tongelaar te laten stromen. Onderzocht is of het hogere natuurpeil ingesteld kan worden, maar dit betekent dat aanpalende landbouwgronden vernatten, zoals in het Hollanderbroek – Lochtjesweg, evenals de waardevolle oude eikenlanen. Wel is het mogelijk de verdroging nabij Barendonk te beperken door het peilbeheer in het afleidingskanaal aan te passen en in de Biestgraaf benedenstrooms van Barendonk een nieuwe stuw te plaatsen. Aan de rand van het gebied, nabij de Kraaijenbergse Plassen is een grote recreatieve ontwikkeling gaande: bungalowpark Dommelsvoort. Deze zal mettertijd invloed hebben op het aantal recreatiebewegingen in het gebied. We geleiden de recreant door het gebied, zodat hij de aantrekkelijke plekken kan aandoen, maar waarbij de privacy en rust voor bewoners en waardevolle flora en fauna wordt gerespecteerd. Met name voor de landgoederenzone is dit van belang.
De landgoederen zijn kenmerkend voor het gebied en (deels) openbaar toegankelijk. De landgoederen zijn daarom interessant voor recreanten. De landgoederen zelf streven naar behoud en versterking van de landschappelijke en ecologische waarden, Om die reden streven zij naar rust en behoud van de relatieve beslotenheid van de 58
Laarakkerse Waterleiding & Landgoederenzone 59
landgoederenzone. En daarmee naar het behoud van ´het verborgene´ van de Raamvallei. Voor alle landgoederen geldt verder dat ontwikkelingen moeten passen in een gezond economisch perspectief. Vanuit de ruimtelijke context zijn hier op voorhand geen beperkingen voor aanwezig en denken de overheden graag mee in de ontwikkelingen van de landgoederen. Om verschillende belangen goed met elkaar te kunnen combineren wordt aan een goede recreatieve bereikbaarheid gewerkt. Een slimme routing, bewegwijzering, materiaalgebruik en ontvangstlocaties zijn bestanddelen die bijdragen aan een goede bereikbaarheid. Voor Landgoed Tongelaar staan naast de recreatieve functie en ontsluiting met name water en natuur op de agenda. De natuurwaarden kunnen zich verder ontwikkelen door een substantieel hoger (grond)waterpeil in te stellen. Op beperkte schaal leidt dit tot vernatting van agrarische gronden buiten Tongelaar. Overleg is nodig om na te gaan welke oplossingsrichtingen mogelijk zijn en met welke middelen (zie tekstkader en H7 en H8). Naast peilverhoging worden ook op het landgoed zelf (lokale) maatregelen getroffen, zoals het afplaggen van de voedselrijke bouwvoor. De natuur op het landgoed krijgt ook te maken met de effecten van de waterberging. Sommige droge of schrale natuurdoelen zijn niet bestand tegen het voedselrijke inundatiewater.
Om deze daartegen te vrijwaren worden maatregelen genomen.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
Ten slotte is een oplossing gewenst voor de vernatting van de omgeving Tochtsloot bij stremming van de afvoer door hoogwater op de Maas. Door een koppeling met de Raam stroomt nu voedselrijk landbouwwater door het NNB-gebied rondom Tongelaar. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk, zoals de omleiding westelijk van stuw Meisevoort of een gemaal aan de Maas. Een afweging moet nog plaatsvinden.
Inzet grondwatermodel Egweg en Meisevoort Vanuit de GGOR studie zijn de mogelijkheden voor peilverhoging integraal beoordeeld. Die studie wijst uit dat de peilverhoging reëel en uitvoerbaar is. Dat betekent dat de boogde doelen (tegen gaan van verdroging natuurgebieden en voorraadbeheer landbouw) gerealiseerd worden en ongewenste neveneffecten voor de landbouw oplosbaar zijn. Nadere studie wijst uit dat er door de peilverhoging bij de nieuwe stuw Egweg en stuw Meisevoort nabij Tongelaar mogelijk meer uitstralend effect is dan gewenst. Deze grondwaterstandverhoging kan ongunstig zijn voor agrarische gebruik. Het waterschap zet een grondwatermodel in om deze effecten beter te kunnen berekenen. Op basis van de uitkomsten wordt in overleg met natuurbeheerders en agrariërs bepaald hoeveel peilverhoging mogelijk is, zonder onoplosbare nadelige gevolgen voor de landbouw. Daarom zal de peilverhoging in kleine stapjes plaatsvinden. Door het peilverloop te monitoren, kan bepaald worden of het beoogde effect overeenkomt met de modelstudie. Zo kan het waterschap tijdig ingrijpen, mocht dat onverhoopt noodzakelijk zijn. Het waterschap heeft instrumenten beschikbaar en middelen gereserveerd om hierop in te kunnen spelen (zie ook hoofdstuk 8). Betrokken agrariërs, natuurbeheerders en waterschap zullen hier nauw in samenwerken.
60
Foto: Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier 61
5.2 Hooge Raam & Halsche beek
Opgave De Hooge Raam en Halsche beek zijn onderdeel van de Natte Natuurparel Hooge Raam (NNP). De kernopgaven daarvoor zijn de aankoop en inrichting, of zelfinrichting door particulieren, van NNB-gronden (zie ook H7), inclusief beekontwikkeling en vrije vismigratie (KRW) en een bijpassend hoger waterpeil (GGOR). De kruising met de Hooge weg wordt faunapasseerbaar. Het beekdal wordt landschappelijk versterkt en beter beleefbaar. Verder wordt het peilbeheer in het landbouwgebied bovenstrooms geoptimaliseerd (GGOR). Op de hogere gronden van de Peel, Maashorst en Hertogswetering liggen namelijk verdrogingsgevoelige gronden. Oplossingsrichting Binnen de Raamvallei heeft het gebied van de Hooge Raam en Halsche Beek potentieel hoge natuurwaarden vanwege de kwel en het grote hoogteverschil op de terrasrand. Om die potenties voor een snelstromende beek en bronbeek tot uiting te laten komen, worden beek en beekdal heringericht (KRW, NNB, NNP en EVZ). Het doel is voor de Hooge Raam om een natuurlijk stromende beek te krijgen in het oorspronkelijke beekdal. Voor de Halsche Beek is het streefbeeld een bronbeek. Landschappelijk wordt de beek omgeven door bos, moeras, hooiland en houtwallen.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
De Hooge Raam zelf krijgt een smallere, natuurlijke beekloop en wordt ondieper. Daardoor neemt de stroomsnelheid toe, wat belangrijk is voor het beekgebonden leven dat afhankelijk is van die stroming, zoals vissen en libellen (KRW). Dankzij dit nieuwe profiel zijn stuwen niet meer nodig, zodat vissen vanaf de Graafsche Raam de Hooge Raam op kunnen trekken om te paaien. Voor de twee karakteristieke ‘Anton Piek-stuwtjes’ wordt een nieuwe bestemming gezocht. Meer schaduw zorgt ervoor dat de temperatuur laag blijft wat essentieel is voor stroomminnende soorten. Door verondieping neemt ook het grondwaterpeil in het dal toe wat ten goede komt aan de gewenste natuurtypen (NNB en GGOR). In overleg worden reële natuurtypen benoemd. De Halsche Beek heeft bovenstrooms een potentieel mooi brongebied, gelegen in het bos. Deze bron wordt verondiept met gebiedseigen zand, waardoor de grondwaterstand zal toenemen en de potentie voor kwelindicerende plantsoorten toeneemt. Deze kansen vergroten door het bovenstroomse landbouwwater om te leiden naar het westen (Hooge Raam) of noordoosten. Een afweging dient hiervoor nog gemaakt te worden. De nieuwe natuur wordt ook beleefbaar gemaakt, door struinpaden in het beekdal aan te leggen. De ligging van de paden varieert: hoger op de flank, op de beekoever en de beek kruisend.
De routes bieden de recreant daardoor een mooie doorsnede met grote natuurlijke en landschappelijke waarden. Uiteraard sluiten de routes aan op het bestaande knooppuntennetwerk.
nieuwe beekloop en de kunstwerken berekend te worden. Daarmee wordt ook een beeld gekregen van de nieuwe waterpeilen en grondwaterstanden en de relatie met het bovenstrooms gelegen landbouwgebied. Benedenstrooms vormt de Hooge weg een fysieke scheiding met het beekdal van de Raam. De duiker is ecologisch nu een beperkend element. Een robuuste duiker met een goede passeerbaarheid (en geleiding) is essentieel om de beide beekdalen voor de fauna te verbinden. In de schil rondom de Natte Natuurparel en op de hogere gronden van de Hertogswetering blijft de reguliere landbouw bestaan. Op deze hogere, schralere gronden, zijn problemen met waterbeschikbaarheid. Daarom wordt daar vanuit de GGOR ingezet op het maximaal vasthouden van water binnen de kaders van de landbouwkundige ontwatering. Waar mogelijk worden stuwstanden verhoogd of zijn nieuwe LOP-stuwtjes voorzien die door de agrariërs zelf beheerd kunnen worden. Ook kunnen agrariërs via het Lumbricus-programma (zie bijlage 4) praktijkkennis opdoen om de bodemtextuur te versterken. Nog iets verder bovenstrooms op de Maashorst ligt de waterscheiding. Op de Maashorst ligt grotendeels verdroogde natuur. Vernatting is gewenst door het dempen van watergangen en opzetten van peilen. Echter, op de horst liggen ook verschillende landbouwgebieden die vooralsnog vragen om landbouwkundige ontwatering.
Bij de uitwerking van de Hooge Raam en Halsche beek dienen met name nog de dimensies van de 62
Herinrichting Hooge Raam/Halsche Beek - Visieschets Het nieuwe beekdal vraagt om een ander beheer. De beken moeten bijvoorbeeld over grote delen beschaduwd worden, waardoor de beek niet overal meer bereikbaar is. In een nieuw platform beheer & onderhoud met waterschap, agrariërs en natuurpartijen worden de bandbreedtes voor het nieuwe beheer en onderhoud opgesteld (zie H8). Monitoring speelt een belangrijke rol bij het evalueren van deze bandbreedtes. Ook om de effecten op de grondwaterstand en waterkwaliteit te volgen in relatie tot de KRW- en NNB-doelen.
Legenda visieschets Hooge Raam/ Halsche beek Recreatief netwerk Nieuwe route Bestaande route Herontwikkelen Cultuurhistorische stuw Kruidenrijk grasland Vochtig hooiland Moeras Grote zeggemoeras Elzen-essen broekbos Eiken-essen-beukenbos Bestaande beplanting Faunapasseerbare duiker Nieuwe dam Herdimensioneren watergang Omleiden landbouwwater Bypass watergang Begrenzing NNB Faunapasseerbaar maken
63
5.3 Lage Raam & Graafsche Raam
Opgave Voor de Lage en Graafsche Raam zijn er KRW- opgaven voor beekontwikkeling en vrije vismigratie en een EVZ-opgave. De nieuwe inrichting wordt goed beheerbaar om de waterafvoer- en aanvoercapaciteit voor de direct omliggende landbouwgronden te borgen (GGOR). Tegelijk wordt het peil verhoogd voor de met name benedenstrooms gelegen NNBdoelen (GGOR). In het stroomgebied ligt ook het zoekgebied voor de grote waterberging om Grave met voldoende zekerheid droge voeten te kunnen blijven bieden (zie ook kader waterberging voorkeursvariant). De cultuurhistorische identiteit van dit gebied wordt versterkt. De Beerse Overlaat en PeelRaamstelling hebben potentieel grote waarden. Op plaatsen is herstel van elementen nodig. Ook is een betere recreatieve ontsluiting gewenst. Samen draagt dat bij aan een betere beleefbaarheid van de rijke cultuurhistorische identiteit. Oplossingsrichting Op de Lage Raam ligt de opgave voor beekontwikkeling. Tegelijk liggen bovenstrooms veel landbouwgronden die via de beek moeten afwateren. Hier is een robuust watersysteem nodig dat anticipeert op de grotere peilschommelingen (droogte en pieken) als gevolg van klimaatverandering. Daarom is een nieuw profiel GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
ontwikkeld: een smaller, licht slingerende en dieper deel dat opengehouden wordt vanaf de oever en zo voor adequaat peilbeheer zorgt. En een aanliggend breed ondiep deel waarbinnen de buffering van de afvoerpieken kan plaatsvinden én waarbinnen de natuurdoelen voor de moerasbeek gehaald worden. Het onderhoudspad langs het open waterdeel wordt ontsloten voor publiek, waardoor de Lage Raam van dichtbij beleefbaar wordt.
Op enkele agrarische locaties lijkt het uitstralende effect van stuw Egweg echter groter dan gewenst. Het waterschap wil een grondwatermodel inzetten, om een beter beeld van deze effecten te krijgen (zie ook tekstkader H5.1).
De breedte van het profiel is voor de Lage Raam van het Duits lijntje tot Kammerberg orde grootte 50 m breed en voor de Graafsche Raam van Kammerberg tot Esscharen orde grootte 100 m binnen de NNB.
Een belangrijk bovenliggend doel in de GGORlandbouw was om het watersysteem weer robuust te maken. Geschikt voor water vasthouden én voor waterafvoer. Hiervoor is het noodzakelijk dat de laagste percelen en de beekdalen gevrijwaard worden van (kapitaalintensieve) teelten. Voor meer details zie de GGOR Visie Raam.
Even bovenstrooms van de monding van de Hooge Raam in de Graafsche Raam komt een nieuwe vispasseerbare stuw met een dubbelfunctie voor waterberging en verdroogde natuur. In de Lage Raam zijn de stuwen Garisveld en Kammerberg dan niet meer nodig, wat ook de kanoërs ten goede komt. De bandbreedte van het nieuwe peilregime wordt afgestemd op de omliggende functies. Voor de waterberging wordt de nieuwe stuw Egweg aangelegd in een nieuwe kering, haaks op de Graafsche Raam. De inschatting is dat eens per 100 jaar de waterberging gevuld zal zijn. De waterberging is inhoudelijke uitgewerkt in de MER (zie MER hoogwateraanpak Grave). Anderzijds wordt de stuw ook gebruikt om het waterpeil bovenstrooms aanzienlijk te verhogen ten behoeve van de NNB-natuurdoelen. De invloed ervan reikt tot voorbij Tongelaar waar de natuur gebaat is bij hogere (grond)waterpeilen (zie GGOR Visie Raam).
De stuwen verder bovenstrooms (vanaf stuw Hollanderbroek) blijven nodig om verdroging te voorkomen.
Bij de afweging van de peilopzet is ook rekening gehouden met de uitstraling naar de bovenstrooms gelegen landbouwgebieden, zoals Millsveld en Wollenbergseweg. De algemene strekking voor de Lage Raam is dat bovenstrooms de landbouwdoelen prioriteit hebben en benedenstrooms de natuurdoelen. Dit sluit ook aan bij de provinciale functies. Soms blijkt dat functies strijdige waterbelangen hebben of dat er nog landbouwgronden binnen de NNB liggen en natuurgronden erbuiten. Naast peilaanpassing behoren dan ook grondruil en functiewijziging tot de mogelijkheden. Specifiek bij de monding van de Roode Beek wordt een gemaal voorgesteld om piekafvoeren van de Roode Beek af te toppen bij piekafvoeren op de Raam. Het Hollander Broek en Sint Hubertsbroek, even verder bovenstrooms, zijn kwetsbaar bij piekafvoeren. Door baggeren, profielverruiming en een nieuwe Lage Raam wordt dit beperkt. Ten tijde 64
van droogte is er echter ook een waterbehoefte. Stuw Hollander Broek kan daardoor niet verwijderd worden. Een vervolgactie uit de GGOR is daarom om na te gaan hoe water hier het beste vastgehouden kan worden, rekening houdend met de landbouw- en natuurfuncties. De Graafse Raam maakt deel uit van de PeelRaamstelling. Daarnaast wordt de Raam gekruist door de Beerse Overlaat, die weer onderdeel uitmaakt van de Zuiderwaterlinie. Deze rijke waterhistorie wordt weer tot leven geroepen. Elementen worden hersteld en beleefbaar gemaakt, zoals de kazematten en stellingen van de PeelRaamstelling en de wielen, de verdwenen dijkjes en terpen en de locaties het Maaswater via de Beerse Overlaat het achterland in stroomde. Daarvoor worden nieuwe recreatieve routes gecreëerd, informatieborden geplaatst en waar nodig nieuwe fiets- en wandelpaden aangelegd. Kansrijke ideeën en locaties zijn geïnventariseerd. Een nadere uitwerking van de specifiek te belichten elementen is nog nodig. Het nieuwe beekdal vraagt om een ander beheer. In een nieuw platform beheer & onderhoud met waterschap, agrariërs en natuurpartijen worden de bandbreedtes voor het nieuwe beheer en onderhoud opgesteld (zie H8). Voorafgaand aan de inrichting en na verloop van tijd wordt geëvalueerd hoe het systeem zich gedraagt en of het beheer daar voldoende op aansluit.
Op delen langs de Lage Raam liggen ook mogelijkheden voor beheer door agrariërs zelf.
MER Hoogwateraanpak Grave Uit de toetsing van NBW-opgave door waterschap Aa en Maas volgde dat maatregelen nodig zijn ter bescherming van Grave. Een drietal maatregelen is opgesteld. De eerste twee zijn al uitgevoerd, te weten de renovatie van gemaal Van Sasse en kleinschalige maatregelen in en om Grave zelf. De derde is een grootschalige waterberging van 600.000 m3 bovenstrooms van Grave. Vanwege de grote omvang en impact is de MER hoogwateraanpak Grave opgesteld. In de MER zijn 4 mogelijkheden onderzocht en getoetst aan de criteria. Dit proces van alternatieven, varianten en criteria is in MGA-verband doorlopen. De MGA-groep heeft besloten tot een voorlopig voorkeursalternatief (VKA): alternatief 1, waarbij in de Raam ter hoogte van de Egweg-Rotscheweg een stuw komt en haaks daarop aan weerszijden een kade. Van de beoordeelde alternatieven scoort dit alternatief het beste op alle beoordelingscriteria. De enige effecten die optreden bij het VKA zijn tijdelijke effecten ten aanzien van beschermde soorten en financiële effecten. Deze effecten treden echter ook op bij alternatief 2 en 3. Daarnaast is het VKA het enige alternatief dat mogelijkheden biedt tot meekoppelen. De stuw die aangelegd wordt bij het VKA kan ook ingezet worden om het gewenste hogere peil in de omliggende NNB-natuurgebieden te bereiken. Water kan zo langer vastgehouden worden. Foto: Mario Graat 65
Locatie dwarsprofielen
Dwarsprofiel 1
Dwarsprofiel 2 GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
66
Dwarsprofiel 3
Dwarsprofiel 4
Dwarsprofiel 5 67
5.4 Peelkanaal
Opgave
Oplossingsrichting .
Voor delen van het Peelkanaal wordt nog invulling gegeven aan de KRW- en EVZ-doelen. Enkele stuwen worden vispasseerbaar gemaakt. Benedenstrooms ligt het Peelkanaal in NNBgebied waar veel grondwater aan het oppervlak komt. Om de natuurpotenties te benutten, worden gronden aangekocht en ingericht. Het Peelkanaal maakt uiteraard deel uit van de Peel-Raamstelling. Delen van de stelling zijn nu niet beleefbaar. Herstel en recreatieve bereikbaarheid is daar gewenst. Verder bovenstrooms van het Peelkanaal ligt verdrogingsgevoelig landbouwgebied. Hier is een optimaler peilbeheer wenselijk en wordt meer water geconserveerd (GGOR). .
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
Van Mill tot Kammerberg worden in 2018 natuurvriendelijke oevers aangelegd, stuwen vispasseerbaar gemaakt en wordt een nieuw fietspad aangelegd. Het projectplan hiervoor heeft in 2017 ter inzage gelegen (Projectplan d.d. 26 september 2017). De historische betekenis van de Peel-Raamstelling wordt op dit traject aanzienlijk beter beleefbaar. Ten behoeve hiervan wordt onder meer het profiel van de stelling hersteld en de bebording met informatie over de stelling vernieuwd. Naast deze successen rondom het Peelkanaal, resteren nog enkele opgaven. Voor de KRW dient de meest benedenstroomse stuw (stuw 1) vispasseerbaar te worden gemaakt en er zijn natuurvriendelijke oevers gewenst. Tezamen met nieuwe bebording, een digitale themaroute en meerdere projecten rondom diverse kazematten, wordt die beleving tastbaar gemaakt.
Benedenstrooms is nog een nieuwe vispasseerbare stuw (stuw 0) gewenst om de verdroogde NNBnatuur te vernatten (GGOR). Dit kan niet met de nieuwe waterbergingsstuw. Peilverhoging kan hier plaatsvinden rekeninghouden met de benodigde ontwatering van de nabijgelegen landbouwpercelen. Bovenstrooms van het Peelkanaal ligt vooral landbouwgebied. De gronden van de Peel zijn schraal. Vanuit de GGOR en het Lumbricusprogramma wordt aandacht besteed aan de optimalisatie van het peilbeheer en bodembeheer om de effecten van klimaatverandering zoveel mogelijk te beperken.
Voor een beter peilbeheer (GGOR) zijn verschillende stuwen inmiddels voorzien van een klep (in plaats van schotbalken) en een geautomatiseerde aansturing. Het peilbeheer wordt daarmee beter afgestemd op de omliggende agrarische functies. Er kan immers op een streefpeil gestuurd worden.
68
Peelkanaal 69
Foto: Huub Smeding GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
70
6. KANSRIJKE PROJECTEN EN KOSTEN In dit hoofdstuk zijn de kansrijke projecten uitgewerkt in de vorm van factsheets. De factsheets vatten samen welke stappen nog nodig zijn, wie trekker is en wie betrokken moet worden op weg naar uitvoering. Uiteraard is dit programma niet vastomlijnd: de projecten zijn aan ontwikkeling onderhevig. Het Gebiedsplan biedt inspiratie voor nieuwe ideeën en initiatieven, die weer kunnen uitgroeien tot projecten.
71
Kansrijke projecten en kosten De kracht van gebiedsontwikkeling is het samen op laten gaan van ideeën. Daarom zijn per deelgebied zoveel mogelijke integrale factsheets opgesteld. De projecten variëren sterk van karakter. Sommige zijn concreet en gereed voor ontwerp en uitvoering. Andere zijn abstract. Abstracte projecten moeten eerst uitgewerkt worden, voordat integratie met andere onderwerpen mogelijk is. Daarom zijn deze abstractere projecten als thematische factsheets opgenomen. Om ze niet te vergeten in de integrale factsheets zijn ze óók daar opgenomen. Hierdoor is soms sprake van overlap.
Voor de GGOR zijn eveneens factsheets opgesteld (zie Raaijmakers, 2018). Die factsheets gaan in op de waterhuishoudkundige aspecten. De factsheets van het Gebiedsplan zoomen in op de integrale opgaven.
6.1 Integrale Factsheets In de tabellen op de hierna volgende pagina’s zijn de integrale factsheets opgenomen.
Integraal zijn de factsheets voor de deelgebieden: • Hooge Raam • Halsche Beek • Laarakkersche Waterleiding • Lage Raam • Graafse Raam • Natuurontwikkeling Tongelaar • Toekomstbestendige landgoederen • Peelkanaal Thematische zijn de factsheets voor de thema’s: • Natte en droge ecologische verbindingszones completeren • Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie • Landschappelijke versterking • Recreatieve bereikbaarheid • Waterkwaliteit • Bodemverbetering Lumbricus • Waterberging hoogwaterbescherming Grave • GGOR optimaal peil voor landbouw en natuur
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
72
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Hooge Raam
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie (Beleids)opgaven
De Hooge Raam stroomt grofweg tussen Zeeland en Grave, passeert het pittoreske ‘De Bus’ en mondt uit in de Graafsche Raam. De beek ligt in NNBgebied met enkele boscomplexen, maar het merendeel deel is nog landbouwkundig in gebruik. De beek is grotendeels cultuurtechnisch van aard. Enkele trajecten zijn al heringericht. • • • • • • •
Natuurontwikkeling passend bij Natte natuurparel en Natuur Netwerk Brabant Beekontwikkeling conform KRW-waterlichaam type en vrije vismigratie (3 stuwen) Optimaliseren waterpeilen voor natuur en landbouw (GGOR) Recreatieve beleefbaarheid beekdal Aandacht voor cultuurhistorische waarden van de Hooge Raam door het buurtschap De Bus en de kenmerkende ‘Anton Piek-stuwtjes’ Verbeteren agrarische verkavelingsstructuur Benedenstrooms aansluiten op de beleefbaarheid van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie
Ontwerprichting Onderbouwing
Het herstel van de Hooge Raam is mogelijk door hermeanderen en verondiepen van de beek. Het beeld dat ontstaat is een licht slingerende beek, gedeeltelijk beschaduwd in een halfopen landschap. Het herstel richt zich primair op het oorspronkelijke lagergelegen beekdal. Dat betekent dat de beek soms verlegd wordt. De Hooge Raam ligt in het NNB. Via grondruilingen ontstaat de vrije ruimte voor natuurlijke processen. Het nieuwe beekprofiel wordt gevarieerd aangelegd waarbij geomorfologische processen, voldoende afvoer in de zomer en realisatie van kwellocaties een rol spelen. Zowel boven- als benedenstrooms liggen al heringerichte delen. Deze ontwikkelen zich ecologisch gezien goed. Het voornemen is deze niet nogmaals her in te richten. Op de vlakkere delen zal het profiel wat breder en ondieper zijn. Het beekdal is dan natter, maar door aankoop is daar ruimte om afvoerpieken in het beekdal op te vangen. Halverwege, op het meer hellende deel is het profiel smaller en dieper. Door een ondiepere beek en het dempen of verondiepen van aanliggende watergangen stijgt de grondwaterstand. De voedselrijke bouwvoor wordt waar nodig afgegraven. De gewenste beekdalnatuur kan zich daardoor herstellen. Er komen struinpaden en meerdere oversteekplaatsen voor wandelaars, zodat de beek beleefbaar wordt. Deze routes sluiten aan op het bestaande netwerk.
Vervolg
Samen met partners heeft het Waterschap een schetsplan voor zowel de Hooge Raam als de Halsche Beek opgesteld. Hierin is de voorkeursvariant voor beekdalontwikkeling beschreven, waarbij rekening is gehouden met de diverse gebiedsopgaven. De verschillende opgaven dienen echter nog verder integraal uitgewerkt te worden in een Projectplan Waterwet bij grote voorkeur in combinatie met de Halsche beek. Enkele aspecten verdienen specifieke aandacht: •
Het ontwerp dient geohydrologisch uitgewerkt te worden, om een goed beeld te hebben van toekomstige dimensies zonder stuwen, de (grond)waterpeilen en de effecten op de omgeving.
73
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Hooge Raam • • • • • •
Beekontwikkeling kan grofweg op twee manieren plaatsvinden: door een nieuwe loop te graven of door de beek zelf een nieuwe loop te laten bepalen. Nagegaan moet worden waarom voor welke richting gekozen wordt. De kruising Hooge Raam – Hooge weg dient -evenals andere wegkruisingen- faunapasseerbaar te worden. De ligging van recreatieve routes dient uitgewerkt te worden met respect voor de natuur, grondgebruikers en omwonenden. Uitwerken van de invulling van NNB-percelen, inclusief landschappelijke inpassing. Bepaald moet worden wie, waar, welk beheer gaat voeren. Uitwerken van de benedenstrooms gelegen cultuurhistorische elementen van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie.
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • • • • • • •
Omwonenden, eigenaren en pachters Gemeenten Grave en Mill en Sint Hubert Staatsbosbeheer ZLTO Provincie Noord-Brabant Groen Ontwikkelfonds Brabant Heemkundekring RBT Land van Cuijk Milieuvereniging Land van Cuijk
Primaire acties
• • •
Gebiedsbijeenkomst schetsontwerp Continueren kavelruil en/of grondaankoop Uitwerken visie tot ontwerp t.b.v. integraal projectplan waterwet.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
74
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Halsche beek
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie (Beleids)opgaven
De Halsche beek heeft een mooi brongebied met potentie voor hoge natuurwaarden. Het bovenstroomse deel van de beek is gelegen binnen NNBgebied en samen met de Hooge Raam vormt het beekdal van de Halsche Beek de belangrijke ader van de NNP. Benedenstrooms stroomt de Halsche beek oostwaarts door landbouwgebied. Even bovenstrooms de Hooge weg mondt de Halsche beek uit in de Hooge Raam. • • • • • •
Natuurontwikkeling passend bij Natte natuurparel en Natuur Netwerk Brabant Beekontwikkeling conform KRW-waterlichaam type en vrije vismigratie (4 stuwen) Optimaliseren waterpeilen voor natuur en landbouw (GGOR) Recreatieve beleefbaarheid beekdal Verbeteren agrarische verkavelingsstructuur Benedenstrooms aansluiten op de beleefbaarheid van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie
Ontwerprichting Onderbouwing
Het herstel van de Halsche beek richt zich ten eerste op het herstel van het brongebied. Om de kansen voor herstel van natuurlijke bronvegetatie te vergroten, wordt de watergang in het bosgebied met lokaal zand verondiept en verflauwd. Het doel is een aanzienlijke grotere gradiënt van droog naar nat te creëren waarlangs grondwater opkwelt. Hiervoor wordt het bovenstroomse landbouwwater afgekoppeld en omgeleid. Benedenstrooms waar de beek nu nog door het landbouwgebied stroomt, volgt een traject als houtwalbeek. Er wordt vanuit gegaan dat via grondruil de benodigde gronden beschikbaar komen. Vervolgens koppelt de Halsche beek direct na de Liefkenshoekschestraat aan op de Hooge Raam. Het resterende traject van de Halsche beek wordt verkleind. De status wordt veranderd in primaire landbouwwatergang.
Vervolg
Samen met partners heeft het Waterschap een schetsplan voor zowel de Hooge Raam als de Halsche Beek opgesteld. Hierin is de voorkeursvariant voor beekdalontwikkeling beschreven, waarbij rekening is gehouden met de diverse gebiedsopgaven. De verschillende opgaven dienen echter nog verder integraal uitgewerkt te worden in een Projectplan Waterwet bij grote voorkeur in combinatie met de Hooge Raam. Enkele aspecten verdienen specifieke aandacht: • • • • • • • •
Nagaan op welke wijze het bovenstroomse landbouwwater het beste omgeleid kan worden. Naar het westen (Hooge Raam) of noordoosten. Berekenen of en zo ja hoe bestaande watergangen moeten worden aangepast. Geohydrologisch nader ontwerpen van de bron cq. bovenloop zonder stuwen. Onderzoeken waar voldoende en kwalitatief goed gebiedseigen zand voor handen is om de bron mee te verondiepen. Benedenstrooms dient de visie landschappelijk en cultuurhistorisch uitgewerkt worden. Denk aan de invulling van opgaande beplanting en het herstellen of afwijken van de oorspronkelijke loop. De ligging van recreatieve routes dient uitgewerkt te worden met respect voor de natuur, grondgebruikers en omwonenden. Uitwerken van de invulling van NNB -percelen, inclusief landschappelijke inpassing. Bepaald moet worden wie, waar, welk beheer gaat voeren. Uitwerken van de benedenstrooms gelegen cultuurhistorische elementen van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie.
75
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Halsche beek
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • • • • • • •
Omwonenden, eigenaren en pachters Gemeenten Grave en Mill en Sint Hubert Staatsbosbeheer ZLTO Provincie Noord-Brabant Groen Ontwikkelfonds Brabant Heemkundekring RBT Land van Cuijk Milieuvereniging Land van Cuijk
Primaire acties
• • •
Gebiedsbijeenkomst schetsontwerp Continueren kavelruil en/of grondaankoop Uitwerken visie tot ontwerp t.b.v. integraal projectplan waterwet.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
76
Factsheet
Integrale wateropgaven Laarakkersche waterleiding
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
(Beleids)opgaven
De bovenloop van de Laarakkersche waterleiding ligt ter hoogte van Haps in landbouwgebied. De zandige gronden zijn droogtegevoelig. De middenloop stroomt door de landgoederenzone, waar de aanwezige natuur t.o.v. het voorziene natuurtype verdroogd is, maar de drooglegging voldoende is voor de landbouw. De benedenloop stroomt langs landgoed Tongelaar, waarna de beek uitmondt in de Lage Raam. Voor de natuur op de landgoederen is de waterkwaliteit onvoldoende. Voor Tongelaar geldt ook dat het peil te laag is en NNB-percelen nog ingericht dienen te worden. Verder dient er een stuw nog vispasseerbaar gemaakt te worden. Namelijk de stuw in het afleidingskanaal tussen landgoed Barendonk en de Lage Raam. • • • • • • •
Natuur Netwerk Brabant: vlakdekkende natuur en EVZ’s Vrije vismigratie vanuit de KRW (1 stuw) Optimalisatie oppervlaktewaterpeil voor landbouw en natuur (GGOR) Recreatieve ontsluiting beekdal Landschappelijke versterking Beerse Overlaat en Landgoederenzone Beleefbare cultuurhistorie van de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie Uitwerken restopgave IGP Laarakkersche Waterleiding: Groene verbinding tussen de Landgoederenzone en het Maasheggengebied.
Ontwerprichting Onderbouwing
In dit deelgebied ligt een relatief complexe wateropgave. Er is behoefte aan water, maar de kwaliteit ervan schiet te kort voor de natuurdoelen. Omdat in de huidige situatie de natuurdoelen en hoger gelegen landbouwgronden met verdroging te maken hebben, is er een (grond)waterbehoefte. Bij droogte wordt daarom effluent vanuit de RWZI in Haps ingelaten. De kwaliteit voldoet aan de normen, maar vanuit natuurperspectief is deze aanvulling te voedselrijk in vergelijking met de gewenste grondwaterkwaliteit. Ten zuiden van Cuijk stroomt landbouwwater door de NNB-natuur van de Zevenhutten. Ten zuiden van Gassel ligt de koppeling vanuit de Tochtsloot naar het stroomgebied van Laarakkersche Waterleiding (Biestgraaf) die voedselrijk landbouwwater aanvoert richting de NNB-gronden op landgoed Tongelaar. De koppeling is aangelegd om de omgeving Tochtsloot te ontlasten bij gestremde afvoer door hoogwater op de Maas. Voor beide NNB-gebieden geldt dat het voedselrijke water ongewenst is en leidt tot eutrofiëring van NNB. Een deel van de NNB-gronden op Tongelaar moet nog ingericht worden (zie factsheet Tongelaar). Bij de Tochtsloot ontbreekt nog een deel EVZ. De Laarakkersche waterleiding is al heringericht volgens de KRW- en EVZ-opgaven. Vrije vismigratie is echter nog een aandachtspunt.
De stuw in het afleidingskanaal tussen landgoed Barendonk en de Lage Raam dient nog vispasseerbaar gemaakt te worden. Ook dient het beekdal beter recreatief ontsloten te worden. De benedenloop loopt door de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie. Daarom liggen de oude landgoederen en boerderijen ook op terpen. Herstel van typerende elementen als terpen is gewenst ten behoeve van een betere herkenbaarheid en beleefbaarheid (zie factsheet Beerse Overlaat). Daarbij hoort ook het behouden en waar mogelijk versterken van de landschappelijke openheid van de Beerse Overlaat en de relatieve geslotenheid van het coulisselandschap van de landgoederenzone (zie factsheet Landschappelijke versterking).
77
Factsheet Vervolg
Integrale wateropgaven Laarakkersche waterleiding •
•
• • • •
Laarakkersche Waterleiding bovenstrooms: Het gebied is bovenstrooms droogtegevoelig. Zowel landbouw als natuur hebben behoefte aan water. Daarom wordt in tijde van droogte het effluent van de RWZI Cuijk op de Laarakkersche Waterleiding ingelaten. Het effluent voldoet aan de normen, maar gestreefd wordt naar een verdere kwaliteitsverbetering t.b.v. de natuurdoelen benedenstrooms. Onderzocht zal worden of het omleiden van dit bovenstrooms deel richting de Tochtsloot mogelijk is. Laarakkersche Waterleiding benedenstrooms: In het westelijk gedeelte van de landgoederenzone ligt Tongelaar in een groot deel in het Natuur Netwerk Brabant. Om de verdroogde natuur te vernatten is peilopzet gewenst van o.a. stuw Meisevoort . Ook in het middelste gedeelte bij landgoed Barendonk en de oostelijk gelegen landgoederen is voor de inliggende NNB het grondwaterniveau te laag. Gezocht wordt naar mogelijkheden ook in deze omgeving meer water vast te houden met hogere stuwpeilen in het voorjaar via de stuwen bij de Raam (Beerseweg/Broekkant) en Barendonk (Ossenbroek, Hiersenhof en De Dennen). Maar dit leidt ook tot vernatting van landbouwkundige gronden zoals bijBroekkant - Lochtjesweg en Grote Dorshees. Daarom dienen met de betrokkenen gesprekken gevoerd te worden. Daarbij worden mogelijkheden en middelen aangereikt. Tochtsloot: bij hoogwater op de Maas kan het gebied zijn water niet kwijt.
Hiervoor is een verbinding naar de Raam aangelegd. Ongewenst neveneffect is dat voedselrijk landbouwwater in het natuurgebied rondom Tongelaar uitstroomt. Voor de NNB-doelen is daar ook peilverhoging gewenst die door de koppeling nu niet mogelijk is. De koppeling heeft meerdere varianten: Aanleg van een gemaal aan de Maasdijk dat de Tochtsloot kan bemalen. Verlengen van de huidige koppeling in noordwestelijke richting rond stuw Meisevoort. Vergroten van de huidige koppeling eventueel in combinatie met één van bovenstraande maatregelen, om de vernatting bij stremming nog verder te beperken.
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • •
ZLTO Land van Cuijk Noord Landgoederen Brabants Landschap Milieuvereniging Land van Cuijk
Primaire acties
• • • •
Integrale afweging van oplossingsrichtingen maken op basis van criteria en samen met de partners. Opstellen ontwerp EVZ Tochtsloot. Kavelruil en/of grondaankoop starten voor de EVZ. Projectplan Waterwet opstellen en ter inzage leggen als voorbereiding op de uitvoering.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
78
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Lage Raam
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
(Beleids)opgaven
De Lage Raam -binnen de context van de Verborgen Raamvallei- loopt van het Duits lijntje tot stuw Kammerberg, nabij de samenkomst met het Peelkanaal. Via meerdere stuwen wordt het peil in de beek en daarmee van de aanliggende gebieden bepaald. Deze stuwen zijn nog niet vispasseerbaar. Bovenstrooms ligt de beek in landbouwgebied, benedenstrooms wordt dit verweven en vervolgens NNB. De peilen zijn niet optimaal. Voor de natuur te laag en de landbouw kampt van tijd tot tijd met overlast. Waar de beek buiten NNB-gebied ligt functioneert deze als EVZ. De beek is nu beperkt beleefbaar. Door de aanleg van de waterberging, zal een deel van het beekdal statistisch gezien eens per 100 jaar inunderen. Er zijn verschillende oversteken, maar nergens kan men parallel aan de beek recreëren. • • • • •
Kaderrichtlijn Water: beekontwikkeling als moerasbeek en vrije vismigratie Natuur Netwerk Brabant: vlakdekkende natuur en EVZ’s Optimalisatie oppervlaktewaterpeil voor landbouw en natuur (GGOR) Gedegen beheer en onderhoud t.b.v. afdoende afvoercapaciteit Recreatieve ontsluiting beekdal
Ontwerprichting Onderbouwing
Het overkoepelende doel is een robuust, toekomstbestendig watersysteem. Daarvoor krijgt de beek een tweefasenprofiel: een smaller, licht slingerend en dieper deel dat opengehouden wordt vanaf de oever en zo voor adequaat peilbeheer zorgt. En een aanliggend breed en ondiep deel waarbinnen de buffering van afvoerpieken kan plaatsvinden en de natuurdoelen voor de moerasbeek worden gerealiseerd. Langs de stroomgeul voor de afvoer komt een beheerpad dat ontsloten is voor recreanten. Het geheel wordt circa 50 m breed. Benedenstrooms, ter hoogte van de Egweg, komt in de Graafsche Raam een nieuwe stuw. Deze stuw krijgt een aanzienlijk hoger peil ten behoeve van de NNB-natuur rondom Tongelaar. Mogelijk negatieve effecten op agrarische ronden worden gemitigeerd of vergoed. Hiervoor zijn uiteenlopende middelen beschikbaar. De stuwen Garisveld en Kammerberg zijn door de bouw van de nieuwe stuw niet meer nodig. Om wateroverlast van de agrarische omgeving bij Millsveld te voorkomen, komt bij de monding van de Roode beek een gemaaltje om de afvoerpieken vanuit Millsveld bij gestremde lozing toch af te kunnen toppen. Stuw Hollanderbroek wordt nog nader geanalyseerd. Deze heeft nu een watervasthoudende functie voor het bovenliggende landbouwgebied. De stuw is echter (nog) niet vispasseerbaar. Het peilbeheer op de Lage Raam wordt ook robuuster.
Voor de piekafvoeren is nu meer ruimte, waardoor deze minder snel tot overlast leiden. In de zomer zal het peil wat verder uitzakken dan in de huidige situatie. Hiermee wordt de natuurlijke bufferende werking vergroot om zomerpieken beter te kunnen verwerken.
Vervolg
• •
Een integraal ontwerp is nodig, om de ruimtelijke spreiding van maatregelen te kunnen duiden. Het ontwerp dient als input voor het Projectplan Waterwet dat ter inzage gelegd wordt. Een beheerteam wordt opgezet voor de afstemming en evaluatie van het beheer in en om de Lage Raam.
79
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Lage Raam
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • • • • • •
Omwonenden, eigenaren en pachters ZLTO Land van Cuijk Noord Brabants Landschap RBT Land van Cuijk Cultuurhistorische verenigingen Gemeente Mill en Sint Hubert en Cuijk Provincie Noord-Brabant Milieuvereniging Land van Cuijk
Primaire acties
• • • •
Opstellen integraal ontwerp. Kavelruil en/of Grondaankoop wordt voortgezet. Opzetten beheerteam. Integraal Projectplan Waterwet opstellen en ter inzage leggen als voorbereiding op de uitvoering.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
80
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Graafsche Raam
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
(Beleids)opgaven
De Graafsche Raam stroomt van (stuw) Meisevoort tot het gemaal Van Sasse aan de Maasdijk. Een groot deel van de beek ligt in NNB-gebied. Grofweg tot aan Escharen. De natuur is hier verdroogt. Hier ligt ook de voorkeursvariant voor de waterbergingskade en -stuw: ter hoogte van de Egweg. Tussen Escharen en Grave is sprake van een agrarisch landschap, waar een natuurlijke inrichting gewenst is. Daarna wordt de Raam onderdeel van het vestingwerk van Grave. De aftakking naar de Hertogswetering vergt nog een inrichting als EVZ. En ten slotte volgt nog een traject langs de doorgaande weg tot aan het gemaal Van Sasse. Van daaruit dient nog een droge EVZ gerealiseerd te worden. De Graafsche Raam valt samen met de Beerse Overlaat. Samen met de vestingwerken van de stad Grave is dit het meest oostelijke deel van de Zuiderwaterlinie. De westflank maakt met een groot aantal bewaarde gebleven kazematten onderdeel uit van de Peel-Raamstelling. Deze rijke watergebonden geschiedenis is nu, op de vestingwerken na, nagenoeg niet recreatief ontsloten. De ontwikkelingen gericht op realisatie van de Vestingsvisie door de gemeente Grave, en de ontwikkelingen in dit deelgebied kunnen elkaar versterken bij het beleefbaar maken van de Zuiderwaterlinie’. • • • • • •
Kaderrichtlijn Water: beekontwikkeling als langzaamstromende laaglandbeek en vrije vismigratie (3 stuwen) Natuur Netwerk Brabant: vlakdekkende natuur en EVZ’s Optimalisatie oppervlaktewaterpeil voor landbouw en natuur (GGOR) Aanleg van waterberging ter ontlasting van de stad Grave Recreatieve ontsluiting beekdal Zichtbaar en beleefbaar maken van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie.
Ontwerprichting Onderbouwing
Vervolg
De Graafsche Raam krijgt moerasoevers, passend bij de natuurlijke inrichting. Ter hoogte van de Egweg worden de waterbergingskade en -stuw gerealiseerd, uiteraard vispasseerbaar. Hiermee wordt het peil verhoogd voor de verdroogde natuur rondom Tongelaar. Effecten van de structurele peilophoging en van de incidentele waterberging op agrarische ronden worden gemitigeerd of afgekocht. Hiervoor zijn uiteenlopende middelen beschikbaar. Op plaatsen komt een nieuwe oversteek voor recreanten, zoals bij Vogelshoek en Escharen. Zo wordt het beekdal beter beleefbaar. Op de oostflank valt dit samen met het herstel en de betere beleefbaarheid van de landschapselementen in en om de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie. Denk aan de dijkjes, wielen en terpen. Op de westflank van het beekdal zijn plannen voor een recreatieve structuur in combinatie met de Peel-Raamstelling. Op verschillende trajecten liggen kansen om de recreatieve route af te buigen van de doorgaande autoroute en te combineren met de kazematten. Hierdoor kan de potentie van de Peel-Raamstelling benut worden. Zo zijn er ideeën voor het herstel van een stelling en het toegankelijk maken van kazematten. Benedenstrooms liggen nog enkele zijtakken waar een inrichting als EVZ voor nodig is. Hiervoor dient een ontwerp gemaakt te worden en grond aangekocht te worden. • •
Een integraal ontwerp is nodig, om de ruimtelijke spreiding van maatregelen te kunnen duiden. Het ontwerp dient als input voor het Projectplan Waterwet dat ter inzage gelegd wordt. Onderzoek is nodig naar de kostendekking van de inspirerende plannen voor het beter beleefbaar en zichtbaar maken van de Peel-Raamstelling, de Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie.
81
Factsheet
Integrale beekontwikkeling Graafsche Raam
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • • • • • •
Omwonenden, eigenaren en pachters ZLTO Land van Cuijk Noord Brabants Landschap RBT Land van Cuijk Cultuurhistorische verenigingen Gemeente Cuijk, Grave en Mill & St Hubert Provincie Noord-Brabant Milieuvereniging Land van Cuijk
Primaire acties
• • • •
Opstellen integraal ontwerp. Voortzetten kavelruil en / of grondaankoop. Opzetten beheerteam. Integraal Projectplan Waterwet opstellen en ter inzage leggen als voorbereiding op de uitvoering.
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
82
Factsheet
Natuurontwikkeling Tongelaar
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
(Beleids)opgaven
Het landgoed Tongelaar ligt centraal in het projectgebied Verborgen Raamvallei. Op het landgoed komt een aantal waterlopen samen (o.a. Lage Raam, Peelkanaal, Ottersgraaf, Biestgraaf, Laarakkerse Waterleiding) en die uiteindelijk de Graafse Raam vormen. Het gehele landgoed kent een natuurbestemming. Ecologisch beheerde akkers en graslanden worden omzoomd door houtsingels en statige lanen. Verscholen in het groen liggen oude boerderijen en kasteel Tongelaar (een voormalige motte-burcht) is beeldbepalend aanwezig. Voor de NNB-natuur op landgoed Tongelaar is de waterkwaliteit onvoldoende, het peil te laag en dienen NNB-percelen nog omgezet en/of ingericht te worden. In Kasteel Tongelaar is als een infopunt ingericht en horeca is aanwezig. Het landgoed heeft bij de entree een grote parkeerplaats en diverse informatiedragers (infopaneel, folders etc.). Maar nog niet alles wordt over het landgoed en haar natuurkwaliteit en geschiedenis verteld. • • • • •
Natuur Netwerk Brabant: vlakdekkende natuur Beekdalontwikkeling Optimalisatie waterpeil voor natuur (GGOR) Recreatieve ontsluiting Beleefbare cultuurhistorie o.a. landgoed en Kasteel, Beerse Overlaat
Ontwerprichting Onderbouwing
Omdat er in de huidige situatie in dit deelgebied de natuurdoelen met verdroging te maken hebben is er behoefte aan (grond-)water. De kwaliteit van het oppervlaktewater schiet te kort voor de natuurdoelen. Dit speelt uitsluitend ten tijde van inundaties. Landbouwwater en sterk verdund effluent stroomt door het landgoed. Een aantal peilbepalende percelen dient omgezet te worden naar natuur; dit geldt mogelijk ook voor een aantal regulier verpachte percelen. Hiermee komt de weg vrij voor peilopzet, beekdalherstel en natuurontwikkeling. Het stuwpeil van stuw Meisevoort kan gezien de natuurpercelen maximaal verhoogd worden tot ca. 8.40m+NAP. De koppelleiding van het systeem van de Tochtsloot kan om de laagste delen van het landgoed geleid worden. In 2016/2017 is van een aantal kansrijk geachte percelen het fosfaatgehalte van de bovengrond bepaald. Dit onderzoek heeft geresulteerd in een rapportage met kaarten en te ontgraven dieptes. Tevens zijn aanbevelingen voor de waterpeilen gegeven. De stuw voor het sturen van het waterbergingsgebied wordt ook gebruikt voor het instellen van het OGOR-peil van het landgoed. Alle stuwen in de waterlopen op het landgoed worden vispasseer gemaakt. Met beide maatregelen wordt invulling gegeven aan het beekdalherstel. Het bezoekersaantal is nog te laag. De bezettingsgraad van het kasteel en infopunt kan omhoog.
Vervolg
• • • •
Optimaliseren van plan (m.n. inzichtelijk maken gevolgen peilverhoging) Continueren gesprekken met betrokken eigenaren/pachter. Bovenstaande uitwerken in projectplan waterwet, omgevings- en ontgrondingsvergunning. Recreatieve wensen nader uitwerken.
83
Factsheet
Natuurontwikkeling Tongelaar
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Brabants Landschap
Te betrekken partijen
• • • • • •
Waterschap Aa en Maas ZLTO Land van Cuijk Noord / ANV Stichting Myllesheem RBT Land van Cuijk Gemeente Grave en Mill en Sint Hubert Provincie Noord-Brabant
Primaire acties
• • • • •
Integrale afweging van oplossingsrichtingen maken op basis van criteria en samen met de partners. Grondaankoop / functiewijziging Projectplan Waterwet opstellen en ter inzage leggen als voorbereiding op de uitvoering. Opstellen en aanvragen Omgevingsvergunning Opstellen en aanvragen Ontgrondingsvergunning
Belangrijkste kentallen
• • • • •
19 ha verwerven of functiewijziging NNB 27 ha ontpachting in NNB 48 ha inrichting NNB 23 ha maaiveldverlaging tbv ontwikkeling nat schraalland ± 5,3 km2 (grond-)waterstandsverhoging
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
84
Factsheet
Toekomstbestendige particuliere Beerse landgoederen
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
In het hart van de Raamvallei ligt de landgoederenzone. De samenhang van hoge en droge gronden omzoomd door moerassen, was een uitstekende vestigingsplek voor versterkte huizen en landgoederen. Door de nabijgelegen landgoederen heeft de landschappelijke ontwikkeling hier relatief stil gestaan. Nu vormt het een baken van rust in een prachtig coulisselandschap. Elk landgoed heeft zijn eigen bedrijfsvoering. Maar de kernwaarden van rust en natuur, behoud en versterking staan bij elk hoog in het vaandel.
(Beleids)opgaven
De ontwikkeling van een visie op toekomstbestendige landgoederen vloeit niet direct voort uit concrete (beleids)opgaven.
Ontwerprichting Onderbouwing
De visie op toekomstbestendige landgoederen heeft uiteraard meerwaarde voor de landgoederen zelf. Vanuit dit Gebiedsplan gerelateerd is de visie van grote meerwaarde om de toegevoegde waarde in samenhang met de ontwikkelingen rondom de landgoederenzone, zoals geschetst in dit Gebiedsplan, vorm te geven. Het gaat daarbij om een visie die in gaat op de thema’s van dit Gebiedsplan: water, natuur, landbouw, landschap, recreatie en cultuurhistorie.
Vervolg
De visie dient invulling te geven op de inhoudelijke raakvlakken vanuit dit Gebiedsplan: • • • •
Optimalisatie peilbeheer voor natuur en landbouw Landschappelijke versterking Recreatieve zonering en regulering Zichtbaarheid en beleefbaarheid van de Beerse Overlaat
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Landgoedeigenaren
Te betrekken partijen
De visie is van de Landgoedeigenaren zelf. Het is aan hen wie te betrekken. Bij de totstandkoming van de visie kunnen de volgende partijen mogelijk een rol vervullen:
Primaire acties
• • • •
Brabants Landschap Gemeenten Cuijk, Grave, Mill en Sint Hubert Waterschap Aa en Maas RBT Land van Cuijk
• •
Het Samen met natuurpartijen zoals Brabants Landschap een beeld vormen over de natuurwaarden en het natuurbeheer op de landgoederen. Het organiseren van een schetssessie met als doel een visie op te stellen op het vlak van water, natuur, landbouw, landschap en recreatie, zowel binnen de landgoederen zelf als in relatie met de zone eromheen. Samen met Waterschap Aa en Maas en Brabants Landschap de uitstraling van de peilverhoging van stuw Meisevoort bespreken en nagaan welke middelen ingezet kunnen worden.
•
85
Factsheet
Toekomstbestendige particuliere Beerse landgoederen • •
Samen met het Waterschap de peilaanpassing in het afleidingskanaal afstemmen (m.n. Barendonk en Ossenbroek). Het met de provincie bespreken van de natuurtypen (m.n. Ossenbroek en De Dennen).
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
86
Factsheet
Peelkanaal
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie (Beleids)opgaven
Het Peelkanaal heeft reeds een integrale herinrichting ondergaan vanuit opgaven voor KRW, EVZ, recreatie en cultuurhistorie. Benedenstrooms resteert nog een GGOR opgave en dienen nog twee stuwen vispasseerbaar gemaakt te worden. • •
KRW: vrije vismigratie (3 stuwen) Optimalisatie oppervlaktewaterpeil voor landbouw en natuur (GGOR)
Ontwerprichting Onderbouwing
Vervolg
De monding van het peelkanaal valt samen in het NNB-gebied rondom Tongelaar. De natuur is hier verdroogd. Verhoging van het peil is voor natuur gewenst. Daarvoor is een nieuwe stuw (stuw 0) voorzien. Tussen stuw 0 en stuw 1 ligt echter een landbouwgebied waarmee rekening gehouden moet worden. Samen met de omgeving wordt bepaald wat de mogelijkheden zijn voor het gewenste peil passend bij de aanwezige functies. De stuwen dienen tevens vispasseerbaar te worden gemaakt. • •
Afstemming waterstandverhoging in overleg met betrokkenen (zie factsheet GGOR). Ontwerpen van de vispassage per stuw.
Proces naar uitvoering Trekkende partijen
Waterschap Aa en Maas
Te betrekken partijen
• • • • •
Omwonenden, eigenaren en pachters ZLTO Land van Cuijk Noord Brabants Landschap Gemeente Cuijk, Grave en Mill & St Hubert Milieuvereniging Land van Cuijk Noord
Primaire acties
• •
Uitwerken waterstandsverhoging rondom Stuw 0 Ontwerpen van de vispassage per stuw.
87
6.2 Thematische Factsheets In de tabellen op de hierna volgende pagina’s zijn de thematische factsheets opgenomen voor de thema’s: • • • • • • • •
Natte en droge ecologische verbindingszones completeren Beerse Overlaat en Zuiderwaterlinie Landschappelijke versterking Recreatieve bereikbaarheid Waterkwaliteit Bodemverbetering Lumbricus Waterberging hoogwaterbescherming Grave GGOR optimaal peil voor landbouw en natuur
GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018
88
Factsheet
Natte en droge Ecologische Verbindingszones completeren
Doelen en kansen Locatie en schets huidige situatie
(Beleids)opgaven
Op de flanken van de Verborgen Raamvallei liggen de grotere natuurgebieden. Het gaat met name over bossen en in mindere mate heide. Daartussen liggen houtwallen en beken die veelal een verbindende functie hebben via de parallel lopende EVZ´s. Het merendeel van de droge en natte EVZ’s is al gerealiseerd. Maar verspreid over het gebied resteert nog een relatief grote opgave. •