2018-29a bijlage 1.Gebiedsplan Raam.pdf

GEBIEDSPLAN RAAM Samen werkt beter!

DEFINITIEF | MEI 2018

Foto: Waterschap Aa en Maas

Foto: landgoed Barendonk GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

2

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD

4

SAMENVATTING

6

1.

10

2.

3.

INLEIDING

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

De Verborgen Raamvallei Het Gebiedsplan Raam Plangebied Onze ambities Gezamenlijke aanpak bron van succes Samen verder Leeswijzer

KENMERKEN

2.1 2.2 2.2.1 2.2.2 2.3 2.3.1 2.3.1.1 2.3.1.2 3.3.2 3.3.2.1 3.3.2.2 2.4 2.5 2.6 2.6.1 3.4.2 3.4.3

Karakterschets Ondergrond Geomorfologie Maaiveldhoogte Water Oppervlaktewater Kwantiteit Kwaliteit Grondwater Kwantiteit Kwaliteit Landschap Cultuurhistorie Gebruik Landbouw Natuur Recreatie

AMBITIES

10 10 10 10 12 12 15

4.

VISIE RAAMVALLEI 2030

50

5.

ONTWIKKELING PER STROOMGEBIED

56

6.

KANSRIJKE PROJECTEN EN KOSTEN

72

Integrale Factsheets Sectorale Factsheets

72 87

7.

DE WEG NAAR UITVOERING

104

Organisatie Middelen en instrumenten

104 104

8.

BEHEER EN ONDERHOUD

108

Beheer en onderhoud Monitoring

108 108

BIJLAGE 1: LIJST MET AFKORTINGEN

112

BIJLAGE 2: DE VERBORGEN RAAMVALLEI

113

BIJLAGE 3: KNELPUNTEN WATERLOPEN

114

BIJLAGE 4: LUMBRICUS

116

BIJLAGE 5: FINANCIËLE MIDDELEN

118

COLOFON

120

18

20 20 20 22 24 24 24 24 26 26 26 28 30 34 34 36 38

42

5.1 5.2 5.3 5.4 5.3 5.4 7.1 7.2 8.1 8.2

Laarakkerse Waterleiding & Landgoederenzone Hooge Raam & Halsche Beek Lage Raam & Graafsche Raam Peelkanaal

58 62 64 68

3

VOORWOORD Gebiedspartners maken samen het Gebiedsplan! Het gebied rond de beek de Raam is een prachtig gebied dat nog min of meer verborgen en onontdekt is: een verborgen parel in het Land van Cuijk. De Raam is een beek die stroomt in het landelijk gebied tussen de gemeenten Mill en Sint Hubert, Cuijk en Grave en die uitmondt in de Maas bij Grave. Jos van den Boogaart, wethouder van de Gemeente Mill en Sint Hubert en voorzitter van het Platform Verborgen Raamvallei: ”Het is waardevol om al het goede in dit gebied te behouden”. Het gebied heeft prachtige kabbelende watertjes, plassen en vennen, landgoederen, akkers en weiden met koeien en paarden, karakteristieke boerderijen, stoere bunkers en waardevolle natuur. “Ik ben trots op dit prachtige gebied en wil dat iedere inwoner en bezoeker er van blijft genieten“, besluit Jos. Om deze parel te behouden en waar mogelijk te optimaliseren is er in 2013 een samenwerking gestart waarin 21 partijen zich hebben verbonden om samen de verschillende ambities in het gebied te realiseren. In dit Gebiedsplan Raam dat nu voor u ligt is een visie op het gebied omschreven dat een eerste aanzet geeft om de opgaven in het gebied samen te verwezenlijken.

Dagelijks Bestuurslid van Waterschap Aa en Maas Ernest de Groot licht toe: “In de afgelopen jaren is door de betrokken partijen in het gebied met enorm enthousiasme gewerkt aan het in kaart brengen van de opgaven en wensen in het gebied. Er is veel energie gestoken in een gebiedsgericht, integraal Gebiedsplan voor de Raam. Er is duidelijk voor gekozen om in samenwerking met grondeigenaren, belangenorganisaties, terreinbeheerders en overheden stappen te zetten. Het is mooi om te GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

zien dat de verschillende belangen in het gebied nu samenkomen en de ambities gerealiseerd gaan worden.” Er wordt niet alleen gewerkt om het goede in dit gebied te behouden, maar ook aan het optimaliseren van het gebied waar nodig. “Dit is ook noodzakelijk”, aldus Ernest de Groot. “We staan op een punt dat we nu concrete oplossingen moeten zoeken en vinden voor actuele issues. We krijgen bijvoorbeeld steeds meer te maken met weersextremen, van piekbuien tot droogte. Hier willen we ons zo goed mogelijk op voorbereiden.” Volgens Jos van den Boogaart gaat dit zeker lukken met dit Gebiedsplan: “De ambities en opgaven zijn duidelijk, we moeten nu gaan denken in oplossingen en aan de slag gaan. Met dit plan als startpunt én de prettige manier van samenwerken in het gebied hebben wij daar vertrouwen in!” Jos van den Boogaart, Wethouder Gemeente Mill en Sint Hubert en voorzitter Platform Verborgen Raamvallei Ernest de Groot, Dagelijks Bestuurslid Waterschap Aa en Maas

Gebiedsplan Raam als onderdeel van De Verborgen Raamvallei De Raamvallei is een aantrekkelijk en gevarieerd gebied, kent een grote verscheidenheid aan flora en fauna, herbergt waardevolle cultuurhistorie en agrarische bedrijven met in potentie goede perspectieven voor ontwikkeling in samenspel met natuur en water. De kern van het gebied vormt het watersysteem van de Raam. Er zijn mooie mogelijkheden in het gebied voor toeristische en recreatieve ontwikkeling. Daarnaast komen er in het gebied diverse overheidstaken samen, die als beleidsopgave op de agenda staan. Zo ligt er een noodzakelijke waterbergingsopgave en is er de behoefte om het watersysteem in het gebied te optimaliseren. 21 partijen hebben hun krachten gebundeld om in samenwerking met elkaar de Verborgen Raamvallei verder te ontwikkelen. Dat doen ze allemaal vanuit hun eigen mogelijkheden. Deze partijen vormen samen: Platform ‘De Verborgen Raamvallei’. Een onderdeel van De Verborgen Raamvallei is dit Gebiedsplan Raam. In het gebied rondom de Raam zijn oplossingen gevonden om meerdere doelen op het gebied van water, natuur, landbouw, recreatie, infra en cultuurhistorie met elkaar te verenigingen. Er is ruimte voor ecologisch beekherstel en ecologische verbindingszones, we willen de toegankelijkheid van het gebied verbeteren en we streven naar een goed waterpeil voor landbouw en natuur. 4

Foto: Waterschap Aa en Maas 5

Het proces dat heeft geleid tot dit Gebiedsplan heeft partijen in het gebied nog sterker verbonden. Het Gebiedsplan vormt dan ook een goed uitgangspunt voor het in samenhang uitvoeren van alle gezamenlijke doelen. We hebben er vertrouwen in dat zo een beter en gezonder woon- en leefklimaat voor de inwoners van de gemeenten Cuijk, Grave en Mill en Sint Hubert en haar bezoekers kan worden gerealiseerd.” Coen Oomens en Peter Broekmans Gemeenten Cuijk, Grave en Mill en Sint Hubert Het is een afgewogen proces om tot een Gebiedsplan te komen wat door veel ZLTO leden positief gedragen wordt. En waar eenieder kansen en uitdagingen in ziet. Hans Vermeulen ZLTO Land van Cuijk Noord Het Gebiedsplan Raam staat voor een robuuste en gezonde aanpak voor natuur en water. Het Gebiedsplan is mooi in balans: iedereen kan een stukje van het eigen doelbereik terugvinden in dit plan. Martijn Schraven Milieuvereniging Land van Cuijk Gebiedsplan Raam betekent voor ons met en voor de streek natuur en landschap in het gebied van de Raamvallei een grote impuls te geven. Daarnaast landgoed en Kasteel Tongelaar meer onder de aandacht te brengen bij de bewoners en bezoekers van dit prachtige gebied. Martijn Fliervoet Brabants Landschap Door eendrachtige samenwerking van alle gebiedspartijen is er een prachtig Gebiedsplan ontstaan waarin recreatie en toerisme en cultuurhistorie volop aandacht krijgen.

Na de realisatie van de plannen zal dit een geweldige stimulans zijn voor recreatie en toerisme en wordt cultuurhistorie beter beleefbaar in het gebied. Carel van Genugten Rob Vloet RBT-LvC (Toeristisch Platform Land van Cuijk/RBT) Heemkundekringen (Myllesheem/Sporen van de Oorlog)

Op dit Gebiedsplan mogen we trots zijn als waterschap. Een van de eerste projecten waarin we op grote schaal intensief samen met anderen partijen hebben gewerkt aan onze eigen ambities en de opgaven van anderen. Met oog voor elkaars belangen, verenigd in een inhoudelijk sterk plan gericht op duurzame samenwerking, zodat we op de toekomst voorbereid zijn. Ingrid Rijkers, Patrick Oomens, Elka Vuteva Waterschap Aa en Maas Ik vind het heel bijzonder dat binnen de Raamvallei, ondanks soms verschillende belangen en inzichten, altijd in een goede sfeer en elke keer weer door alle partijen in goed overleg gezocht wordt naar oplossingen die voor iedereen goed of op zijn minst acceptabel zijn. Er is sprake van een groot “WIJ-gevoel’ waarmee je samen heel veel kunt bereiken !!! Mario Graat Provincie Noord-Brabant Het ontwikkelen van het Gebiedsplan Raamvallei is een uitdaging geweest, maar het heeft uiteindelijk veel gebracht, mede door de open en goede sfeer waarin met begrip voor waar de ander voor staat aan het plan is gewerkt. Wij zijn verheugd dat het belang van het behouden en versterken van de meerwaarde die de landgoederen bieden in het plan wordt onderkend, maar vooral dat er nu een gedegen plan ligt waarin een goede balans is gevonden tussen alle betrokken belangen. Het zal daarmee een belangrijke impuls geven aan de verdere ontwikkeling van de Verborgen Raamvallei.

Maurits van Hövell tot Westerflier, Liesbeth Hermanussen-Thijssen Particuliere Beerse landgoedeigenaren Als ANV Raamvallei zijn wij erkentelijk naar alle betrokken partijen voor het tot stand komen van het Gebiedsplan. Vanwege het tot stand komen van extra waterberging, gekoppeld aan een positieve ontwikkeling voor landbouw en natuur. We verwachten ook bij de uitvoering nauw betrokken te blijven. Louis Hermanussen Agrarische Natuurvereniging Raamvallei Het belang van de gemeente Landerd ligt hoofdzakelijk op de GGOR en bevat de disciplines ruimtelijke bestemmingen, natuur en landschap en waterbelangen. Het is voor mij de eerste keer dat ik middels een MGA proces een dergelijk plan mee uitwerk. Ik heb de samenwerking als goed en leerzaam ervaren. Vanwege deze onafhankelijke procesbegeleiding konden alle belangen gelijkwaardig worden ingebracht. Ik hoop voor de toekomst dat de samenwerking tijdens de uitvoering ook zo goed blijft als tijdens de administratieve uitwerking van het Gebiedsplan. Adrie Hanegraaf Gemeente Landerd Foto: Daan Besselink

SAMENVATTING ‘Samen werkt beter!’ Vanuit dat perspectief is dit Gebiedsplan Raam opgesteld gericht op de thema’s water, natuur, landbouw, cultuurhistorie, landschap en recreatie. Alle betrokken partijen willen samen meerwaarde creëren in dit gebied. Zij hebben ambities en opgaven vertaald in een visie en uitvoeringsprogramma. Vanuit de overtuiging en betrokkenheid om het gebied nog mooier te maken! Het stroomgebied van de Raam ligt in de gemeenten Landerd, Cuijk, Grave en Mill en Sint Hubert. Je vindt er beken, plassen en vennen, landgoederen, akkers en weiden met koeien en paarden, karakteristieke boerderijen, stoere kazematten en waardevolle natuur. Een prachtig gebied nog min of meer verborgen en onontdekt: de Verborgen Raamvallei. De wens is om als gebied veerkrachtig, waardevol en authentiek te blijven. In het gebied liggen meerdere grote wateropgaven. Het waterschap heeft daarom initiatief genomen om onder de koepel van de ‘Verborgen Raamvallei’, samen met tien partijen een gebiedsproces te starten. We werken integraal aan de volgende ambities: • • • • • • • •

Betere kwaliteit van water en natuur Herkenbaar cultuurlandschap Beleefbare cultuurhistorie Sterker recreatief netwerk Unieke landgoederen Hoogwaterbescherming Grave Toekomstbestendige landbouw Robuust watersysteem

Het resultaat van het gezamenlijk doorlopen gebiedsproces is dit Gebiedsplan Raam. Voor de uitwerking van hoogwaterbescherming Grave is een milieueffectrapportage (MER Arcadis, 2018) opgesteld. Om te komen tot een robuust watersysteem is een GGOR opgesteld (Raaijmakers, 2018): het gewenst grond- en oppervlaktewaterregime (GGOR) voor de streefpeilen voor landbouw- en natuurgebieden. Aan de hand van dit Gebiedsplan zetten we de stap naar uitvoering. Concreet pakken we 16 projecten op. Deze projecten zijn integraal of thematisch van aard en in de factsheets beschreven.

Het Gebiedsplan Raam is het slotstuk van een nauwe samenwerking waarin de partijen uit het gebied elkaar hebben leren kennen en waarderen. Maar het is nog veel meer het startsein van de uitvoering, die we gezamenlijk oppakken!

De hiernaast weergegeven visiekaart uit hoofdstuk 4 geeft een goed beeld van de samenhang van alle diverse projecten. Samengevat kunnen we zeggen dat: •

• • • •

• GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

•

ruimte van de landgoederen waarderen en we meedenken in het creëren van sterke economische dragers voor behoud en versterking van de landgoederen. We de samenwerking voorzetten tijdens de uitvoering en ook daarna bij het beheer, onderhoud en de monitoring.

We het watersysteem optimaliseren voor landbouw en natuur door meer te conserveren middels peilopzet en we afvoerpieken reduceren door een betere sturing van het watersysteem; We een waterberging realiseren om schade door wateroverlast bij extreme piekbuien in de bebouwde omgeving van Grave te voorkomen. We inzetten op robuuste (natte) natuur, zoals in de Hooge Raam en beekontwikkeling zoals bij de moerasbeek van de Lage Raam; We de Peel-Raamstelling, Beerse Overlaat en de Zuiderwaterlinie weer zichtbaar en beleefbaar maken; We recreatieroutes verbeteren door het aanleggen van (ontbrekende) wandel- en fietsverbindingen en we de recreatiestromen zoneren; We de meerwaarde van met name rust en 8

Visieschets Raamvallei 2030 Grave

Hoogwater bescherming Grave

Versterken recreatief netwerk

a Gra fse Raa

Gassel

m

Toch ts

loot

e og

Ho

am

Ra

he

lsc

Ha

Zichtbaar maken Beerse Overlaat

Beers

Vogelshoek

ek

Be

Russendaal

Bies

tgra

Tongelaar

af Kasteel Tongelaar

Inzetten op robuuste natte natuur Lag

Hiersenhof

el

Pe

e Ra

De Barendonk Laarakkerse Waterleiding

lin

el

st

m

aa

-R

De Hoeven

am

g

De Dennen Ossenbroek

Millsveld

Langenboom

Pe

St. Hubertsbroek

el

Zichtbaar maken Peel-Raamstelling

ka

na

al

Wollenbergseweg

Optimaliseren watersysteem

Mill

Hollander Broek Zuid

Kasteel Aldendriel

Natuur

Landbouw

St. Hubert

9

1

INLEIDING

‘Samen werkt beter!’ Vanuit dat perspectief is dit Gebiedsplan Raam opgesteld gericht op de thema’s water, natuur, landbouw, cultuurhistorie, landschap en recreatie. Alle betrokken partijen zien dat we samen meerwaarde kunnen creëren in dit gebied. Deze meerwaarde uit zich in het nastreven van verschillende ambities en het aanpakken van diverse opgaven die de partijen hebben. Allemaal met de gedachte en betrokkenheid om het gebied nog mooier te maken!

1.1 De Verborgen Raamvallei Het stroomgebied van de Raam is een gebied met beken, plassen en vennen, landgoederen, akkers en weiden met koeien en paarden, karakteristieke boerderijen, stoere kazematten en waardevolle natuur. Een prachtig gebied nog min of meer verborgen en onontdekt: de Verborgen Raamvallei. De wens is om als gebied veerkrachtig, waardevol en authentiek te blijven. Hiervoor dienen de kernkwaliteiten te worden versterkt en diverse functies beter in samenhang met elkaar te worden gebracht. Eveneens is er de behoefte om de economische en sociale vitaliteit van dit landelijke gebied te versterken. Daarmee wordt bijgedragen aan de verbetering van de woon-, werk-, en leefomgeving van het gebied, maar ook de regio daaromheen. Diverse partijen die op enige wijze belang hebben bij de ontwikkeling van het gebied hebben in 2012 geconcludeerd dat deze uitdagingen het beste vorm konden krijgen via een integrale GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

gebiedsontwikkeling. Een samenwerkingsverband tussen deze gebiedspartijen werd opgezet: ‘De Verborgen Raamvallei’. Zij hebben op 28 januari 2016 de samenwerkingsovereenkomst (SOK) voor de Raamvallei ondertekend. De betrokken partijen en de kernboodschap zijn verwoord in bijlage 2. De SOK heeft geleid tot een gezamenlijk uitvoeringsprogramma met concrete projecten. Waterschap Aa en Maas heeft meerdere wateropgaven in en rond het watersysteem van de Raam. Om deze in samenhang met andere doelen te kunnen realiseren, heeft het waterschap het initiatief genomen om onder de koepel van De Verborgen Raamvallei een intensief en gezamenlijk gebiedsproces op te starten. Dit heeft geleid tot het voorliggende Gebiedsplan Raam waarin een gezamenlijke visie op het vlak van water, natuur, landbouw, cultuurhistorie, landschap en recreatie is beschreven.

1.2 Het Gebiedsplan Raam In het Gebiedsplan Raam zijn de uitkomsten van een gezamenlijk doorlopen proces vastgelegd. Het beschrijft de opgaven en ambities, de gezamenlijke visie en de keuzes die daarvoor zijn gemaakt. Aan de hand van dit Gebiedsplan kan de stap naar financiering, grondaankoop en uitvoering gemaakt worden.

1.3 Plangebied De kern van het gebied is de Verborgen Raamvallei die grofweg tussen Cuijk, Grave en Mill ligt (zie kaart Plangebied). Hier liggen de meeste en integrale opgaven voor het Gebiedsplan (zie H3). Door de benadering vanuit het watersysteem voor de wateropgave, zoals het Gewenste Grond- en Oppervlaktewater Regime (GGOR), zijn ook de flanken van de Raamvallei meegenomen, waar bijvoorbeeld de gemeente Landerd en de Kraaijenbergse plassen in liggen. Vanwege de omvang is het plangebied in vier deelgebieden ingedeeld:

Vier deelgebieden 1. 2. 3. 4.

Laarakkersche Waterleiding & Landgoederenzone Lage Raam & Graafsche Raam Peelkanaal Hooge Raam & Halsche Beek

Het Gebiedsplan is een mijlpaal in het gebiedsproces. Tegelijk loopt dit dynamische gebiedsproces door. Het Gebiedsplan biedt inspiratie en houvast voor nieuwe plannen en ideeën. Ontwikkelingen kunnen zo in het gedachtegoed van dit Gebiedsplan vorm krijgen zonder de doelstellingen uit het oog te verliezen. 10

Plangebied

11

1.4 Drie samenhangende documenten In het Gebiedsplan Raam wordt invulling gegeven aan de ambities en opgaven die spelen in de Raamvallei (zie H3) De ambities samengevat • Betere kwaliteit van water en natuur • Herkenbaar cultuurlandschap • Beleefbare cultuurhistorie • Sterker recreatief netwerk • Unieke landgoederen • Hoogwaterbescherming voor de stad Grave • Toekomstbestendige landbouw • Robuust watersysteem Het Gebiedsplan is daarmee de kapstok voor twee onderliggende, meer technische studies: de MER voor de waterberging en de GGOR voor de streefpeilen. In de Raamvallei is waterberging nodig om de inwoners van Grave droge voeten te kunnen blijven bieden. Om tot een goede, evenwichtige afweging te komen van de locatie van de waterberging, is een MER (Milieu Effect Rapportage) opgesteld: de MER Hoogwateraanpak Grave (Arcadis, 2018). Uit een variantenanalyse is een voorkeursvariant voortgevloeid. In dit Gebiedsplan wordt in grote lijnen deze voorkeursvariant beschreven. Daarnaast is er de opgave om voor het hele stroomgebied van de Raam het waterpeil voor landbouw en natuur te optimaliseren. Dit heeft Raaijmakers (2018) verwoord in het Ontwerp GGOR visie Raam. Dit GGOR-gebied is aanmerkelijk groter GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

dan de Raamvallei. De contouren en keuzes leest u in dit Gebiedsplan. Deze drie documenten zijn sterk met elkaar verbonden en gaan dan ook tegelijk de inspraakprocedure in.

1.5 Gezamenlijke aanpak bron van succes Voor het Gebiedsplan Raam is gekozen voor een procesaanpak volgens de Mutual Gains Approach (MGA) met een onafhankelijke voorzitter. Vanuit een MGA-aanpak hebben alle stakeholders hun belangen ingebracht én meegedacht in de oplossingen. De deelnemers hebben gezamenlijk de koers en keuzes bepaald. Zo is toegewerkt naar meerwaarde voor alle partijen. Bij de start van dit traject is door alle partijen de MGA-aanpak omarmd: We werken samen, we houden rekening met belangen van anderen én van onszelf en we blijven streven naar de best passende oplossing voor alle partijen. Tijdens de voorbereiding, de uitvoering en daarna. Het Gebiedsplan vloeit voort uit een groot aantal overleggen, op verschillende niveaus en in uiteenlopende samenstelling: • Schetssessies per deelgebied; • Specialistische werkgroepen per thema; • Keukentafelgesprekken met grondeigenaren; • Streekbijeenkomsten.

groep. Hiervoor is gebruik gemaakt van objectieve criteria. Deze criteria zijn vastgesteld door de MGAgroep voorafgaand aan het zoeken naar de meest kansrijke opties. De criteria bepalen in hoeverre de gekozen optie ook een goede optie is, rekening houdend met de verschillende belangen. Op basis van consensus is daarna de beste optie bepaald (zie hoofdstuk 5). Door deze gezamenlijke aanpak staan alle partners uit het MGA achter dit Gebiedsplan, de GGOR en de MER, die samen een solide basis vormen voor de toekomst. Uiteraard staan de partners open voor verdere inbreng, informeel of via de inspraakprocedure.

1.6 Samen verder Het Gebiedsplan Raam is het slotstuk van een nauwe samenwerking waarin de partijen uit het gebied elkaar hebben leren kennen en waarderen. Ook hebben zij op hoofdlijnen samen keuzes gemaakt. Diezelfde samenwerking is nodig voor het vervolg: de uitwerking van prille ideeën, de realisatie van concrete maatregelen en de technische uitwerking van beheer en monitoring. Dit Gebiedsplan dient daarbij als koers en inspiratiebron. De gebiedspartners blijven ook in de toekomst de MGA-aanpak toepassen. Zij blijven elkaar opzoeken en elkaar op de hoogte houden. Want: Samen werkt beter!

De voortgang, de verschillende oplossingsrichtingen en de daarbij behorende keuzen zijn steeds met elkaar besproken en teruggelegd in de MGA12

Gebiedsplan Raam

MER Hoogwater

GGOR visie Raam

Partijen van het Gebiedsplan Raam Toeristisch Platform Land van Cuijk/ RBT, Gemeente Mill & Sint Hubert, Gemeente Cuijk, Gemeente Grave, Gemeente Landerd, Myllesheem/ Sporen van de Oorlog, ZLTO Landerd, ZLTO Land van Cuijk Noord, Provincie Noord-Brabant, Brabants Landschap, Milieuvereniging Land van Cuijk, Landgoedeigenaren particuliere Beerse landgoederen, ANV Raamvallei en Waterschap Aa en Maas. Foto: Mario Graat 13

Foto: Mario Graat GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

14

1.7 Leeswijzer In Hoofdstuk 2 zijn de gebiedskenmerken beschreven. Van ontstaansgeschiedenis tot het huidig gebruik; van waarden tot knelpunten. In Hoofdstuk 3 zijn de opgaven en ambities samengevat zoals die door de MGA-partners omarmd zijn. Daaruit vloeit het Toekomstbeeld voort dat beschreven is in Hoofdstuk 4. In Hoofdstuk 5 is per deelgebied de ontwikkelingsrichting geconcretiseerd. Onderbouwd is welke keuzes daarvoor gemaakt zijn. In Hoofdstuk 6 zijn alle projecten benoemd die kansrijk zijn en waarmee de MGA-partners aan de slag willen. De vorm is een factsheet. Per factsheet zijn de belangrijkste vervolgstappen beschreven, zoals wie trekker is of betrokken moet worden.

Uitnodiging voor ondernemers We nodigen ondernemers met nieuwe initiatieven op het gebied van water, natuur, landbouw, recreatie, cultuurhistorie en landschap van harte uit! Laten we de verbinding met de gebiedsontwikkeling opzoeken. We zoeken initiatieven die beleving toevoegen, onderscheidend zijn, aansluiten bij de identiteit van het gebied, duurzaam en vernieuwend zijn en naar aard en schaal passen in de omgeving. Initiatieven die bijdragen of per saldo een verbetering betekenen voor de ontwikkeling van de natuur en landschapswaarden hebben een pré.

Hoofdstuk 7 zoomt in op de financiële regelingen die van toepassing zijn op de projecten die in Hoofdstuk 6 benoemd zijn. Hoofdstuk 8 beschrijft de wijze waarop de effecten van de technische maatregelen gemonitord en beheerd gaan worden. Daarna volgen de bijlagen, waaronder in bijlage 1 een lijst met afkortingen die in dit Gebiedsplan geregeld gebruikt worden.

Foto: Daan Besselink 15

Foto: Daan Besselink GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

16

2. KENMERKEN In dit hoofdstuk wordt het gebied op hoofdlijnen beschreven. Eerst wordt een integrale karakterschets gegeven. Daarna worden afzonderlijke thema’s belicht zoals de fysieke opbouw van ondergrond en watersysteem (beide gebaseerd op de Watersysteemanalyse Raamvallei (2017) van het waterschap), daarna de historische ontwikkeling en tot slot het huidige gebruik. Waar relevant komen kansen en knelpunten aan de orde.

17

2.1 Karakterschets Het landschap en de ondergrond van de Raamvallei is gevormd door grote oerkrachten. Door het botsen van de aardschollen van Afrika en Europa ontstonden de Alpen. We praten over zo’n tien miljoen jaar geleden. Aan de noordkant van de Alpen steeg het land mee omhoog, terwijl het bekken van de huidige Noordzee juist daalde. Het knikpunt tussen dat stijgen en dalen lag zo’n beetje ter hoogte van Zuid-Limburg. Bijna heel Nederland is dus gedaald. Sommige delen van de ondergrond in deze regio stegen of daalden harder dan andere delen. Hierdoor ontstonden horsten (hoge ruggen) en slenken (laagten), met breuken op het schuifvlak. De Peelhorst is een mooi voorbeeld van zo’n hoge rug. Aan de oostzijde van de Peelhorst ligt de lagergelegen Venloslenk. Het ongelijk bewegen van de ondergrond gaat nog steeds door tot in onze tijd, denk maar aan de aardbeving in Roermond in de jaren negentig.

vruchtbare gronden in de Venloslenk, zoals in de Beerse Overlaat. Nog weer later, aan het eind van de ijstijd circa 10.000 jaar geleden, ontstonden veengebieden op de Peelhorst in gebieden waar ondiep grondwater boven ondoordringbare leemlagen bleef staan. Op plekken aan de randen van de veengebieden waar veel water zich verzamelde, ontstonden beken. Zoals de Hooge Raam en de natuurlijke voorganger van het Peelkanaal. Deze stroomden over de rand van de Peelhorst de Venloslenk in, waar zij hun weg vervolgden door de oude stroomgeulen (de Graafsche Raam) richting de meanderende Maas. Deze samenkomst van hoge droge stroomruggen met vruchtbare gronden en stromend water in de oude stroomgeulen vormden een perfecte plek om te wonen. Al snel vestigden de eerste mensen zich in dit gebied. Niet voor niets zijn daar de landgoederen ontstaan. De grote bocht in de Maas op de plek waar zij afbuigt naar het westen, werd door de Kelten “Keukja” genoemd: de nederzetting “Cuijk” was geboren.

Waar de Maas in het verre verleden van zuid naar noord door Midden-Brabant stroomde richting de Noordzee, is zij bij het ontstaan van de Peelhorst steeds verder richting het oosten de Venloslenk in gegleden. Dit is terug te zien aan de oude stroomgeulen en -ruggen in de Venloslenk zoals in de landgoederenzone. Zo’n 100.000 jaar geleden veranderde de Maas van een snelstromende naar een rustige rivier. De Maas vormde steeds meer brede meanders, denk maar aan De Vilt bij Oeffelt of Keent vlak voorbij Grave. Door het langzamer stromen kreeg fijn materiaal als klei de kans zich af te zetten, telkens als de Maas buiten haar oevers trad. Hierdoor ontstonden GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

18

Foto: Daan Besselink 19

2.2 Ondergrond 2.2.1 Geomorfologie Het Maasterras is een grote overstromingsvlakte ontstaan door het vlechtende rivierstelsel van oude stroomgeulen, dat zich steeds dieper heeft uitgesleten in de vlakte en dat over grote afstand de Terrasrand van de Peelhorst volgt. De sporen van het vlechtende rivierpatroon zijn in het landschap nog steeds herkenbaar, voornamelijk in het gebied tussen Cuijk, Mill en Rijkevoort. De meeste beken in dit gebied volgen deze voormalige riviergeulen. Tijdens de laatste ijstijd zijn door de wind zand- en leemlagen afgezet. In deze periode ontstond het zwakgolvende dekzandlandschap dat we vooral in het westelijk deel van het gebied aantreffen. De dekzanden zijn in brede ruggen afgezet in westoostelijke oriëntatie. De rug van ’s-Hertogenbosch via Oss naar Velp heeft ook deze oriëntatie. De dekzandrug van Escharen en Gassel is een geïsoleerde opduiking die door de benedenloop van de Raam van de dekzandrug Oss-Velp wordt gescheiden.

Zowel de Hooge Raam als de benedenloop van het Peelkanaal (voorheen Groote Beek) ligt in een dal dat de terrasrand doorsnijdt. Deze twee dalen zijn tijdens de ijstijd ontstaan als gevolg van de eroderende werking van sneeuwsmeltwater.

Legenda geomorfologie

Vanaf de oeverwallen bij Cuijk helt de terrasvlakte af naar de Raamvallei. Hier verzamelt zich het water van zowel de terrasvlakte als de aanpalende Peelhorst. Ter hoogte van ‘Vogelhoek’ onder Escharen ligt een hoge drempel van dekzanden en zandverstuivingen dwars op de stroomrichting. In deze dekzandformatie is slechts één smalle doorlaat waardoor de afwatering van de Raamvallei stagneerde. Zo ontstond een uitgestrekt zompig broekgebied van Vogelhoek tot ver voorbij Wanroij.

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

20

Geomorfologie

N 0m

1km

2km

21

2.2.2 Maaiveldhoogte De hoogteligging van de Raamvallei kan grofweg in tweeën worden verdeeld (Figuur 11). Een hoger gelegen westelijk deel (ca. 17,5 m +NAP) en een lager gelegen oostelijk deel, waarvan het putje nabij Grave ligt op zo’n 8 m +NAP. Ook in het noorden en oosten liggen hogere zandruggen. Het zijn deze hogere gronden waar de eerste bebouwing heeft plaatsgevonden.

Bovenstrooms van de Lage Raam, nabij het Duits lijntje, is de maaiveldhoogte 10 m +NAP. St. Hubert en Haps liggen beperkt hoger op zo’n 11 m +NAP. Deze rug strekt zich uit tot Cuijk. Ook aan de noordzijde van de Raamvallei ligt een hogere rug. Hier zijn Escharen en Gassel op ontstaan.

Uniek aan de Raamvallei is dat de overgang van hoog naar laag ter hoogte van de terrasrand scherp is, met zo’n 5 meter verschil. Daarom wordt het ook wel een steilrand genoemd. Deze overgang volgt grofweg de lijn Reek-St Hubert. Ten zuiden van Sint Hubert vervlakt deze overgang. Hier zijn de oorspronkelijke stroomgeulen ook minder goed zichtbaar. De Beerse Overlaat vormt de kern van het lagergelegen deel. De overlaat is vrij vlak. Hoogteverschillen zijn genuanceerd en liggen op zo’n 9 tot 9,5 m +NAP. De dijken die de Overlaat begrensden liggen op circa 10 tot 11 m +NAP. In de Overlaat liggen verspreid de landgoederen en oudere boerderijen op terpen. Kasteel Tongelaar bijvoorbeeld ligt op zo´n 11 +NAP en ligt dus strategisch hoog in dit van oorsprong grote moerasgebied. Naar het zuiden, in de landgoederenzone, zijn de lokale hoogteverschillen groter, van grofweg 9 tot 11 m +NAP. Deze hoogteverschillen zijn ontstaan door de voormalige stroomgeulen van de Maas. De landhuizen en akkers liggen op de hogere gronden. De weiden en rabattenbossen liggen op de lagere percelen die grenzen aan de waterlopen. GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

Legenda Maaiveldhoogte

22

Maaiveldhoogte

N 0m

1km

2km

23

2.3 Water 2.3.1 Oppervlaktewater 2.3.1.1 Kwantiteit Door de tweedeling in de hooggelegen horst en het laaggelegen Maasterras, bestaat er ook een tweedeling in het afwateringspatroon in het studiegebied. In het hoge westelijk deel is de globale afwateringsrichting noordoost en op het lage terras noordwest. De meeste watergangen op het lagere terras in het studiegebied volgen de oude stroomgeulen van de Maas. De Raam vangt al dit water op en mondt uit in de Maas. Bij hoge Maaswaterstanden wordt het water met gemaal Van Sasse in Grave uitgeslagen. In extreme situaties is dit niet altijd voldoende en is extra waterberging noodzakelijk. Die berging is gezocht in het beekdal van de Graafsche Raam. Er zijn vijf deelstroomgebieden: • Sluisgraaf en Tochtsloot; • Raam, met watergangen als Graafse Raam, Lage Raam, Rode Beek, Laarakkerse Waterleiding, Biestgraaf, Ottersgraaf en Sint Anthonisloop; • Peelkanaal (ook wel het Defensiekanaal); • Hooge Raam en Halsche Beek; • Hertogswetering. Veel water volgt de natuurlijke loop van hoog naar laag via de beekdalen naar de Maas. Op enkele locaties kan het water gestuurd worden, zoals in het zuidoosten waar piekafvoer verdeeld wordt tussen de Oeffeltse Raam en Balkloop. Ook het stroomgebied Tochtsloot kan bij een gestremde lozing door hoge Maaswaterstanden, omgeleid worden via een kortsluiting naar de Lage Raam. GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

De Sluisgraaf heeft een apart gemaal om op de Maas te kunnen lozen. Aanvoer van buitenaf is mogelijk op het Peelkanaal vanuit het kanaal van Deurne, op de Laarakkersche waterleiding vanuit de Rioolwaterzuivering Haps en op de Hertogswetering vanuit de Maas in Grave.

2.3.1.2 Kwaliteit Elke waterloop heeft zijn eigen kenmerken en knelpunten (zie bijlage 3). De afgelopen 15 jaar is in het merendeel van het gebied sprake van een dalende trend in de concentraties voedingsstoffen (fosfaat en stikstof). Toch voldoet het nog niet overal aan de normen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW).

De kenmerkende soorten (zoals de weidebeekjuffer) komen in de Halsche Beek en Hooge Raam voor. De positieve soorten (die in beken dominant kunnen voorkomen, zoals vlokreeftjes) worden gevonden in de St. Anthonisloop en Tovensche beek. De Tochtsloot, Graafse Raam, Laarakkerse waterleiding en Lage Raam bezitten nauwelijks tot geen kenmerkende en positieve soorten. Het aandeel negatieve indicatoren is hier vrij hoog.

Fosfaat voldoet aan de normen, behalve in de Graafsche Raam. Dat de RWZI Cuijk verbeterd is, draagt aanzienlijk bij aan een verlaagde fosfaatconcentratie in de Laarakkerse Waterleiding. De normen voor stikstof worden nergens gehaald. In de Hooge Raam en Halsche Beek is het niveau ontoereikend. Temperatuur en zuurstof voldoen op de meeste plaatsen. In de Hooge Raam, Halsche Beek en Tochtsloot is het zuurstofgehalte regelmatig te laag. Wat betreft de prioritaire stoffen voldoen de meeste wateren. Lage en Graafsche Raam en Peelkanaal bevatten echter te veel nikkel.

Legenda Oppervlaktewater

Geen van de waterlichamen voldoet aan de KRW-maatlatten voor de biologie. De meeste waterlichamen scoren ontoereikend. Macrofauna en vissen scoren bijna overal ontoereikend en zijn daarmee het meest bepalend voor de lage score. Alleen bovenstrooms in de Lage Raam en het Peelkanaal wordt de matige toestand gehaald voor biologie. 24

Oppervlaktewater

N 0m

1km

2km

25

2.3.2 Grondwater 2.3.2.1 Kwantiteit Grofweg is het gebied te verdelen in de hogere zandgronden waar hemelwater infiltreert, de lage gronden waar grondwater opkwelt (Beerse overlaat) en een intermediair gebied waar beide processen optreden (zuidoosten). Op de hogere gronden is de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) laag. Deze komt mede door de diepe ontwatering en zandige grond niet hoger dan 120 cm beneden maaiveld. De laagste grondwaterstanden (GLG) staan daar nog veel lager. Op de agrarische gronden aldaar zijn dan ook veel beregeningsputten aanwezig. Vroeger waren hier de waterstanden aanmerkelijk hoger door de minder diepe ontwatering. Langzaamaan worden de grondwaterstanden weer wat hoger, maar ze zijn nog steeds te laag. De terrasrand en de Gravebreuk zorgen rondom de Lage Raam voor opkwellend grondwater en hoge GHG-standen. Nabij de samenkomst van Hooge Raam en Lage Raam, bij de samenkomst van Peelkanaal en Raam en lokaal aan de westzijde van Raam. Hier komt kwelgebonden natuur voor. De gebieden liggen grotendeels binnen de NNB (zie paragraaf natuur).

60 cm onder maaiveld. Ook binnen de NNB is daardoor sprake van verdroging van natuur. In het intermediaire gebied is sprake van reliëf. In de watergangen en op lage percelen is sprake van kwel. Maar op de hogere gronden is sprake van infiltratie.

2.3.2.2 Kwaliteit Op de meeste locaties is het grondwater van het calciumbicarbonaat-type. Dit grondwater is doorgaans wat ouder en heeft kalkrijke bodemlagen gepasseerd. Op het hoger gelegen deel valt op dat een afwijkend patroon is te zien. Het relatief hoge aandeel van aluminium wijst erop dat hier lokaal sprake is van verzuring. Het relatief hoge aandeel van sulfaat en nitraat wijst op invloed van menselijke activiteiten. Naast pyriet komen in de Raamvallei ook ijzeroerbanken voor, zoals bij wijstgronden. In de bodem in de omgeving van de breuken komt veel nikkel voor. Ook de hoeveelheid sulfaat is hoog.

Legenda Grondwater

De voorjaarsgrondwaterstanden vertonen eenzelfde beeld, al zakken de grondwaterstanden minder uit langs de meeste waterlopen. De GLG zakt in een groot deel van het gebied verder dan 120 cm weg. Slechts heel lokaal (Graspeel, ten zuiden van Grave, samenkomst Peelkanaal en Raam) zakt de GLG tot minder dan GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

26

Grondwater

N 0m

1km

2km

27

2.4 Landschap Bebouwing en ontginning vinden doorgaans plaats op de grens van hoog naar laag. Op de plaats waar men drinkwater had, niet overstroomd raakte en in de directe nabijheid voldoende voedsel kon verbouwen. Dit is tastbaar in bijvoorbeeld Mill en Wanroij die op de Peelhorst liggen nabij de Raamvallei en in Grave en Cuijk op strategische plaatsen aan de Maas. De lagere gronden waren moeras (Hollander Broek, Sint Hubertus Broek, het Broek, Ossenbroek). Deze moerassen ontstonden in de oude stroomgeulen van de Maas. De hogere gronden waren stuifduinen, zandopduikingen en voormalige oeverwallen, zoals de namen van Escharen, Barendonk en Kammerberg prijsgeven. Op de westflank waar de waterafvoer stagneerde, ontstonden de uitgestrekte venen van de Peel (Lage Peel, De Dellen, Langenboom). Op de drogere gronden waren grote heidecomplexen (Molenheide, Heihoek, Vilheide, De Meeren, eiland van Gassel en de Tenningse heid). Het Hollander Broek, van oorsprong het Tongelaar Broek, is al een oude ontginning die werd gestart in 1295. Het Broek is door Hollanders ontgonnen en daardoor in het Brabantse een unieke polderstructuur. De Lage Raam diende als afwatering en is vermoedelijk in die tijd al gegraven of gekanaliseerd. De dijken om het Broek beschermden het gebied tegen Maaswater. Dijkdoorbraken bij bijvoorbeeld de Achterdijk leidden tot wielen en kronkelende dijkjes.

Iets wat zichtbaar is bij de Keerdijk en Hogendijk die het ‘eiland’ van Gassel en Escharen beschermden. GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

De ontginning van moeras- en heidegronden heeft rond 1850 serieuze vormen aangenomen. En na de oorlog heeft dit tot een verdere opschaling van percelen geleid. Singels en houtwallen gingen verloren. Uitzondering van deze opschaling is een strook in het Hollander Broek ten westen van de Lage Raam waar de percelering nog grotendeels kleinschalig en langgerekt is. Hoewel in het Broek wat verdichting heeft plaatsgevonden, is het grotendeels nog een open landschap. De Beerse Overlaat, van oorsprong een groot open moerasgebied, is na de oorlog zijn inundatiefunctie verloren. Gronden zijn verkaveld en kregen een landbouwkundige functie. Langzaam verliest de overlaat nu zijn openheid door de aanplant van houtwallen en bosschages. De landgoederen hebben altijd een eigen visie gehad die minder afhankelijk is van de economische vooruitgang. Kavelgrenzen en bospercelen zijn daardoor minder aan verandering onderhevig. Hierdoor is daar nog sprake van een relatief dicht coulissenlandschap.

Legenda Landschap

Tongelaar is wel onderdeel geweest van de landbouwkundige revolutie. Waar in 1850 percelen nog klein en omzoomd waren, werden ze later open en groter. Rond 1900 nam de hoeveelheid bos toe, maar deze nam halverwege diezelfde eeuw weer af. Het beekdal van de Hooge Raam en Halsche beek kende van oorsprong vooral ‘woeste gronden’: de dalen waren moeras en de hoge gronden heide of bos. De flanken zijn altijd bebost gebleven. In het dal zelf werden percelen gescheiden door houtsingels en houtwallen. Maar door de schaalvergroting zijn deze grotendeels verdwenen. 28

Landschap Hoogte

N 0m

1km

2km

29

2.5 Cultuurhistorie Grave is een van de 14 historische steden binnen de provincie en beschermd stadsgezicht. De stad Grave is tussen 1200 en 1330 gesticht bij een kasteel en werd later vestingstad. De vesting werd tussen 1680 en 1690 verbeterd. De vestingwerken van Grave zijn in 1876, nadat de vestingstatus was opgeheven, grotendeels vergraven. De stad heeft zich na de Tweede Wereldoorlog buiten de oude vestingwerken uitgebreid, ook in de lagergelegen terreinen die onderdeel waren van de Beerse Maas. Recentelijk zijn delen van de westelijke vestingwerken in Grave hersteld. Om het historisch profiel van het vestingstelsel te behouden en te versterken en om dat historische profiel een ordenend principe te laten zijn bij de ruimtelijke ordening van de stad en bij het integraal uitvoeren van ruimtelijke ontwikkelingen in de toekomst heeft de gemeente een visie op de vestingstad Grave opgesteld. Vestingstad Grave maakte deel uit van de Zuiderwaterlinie. Het concept van een linie verdedigingswerken met inundatievelden komt van Menno van Coehoorn (1697). Bij Cuijk ligt de oostgrens van de linie gevormd door de Beerse Overlaat die rond Grave ligt. De linie loopt door tot Hulst in de provincie Zeeland. De Beerse Overlaat bestond uit twee lagere dijklichamen langs de Maas bij Beers en Cuijk. Bij hogere Maasstanden stroomden het water landinwaarts.

Daarmee werd de kans op dijkdoorbraken in omringende gebieden verminderd. Het water liep ten zuiden van het eiland van Gassel en Escharen en vervolgens ten noorden van Velp en Reek naar Den Bosch. Door de Maaswerken in de jaren ’30 kon de Beerse Overlaat in 1942 gesloten GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

worden. Delen van kades waren daardoor niet meer nodig en zijn vergraven. De oude landgoederen en boerderijen liggen als eilandjes in de Beerse Overlaat. De terpen verloren echter hun functie en zijn minder zichtbaar geworden. Ook is het van oorsprong open gebied langzaam bebost geraakt. Naast de Maaswerken, werd in de jaren ’30 ook de Peel-Raamstelling aangelegd tegen een mogelijke Duitse aanval. De stelling tussen Grave en Nederweert is 40 km lang. De linie bestaat uit een reeks kazematten, voor een deel langs bestaande waterlopen (onder andere langs de Zuid-Willemsvaart), inundatiegebieden, een tankgracht en het Peelkanaal ook wel het Defensiekanaal. Met behulp van stuwen zijn de waterlopen in verschillende panden verdeeld. Aan weerskanten van het kanaal bracht men prikkeldraadversperringen aan. Het merendeel van de kazematten is nog aanwezig. De stellingen en versperringen zijn verdwenen. Informatieborden zijn verouderd en schootsvelden zijn soms bebost geraakt. Hierdoor is de stelling niet altijd goed zichtbaar en beleefbaar.

Legenda Cultuurhistorie

Het Duits lijntje is een voormalige spoorlijn tussen Boxtel en Wesel (D). Het traject werd in 1878 geopend. Het was destijds de snelste verbinding Londen – Berlijn – Sint-Petersburg. Voor het Duits lijntje is in 2016 in regionaal verband een visie aangenomen die moet leiden tot een fietsverbinding en landschapsversterking

30

Cultuurhistorie

N 0m

1km

2km

31

Foto: Mario Graat 32

Historische kaart omstreeks 1900

33

2.6 Gebruik 2.6.1 Landgebruik Een groot deel van de Raamvallei en flanken bestaat uit agrarisch gebruikte gronden, zo blijkt ook uit de kaart met landbouwgronden (op basis van de TOP10). De agrarische bedrijfsvoering varieert sterk. Grasland, maïs en akkerbouw (waaronder naast aardappelen e.d. ook boomteelt, fruitteelt en vollegrondsgroenten) komen ongeveer evenveel voor. Binnen het gebied is een duidelijk scharkering in de agrarische bedrijfsvoering te onderscheiden, waarover later meer. Deze scharkering is grotendeels terug te voeren op drie factoren: bodemgesteldheid, grond- en oppervlaktewater en ruimtebeslag. Zo zijn de gronden op de peel zandig en droogtegevoelig en de gronden in de Beerse Overlaat kleiig en vochtiger. De trend in het gebied is dat agrarische bedrijven specialiseren, intensiveren en opschalen. Hierbij lopen deze bedrijven aan tegen de beperkingen van de genoemde factoren. Een andere ontwikkeling is dat er sprake is van stoppende agrariërs. Bedrijven en gronden komen dan op de markt of er vindt extensivering plaats omwille van landschaps- en natuurdoelen. In de omgeving van Cuijk is met name boomteelt aanwezig en in de omgeving Schaijk vollegrondsgroenten: kapitaalintensieve teelten. Met name in deze, maar ook in andere gebieden, is een duidelijke opkomst waarneembaar van deze teelten. Daarentegen neemt het aantal rundvee-, varkensen pluimveehouders af.

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

De gronden direct langs de beken zijn aangewezen als NNB. Bovenstrooms in de haarvaten van de beeklopen, de voormalige heideterreinen, zijn wel in gebruik als agrarische grond. Rondom de NNB zijn gronden op de kaart van het Provinciaal Milieu en Waterplan (PMWP 2016-2021) aangewezen als groenblauwe mantel: overgangsgebied. Hier is vaak sprake van verwevenheid: afwisselend landbouw en natuur. Hier liggen kansen voor natuurinclusieve landbouw. Overigens liggen ook binnen de NNB landbouwgronden. Sommige daarvan dienen nog geëxtensiveerd of heringericht te worden. Bij andere percelen is al sprake van natuurinclusieve landbouw en/of verwevenheid, zoals op Tongelaar en in de landgoederenzone. Het gebied rondom de lijn Zeeland – Mill – Sint Hubert – Haps ligt volgens het PMWP ‘gemengd agrarisch gebied’ bestempeld als ‘agrarisch ontwikkelingsgebied’. Ten noorden van Haps, van Cuijk tot Grave valt ook onder ‘gemengd agrarisch gebied’, maar hier ontbreekt de functie ontwikkelingsgebied. Er ligt een grote diversiteit aan agrarisch gezonde bedrijven afgewisseld met natuur. Ook hier liggen kansen voor natuurinclusieve landbouw. De bodemgesteldheid is voor de toekomst een belangrijk item. Het organische stofgehalte (o.s.) is hierin cruciaal.

Dit bepaalt namelijk voor een belangrijk deel de bodemvruchtbaarheid; verdrogingsgevoeligheid, bewerkbaarheid, waterbergend vermogen en het stikstof leverend vermogen. Het duurt jaren om het o.s.-gehalte op te bouwen, terwijl de afbraak in enkele jaren een feit kan zijn. Organische stof is daarom een punt van zorg.

Legenda Landgebruik

34

Landgebruik

N 0m

1km

2km

35

2.6.2 Natuur De Raamvallei kenmerkt zich door verschillende natuurgebieden, variërend van bosgebieden op de flanken, afwisselende landgoederen en een groot aantal beeklopen. Door de grote verscheidenheid in ontstaansgeschiedenis, bodemkundige en geohydrologische eigenschappen en (cultuurhistorisch) gebruik, varieert de natuurwaarde aanzienlijk binnen de Raamvallei. De natuurgebieden op hogere flanken en in het Raamdal maken deel uit van de NNB. De omgeving Hooge Raam is aangewezen als Natte Natuurparel (NNP). Deze gebieden worden met elkaar verbonden via EVZ’s. De beeklopen zijn grotendeels aangewezen als KRW-waterlichaam en fungeren vaak als EVZ. Buiten deze beleidsmatige natuurgebieden herbergt het cultuurlandschap ook aantrekkelijke natuurwaarden. Nadat de Beerse Overlaat niet meer in gebruik genomen werd, heeft daar een grote landbouwkundige opschaling plaatsgebonden. Natuurwaarden zoals drijvende waterweegbree, kleinste egelskop en gevlekte witsnuitlibel komen daardoor alleen nog op specifieke locaties voor zoals in de Broekse Wielen en het Langven.

Op de particuliere Beerse landgoederen staan het cultuurhistorisch landschap, de natuurwaarden en stilte hoog in het vaandel. Er komen soorten voor als das, ree, nachtegaal, steenuil, gevlekte aronskelk, gewone vogelmelk, waterviolier en stijve zegge. De Lage Raam is eveneens bijzonder. De kleinschaligheid is hier aan de aandacht ontsnapt. De graslanden worden omzoomd door houtsingels en bosschages. Op sommige graslanden aan de Achterdijk en Gagelweg treedt kwel uit. Onder andere waterviolier, holpijp, kamsalamander en alpensalamander komen voor. De Halsche Beek en Hooge Raam worden mede gevoed door ijzerhoudend kwelwater afkomstig van de Peelhorst. Deze beken hebben een relatief groot verhang. In bossen en houtwallen groeien plaatselijk gewone eikvaren en gewone salomonszegel en in enkele slootkanten slanke sleutelbloem. Op hooiland komt veldrus en bosbies voor. Verder zijn bosbeekjuffer en weidebeekjuffer waargenomen.

Legenda Natuur

In de landgoederenzone is het landschap relatief gesloten. Er is een grote diversiteit in houtsingels, droge en natte (rabatten)loofbossen, poelen, weiland en akkers. Tongelaar is qua natuurwaarden bijzonder door de kwelinvloed. Zo is er potentie voor dotterbloemhooiland en blauwgrasland. Ook komen soorten voor als bosanemoon, slanke sleutelbloem en kamsalamander.

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

36

Natuur

N 0m

1km

2km

37

2.6.3 Recreatie De Raamvallei heeft in potentie veel te bieden voor de recreant. Landschapsbeleving vormt daarbij de rode draad. Het afwisselende arcadische karakter trekt de recreant aan. Belangrijke componenten zijn rust, ruimte, cultuur(historie) en natuurschoon. In het kerngebied bevinden zich kleinschalige verblijfs- en dagrecreatieve voorzieningen, veelal in plattelandssfeer. De natuurwaarden in het gebied verdragen geen grootschalige en intensieve recreatieve functies. De recreatiemogelijkheden lopen uiteen van fietsen en wandelen tot kanoën, paardrijden en mountainbiken. In de zoom rondom de Raamvallei liggen de woonkernen, zoals de stad Grave, met de publiekaantrekkende voorzieningen en intensievere recreatiemogelijkheden. Bijzonder daarin zijn De Kraaijenbergse Plassen en de De Kuilen: twee natuur- en recreatieplassen. De recreatieve mogelijkheden zijn veelzijdig: vissen, varen, zwemmen, zonnen, duiken, maar ook fietsen en wandelen. De intensievere recreatiemogelijkheden in de vorm van verblijf en horeca zijn rondom de plassen in ontwikkeling. De grotere verblijfsaccommodaties en horecagelegenheden bevinden zich in de zoom en met name nabij de woonkernen. Specifieke ontvangstlocaties, zogenaamde ‘recreatieve poorten’, kent de Raamvallei niet, met uitzondering van landgoed Tongelaar.

Het landgoed is een informatie- en ontvangstlocatie in het hart van de Raamvallei en biedt een variëteit aan recreatieen natuurfuncties.

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

Het kerngebied biedt goede mogelijkheden om te wandelen en te fietsen. Onder meer via het grofmazige fiets- en wandelknooppuntensysteem. Via deze knooppunten is het kerngebied ook verbonden met de zoom en verdere omgeving. Het netwerk van knooppunten volgt de openbare weg. Het netwerk leidt de recreant in beperkte mate langs de landschappelijke en ecologische waarden van het gebied. Ook zijn er gebiedsgerichte of thematische routes, zoals de waterweetjeswandeling. De lange afstandswandeling Maas en Peelliniepad doorkruist het gebied en sluit aan op het welbekende Pieterpad en het Streekpad Nijmegen. Hoewel het gebied via de routes is ontsloten laat de verbinding met de omgeving nog te wensen over. Het gevarieerde cultuurhistorisch waardevolle landschap is niet altijd even goed leesbaar. Maar het gebied biedt hiervoor volop aanknopingspunten zoals de Zuiderwaterlinie, Beerse Overlaat, Landgoederenzone, Historisch Grave, Peel Raam Stelling en het militair en religieus erfgoed. Recreatief gezien worden deze nu mondjesmaat benut.

De Raamvallei is gelegen in de regio Land van Cuijk. In het Land van Cuijk hebben gemeenten en ondernemers de handen ineengeslagen en de organisatie van recreatie en toerisme van onderop vormgegeven. Zo is het Regionaal Bureau voor Toerisme (RBT) gevormd. Dit bureau draagt bij aan het versterken en verbinden van de toeristisch recreatieve sector in de regio. Dit doet zij door ideeën, middelen en mensen te verbinden, marketingcampagnes te ontwikkelen en het Land van Cuijk, waaronder De Raamvallei, te promoten. De Raamvallei is een van de zogenaamde reisbestemmingen van het Land van Cuijk.

Legenda Recreatie

Een jaarlijks evenement dat zeer uitzonderlijk bijdraagt aan de beleving van het gebied én ondernemers, inwoners en bezoekers in het gebied bindt, is de Raamvallei Duomarathon. Dit is een sportief en Bourgondisch evenement waarbij duo’s per fiets en hardlopend deelnemen aan een marathon door het gebied. Onderweg wordt gestopt op diverse locaties waarbij genoten kan worden van culturele en culinaire producten uit de streek.

38

Recreatie

N 0m

1km

2km

39

Foto: Daan Besselink 40

3. AMBITIES Dit Gebiedsplan draait om water, natuur, landbouw, landschap, cultuurhistorie en recreatie. Elk thema heeft zijn eigen doelen, opgaven en ambities en ze kennen een onderlinge samenhang. Ze vloeien voort uit vastgestelde beleid(svisies) (zie het kader) of zijn door de MGA-partners zelf geformuleerd. Samen vormen ze de ambities van dit Gebiedsplan.

41

Ambities In dit hoofdstuk zijn de ambities thematisch benoemd. Uiteraard zijn de ambities ruimtelijk nauw verweven. Soms versterken ze elkaar en soms botsen ze. De MGA-partners zijn dan ook de uitdaging aangegaan om de ambities integraal op te pakken en uit te voeren (zie ook H4).

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

In dit hoofstuk geven we invulling aan een groot aantal vastgestelde beleidsdocumenten en visies. • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Natuur Netwerk Brabant (NNB) Waterbeheerplan 2016 - 2021 Provinciaal Water en Milieuplan 2016 - 2021 Kaderrichtlijn water (KRW) Netwerk beekontwikkeling en EVZ Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) Nota Peilbeheer Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie in het Deltaprogramma OESO rapport Waterbeheer in Nederland; Klaar voor de toekomst? Omgevingsvisie Provincie Noord-Brabant (concept) Structuurvisie Mill en Sint Hubert In Duurzaam Perspectief Structuurvisie Cuijk 2030 De koers van Cuijk Structuurvisie gemeente Grave 2025 Vitale vestinggemeente aan de Maas Recreatienota Mill Landelijk en gastvrij Visie Duits Lijntje Identiteit Land van Cuijk Zuiderwaterlinie Noord-Brabant Een open boek Peel Raam Stelling: De stelling in stelling gebracht

42

Foto: Arjen Tjallema 43

Betere kwaliteit van water en natuur We werken aan een betere waterkwaliteit (KRW). De natuurkwaliteit vergroten we door de NNB-opgaven, inclusief de Natte Natuurparel (NNP) Hooge Raam, af te ronden: verdroging te bestrijden, nieuwe natuurgebieden te ontwikkelen naar de natuurtypen, de beken natuurlijk in te richten en vismigratieknelpunten op te lossen. Hierbij gaan we flexibel om met de gestelde natuurtypen en NNB-begrenzing. De Maashorst, de Maas en de Kraaijenbergse Plassen worden door de aanleg van de resterende ecologische verbindingszones (EVZ) binnen de Raamvallei beter verbonden.

Toekomstbestendige landbouw De landbouw is en blijft een belangrijke economische drager in het gebied. Het streven voor deze sector: toekomstbestendig, economisch, ecologisch en sociaal gezond. Dat betekent voor de Raamvallei een gemêleerd agrarisch landschap: uiteenlopende teelten en bedrijven en ruimte voor grootschaligheid en kleinschalige verwevenheid met andere functies. Hiervoor hebben de agrariërs de juiste randvoorwaarden nodig. Grotendeels variëren deze met de fysieke variatie van de ondergrond, zoals bodemtype en vochthuishouding. De agrariër kiest zelf zijn grondgebruik, afhankelijk van de kansen en beperkingen van bodem, water, landschap, private afspraken en het economische perspectief. Bodemkwaliteit en peilbeheer (zie ambitie ‘Robuust watersysteem’) kunnen geoptimaliseerd worden om structuurverlies en verwachte klimaatverandering het hoofd te bieden. GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

De concrete opgave: Realisatie van 246 ha natte natuurparel, 235 ha nieuwe natuur (waarvan 33 ha rijksdeel en 202 ha provinciaal deel), 30 kilometer droge en natte ecologische verbindingszones, 20 kilometer beekontwikkeling en 14 vispassages.

De concrete opgave: Het agrarisch landschap is toekomstbestendig en economisch gezond. De randvoorwaarden daarvoor variëren analoog aan de gebiedskenmerken zoals bodem, water en ruimte. Maar het heeft ook betrekking op stopzetting, uitbreiding en intensivering.Zo wordt ingezet op verbetering van de verkaveling via vrijwillige kavelruil. De realisatie van de NNB is onderdeel van een gezamenlijke integrale verbetering en vindt in nauw overleg plaats met de landbouwsector. Zowel voor de realisatie van NNBdoelen en aanpalende doelen op agrarische gronden blijven middelen beschikbaar. Binnen de Raamvallei wordt ingezet op verbeteren van de bodemkwaliteit aan de hand van het onderzoeksprogramma Lumbricus (zie bijlage 4) 44

Sterker recreatief netwerk De bestaande wandel- en fietsroutes vormen een goede basis. Maar de kernwaarden van de Raamvallei, zoals de landschappelijke kleinschaligheid, de beekdalen en de natuurwaarden zijn nog niet optimaal beleefbaar. Hiervoor voorzien we een betere routing en nieuwe paden. Verder stellen we onszelf ten doel de Raamvallei beter in verbinding met haar omgeving te brengen door adequate bewegwijzering en bereikbaarheid, zonder de kernkwaliteiten als rust en natuurschoon aan te tasten. Hiervoor werken we een recreatieve zonering en regulering uit, door bijvoorbeeld gemotoriseerd verkeer van de wandelende en fietsende bezoekers te scheiden.

De concrete opgave: Optimalisatie van de recreatieve infrastructuur, een betere koppeling tussen landschap en recreatienetwerk en uitwerking van een recreatieve zonering en regulering met respect voor de kernkwaliteiten.

Herkenbaar cultuurlandschap Ook buiten de NNB willen we de natuurwaarden in het landelijk gebied versterken. Het cultuurhistorische landschap is daarvoor onze inspiratiebron. Behoud en herstel van het landschap en versterking met landschapselementen vergroot de gewenste herkenbaarheid. Zo streven we naar de openheid van het Broek en de Beerse Overlaat en de relatieve geslotenheid van de landgoederenzone en het dal van de Hooge Raam en Halsche beek. Agrarisch natuurbeheer en natuurinclusieve landbouw borgen een duurzaam bodembeheer en komen ten goede aan de typische soorten van het agrarisch cultuurlandschap: weidevogels, das, steenuil en kerkuil.

De concrete opgave: Om deze ambities te realiseren worden kansrijke waardevolle landschappen benoemd, waarbinnen agrariërs en particulieren aangemoedigd worden om gebruik te maken van middelen zoals STIKA en ANLB ter versterking van de das, steenuil en kerkuil.

45

Unieke landgoederen De landgoederen herbergen oude kleinschalige coulisselandschappen, al dan niet met een centraal gelegen landhuis. Elk heeft zijn eigen ambities en kwaliteiten. De gemene deler is dat de duurzame instandhouding boven aan de agenda staat, met daarin voldoende ruimte voor eigen ontwikkeling, die gestoeld is op het creëren van sterke economische dragers. Tegelijk voeren rust en ruimte de boventoon. Daarom is aandacht gewenst voor de toename van recreatieve druk rondom de landgoederen, door middel van doseren en reguleren. Een optimaal peilbeheer is nodig voor de nauwe samenhang tussen water en natuurdoelen.

De concrete opgave: Creëren van sterke economische dragers. Behoud van ruimte voor eigen ontwikkelingen. Behouden en versterken van de landschappelijke kernkwaliteit. Aandacht voor de toenemende recreatieve druk. Een aangepast peilbeheer ten goede van de afwisselende landbouw én natuur.

Beleefbare cultuurhistorie De samenhang tussen de rijke cultuurhistorie, het afwisselende landschap en de recreatieve mogelijkheden is nog onvoldoende ontwikkeld. Het gebied biedt volop potentie voor een betere leesbaarheid en beleefbaarheid. Door de rijke cultuurhistorische identiteit beter te benadrukken, biedt dit kansen voor nieuwe recreatieve ontwikkelingen. Daarom stellen we onszelf ten doel de karakteristieke elementen, zoals de Zuiderwaterlinie, Beerse Overlaat, en PeelRaamstelling en de landgoederen beter zichtbaar en beleefbaar te maken. We streven daarbij naar maximale samenhang met andere doelstellingen in het gebied.

GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

De concrete opgave: Uitdragen van cultuurhistorische identiteit door het beter zichtbaar en beleefbaar maken van de Beerse Overlaat, de Zuiderwaterlinie en de PeelRaamstelling

46

Hoogwaterbescherming Grave Om in de toekomst Grave te beschermen tegen overstroming, zoeken we ruimte om overtollig water tijdelijk te parkeren: waterberging. Om te komen tot een locatie voor deze waterberging is een milieueffectrapportage (MER) opgesteld (Arcadis, 2018).

De concrete opgave: Aanleg van 600.000m3 waterberging om water tijdelijk te parkeren en zo droge voeten te houden in Grave en te voldoen aan de NBW-normen (Nationaal bestuursakkoord water).

Robuust watersysteem In een robuust watersysteem is er voldoende water beschikbaar in droge periodes en kunnen hoge neerslagpieken adequaat afgevoerd of (tijdelijk) geborgen worden. Dit alles zonder dat er intensief menselijk ingrijpen noodzakelijk is. Ook is in een robuust watersysteem rekening gehouden met de verschillen in grondgebruik zoals landbouw, natuur en bebouwing. De ambitie is om via een integrale, meerlaagse aanpak een robuust watersysteem in te richten dat toekomstbestendig en daarmee klimaatbestendig is. De benadering is integraal en focust op het gehele watersysteem. Dit betekent we naar de verschillende waterthema’s kijken en hun samenhang en dat we rekening houden dat maatregelen mogelijk elders in het systeem effect kunnen sorteren (Raaijmakers, 2018).

De concrete opgave: Voor 11.000 ha een GGORvisie (Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime) met maatregelen en passend beheer en onderhoud uitvoeren om te zorgen voor optimalisatie van de waterhuishouding voor landbouw én natuur.

47

Foto: Mario Graat GEBIEDSPLAN RAAMVALLEI - MEI 2018

48

4. TOEKOMSTBEELD RAAMVALLEI 2030 De zon gaat onder op deze mooie lentedag. Een luchtballon met een kleurrijk gezelschap stijgt op. Hij zweeft vanaf Grave over de Raamvallei naar Mill. De inzittenden kijken naar beneden... Een sfeerbeeld van de Raamvallei in 2030.

49

Historisch Grave, een parel aan de Maas, is op vele manieren verbonden met het achterland. De Graafsche Raam vormt een blauwgroen lint langs het stadje. Vissen kunnen vanaf de Maas weer de Raam op zwemmen tot voorbij het Duits lijntje. Wat een rijke scharkering aan landschappen heeft de Raamvallei. De hoge ruggen met trotse kastelen, landbouw- en boscomplexen, de landgoederenzone met karakteristieke landhuizen in een aantrekkelijk coulisselandschap en de natuurgebieden die verbonden worden via stromende beken. Geen wonder dat er zoveel mensen beneden van genieten. Vanaf Grave zijn de Zuiderwaterlinie, Peel Raamstelling en de Beerse Overlaat goed zichtbaar. Elk cultuurhistorisch lint volgt zijn eigen weg het gebied in. De Maas stroomt niet meer door de Raamvallei, maar de Beerse Overlaat is landschappelijk goed beleefbaar. Net als de PeelRaamstelling en de Zuiderwaterlinie. Typisch Nederlandse, geromantiseerde verhalen over hoe onze voorvaderen leefden met water. Elementen zijn hersteld en via interactieve routes op sprankelende wijze herkenbaar en beleefbaar gemaakt. Ze hebben nieuw elan gegeven aan de Verborgen Raamvallei. In het westen ligt het dal van de Hooge Raam en Halsche beek. Een bijzondere natuurparel. De beken zijn natuurlijk ingericht. Elk passend bij zijn eigen karakter. De Hooge Raam is een snelstromende beek en de Halsche beek een bronbeek.