Rekenkamer Zwolle- Eindrapport Klimaatadaptatie

Klimaatadaptatie gefinancierd uit verschillende middelen De budgetten voor klimaatadaptatie projecten in de gemeente Zwolle zijn uit verschillende middelen gefinancierd:

Regiodeal Zwolle Vanuit de Regiodeal Regio Zwolle zijn in de periode 20202-2023 middelen beschikbaar om gezamenlijk te werken naar een toekomstgerichte regio. Van deze middelen is € 1 miljoen beschikbaar gesteld aan de gemeente Zwolle. Met behulp van deze middelen werkt de gemeente aan het versterken van het groenblauw netwerk. Ook wordt de Climate Campus (deels) vanuit Regiodeal middelen gefinancierd. Voor de periode 2024-2028 lopen nieuwe aanvragen/tranches.

34

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Bijdrage van WDODelta Het waterschap WDODelta heeft een financiële bijdrage geleverd voor meerdere projecten waar het waterschap belang bij had. De gemeente heeft voor het realiseren van de waterverbindingen tussen Assendorp – Zwolle Zuid en Dieze Oost – Westerveldse Aa het waterschap gevraagd om een bijdrage van respectievelijk € 250.000 en € 70.000 (Gemeente Zwolle, 2020a, 2020b).

Impulsregeling klimaatadaptatie Rijksoverheid De Rijksoverheid heeft een impulsregeling klimaatadaptatie beschikbaar gesteld voor 45 werkregio’s voor de periode 2021-2027 (Kennisportaal Klimaatadaptatie, lopend-a). Deze impulsregeling was gericht op de uitvoering van klimaatadaptatie en kon gebruikt worden door waterschappen, gemeenten en provincies. De provincie Overijssel heeft afgezien van deze regeling zodat er meer middelen beschikbaar waren voor de waterschappen en gemeenten. Bovenop deze impulsregeling heeft de provincie Overijssel 20% extra subsidie gegeven (Provincie Overijssel, lopend). In Tabel 6 geeft de bijdragen vanuit de impulsregeling per project weer. Tabel 6 – Bijdragen van Rijksoverheid en provincie Overijssel aan klimaatadaptatie projecten in Zwolle in het kader van de Impulsregeling Klimaatadaptatie. Bron: Klimaatadaptatiemaatregelen 2021-2027 - Loket provincie Overijssel Jaar

Project

Bijdrage Rijksoverheid

2021

Herinrichting Ooster- en Westerlaan

€

2022

Aanpak wateroverlast Westenholte-centrum Herinrichting straten Assendorp Herinrichting straten Wipstrik-Noord

Bijdrage provincie Overijssel

288.206,61

€

57.641,32

€

82.644,63

€

16.528,93

€

192.837,47

€

38.567,49

€

96.418,73

€

19.283,75

Voor bovengenoemde projecten geldt dat er cofinanciering heeft plaatsgevonden vanuit het gemeentelijk rioleringsprogramma (GRP).

Subsidie provincie Overijssel De provincie Overijssel heeft tot dit jaar een subsidieregeling gehad om gemeenten te ondersteunen bij klimaatadaptatie. Gemeenten konden tot € 150.000 ontvangen voor fysieke maatregelen in de openbare ruimte en tot € 25.000 voor de kosten van haalbaarheidsonderzoeken.

Subsidieregeling IJssel-Vechtdelta programma Vanuit het IJssel-Vechtdelta programma was een subsidieregeling beschikbaar voor klimaatadaptatie. In totaal was er vanuit deze regeling € 14 miljoen beschikbaar, waarvan € 6 miljoen is gebruikt voor de uitvoering van projecten in Zwolle, inclusief projecten van ontwikkelaars. De subsidieregeling liep van 2015-2018, de uitvoering van projecten tot en met 2022. Vanuit deze subsidieregeling en andere middelen van het IJssel-Vechtdelta programma zijn in de gemeente Zwolle meerdere projecten gefinancierd, namelijk de waterbergende fietsenkelder bij het station, de waterberging in Azaleapark, de waterdichte parkeergarage bij het project Kraanbolwerk en de waterkerende geluidswal in Stadshagen.

35

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Gemeentelijke rioleringsprogramma Vanuit het gemeentelijk rioleringsprogramma (GRP) heeft de gemeente Zwolle middelen beschikbaar gesteld voor projecten die de effecten van extreme neerslag beperken. Jaarlijks is er € 150.000 ter beschikking gesteld aan het programma klimaatadaptatie voor onderzoeken en capaciteit. Uit de interviews blijkt dat voor de Wadi- en regentonsubsidie jaarlijks € 100.000 vanuit het GRP beschikbaar gesteld wordt. Projecten die voor 2019 gestart zijn, waarbij klimaatadaptatieve maatregelen genomen werden, zijn ook deels vanuit het GRP gefinancierd. Uit de interviews blijkt dat er een onzekerheid bestaat over aanvullend budget vanuit het Rijk. Er is namelijk nog geen zicht op hoeveel middelen het nieuwe kabinet wil vrijmaken voor klimaatadaptatie. Daarnaast wensen partijen die zich bezig houden met gebiedsontwikkeling dat het programma klimaatadaptatie de klimaatadaptieve maatregelen zelf financiert. Niet elke partij is namelijk bereid om de kosten van klimaatadaptatie op zich te nemen.

Europese subsidies: LIFE-IP en INTERREG LIFE-IP is een Nederlands programma met cofinanciering door de Europese Unie. Het omvat maatregelen voor het versnellen van de uitvoering van klimaatadaptatiemaatregelen in Nederland. Een van de acties met financiering vanuit LIFE-IP is het ontwikkelen van een governance raamwerk in de Climate Campus samenwerking (LIFE-IP, 2022). Deze activiteit liep tot eind 2023. Het CATCH, Interreg VB North Sea Region Programme is een internationaal programma om herontwerp van watermanagement in middelgrote steden in de Noordzee regio te versnellen en te delen. Het doel is klimaatrobuust, duurzame, leefbare steden te bevorderen. De gemeente Zwolle ontvangt vanuit dit programma financiële middelen van de Europese Unie (Gemeente Zwolle, lopend-c). De gemeente geeft aan dat deze Europese subsidies zijn ingezet voor extra fondsen, koppeling van opgaven en (sociale) innovatie.

Langetermijnbudget voor klimaatadaptatie hangt af van politieke keuzes De gemeente is momenteel bezig met het opstellen van een uitvoeringsplan voor de periode 2025-2028. Ook is klimaatadaptatie opgenomen in de perspectiefnota 2025-2028. Hierin staat dat de gemeente aan de raad vraagt om de komende jaren € 800.000 beschikbaar te stellen voor klimaatadaptatie, waarmee de gemeente haar inzet op klimaatadaptatie kan continueren.21 Het grootste deel van dit beoogde bedrag is bedoeld voor capaciteit. Ook zou er binnen dit budget ruimte zijn voor 1-2 projecten per jaar. Verder is het niet duidelijk of er na 2028 ook budget zal zijn voor klimaatadaptatie. Dit is afhankelijk van politieke/ bestuurlijke keuzes in de gemeente. Ook is het niet duidelijk hoeveel middelen de gemeente in de toekomst vanuit het rijk zal ontvangen of welke subsidies beschikbaar worden gesteld voor klimaatadaptatie. Vanuit het GRP wordt er tot en met 2040 jaarlijks € 800.000 ter beschikking gesteld voor projecten die de effecten van extreme neerslag beperken (Gemeente Zwolle, 2021a). ________________________________ 21

De begrotingsbehandeling en daarmee het definitief vaststellen van de gevraagde financiën vindt plaats in het najaar van 2024.

36

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Budget voor klimaatadaptatie in woningbouwopgave meenemen Het bouwen van nieuwe woningen vormt een belangrijke opgave voor de gemeente Zwolle. Onderwerpen zoals klimaatadaptatie worden daardoor soms niet goed meegenomen in woningbouwprojecten/gebiedsontwikkelingen, aangezien dit vertraging op kan leveren en extra budget vraagt.22 Door de interviewpartners werd dit als belangrijk risico gezien, ook voor toekomstige projecten. Er moet bijvoorbeeld bij nieuwe ontwikkelingen bergingsvoorzieningen gerealiseerd worden, welke ten koste kan gaan van beschikbare ruimte. Het is echter belangrijk dat de woningbouwopgave en de klimaatadaptatie opgave integraal worden opgepakt. Studies tonen namelijk aan dat wanneer klimaatadaptatie niet, of pas achteraf, wordt meegenomen in de woningbouwopgave er sprake is van veel hogere kosten (Deltacommissaris, 2021). Het achteraf herstellen van schade kan leiden tot een factor 4 tot 5 aan hogere kosten. Klimaatadaptief bouwen leidt tot maatschappelijke baten, met name op de langere termijn, aangezien er geen sprake is van meerkosten door herstelwerkzaamheden.

6.3

Capaciteit Meerdere afdelingen betrokken bij aanpak klimaatadaptatie Uit de interviews blijkt dat meerdere afdelingen van de gemeentelijke organisatie betrokken zijn bij klimaatadaptatie in Zwolle. Zo zijn verschillende afdelingen binnen het fysieke domein met het onderwerp bezig en wordt op het onderwerp hitte aansluiting gezocht met het sociale domein. Daarnaast zijn er vanuit het veiligheidsdomein collega’s aangesloten, aangezien de gemeente Zwolle ook kijkt naar de meerlaagse veiligheid (bewustwording, preventie, inrichting, calamiteit en herstel) bij klimaatadaptatie. Om de bewustwording van klimaatadaptatie in de gemeentelijke organisatie te verhogen, werkte de gemeente onder andere met klimaatwandelingen en rondleidingen bij klimaatadaptieve projecten.

Borging in meerdere afdelingen via het programma klimaatadaptatie Tot en met 2023 was de aanpak klimaatadaptatie en capaciteit belegd onder het tijdelijke programma klimaatadaptatie. Het kernteam bestond uit vier personen: een programmamanager, programmasecretaris, beheermanager en een communicatieadviseur. Naast dit kernteam, bestond het programmateam uit twee beleidsadviseurs en twee projectadviseurs, en er vond samenwerking en overleg plaats met de collega’s van Climate Campus en Team Klimaat Actief. De mensen uit het programmateam waren werkzaam in verschillende afdelingen. Dit helpt om de borging van klimaatadaptatie in deze afdelingen te stimuleren. Er waren bijvoorbeeld mensen vanuit de beheerafdeling betrokken en vanuit ruimte en economie, waar klimaatadaptatie ook een belangrijk speerpunt vormt. Vanuit het programma waren daarnaast adviseurs aangesteld die projectleiders van verschillende afdelingen in de gemeente hielpen bij het toepassen van klimaatadaptatie in hun projecten. Zo waren er twee adviseurs vanuit de civiel/groenafdeling betrokken en waren er twee strategische adviseurs betrokken. Rondom het kernteam waren daarnaast nog het team van Climate Campus betrokken en het team Klimaat Actief. ________________________________ 22

De meerkosten voor klimaatadaptieve woningbouw zijn geschat op € 300 – € 3.800 per woning en € 35.000 – € 340.000 per hectare in de openbare ruimte en bij gebiedsontwikkeling. Bron: Adviesbrief woningbouw en klimaatadaptatie | Publicatie | Deltaprogramma

37

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Huidige capaciteit meer incidenteel dan structureel Uit de interviews komt naar voren dat de gemeente Zwolle een lage capaciteit heeft voor klimaatadaptatie. Tabel 5 en Tabel 7 geven respectievelijk de capaciteit ten tijde van het programma klimaatadaptatie (in 2023) en de huidige capaciteit weer. Het grootste deel van deze capaciteit betreft op dit moment incidentele capaciteit, zie Tabel 7. Incidentele capaciteit bestaat uit tijdelijke contracten, inhuur, of mensen die uit andere afdeling van de gemeente tijdelijk op projectbasis worden ingezet. Het risico van meer incidentele capaciteit is dat kennis op een onderwerp zoals klimaatadaptatie uit de organisatie verdwijnt als dit door tijdelijke inhuur/contracten ingevuld is. Daarnaast is te zien dat er op dit moment meer capaciteit beschikbaar is op het thema brede klimaatadaptatie, en minder op ruimtelijke adaptatie. Uit de interviews komt naar voren dat de capaciteit een toekomstig risico kan vormen voor Zwolle. Met name als het gaat om de capaciteit voor gebiedsontwikkeling is dit in Zwolle beperkt, terwijl deze opgave juist heel groot is. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 50% van de grote gemeente (> 100.000 inwoners) in Nederland 3 tot 4 fte beschikbaar hebben voor klimaatadaptatie (Twynstra Gudde, 2023). Ongeveer 10% van de grotere gemeenten heeft 5 tot 10 fte beschikbaar. 20% heeft meer dan 10 fte beschikbaar.

Zwolle heeft dus meer capaciteit beschikbaar dan de meeste gemeenten van vergelijkbare grootte. Desalniettemin is het klimaatbestendig maken van Zwolle en de integrale aanpak dat hiermee gepaard gaat een grote opgave wat mogelijk in de toekomst nog meer capaciteit vraagt. Bovendien heeft de gemeente Zwolle gelet op haar ligging in het watersysteem (gebied waar IJsselmeer, de IJssel en Sallandse weteringen samenkomen) waarschijnlijk een grotere en complexere opgave dan de meeste andere gemeenten in Nederland. Tabel 5 – Capaciteit (in fte) in 2023 (ten tijde van het programma klimaatadaptatie) Onderwerp

Capaciteit

Budget vanuit programma klimaatadaptatie (5.221 uur) Extra capaciteit aangevraagd

3,6 Ca. 0,4

Budget vanuit staat van baten en lasten

1,7

Totaal (fte)

Ca. 5,7

Tabel 7 – Huidige capaciteit (in fte) voor brede klimaatadaptatie (weersextremen, bewoners- en ondernemersinitiatieven, kennis delen) en voor ruimtelijke adaptatie (watersysteem, water- en bodemsturend, inrichting gebiedsontwikkeling), excl. capaciteit voor beheer Onderwerp

Structurele capaciteit

Incidentele capaciteit

Totaal

Brede klimaatadaptatie

1,14

2,99

4,13

Ruimtelijke adaptatie

1,69

1,3

2,99

Totaal (fte)

2,83

4,29

7,12

Hoge werkdruk voor klimaatadaptatie Uit de interviews komt naar voren dat de werkdruk op het gebied van klimaatadaptatie hoog is. Het onderwerp klimaatadaptatie vraagt veel afstemming met het rijk, de regio Zwolle, waterschap, provincie, ondernemers en bewoners. Daarnaast worden de collega’s in Zwolle veel bevraagd door kennisinstellingen en door omliggende gemeenten, aangezien deze gemeenten kleiner zijn en minder kennis en capaciteit hebben dan Zwolle.

38

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Tekstkader 1 – Benodigde capaciteit voor klimaatsubsidies Afhandeling van klimaatadaptatie subsidies vraagt veel capaciteit Eén van de beleidsinstrumenten voor het stimuleren van klimaatadaptatie is een subsidie voor inwoners. Met name subsidies gericht op individuele eigenaren kunnen veel administratieve capaciteit vragen van de gemeentelijke organisatie voor het beoordelen en uitkeren van deze subsidieaanvragen. Uit een interview met een expert op het gebied van klimaatadaptatie bij gemeenten blijkt dat een efficiëntere manier van subsidieverlening is om te focussen op collectieve aanvragen, zoals bijvoorbeeld van woningcorporaties, scholen of bedrijven. De subsidieregeling van het waterschap is al op deze manier ingericht. Een andere optie om met beperkte capaciteit om te gaan, is door bijvoorbeeld (vouchers voor) regentonnen uit de delen aan inwoners in plaats van subsidie. Deze tips kunnen de gemeente Zwolle helpen om met minder capaciteit meer resultaat te bereiken.

6.4

Borging in de organisatie Het programma klimaatadaptatie is eind 2023 tot een einde gekomen. De projecten uit het uitvoeringsagenda waren afgerond en de kansenkaarten en stresstesten voor de meest kwetsbare gebieden waren opgeleverd. Ook kwam het budget voor het programma ten einde, wat een logisch moment vormde voor een herijking. Bovendien was er behoefte om de principes van water- en bodemsturend toe te passen in het gemeentelijk beleid. De verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie is hiermee verschoven naar de lijn (o.a. naar medewerkers op het gebied van beheer, leefomgeving, gebiedsontwikkeling, ruimte en economie). Sinds 2024 is er dus geen apart programmabureau meer met een programmamanager die de coördinatie van klimaatadaptatie op zich neemt, maar wordt ernaar toe gewerkt dat de lijnorganisatie verantwoordelijk wordt voor klimaatadaptatie.

Specifieke aandacht nodig voor hitte en droogte, en water- en bodemsturend Uit de interviews blijkt dat met name het thema wateroverlast voldoende aandacht krijgt in de lijnorganisatie. Verspreid over de organisatie werken verschillende medewerkers aan dit thema en nemen dit thema mee in beheerprojecten (vervangingsinvesteringen) en bij gebiedsontwikkelingen. De onderwerpen hitte/koelte en droogte staan echter nog in de kinderschoenen. In de organisatie wordt erkend dat ook deze onderwerpen urgent zijn, maar het onderwerp nog niet automatisch voldoende aandacht krijgt. Dit laat zien dat deze onderwerpen nog niet gereed zijn om geborgd te worden in de lijn. Momenteel is de gemeente bezig met het opstellen van een hitte- en koelteplan dat eind 2024 gereed moet zijn. In Paragraaf 5.3 beschreven we dat het ministerie van IenW en waterschap WDODelta de principes van water en bodem sturend omarmen. Dit houdt in dat water en bodem sturend moeten zijn bij het maken van ruimtelijke keuzes. Dit is een recente ontwikkeling vanuit het rijk die nog vraagt om implementatie/borging in het ruimtelijke beleid van de gemeente Zwolle.

39

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Programma heeft geholpen om extra aandacht te vragen voor klimaatadaptatie Verschillende interviewpartners geven aan dat een apart programma voor klimaatadaptatie voordelen heeft. Een programma brengt een duidelijke visie met strategische doelen, operationele doelen en resultaten. Daarnaast creëerde het programma de juiste randvoorwaarden om aan de slag te gaan met klimaatadaptatie: er was automatisch budget en capaciteit beschikbaar. De gemeente Zwolle vervult momenteel een belangrijke positie als het gaat om klimaatadaptatie. Zo is de regio Zwolle vanwege de diversiteit aan opgaven aangewezen als NOVEX-gebied. Bovendien ondersteunt de gemeente Zwolle kleinere gemeenten in de regio met kennis en in de lobby richting het rijk. Om deze positie te kunnen blijven invullen en vanwege de kwetsbare ligging van Zwolle, is het voor Zwolle belangrijk dat er budget en personeel beschikbaar blijft dat specifiek wordt ingezet voor klimaatadaptatie. Een ander voordeel van een programma is dat klimaatadaptatie meer aandacht en prioriteit krijgt en de voortgang centraal wordt gecoördineerd door een programmamanager. Als klimaatadaptatie belegd wordt in de lijnorganisatie, bestaat het risico dat het slechts één van de vele ambities wordt die de gemeente moet realiseren.

Hierdoor kan het dat klimaatadaptatie als één van de ambities geldt en daarmee niet een randvoorwaarde is bij projecten en gebiedsontwikkelingen. Hoewel een programma goed is om extra aandacht te vragen voor een onderwerp als klimaatadaptatie, is een programma altijd tijdelijk. Uiteindelijk moet het onderwerp ondergebracht worden in één afdeling of meerdere relevante afdelingen.

Klimaatadaptatie nu nog niet goed geborgd in de organisatie Er is geen evaluatie gedaan bij het aflopen van het programma. Dit was een geschikt moment geweest om de resultaten van het programma breed te delen. Dit is dus een gemiste kans om bewustwording en momentum te creëren. Het is een risico dat het programma is gestopt zonder dat het goed in de organisatie belegd is. Aan het einde van het programma is er wel een overdrachtsdocument opgesteld, waar de lessen uit de programmatische afspraak opgenomen zijn. Dit document is besproken met de afdelingshoofden. Daarnaast zijn de bestaande overlegstructuren van het programma aangehouden na het beëindigen van het programma. Er lijkt echter geen duidelijke overgangsstrategie opgesteld voor de borging naar de lijn. Uit de interviews komt bijvoorbeeld naar voren dat klimaatadaptatie nu vooral opgepakt wordt door een paar mensen die zorgen dat het onderwerp goed in de gemeentelijke processen meegenomen wordt. Op dit moment is er geen coördinator aangewezen die de onderlinge samenhang kan borgen. Projectleiders bij de gemeente lijken daardoor niet altijd duidelijk te hebben hoe klimaatadaptatie toegepast kan worden in hun projecten, en zich dus nog niet voldoende bewustzijn van het belang van klimaatadaptatie voor hun werk.

Overgangsstrategie helpt bij overgang naar borging Bij de overgang naar borging in de lijn is het belangrijk om duidelijk te hebben of de doelen met betrekking tot het onderwerp bekend zijn en of de randvoorwaarden (budget en capaciteit) voldoende zijn ingevuld. Tevens is het belangrijk dat er een overgangsstrategie opgesteld wordt. In deze overgangsstrategie worden personen uit verschillende afdelingen

40

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

aangewezen die verantwoordelijk zijn voor het draagvlak voor klimaatadaptatie in hun afdelingen (Berenschot, 2022). Daarnaast is het belangrijk dat de coördinatie ergens wordt belegd, om overzicht te creëren en de voortgang op de doelstelling te bewaken, maar ook om ervoor te zorgen dat klimaatadaptatie voldoende prioriteit krijgt en dat versnippering wordt voorkomen. De gemeente zit momenteel in een overgangsjaar en is bezig met het vormgeven van een uitvoeringsplan voor de periode 2025-2028. Het is belangrijk dat in dit plan bovengenoemde aspecten worden meegenomen.

41

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

7 Rol van de raad In dit hoofdstuk gaan we in op de rol van de gemeenteraad bij het Zwolse klimaatadaptatiebeleid. Eerst gaan we in op de manier waarop de gemeenteraad op de hoogte wordt gehouden van de voortgang van het beleid (controlerende rol). Vervolgens bespreken we de kaderstellende rol.

7.1

Belangrijkste bevindingen In deze paragraaf toetsen we de bevindingen uit dit hoofdstuk aan het normenkader. Deelvraag: In hoeverre heeft er verantwoording over de uitvoering en behaalde doelen aan de raad plaatsgevonden en is de raad hiermee in staat gesteld om zijn controlerende rol in te vullen? Norm: — De gemeente stelt de raad periodiek en op een begrijpelijke manier op de hoogte van de voortgang van de doelen. Beoordeling: Voldoet grotendeels aan de norm: — De gemeente onderneemt verschillende activiteiten om de raad op de hoogte te houden van de voortgang, zoals via de P&C-cyclus en de jaarlijkse projectenboekjes die opgesteld zijn in de periode 2019-2022. — Om de controlerende rol nog beter te kunnen invullen, heeft de raad behoefte aan kwantificering van de bijdrage van maatregelen aan de doelen. De gemeente heeft hier al eerste stappen in gezet met de online overzichtskaart van de verstrekte subsidies voor wadi’s en regentonnen. Deelvraag: Hoe heeft de raad haar kaderstellende en controlerende rol ingevuld? Norm — De raad heeft eenduidige kaders voor haar klimaatadaptatiebeleid vastgesteld en heeft invulling gegeven aan de controlerende taakstelling en/of is daartoe in de gelegenheid gesteld. Beoordeling: Voldoet deels aan de norm — De raad is erg betrokken bij het onderwerp klimaatadaptatie.

Dit blijkt onder andere uit het verzoek om een hitte- en koelteplan op te stellen. — Er heeft geen kaderstellend debat plaatsgevonden voorafgaand aan het opstellen van de adaptatiestrategie. De debatten over hoe klimaatadaptatie de komende jaren wordt opgepakt in de gemeente, moeten nog plaatsvinden.

7.2

Controlerende rol Gemeente onderneemt verschillende activiteiten om gemeenteraad op de hoogte te stellen van voortgang De gemeenteraad wordt op verschillende momenten en manieren op de hoogte gehouden van de voortgang van het klimaatadaptatiebeleid, zie ook Paragraaf 4.3 over monitoring. De belangrijkste manieren zijn:

42

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

— de formele beleidscyclus (P&C-cyclus): de jaarstukken, perspectiefnota en begroting kijken terug en vooruit op de activiteiten van de gemeente in het kader van klimaatadaptatie; — de jaarlijkse projectenboekjes: hierin staan aansprekende voorbeelden van projecten die in of door Zwolle zijn gerealiseerd. Het laatste projectenboekje dateert van 2022. Daarnaast kwam klimaatadaptatie aan bod bij de raadsvergaderingen over de omgevingsvisie en de regionale verstedelijkingsstrategie. Ook is er (op verzoek van de gemeenteraad) een excursie georganiseerd langs klimaatadaptieve projecten in de stad. Ook voorziet de gemeente raadsbesluiten op het gebied van private overeenkomsten en openbare besluiten van een KEC-paragraaf (klimaatadaptief, energieneutraal, circulair).

Zicht op doelbereik beperkt De geïnterviewde raadsleden geven aan geen uitspraak te kunnen doen over de mate waarin Zwolle klimaatadaptiever is geworden sinds het opstellen van de adaptatiestrategie. Hierbij zijn twee zaken van belang: Zwolle is afhankelijk van ontwikkelingen elders en de (verwachte) bijdrage van maatregelen aan de doelen wordt nauwelijks gekwantificeerd.

Zwolle is mede afhankelijk van ontwikkelingen elders Als laaggelegen gebied in een delta is Zwolle, met name als het gaat over overstromingsrisico, mede afhankelijk van andere gebieden. De mate waarin Duitsland hemelwater vertraagd dan wel versneld afvoert via rivieren, heeft direct invloed op de waterstand in de IJssel en Sallandse weteringen en daarmee op het overstromingsrisico in Zwolle. Ook landelijke ontwikkelingen, zoals het besluit om het waterpeil in het IJsselmeer al dan niet te verhogen, heeft een grote invloed op het overstromingsrisico in Zwolle. Op deze ontwikkelingen kan de gemeente Zwolle slechts beperkt invloed uitoefenen.

Bijdrage van maatregelen aan doelen nauwelijks gekwantificeerd Een andere reden waarom de raadsleden niet kunnen aangeven of Zwolle in de afgelopen jaren klimaatadaptiever is geworden, is dat de bijdrage van maatregelen aan de doelen niet wordt gekwantificeerd. De gemeenteraad ziet dat er veel wordt samengewerkt in de regio, kennis gedeeld en geëxperimenteerd. Ook zijn er concrete resultaten zichtbaar in de stad, zoals de Spoorzone. Echter, een cijfermatige samenhang van risico’s en maatregelen ontbreekt. De raadsleden geven aan behoefte te hebben aan concrete en meetbare doelen en een nulmeting (waar staat de gemeente nu?). Dit zou hen helpen inzicht te krijgen in welke gebieden de hoogste prioriteit hebben en welke stappen nog gezet moeten worden. Dat helpt de gemeenteraad om beter te kunnen bijsturen en de benodigde middelen beschikbaar te stellen. Een deel van de informatie waar de gemeenteraad om vraagt, is al beschikbaar. Zo geeft de uitvoeringsagenda op een kwalitatieve manier weer hoe doelen, gewenste resultaten en activiteiten samenhangen. Daarnaast kan de eerste klimaatstresstest (waarvan de Zwolse Klimaatatlas de resultaten weergeeft) gezien worden als een nulmeting. Deze heeft inzicht gegeven in de belangrijkste risico’s en kwetsbaarheden van Zwolle voor klimaatverandering. De gemeente geeft dat de stresstest in 2024 wordt geactualiseerd.

Waarschijnlijk maakt deze actualisatie het effect van de maatregelen die sinds het opstellen van de adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda zijn genomen (deels) inzichtelijk, en geeft deze inzicht in waar de grootste knelpunten liggen.

43

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

In de uitvoeringsagenda en in de projectenboekjes wordt geen cijfermatige onderbouwing gegeven van bijvoorbeeld hoeveel water er met een project vastgehouden kan worden of hoe de maatregelen gezamenlijk helpen risico’s op bijvoorbeeld wateroverlast te verminderen. In het kader van de Wadi- en regentonsubsidie heeft de gemeente al wel stappen genomen om de effecten van maatregelen te kwantificeren: de gemeente houdt bij waar en hoeveel water bewoners kunnen opvangen met een regenton of tank, infiltratiekratten, een wadi of verlaagde tuin.

Afronding programma niet expliciet naar raad gecommuniceerd De uitvoeringsagenda is opgesteld voor de periode van 2020 tot 2024. Eind 2023 waren de acties uit de uitvoeringsagenda afgerond. Hiermee is ook het programma klimaatadaptatie tot een eind gekomen. Het afsluiten van het programma klimaatadaptatie is echter niet expliciet naar de raad gecommuniceerd. Ook heeft er geen evaluatie van het programma plaatsgevonden. Vanuit het programma was tot eind 2023 budget beschikbaar voor klimaatadaptatie. Begin 2023 was er nog geen nieuw budget aangevraagd, op het laatste moment is via de planning- en-controlcyclus nog incidenteel geld gevraagd voor 2024.

Behoefte aan overzicht Momenteel is de informatievoorziening richting de gemeenteraad soms wat gefragmenteerd: naast de informatie via de P&C-cyclus en de projectenboekjes worden losse nota’s naar de raad gezonden. Het is de gemeenteraad echter niet duidelijk wat deze individuele projecten (bijvoorbeeld gebiedsontwikkelingen of nieuwbouwprojecten die klimaatadaptief worden uitgevoerd) betekenen voor het klimaatadaptiever maken van de gehele gemeente. Daarnaast geven de raadsleden aan behoefte te hebben aan een overzicht van de acties die de gemeente de komende jaren gaat ondernemen. Het uitvoeringsplan dat de gemeente de komende tijd wil gaan opstellen kan hier invulling aan geven.

7.3

Kaderstellende rol Betrokkenheid van de raad bij het opstellen van klimaatadaptatiebeleid Uit de interviews blijkt dat de gemeenteraad van Zwolle erg betrokken is bij klimaatadaptatie en het onderwerp belangrijk vindt. Ook lijkt de gemeenteraad bereid budget vrij te maken voor klimaatadaptatie. Een voorbeeld van een situatie waarin de raad een proactieve rol inneemt, is het hitteplan: in 2022 heeft de gemeenteraad aan het college gevraagd een hitteplan op te stellen (Gemeente Zwolle, 2023d). In de begroting van 2024 is hiervoor budget opgenomen in de begroting. Bij het opstellen van de Zwolse adaptatiestrategie zijn themabijeenkomsten georganiseerd om de raad te betrekken. Voorafgaand aan het opstellen van de adaptatiestrategie heeft het college een notitie naar de raad gestuurd, waar de raad op kon reageren. Er is echter geen kaderstellend debat gevoerd. Momenteel is de gemeente in het proces om te komen tot een nieuw uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie. De gemeente heeft een factsheet klimaatadaptatie opgesteld, die input vormt voor de perspectiefnota voor de periode 2025-2028. Op basis hiervan zal de gemeenteraad kiezen hoeveel budget er de komende periode beschikbaar wordt gesteld

44

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

voor klimaatadaptatie. Deze factsheets zullen in de gemeenteraad worden besproken, waarna de gemeente het nieuwe uitvoeringsplan gaat uitwerken. Door middel van moties en amendementen kan de gemeenteraad accenten aanbrengen op dit plan.

Spanning woningbouw en klimaatadaptatie Wel kwam in verschillende interviews naar boven dat de onderwerpen klimaatadaptatie en woningbouw soms met elkaar kunnen conflicteren (zie ook Paragraaf 6.1). Een onderwerp als woningbouw heeft weliswaar de hoogste prioriteit gekregen in het proces richting het opstellen van de perspectiefnota, toch geven de raadsleden aan dat klimaatadaptatie randvoorwaardelijk zou moeten zijn in woningbouwprojecten. Dit wordt onderschreven in de kamerbrief buitendijks bouwen uit oktober 2023. In deze brief kondigt het ministerie van I&W scherpere regelgeving aan met betrekking tot buitendijks bouwen in het Markermeer en IJsselmeergebied (Ministerie van I&W, 2023). In het Besluit kwaliteit leefomgeving zijn beperkingen opgenomen met betrekking tot bouwactiviteiten in het IJsselmeergebied (Rijksoverheid, 2024). De raadsleden geven aan dat het politieke debat vaak wordt gestuurd door momentum. Dit staat in contrast met de acties die de ambtelijke organisatie onderneemt op het gebied van klimaatadaptatie. Deze acties zijn namelijk veelal gericht op de lange termijn. Bovendien hebben het college en de raad te maken met een politieke horizon van vier jaar, waardoor het onderwerp klimaatadaptatie opzij kan worden geschoven door bestuurders en de raad.

45

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Verwijzingen Alliantie Financiële Prikkels. (2021). Beleidsmixer: Routewijzer naar instrumenten en prikkels voor klimaatadaptatie op privaat terrein. Berenschot. (2022). Tips & tricks bij overdracht programma naar lijn. Brackel, L. (2018). Welke beleidsinstrumenten zet de politiek in? Differentiatie rioolheffing voor klimaatbestendige stad.https://edepot.wur.nl/437271 Climate Campus. (lopend). Over Climate Campus.https://climate-campus.nl/over-climatecampus/ Deltacommissaris. (2021). Adviesbrief woningbouw en klimaatadaptatie.https://www.deltaprogramma.nl/documenten/publicaties/2021/ 09/01/adviesbrief-woningbouw-en-klimaatadaptatie Gemeente Leiden. (2024). Verordening voor de fysieke leefomgeving Leiden 2020.https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR645163 Gemeente Roosendaal. (2022). Verordening op de heffing en de invordering van rioolheffing 2022.https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR666291/1#artikel_9. Gemeente Rotterdam. (2022). Beleidsregeling Parkeernormen auto en fiets gemeente Rotterdam 2022.https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR671029/1 Gemeente Rotterdam. (lopend). Parkeervergunning bewoner aanvragen.https://www.rotterdam.nl/parkeervergunning-bewoner-aanvragen Gemeente Son en Breugel. (lopend). Subsidie afkoppelen regenwater.https://www.sonenbreugel.nl/subsidie-afkoppelen-regenwater Gemeente Zwolle. (2019).

Zwolle maakt zich op voor het nieuwe klimaat: Een adaptatiestrategie voor iedere Zwollenaar. Gemeente Zwolle. (2020a). Brief ZAS-verbinding Assendorp-Zwolle Zuid met verzoek bijdrage van WDODelta. In. Zwolle: Gemeente Zwolle. Gemeente Zwolle. (2020b). brief ZAS-verbinding Dieze-Westerveldse Aa met verzoek bijdrage van WDODelta. In. Zwolle: Gemeente Zwolle. Gemeente Zwolle. (2020c). Klimaatadaptatie in Zwolle 2019-2020: De nieuwe Deltawerken in de stad. Gemeente Zwolle. (2020d). Uitvoeringsagenda Zwolse Adaptatie Strategie: Periode 20202024. Gemeente Zwolle. (2021a). Gemeentelijk rioleringsprogramma 2022 - 2026: Een doorkijk naar de toekomst. Gemeente Zwolle. (2021b). Ons Zwolle van morgen 2030: Omgevingsvisie. Gemeente Zwolle. (2022a). Hemelwaterverordening 2022.https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR681734#:~:text=Met%20het%20oog %20op%20het,of%20vervangen%20van%20verhard%20oppervlak. Gemeente Zwolle. (2022b). Hoe Zwolle zich in 2021 aanpaste aan het veranderende klimaat: Aansprekende voorbeelden. Gemeente Zwolle. (2023a). Beslisnota voor de raad: Financiële ondersteuning wijkinitiatieven in Assendorp en Diezerpoort. In. Zwolle: Gemeente Zwolle. Gemeente Zwolle. (2023b). Hemelwaterverordening gemeente Zwolle 2023.https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR709366/ Gemeente Zwolle. (2023c). Hoe ging Zwolle in 2022 om met klimaatverandering: Aansprekende voorbeelden.

Gemeente Zwolle. (2023d). Informatienota voor de raad: Plan van aanpak Hitteplan. In. Zwolle. Gemeente Zwolle. (lopend-a). Hitte.https://www.zwolle.nl/hitte

46

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Gemeente Zwolle. (lopend-b). Regentonsubsidie.https://www.zwolle.nl/wadi-en-regentonsubsidie Gemeente Zwolle. (lopend-c). Samenwerken in de regio.https://www.zwolle.nl/samenwerken-in-de-regio Gemeente Zwolle. (lopend-d). Subsidieregeling Kennisvragen Climate Campus.https://www.zwolle.nl/subsidieregeling-kennisvragen-climate-campus Gemeente Zwolle. (lopend-e). Team klimaat actief.https://www.zwolle.nl/teamklimaatactief Gemeente Zwolle. (lopend-f). Tuintegels over? De Tegeltaxi haalt ze bij je op in Zwolle!https://www.zwolle.nl/tuintegels-over-de-tegeltaxi-haalt-ze-bij-je-op-inzwolle Gemeente Zwolle. (lopend-g). Wateroverlast.https://www.zwolle.nl/wateroverlast Gemeente Zwolle, deltaWonen, SWZ, Openbaar Belang, Centrale Bewonersraad deltaWonen, Centrale Huurdersraad Openbaar Belang, & De Woonkoepel SWZ. (2024). Samen bouwen aan een sterk Zwolle: Prestatieafspraken Zwolle 2024 tot en met 2027. HWBP. (lopend). Wie we zijn en wat we doen.https://www.hwbp.nl/over-hwbp/wie-wezijn-en-wat-we-doen Kennisportaal Klimaatadaptatie. (lopend-a). Impulsregeling klimaatadaptatie.https://klimaatadaptatienederland.nl/beleid/nationaleaanpak/dpra/deltaplan/stimuleren-faciliteren/impulsregeling-klimaatadaptatie/ Kennisportaal Klimaatadaptatie. (lopend-b). Klimaatstresstest.https://klimaatadaptatienederland.nl/stresstest/ Kennisportaal Klimaatadaptatie. (lopend-c).

Oorzaken van de toenemende hitte.https://klimaatadaptatienederland.nl/kennisdossiers/hitte/oorzaken/ LIFE-IP. (2022). LIFE IP NL-NASCCELERATE: A selection of the Full Proposal. Ministerie van BZK. (2022). Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren. Ministerie van I&W. (2022). Kamerbrief over rol Water en Bodem bij ruimtelijke ordening. In. Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Ministerie van I&W. (2023). Kamerbrief over buitendijks bouwen in het Markermeer en IJsselmeergebied. In. Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Nationaal Deltaprogramma IJsselmeergebied. (lopend). Verdieping.https://hoofdlijnenbrochure-ijsselmeergebied.nl/verdiepingen/ NextGreen. (2019). Instrument voor het borgen van klimaatadaptatie op privaat terrein: Waterneutrale bouwenvelop en kavelpaspoort.https://nextgreen.nl/wpcontent/uploads/2021/02/2019_Factsheet_Waterneutralebouwenvelopkavelpaspoort.pdf NextGreen, & Stroom en Onderstroom. (2021). Financiële prikkels voor klimaatadaptatie: Inventarisatie financiële beloningen voor klimaatbestendige gebouwen en tuinen. NKWK. (2020). Schade door wateroverlast, hitte en droogte: Gemeente Zwolle. Provincie Noord-Brabant. (2024).

Monitor Klimaatadaptatie Zuid-Nederland: Inzicht in het koers zetten richting een klimaatbestendige leefomgeving.https://www.klimaatadaptatiebrabant.nl/monitoring/monitorklimaatadaptatie-zuid-nederland Provincie Overijssel. (lopend). Klimaatadaptatiemaatregelen 20212027.https://regelen.overijssel.nl/Producten_en_diensten/Subsidies/Natuur_en_la ndschap/Klimaatadaptatiemaatregelen_2021_2027 Regio Zwolle. (2023). Warme Harten in een Klimaatadaptieve Delta: Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle. Regio Zwolle. (z.j.). Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien: Een plan van doorpakken om als NOVI-gebied te bouwen aan de delta van de toekomst.

47

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Rijksoverheid. (2024). Besluit kwaliteit leefomgeving.https://wetten.overheid.nl/BWBR0041313/2024-01-01#Hoofdstuk13 Rijkswaterstaat. (lopend). IJsselmeergebied: zoetwatervoorraad op peil.https://www.rijkswaterstaat.nl/water/projectenoverzicht/ijsselmeerzoetwatervoorraad-op-peil RIVM. (lopend). Kwetsbare groepen.https://www.rivm.nl/hitte/kwetsbare-groepen RIVUS. (lopend). Over RIVUS.https://www.rivus.net/rivus/ Royal Haskoning DHV. (2021). Monitoring van klimaat(adaptatie)doelen Zwolle: Stappenplan en contouren strategie. Royal Haskoning DHV, & Urhahn. (2020). Omgevingsagenda Oost-Nederland. STOWA. (2020). Handelingsperspectieven om te komen tot een waterrobuust Zwolle in het watersysteem van de Sallandse weteringen: Een strategienotitie. Tauw, &Flux, & Provincie Gelderland. (2023). Stappen borgingsinstrumentarium. Twynstra Gudde. (2023). Onderzoek voortgang klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving. WDODelta. (2024). Water en bodem sturend: Position paper waterschap Drents Overijsselse Delta.

48

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

A Gevolgen van klimaatverandering voor Zwolle De Klimaateffectatlas en de Zwolse Klimaatatlas geven de gevolgen van klimaatverandering in Nederland en in Zwolle weer. Deze bijlage beschrijft de bevindingen uit deze atlassen voor de thema’s wateroverlast, droogte, hitte en overstromingsrisico.

A.1

Wateroverlast De Klimaateffectatlas laat zien dat in Zwolle jaarlijks 800-900 mm neerslag valt. Door klimaatverandering kan dit in 2050 toenemen tot 850-950 mm per jaar. In de winter is de huidige neerslag in Zwolle 200-225 mm, in 2050 kan dat toenemen tot 225-275 mm. Het aantal dagen met minstens 15 of 25 mm neerslag in Zwolle bedraagt nu respectievelijk 9-11 en 2-3 dagen per jaar. In 2050 kan dit door klimaatverandering toenemen naar 11-15 en 3-4 dagen per jaar. In de Zwolse klimaatatlas zijn gebieden aangemerkt die extra kwetsbaar zijn voor wateroverlast, namelijk de woongebieden Kamperpoort, Dieze, Dieze Oost, Berkum Noord, Assendorp, Voormalig buitendijks Assendorp, Wipstrip en de bedrijventerreinen Voorst A, Voorst B, Marslanden G en Marslanden H.

A.2

Droogte Uit de Klimaateffectatlas blijkt dat Zwolle een kleiner risico loopt op droogte dan de rest van Nederland. Het maximale neerslagtekort bedraagt 120-150 mm. In veel andere gebieden is dit hoger dan 150 mm. Door klimaatverandering zal het neerslagtekort richting 2050 toenemen, onder andere doordat de hoeveelheid neerslag in de zomer in 2050 zal afnemen ten opzichte van nu. Ook de Zwolse klimaatatlas benoemt dat doordat Zwolle laaggelegen is in de delta van de IJssel en de Vecht, de directe schade voor de stad als gevolg van droogte tot 2050 beperkt lijkt. Verder kunnen we uit de nationale Klimaateffectatlas afleiden dat op enkele locaties in Zwolle zeer sterke bodemdaling wordt verwacht in de periode 2020-2050, zoals in delen van de wijken Westenholte en Berkum en van de bedrijventerreinen Voorst-A en MarslandenZuid. We kunnen deze prognose echter niet verklaren. 23

A.3

Hitte De Klimaateffectatlas laat zien dat het aantal zomerse (>25 graden) en tropische (> 30 graden) in Zwolle bedraagt respectievelijk 20-30 en 3-6 dagen per jaar. Dit is hoger dan in ________________________________ 23

Op de genoemde locaties bevinden zich geen veengronden (bron: Bodemkaart van NL 1:50.000 van Atlas leefomgeving). Bodemdaling komt vooral voor in veengebieden (een lage waterstand in deze gebieden veroorzaakt veenoxidatie, waardoor het veen inklinkt en de grond zakt). In het noordwestelijke deel van Zwolle bevinden zich veengronden, maar uit de interviews blijkt dat dit slechts een dun veenpakket is.

49

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

het westelijke deel van Nederland. In het zuidoosten van het land ligt dit aantal nog hoger. Door klimaatverandering kunnen deze aantallen toenemen tot 30-50 en 6-15 dagen per jaar. Zwolle heeft ook te maken met het stedelijk hitte-eilandeffect24. Met name de binnenstad, Kamperpoort en Oud-Assendorp lijken hiermee te maken te hebben. In deze gebieden is de gemiddelde luchttemperatuur 1,8-2,0 graden hoger dan in de omliggende landelijke gebieden. Ter vergelijking: in steden als Arnhem en Utrecht zijn de gebieden die met het stedelijk hitte-eilandeffect te maken hebben groter en is dit effect sterker: in sommige gebieden is de gemiddelde temperatuur meer dan 2,0 graden hoger dan op het platteland. In Kamperpoort en Assendorp wonen relatief veel eenzame 75+-ers. Deze doelgroep is het meest kwetsbaar voor hittestress. Dit komt doordat de dorstprikkel van ouderen verminderd is en er bij eenzame ouderen weinig mensen kunnen zijn die hen attenderen op voldoende drinken. In Zwolle zijn er enkele gebieden waar de afstand tot koelte relatief groot is. Vooral in de wijken Assendorp en Schelle komen gebieden voor waar de afstand tot een koele plek ca. 500 meter of groter is.

A.4

Overstromingsrisico Uit de Klimaateffectatlas kunnen we afleiden dat de waterstanden van de IJssel richting 2050 door klimaatverandering kunnen toenemen. Op de meeste plekken in de IJssel is die toename minder dan 10 cm, maar juist waar de IJssel door de gemeente Zwolle stroomt, kan dit oplopen tot 10-20 cm. Dit kan leiden tot overstromingen. De kans hierop is groot (> 1 keer per 30 jaar) in de gebieden grenzend aan de IJssel en de Vecht, maar ook in de wijken Schelle en Ittersum is deze kans middelgroot: 1 keer per 30-300 jaar.

________________________________ 24

Het stedelijk hitte-eilandeffect is het verschil in temperatuur tussen de stedelijke en omliggende landelijke gebieden. Het wordt veroorzaakt door stenige materialen die zonnestraling absorberen, gebrek aan verdamping door weinig groen en water, uitstoot van warmte door menselijk activiteiten. ’s Nachts is het stedelijk hitte-eilandeffect het sterkst (Kennisportaal Klimaatadaptatie, lopend-c).

50

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

B Niet al het zinvolle beleid is meetbaar In de bijlage gaan we in op waarom het effect van gemeentelijk klimaatadaptatiebeleid niet altijd direct te meten is. Dit heeft verschillende redenen. Allereerst overlapt gemeentelijk beleid met trends in de gemeente (bijvoorbeeld het weer van het afgelopen jaar) en nationaal, provinciaal en waterschapsbeleid. Ten tweede is het niet zinvol om het doel van een klimaatbestendige stad jaarlijks te monitoren aan de hand van de acties van de gemeente. Dit komt doordat het effect van acties die nu genomen worden, soms pas op de lange termijn (circa 10 jaar) zichtbaar zijn. Bijvoorbeeld: het effect van een aantal stoeptegels uit een tuin is niet meetbaar, maar opgeteld dragen vele tegels die uit tuinen worden weggehaald op den duur wel bij aan een betere sponswerking van de stad. Om het doelbereik in beeld te brengen, kan de gemeente periodiek een klimaatstresstest uitvoeren. Het is echter niet zinvol om dit jaarlijks te doen. Ten derde gaat het gemeentelijk beleid niet alleen over het uitvoeren van concrete acties, maar zorgt beleid ervoor dat de juiste randvoorwaarden aanwezig zijn, zodat partijen in de gemeente zelf maatregelen kunnen treffen. Dit is met name relevant omdat een groot deel van het oppervlakte van de gemeente in privaat bezit is.

Voorbeelden van zulke randvoorwaarden zijn het opzetten van beleidskaders, beleidsvisies, het informeren van bewoners over klimaatadaptieve maatregelen die zij zelf kunnen treffen, het bijeenbrengen van partijen, etc. Deze acties zijn niet overbodig: ze zorgen voor het fundament waarop gewerkt kan worden aan het verduurzamen van de gemeente. Het effect van deze acties is echter indirect, en kan niet een-op-een worden toegewezen aan de beleidsinspanning: als een bewoner een groen dak aanlegt, komt dit dan door een beleidsvisie van gemeente Zwolle, of door de informatiecampagne van de gemeente? Of had de bewoner het groene dak ook aangelegd zonder deze maatregelen? Figuur 4 laat zien dat hoe actiever de rol van een gemeente is in de concrete realisatie van een beleidsmaatregel, hoe meer het gevoerde beleid een directe vertaling heeft naar een effect. Figuur 4 - Meetbaarheid van het effect van beleidsinstrumenten

51

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

C Beleidsmaatregelen gemeente Zwolle C.1

Wateroverlast Groenblauw Netwerk — Woonwijk Breezicht Breezicht is een nieuwe woonbuurt aan de rand van de wijk Stadshagen. In de wijk is veel groen en water aanwezig. Er zijn wadi’s gerealiseerd om overtollig regenwater op te nemen en er zijn infiltratieriolen25 geplaatst zodat het regenwater in de bodem zakt. De gemeente heeft deze woonwijk gerealiseerd in samenwerking met meerdere ontwikkelaars, woningcorporaties en waterschap WDODelta (Gemeente Zwolle, 2022b, 2023c) — Spoorduiker Assendorp In Assendorp is een spoorduiker gerealiseerd, een buis die onder het spoor door water kan afvoeren naar Zwolle Zuid. Het hemelwater wordt zo niet afgevoerd via het rioleringssysteem, maar via spoorduiker naar Zwolle Zuid waar meer waterbergingscapaciteit is dan in Assendorp. Dit zorgt ervoor dat ervoor dat tijdens hevige buien het hemelwater direct in het oppervlaktewater terecht kan komen en het rioleringssysteem niet overloopt.26 De gemeente heeft dit mede met behulp van middelen van het waterschap WDODelta en het rijk gefinancierd. (Gemeente Zwolle, 2022b, 2023c) — Fietsenkelder Bij het station heeft de gemeente een ondergrondse fietsenkelder gerealiseerd. Dit project is uitgevoerd in samenwerking met de provincie Overijssel, ProRail en NS. Hemelwater wordt geïnfiltreerd in de bodem met behulp van infiltratiekratten en funderingslagen.

Daarnaast fungeert de fietsenkelder als noodopslag bij zeer extreme buien. (Gemeente Zwolle, 2020c) — Herinrichting Azaleapark Het Azaleapark in Assendorp is heringericht met onder andere meer vergroening en waterberging. Onder het sportveld is een waterberging gerealiseerd die het hemelwater tijdelijk kan bergen en geleidelijk in de grond kan laten infiltreren. (Gemeente Zwolle, 2023c) — Waterverbinding tussen Dieze-Oost naar Westerveldse Aa Tussen Dieze-Oost en Westerveldse Aa heeft de gemeente een waterventiel aangebracht om het overtollige hemelwater vanuit Dieze-Oost af te voeren bij extreme buien. Door een hoge mate van verstening en te weinig oppervlakte is de bergingscapaciteit van ________________________________

52

25

Bij infiltratieriolen zijn kleine openingen aangebracht in de rioolbuizen waardoor het regenwater in de bodem

26

kan infiltreren. Bron: Waarom hemelwater niet op het riool moet - Kenniscentrum InfoMil

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Dieze-Oost beperkt. Hierdoor is de kans op wateroverlast in deze wijk hoog. Daarom is een waterverbinding gerealiseerd naar Westerveldse Aa, een gebied met hogere waterbergingscapaciteit, zodat bij extreme neerval er geen wateroverlast optreedt in Dieze-Oost. (Gemeente Zwolle, 2022b) — Herinrichting winkelgebied Diezerbrink Het winkelgebied Diezerbrink is opgeknapt en er zijn diverse klimaatadaptieve maatregelen toegepast. Hemelwater wordt in de grond geïnfiltreerd in plaats van afgevoerd via riolering en er is meer groen aangebracht. Daarnaast is er een waterkerende muur aangebracht om het achterliggende gebied te beschermen tegen wateroverlast. De gemeente heeft dit project gerealiseerd in samenwerking met het waterschap Drentse Overijsselse Delta. (Gemeente Zwolle, 2020c, 2022b) — Waterkerend fietspad Hessenpoort Bij bedrijventerrein Hessenpoort heeft de gemeente een waterkerend fietspad gerealiseerd. Het fietspad is hoger (op +1m NAP) aangelegd. Daarnaast is er een picknickbank gebouwd die gebruikt kan worden om de watergang tussen Hessenpoort en de polder af te sluiten bij hoog water. (Gemeente Zwolle, 2020c) — Weezenlanden-Noord In Weezenlanden-Noord worden oude gebouwen gesloopt en werkt de gemeente samen met ontwikkelaars en woningcorporatie Openbaar Belang aan het bouwen van nieuwe sociale huurwoningen. Het gebied wordt ingericht op een klimaatadaptieve manier.

De gevels en daken worden met groen bedekt en ook in de openbare ruimte is er veel plek voor groen. Daarnaast komt er een innovatief watersysteem. (Gemeente Zwolle, 2020c, 2023c)

Sponswerking — Herinrichting spoorzone, Oosterlaan en Westerlaan Het gebied rondom het station is sterk vergroend. Door het weren van bussen en ander verkeer heeft de gemeente meer ruimte gemaakt voor vergroening, wat bijdraagt aan de sponswerking van de stad. Daarnaast zijn het asfalt en de regenwaterputten en aansluitingen op het riool verwijderd. In plaats daarvan heeft de gemeente een drainagesysteem gerealiseerd waarbij hemelwater tijdelijk in de grond wordt opgeslagen in een puinlaag. (Gemeente Zwolle, 2022b, 2023c) — Klimaatwoonstraten De gemeente werkt aan de realisatie van meerdere klimaatwoonstraten, waarbij straten samen met bewoners klimaatrobuust worden ingericht. Er wordt meer groen aangebracht in de plaats van verharding. Daarnaast worden er infiltratiekratten en waterdoorlatende tegels geplaatst en worden wadi’s aangebracht. De eerste Klimaatwoonstraat is gerealiseerd aan de Bernisse/Kleine Alm. In Aalanden Zuid zijn inmiddels acht woonstraten klimaatbestendig gemaakt. (Gemeente Zwolle, 2020c, 2022b, 2023c) — Tuindagen woningen SWZ In samenwerking met de woningcorporatie SWZ, de Stadsboer, en huurders van de woonlocatie van SWZ heeft de gemeente meerdere voortuinen vergroend tijdens de zogenoemde Tuindagen (Gemeente Zwolle, 2023c). Het vergroenen van tuinen was hier

53

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

gekoppeld aan de renovatie van woningen. Naast klimaatadaptatie, was het doel van het vergroenen van tuinen om de leefbaarheid van de omgeving te verbeteren. — Tegeltaxi De gemeente heeft sinds een paar jaar een Tegeltaxi om mensen te ondersteunen bij het vergroenen van hun tuin (Gemeente Zwolle, lopend-f). Door zich online aan te melden, kunnen inwoners aangeven hoeveel tegels ze willen verwijderen. Deze worden dan gratis opgehaald. De Tegeltaxi is bij meerdere gemeentelijke acties ingezet. Bijvoorbeeld bij het NK Tegelwippen en bij de vergroeningsactie met woningcorporatie SWZ. — Klimaatbestendige bedrijventerreinen De gemeente heeft maatregelen genomen om het bedrijventerrein Voorsterpoort-West klimaatadaptief in te richten. Er zijn wadi’s aangelegd om hemelwater af te voeren en tijdelijk te bergen. Daarnaast is er waterdoorlatende bestrating aangelegd zodat hemelwater in de grond kan infiltreren. (Gemeente Zwolle, 2020c) — Team Klimaat Actief Team Klimaat Actief van de gemeente Zwolle is opgericht om bewoners en bewonerscollectieven verder te helpen bij vergroening en het creëren van bewustwording voor klimaatadaptatie onder inwoners (Gemeente Zwolle, lopend-e). Het Team Klimaat Actief is aangesloten bij meerdere projecten.

Zo ondersteunde het team het bewonersinitiatief 50 tinten groen Assendorp met een pilot voor straatregentonnen op de stoep en aan gevels van bewoners en werkte ze samen met woningcorporatie SWZ om laagdrempelige acties voor bewoners op te zetten. — Wadi- en regentonsubsidie De gemeente heeft een subsidieregeling opgesteld om inwoners te stimuleren zoveel mogelijk regenwater plaatselijk op te vangen en niet via het riool te laten afvoeren (Gemeente Zwolle, lopend-b). Zowel woningeigenaren als bewoners van huurwoningen kunnen een subsidie aanvragen en deze gebruiken voor de volgende maatregelen: • Het plaatsen van een regenton of tank. • Het plaatsen van infiltratiekratten. • Het maken van een wadi of verlaagde tuin. • Bewoners krijgen een vergoeding van 0,25 euro per liter waterberging, tot een maximum van 250 euro. Alle aanvragen worden digitaal geregistreerd en op een kaart weergegeven (zie ook ‘Wadi- en regentonsubsidie in Paragraaf 4.3), zodat de gemeente inzicht heeft in de hoeveelheid water die met de maatregelen op de verschillende locaties opgevangen kan worden. Daarnaast onderzoekt de gemeente hoe deze subsidie nog laagdrempeliger gemaakt kan worden, bijvoorbeeld door vouchers uit te geven, zodat alle bewoners bereikt kunnen worden.

— Hemelwaterverordening Om bij te dragen aan de sponswerking en wateroverlast tegen te gaan, heeft de gemeente in december 2023 een Hemelwaterverordening vastgesteld, welke in werking trad op 1 januari 2024 en welke onderdeel uitmaakt van het omgevingsplan (Gemeente Zwolle, 2023b). De Hemelwaterverordening 2022 is daarmee op onderdelen aangepast (Gemeente Zwolle, 2022a). Deze verordening stelt het realiseren en onderhouden van een hemelwaterberging verplicht bij nieuwbouw of verbouwing. Dit geldt voor een renovatie waarbij sprake is van een dakoppervlak van 30 m 2 of meer, het toevoegen van één of meer bouwlagen met een toegevoegd dakoppervlak van 30 m 2 of meer, en bij het aanleggen of vervangen van verharde oppervlakken vanaf 30 m 2. Perceeleigenaren worden hiermee verplicht om op het eigen perceel regenwater op te vangen en in de

54

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

bodem te infiltreren, om zo de druk op het riool en het watersysteem te verlichten. Bij overtreding kan de gemeente een geldboete uitdelen. — Financiële ondersteuning bewonersinitiatieven in Assendorp en Diezerpoort Om bewonersinitiatieven te ondersteunen bij hun wijkverbetering, waar klimaatadaptatie ook een belangrijke pijler bij is. Voor het bewonersinitiatief in Diezerpoort heeft de gemeente € 275.000 beschikbaar besteld en voor het initiatief in Assendorp € 175.000 (Gemeente Zwolle, 2023a). — Wadi rotonde Rembrandtlaan De Rembrandtlaan is een fietsstraat geworden en er is een rotonde aangelegd. Het groen in het midden van de rotonde heeft de functie van een wadi.

C.2

Hitte — Lokaal hitte- en koelteplan De gemeente is bezig om een hitte- en koelteplan op te stellen. Tot nu toe is er weinig aandacht geweest voor hitte. In het hitte- en koelteplan, wat naar verwachting eind 2024 wordt opgeleverd, worden de maatregelen om hitte tegen te gaan beschreven op meerdere lagen (bewustwording, preventie, inrichting, calamiteit en herstel) (Gemeente Zwolle, 2023d). In het hitte- en koelteplan wordt beschreven wie verantwoordelijk is voor welke actie en wanneer deze acties worden genomen. De totstandkoming van het hitte- en koelteplan vindt plaats in samenwerking met adviesbureau TAUW (die het traject begeleidt en het plan opstelt) en andere relevante stakeholders, zoals gezondheidsorganisaties. — Afstand tot koelte kaart Om inwoners te laten zien waar de dichtstbijzijnde koele plek is, maakt de gemeente gebruik van de afstand tot koelte kaart van de Klimaateffectatlas in haar communicatie naar bewoners (Gemeente Zwolle, lopend-a). De Klimaateffectatlas heeft deze kaart voor heel Nederland ontwikkeld. — Zweetdruppelkaart De gemeente heeft een zweetdruppelkaart opgesteld waar inwoners meldingen kunnen maken wanneer zij last hebben van extreme hitte 27. Zo kunnen inwoners de gemeente helpen om in beeld te brengen welke plekken in Zwolle het kwetsbaarst zijn voor hitte. Op de online kaart zijn enkele tientallen meldingen te zijn.

C.3

Droogte Projecten om regenwater op te vangen of vast te houden — Regentonnen op straat: hiermee kunnen bewoners geveltuinen, adoptiegroen en boomspiegels besproeien (Gemeente Zwolle, 2020c). — Ontwikkeling Weezenlanden-Noord: op daken van gebouwen en parkeergarages wordt water opgevangen om bij droogte water te kunnen leveren voor het groen (Gemeente Zwolle, 2020c). — Spoorduiker Assendorp: in plaats van regenwater via de riolering naar de rioolwaterzuivering af te voeren, wordt het nu vastgehouden in Zwolle Zuid om later via het ________________________________ 27

55

Link naar Zweetdruppelkaart: Zweetdruppel kaart (arcgis.com)

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

groenblauwe netwerk in te kunnen zetten in Zwolle tijdens drogere tijden (Gemeente Zwolle, 2023c). — Breezicht: in deze nieuwe woonbuurt wordt overtollig regenwater opgevangen en later gebruikt voor lange periodes van droogte (Gemeente Zwolle, 2023c). Projecten om regenwater te infiltreren — Woonstraten Aa-Landen Zuid: het asfalt moest worden vervangen. De gemeente heeft gekozen voor een gebiedsgerichte aanpak waarbij asfalt is vervangen door waterdoorlatende verharding en er meer ruimte is voor groen. Hierdoor kan water in de ondergrond infiltreren (Gemeente Zwolle, 2022b). — Rioolvervanging Berkenlaan: in deze straat was het riool aan vervanging toe. De gemeente heeft voor infiltratieriolen (met gaatjes in de rioolbuis) en waterdoorlatende verharding gekozen zodat het hemelwater in de grond kan infiltreren (Gemeente Zwolle, 2022b). — Ook bij de herinrichting van het winkelgebied Diezerbrink is gekozen voor infiltratieriolen (Gemeente Zwolle, 2022b). Overige maatregelen op het gebied van droogte In de adaptatiestrategie staat dat de droogte- en hitte-opgave ook vraagt om beplanting met variëteiten die passen bij het veranderende klimaat. We zijn echter geen voorbeelden tegengekomen van projecten waarbij hier specifiek aandacht aan is besteed.

C.4

Overstromingsrisico Groenblauwe structuur Bijlage A.1 (wateroverlast) beschrijft verschillende maatregelen die de gemeente Zwolle heeft ondernomen om de groenblauwe structuur te versterken. Verschillende van deze maatregelen helpen ook om overstromingsrisico te beperken. Zo worden binnen de groenblauwe structuur noodventielen / overloopgebieden aangewezen waar water tijdelijk heen kan in extreme situaties. Met name de volgende voorbeelden uit Bijlage A.1 zijn ook relevant om overstromingsrisico te beperken: — waterkerend fietspad Hessenpoort; — spoorduiker Assendorp; — waterkerende geluidswal Stadshagen. Waterrobuuste/overstromingsbestendige nieuwbouw Ook in nieuwbouwontwikkelingen houdt de gemeente Zwolle zich bezig met het voorkomen van overstromingen en/of het beperken van de schade bij overstromingen. Enkele voorbeelden (ook voor 2019 gerealiseerd): — Kraanbolwerk: dit voormalig bedrijventerrein ligt buitendijks en is daarom hoger gebouwd zodat men hier droog kan wonen, ook met de verwachte stijging van het waterpeil. — Weezenlanden: in deze woningen is een waterkering geïntegreerd. — Pannekoekendijk. — Frankhuis. — Weezenlanden-Noord.

56

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

D Best practices gemeentelijke maatregelen voor klimaatadaptatie In deze bijlage gaan we in op de maatregelen die gemeenten kunnen treffen op het gebied van klimaatadaptatie. We gaan in op de fysieke maatregelen voor de thema’s wateroverlast, droogte, hitte en overstromingsrisico aan de hand van bestaande factsheets en handreikingen. Vervolgens gaan we in op de beleidsinstrumenten die gemeenten kunnen inzetten om deze maatregelen te implementeren.

D.1

Fysieke maatregelen per thema Er is de afgelopen jaren al veel kennis opgedaan op het gebied van fysieke maatregelen voor klimaatadaptatie. In deze sectie vatten we een paar van de belangrijkste overzichten die over de jaren zijn opgesteld samen. RVO heeft een uitgebreid overzicht van fysieke maatregelen opgesteld, waarbij de maatregelen ingedeeld zijn op klein, gemiddeld en grote ingrepen. Per maatregel wordt aangegeven voor welke thema’s deze relevant is en wat de investerings- en onderhoudskosten zijn. Daarnaast is op de website Urban green-blue grids fysieke maatregelen te vinden voor meerdere thema’s, waaronder hitte en wateroverlast.