Rekenkamer Zwolle- Eindrapport Klimaatadaptatie

Wateroverlast Het Kennisportaal Klimaatadaptatie heeft een kennisdossier beschikbaar voor maatregelen die wateroverlast beperken. In dit kennisdossier verwijst het kennisportaal naar meerdere factsheets en brochures die dieper ingaan op de mogelijke maatregelen. In de brochure van KAN worden maatregelen voor de infiltratie van regenwater in stedelijk gebied besproken. Water Window biedt een inventarisatie van maatregelen, onder andere voor het beheer van stedelijk water. Deze maatregelen zijn verzameld vanuit meerdere gemeenten, waterschappen en provincies.

Hitte De Menukaart Hitte van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) geeft een overzicht van de beschikbare hulpmiddelen om hitte in de gebouwde omgeving aan te pakken. Het Nationaal Kennis- en innovatieprogramma water en klimaat (NKWK) heeft een handreiking opgesteld waarmee gemeenten aan de slag kunnen gaan om te werken aan

57

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

hitte in stedelijke gebieden. De handreiking richt zich op zowel ambtenaren van het sociaal domein als het fysiek domein en geeft concrete stappenplannen per vraag. Ook zijn er factsheets voor koudetechnieken beschikbaar die ingaan op de fysieke maatregelen die getroffen kunnen worden om gebouwen zo koel mogelijk te kunnen houden. Hier is informatie te vinden over hoe koelte in het bouwkundig ontwerp meegenomen kan worden, maar ook hoe over specifieke koeltechnieken zoals koudenetten en warmtepompen die ook koude kunnen leveren. Ook heeft het Kennisportaal Klimaatadaptatie meerdere kennisdossiers beschikbaar voor maatregelen tegen hitte in de buitenruimte, in gebouwen en voor de gezondheid.

Droogte Het Kennisportaal Klimaatadaptatie heeft een kennisdossier met maatregelen die gemeenten kunnen treffen om droogte tegen te gaan en verwijst naar meerdere factsheets en onderzoeken over maatregelen tegen droogte. Zo is er door het NKWK een analyse gedaan naar de beste maatregelen tegen droogte in verschillende typen wijken. Ook is er vanuit het Deltaprogramma zoetwater 2022-2027 een infographic opgesteld met inspirerende voorbeelden vanuit andere overheden die maatregelen getroffen hebben om met de toenemende droogte om te gaan. Deze zijn beide terug te vinden in het kennisdossier van Kennisportaal Klimaatadaptatie.

Overstromingsrisico De Klimaateffectatlas heeft de gebieden in kaart gebracht die risico’s lopen tot overstroming. Hierin staan ook de overstromingskenmerken, namelijk wat de overstromingskans is en wat de mogelijke waterdiepte is. Per overstromingskenmerk benoemt de atlas maatregelen die op verschillende bieden genomen kunnen worden: voor gebouwen, een bouwblok, de openbare ruimte en op stad/buurt niveau. Ook heeft het Kennisportaal Klimaatadaptatie een kennisdossier met alle fysieke maatregelen om de gevolgen van overstromingen te beperken.

D.2

Beleidsinstrumenten voor klimaatadaptatie Aan de hand van een literatuuronderzoek hebben we een inventarisatie gedaan naar de mogelijke beleidsinstrumenten die een gemeente kan inzetten op gebied van klimaatadaptatie. Daarnaast hebben we door middel van een expert interview verdere inzichten gekregen in de toepasbaarheid van deze beleidsinstrumenten. In deze bijlage hebben we de beleidsinstrumenten onderverdeeld in de volgende categorieën: — zelf doen als gemeente; — juridische instrumenten; — economische instrumenten; — communicatieve instrumenten. De beleidsinstrumenten zijn samengevat in Tabel 10. Per maatregel is weergegeven voor welke thema’s deze relevant is.

58

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Tabel 10 – Overzicht van mogelijke beleidsinstrumenten ingedeeld op type beleidsinstrument en relevante thema’s

D.2.1 Zelf doen als gemeente Uitvoeren van projecten in de openbare ruimte De gemeente kan zelf projecten uitvoeren om de openbare ruimte klimaatadaptiever in te richten, zie ook Bijlage D.1. Bij ingrepen in de openbare ruimte is het interessant voor een gemeente om koppelkansen met andere opgaven te maken. Bij het herinrichten van openbare ruimtes is het een belangrijke overweging om meer ruimte voor klimaatadaptatie te creëren. Tekstkader 2 – Voorbeelden van klimaatadaptieve richtlijnen in de openbare ruimte bij gemeenten Gemeente Leiden In de gemeente Leiden zijn bestaande bomen leidend bij de herinrichting van de openbare ruimte. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is de ontwikkelaar verplicht een vooropname uit te voeren, zodat gekeken kan worden of de geplande ontwikkelingen invloed hebben op de bomen in dat gebied (Gemeente Leiden, 2024). Gemeente Rotterdam In de gemeente Rotterdam komen er minder rijbanen in het centrum, en wordt er meer ruimte gecreëerd voor groen. Bewoners van nieuwbouwprojecten hebben bijvoorbeeld geen recht op een parkeervergunning op straat (Gemeente Rotterdam, lopend). Bij nieuwbouw geldt de verplichting om parkeergelegenheid onder het maaiveld te realiseren (Gemeente Rotterdam, 2022).

Klimaatadaptiever inrichten van gemeentelijk vastgoed Ook kan de gemeente haar eigen vastgoed klimaatadaptiever inrichten. Daarbij kan een gemeente denken aan het vergroenen van bijvoorbeeld de daken van haar eigen vastgoed. Een andere optie is om platte daken wit te schilderen om absorptie van hitte te voorkomen. Ook kan gemeentelijk of maatschappelijk vastgoed een koele ruimte bieden voor personen die hun eigen huis niet voldoende afgekoeld krijgen.

59

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

D.2.2 Juridische instrumenten Qua juridische beleidsinstrumenten kunnen gemeenten meerdere instrumenten inzetten gericht op het normeren en reguleren van klimaatadaptieve maatregelen. Zo kunnen in het omgevingsplan meerdere regels opgenomen worden. Verplichte infiltratie regenwater en waterberging Ten eerste kan een gemeente via een maatwerkvoorschrift specifieke perceeleigenaren verplichten om het regenwater dat op hun perceel valt, te infiltreren in de bodem (Ministerie van BZK, 2022). Daarnaast kan met behulp van een hemelwaterverordening het realiseren van een waterberging bij bestaande bouw en nieuwbouw juridisch afgedwongen worden. Deze verordening kan voor een hele gemeente gesteld worden of voor specifieke gebieden waar de adaptatieopgave het meest urgent is. Met een verordening waterbergingsfonds kan de gemeente de verplichting om waterberging te realiseren afkopen. De gemeente of het waterschap kan dan zelf de waterberging realiseren op kosten van de initiatiefnemer. De gemeente kan dit ook in samenwerking met het waterschap doen en zo de kosten samen dragen. Klimaatadaptieve regels in omgevingsplan In het omgevingsplan kan de gemeente ook meerdere regels opnemen met betrekking tot klimaatadaptatie (Ministerie van BZK, 2022). — Op gebied van hitte kan de raad via het omgevingsplan het college verplicht stellen om een hitteprogramma op te stellen.

Daarnaast kunnen er verplichtingen worden opgenomen om blauwgroene daken te realiseren bij nieuwbouw of verbouwingen, en dat gevels verkoelend ingericht moeten worden. — Om droogte tegen te gaan kan via het omgevingsplan een verbod ingesteld worden om de tuin te besproeien met drinkwater tijdens periodes van extreme droogte. De bevoegdheid om dit tijdelijke verbod in te stellen ligt dan bij de burgemeester en wethouders. Daarnaast kan de gemeente via het omgevingsplan bedrijven verplichten om relatief schoon bedrijfsafvalwater te infiltreren op het perceel. — Voor het tegengaan van wateroverlast kunnen in het omgevingsplan eveneens regels worden opgenomen. Zo kan er een verplichting worden opgenomen om waterberging te realiseren op particulier terrein. Ook kunnen er richtlijnen voor een maximaal tuinpeil worden opgenomen, zodat tuinen lager liggen dan aangrenzende gebouwen en er genoeg bergingsruimte in de tuin is. Water neutrale bouwenvelop Een gemeente kan er voor kiezen een pakket aan ontwikkelvoorwaarden op te stellen waar aan voldaan moet worden bij het ontwikkelen van nieuwe gebouwen en projecten (NextGreen, 2019). Een project moet waterneutraal worden, dat betekent dat waterberging plaatsvindt op het perceel en er geen afwenteling naar andere percelen plaatsvindt.

D.2.3 Economische instrumenten Fiscaal Gedifferentieerde rioolheffing Een gemeente kan de maatstaf van het tariefsysteem van rioolheffing aanpassen om klimaatadaptieve maatregelen te stimuleren (Alliantie Financiële Prikkels, 2021). Er kan

60

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

gedacht worden aan een gedeeltelijke vrijstelling van de rioolheffing voor perceeleigenaren die zijn afgekoppeld van het rioolsysteem of die een waterberging hebben gerealiseerd op hun perceel. Een gemeente kan de maatstaf van het tariefsysteem van rioolheffing aanpassen om klimaatadaptieve maatregelen te stimuleren (Alliantie Financiële Prikkels, 2021). Er kan gedacht worden aan een gedeeltelijke vrijstelling van de rioolheffing voor perceeleigenaren die zijn afgekoppeld van het rioolsysteem of die een waterberging hebben gerealiseerd op hun perceel. In Tekstkader 3 zijn voorbeelden opgenomen van gemeenten die een gelijksoortige regeling hebben toegepast. Tekstkader 3 – Voorbeelden van gedifferentieerde rioolheffing in andere gemeenten. Gemeente Son en Breugel De gemeente Son en Breugel past een gedifferentieerde rioolheffing toe. Inwoners die zijn afgekoppeld van het riool ontvangen tot en met 2029 een korting van € 50 per jaar op de rioolbelasting (Gemeente Son en Breugel, lopend). Gemeente Roosendaal Gemeente Roosendaal had in hun rioolheffing voor 2022 opgenomen dat inwoners een korting krijgen op hun belasting wanneer zij meer dan 3.000 kubieke meter water niet hebben geloosd op het riool of wanneer 20% van het ingenomen water niet op het riool hebben geloosd (Gemeente Roosendaal, 2022).

Waterspoor Het drinkwatertarief kan naar verbruik gedifferentieerd worden, zodat een lager drinkwaterverbruik beloond wordt (Alliantie Financiële Prikkels, 2021). Dit kan bijvoorbeeld perceeleigenaren stimuleren om hemelwater op te vangen voor het besproeien van hun groen.

Subsidiëren Subsidie of vouchers voor klimaatadaptieve maatregelen Een gemeente kan er ook voor kiezen om subsidies op te stellen voor klimaatadaptieve maatregelen (Alliantie Financiële Prikkels, 2021). Deze kan bijvoorbeeld ook opgesplitst zijn in een subsidie voor bewoners, en een subsidie voor corporaties, VvE’s en bedrijven om zo meerdere doelgroepen te bereiken. Een subsidie kan ook in de vorm van een voucher uitgedeeld worden. De gemeente heeft hierbij minder grip op de specifieke eisen, maar bereikt zo wel veel inwoners en verlicht de lasten op de gemeentelijke organisatie. Eenmalige vrijstelling op rioolheffing/zuiveringsheffing Voor eigenaren en gebruikers van woningen en bedrijven kan een gemeente een eenmalige vrijstelling op de rioolheffing of de zuiveringsheffing geven (Alliantie Financiële Prikkels, 2021) (NextGreen & Stroom en Onderstroom, 2021). Deze vrijstellingen kunnen gegeven worden bij investeringen die gericht zijn op het beperken van grond- en regenwaterlozing op het riool. Groene leges Een gemeente kan ervoor kiezen om particulieren, woningcorporaties, bedrijven en evenementen een uitzondering of korting te geven op de leges van een vergunningsaanvraag wanneer dit gaat om een duurzaam of groen project (NextGreen & Stroom en Onderstroom, 2021).

61

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

D.2.4 Communicatieve instrumenten Faciliteren Tegeltaxi Met behulp van een tegeltaxi kan een gemeente-inwoners ontzorgen bij het vergroenen van hun tuin. Een tegeltaxi kan de verwijderde tegels gratis ophalen bij inwoners.

Gedeeld gereedschap Met het beschikbaar stellen van gedeeld gereedschap kan een gemeente-inwoners stimuleren om zelf aan de slag te gaan met het vergroenen van hun tuin.

Adviseren Afkoppelcoach Een gemeente kan tuincoaches of afkoppeladviseurs beschikbaar stellen die partijen adviseren in het traject naar hemelwater afkoppelen of het vergroenen van de tuin (Tauw et al., 2023). Deze coaches kunnen bijvoorbeeld worden ingezet voor het klimaatadaptiever maken van bedrijventerreinen of VvE’s.

Informeren Klimaatadaptatie boekjes Een gemeente kan inwoners op de hoogte houden van klimaatadaptatie in de gemeente met behulp van projectboekjes (Tauw et al., 2023).

Risicodialogen Een gemeente kan door middel van risicodialogen in gesprek gaan met bewoners over klimaatadaptatie en wat dit voor hun directe woonomgeving betekent.

Voorlichting jongeren Een gemeente kan zich ook focussen op het bereiken van kinderen en jongeren om voorlichting te geven voor klimaatadaptatie. Door via basisscholen en middelbare scholen voorlichting te geven over klimaatadaptatie en workshops in planten en tuinieren, kan een brede doelgroep ingelicht worden over klimaatadaptatie vanaf een jonge leeftijd.

62

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

E Overzicht interviewpartners Tabel 11 geeft een overzicht van de personen die we in het kader van dit onderzoek hebben geïnterviewd. Tabel 11 – Overzicht interviewpartners Interview nr.

Naam

Functie

Organisatie

1: Beleidsmedewerker(s) die betrokken waren bij opstellen klimaatadaptatiestrategie

Lisa de Groot

Voormalig programmamanager klimaatadaptatie

Gemeente Zwolle

Winny Pijl

Programmasecretaris klimaatadaptatie

Gemeente Zwolle

Mark Heideveld

Beheermanager Stedelijk Water

Gemeente Zwolle

2: Beleidsmedewerker(s) gemeente Zwolle die betrokken zijn bij borging van klimaatadaptatie in de organisatie

Peggy van Vliet

Strategisch adviseur ruimtelijke en klimaatadaptatie

Gemeente Zwolle

Ingeborg Schouten

Afdelingshoofd Ruimte en Economie

Gemeente Zwolle

3: Bewonersorganisatie

Maarten Epema

Voorzitter

50 tinten groen Assendorp

4: Waterschap

Rolf van Toorn

Strategisch regisseur

Waterschap Drents Overijsselse Delta (WDODelta)

Jori Wolhof

Casemanager ruimtelijke ontwikkeling

WDODelta

Willem Heesen

Beleidsadviseur klimaatadaptatie en strategisch relatiebeheerder (o.a. voor gemeente Zwolle)

WDODelta

Wiepke van Erp Taalman Kip

Directeur bestuurder

SWZ

Nico van der Beek

Projectmanager nieuwbouw en renovatie

SWZ

Bert Neefjes

Accounthouder ruimte

Provincie Overijssel

Dianne Hoogendoorn

Adviseur waterveiligheid

Provincie Overijssel

Jeroen Bruins

Beleidsuitvoerder water en klimaatadaptatie

Provincie Overijssel

7: Wethouder

Arjan Spaans

Portefeuillehouder klimaatadaptatie

Gemeente Zwolle

8: Wethouder

Gerdien Rots

Portefeuillehouder ruimtelijke ordening, Omgevingswet en Omgevingsvisie en groen/blauwstructuur

Gemeente Zwolle

9: Raadsleden

Ruben van de Belt

Raadslid CU

Gemeenteraad Zwolle

Niels van der Schaaf

Raadslid PvdA

Gemeenteraad Zwolle

Asia Golunska

Raadslid Swollwacht

Gemeenteraad Zwolle

5: Woningcorporatie

6: Provincie

63

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024

Interview nr.

10: Expert interview

64

Naam

Functie

Organisatie

Jan Nabers

Raadslid CDA

Gemeenteraad Zwolle

Theo Peenstra (schriftelijke reactie)

Raadslid GroenLinks

Gemeenteraad Zwolle

André Rodenburg

Expert klimaatadaptatie bij gemeenten

Samen Klimaatbestendig

240148 - Op weg naar een toekomstbestendig Zwolle – Augustus 2024