Rapport Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland, Rijksuniversiteit Groningen

Religieus extremisme Hoewel bij religieus extremisme doorgaans gedacht wordt aan het wereldwijde jihadisme, heeft de geschiedenis laten zien dat alle religieuze tradities een inspiratiebron voor extremisten kunnen vormen. Bovendien kunnen religieuze en spirituele tradities een bron van betekenis- en zingeving zijn voor rechts-, links- en antioverheidsextremisten.27 Hoewel dat dit laatste ook speelt in IJsselland, zijn buiten het jihadisme in het afgelopen decennium geen vormen van religieus extremisme in de regio geïdentificeerd. Wel hebben verschillen in (religieuze) identiteiten en opvattingen geleid tot spanningen en onrust. Een voorbeeld hiervan zijn herhaaldelijke protestacties van christelijke organisaties tegen abortus. Zo registreerde de gemeente Zwolle in de periode 20182023 zo’n dertig demonstraties tegen abortus in de stad, waarvan het merendeel werd georganiseerd door de politieke partij Jezus Leeft. Het lastig­vallen van vrouwen leidde uiteindelijk tot het instellen van een ‘bufferzone’ rondom een abortuskliniek van Stimezo in de stad.28

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

In de periode 2014-2024 hebben zich wel verschillende incidenten voorgedaan op het gebied van moslimextremisme, en dan met name het wereldwijde jihadisme. De observaties van een aantal geïnterviewde experts en ­professionals over de ontwikkeling van het jihadisme in IJsselland sluiten in grote lijnen aan bij het landelijke beeld. In het begin van de onderzochte periode kende de regio enkele uitreizigers. Vervolgens speelde er een aantal jaren minder, maar in de afgelopen jaren lijkt het aantal casussen enigszins te stijgen, onder andere onder invloed van zogeheten ‘terugkeerders’ en internationale netwerken.29 Tegelijk moeten we constateren dat het totale aantal casussen betreffende jihadisme in IJsselland relatief beperkt is in vergelijking met andere regio’s. Volgens de cijfers van het ZVH waren er in 2022 en 2023 drie tot vier casussen per jaar op het gebied van het jihadisme, wat overeenkomt met het aantal intelligence­ rapporten vanuit de politie. Voor zover bekend kende IJsselland drie zogeheten ‘uitreizigers’ die naar Syrië zijn vertrokken. Een casus die veel media-aandacht genereerde is een man uit het Sallandse Heeten (gemeente Raalte) die in 2013 naar Syrië vertrok.

Het netwerk waarbinnen hij radicaliseerde zou zich met name in de Randstad hebben bevonden.30 De Heetenaar heeft in interviews toegegeven te hebben gevochten aan het front31 en werd in februari 2021 bij verstek veroordeeld tot zes jaar celstraf vanwege lidmaatschap van de terroristische organisatie Jabhat al-Nusra en het volgen van een gevechtstraining.32 Hoewel de man regelmatig heeft aangegeven terug te willen keren naar Nederland, is zijn laatst bekende verblijfplaats nog altijd de Syrische provincie Idlib. Naast de man uit Heeten zijn twee vrouwen uit Zwolle vertrokken naar Syrië, waar zij zich waarschijnlijk ophielden in IS-gebied. Van een van deze vrouwen is het lot bij de onderzoekers onbekend. De andere vrouw is in 2019 in een Syrisch gevangenenkamp overleden door ziekte en ondervoeding. De twee jonge kinderen die ze met haar eveneens omgekomen Belgische echtgenoot kreeg, zijn inmiddels overgebracht naar Nederland.33 Daarnaast hebben zich een aantal incidenten in de regio zelf voorgedaan. Zo werden in maart 2018 twee mannen uit Deventer gearresteerd als onderdeel van een internationaal onderzoek naar terrorismefinanciering.

De mannen zouden geld hebben doorgesluisd naar Syriëgangers.34 In juni 2023 werd een man uit Deventer opgepakt die samen met een 19-jarige man uit Eind­ hoven een aanslag in Antwerpen zou voorbereiden, waarbij een gaybar, een politiebureau en een synagoge op de lijst van mogelijke doelwitten stonden. De man werd in februari 2024 veroordeeld tot elf maanden cel-

straf, waarvan acht voorwaardelijk, en een taakstraf van 240 uur.35 Buiten deze concrete casussen heeft de regio met het thema jihadisme te maken door de vestiging van de enige terroristenafdeling (TA) voor vrouwen in Nederland, gelegen in de penitentiaire inrichting (PI) in Zwolle. Hier werden in 2020 de eerste vrouwen geplaatst en zijn uiteindelijk plekken gecreëerd voor twintig gedetineerden, waarvan er in augustus 2024 elf bezet waren.36 Naast een enkeling die in Nederland is aangehouden, gaat het hier voornamelijk om zogeheten ‘terugkeerders’ uit Syrië, waarvan een aantal zelfstandig is teruggekomen en een aantal door de Nederlandse overheid is teruggehaald uit detentiekampen in Noord-Syrië. Het overgrote deel van deze vrouwen heeft kinderen die in Zwolle en omgeving zijn geplaatst. Na vrijlating keren de vrouwen in principe terug naar de gemeente waar ze voor hun uitreis woonachtig waren, maar er is ook een enkeling in de regio ­IJsselland blijven wonen. Ze blijven dan doorgaans onder toezicht en/of behandeling.

De sociale netwerken van deze vrouwen bevinden zich met name in het westen van het land en de dreiging die van hen uitgaat in de regio IJsselland lijkt erg beperkt.37 Dit geldt ook voor de minderjarige terugkeerders waarvan er een aantal in de gemeente Kampen is geplaatst, die volgens betrokkenen geen problemen opleveren.38 Bovenstaand overzicht laat zien dat IJsselland op het gebied van religieus extremisme met name te maken heeft gehad met het wereldwijde jihadisme. Het lijkt hier echter te gaan om losstaande casussen. De sociale netwerken bevonden zich vooral buiten de regio en van grote lokale netwerken is voor zover bekend geen sprake. Ook lijken lokale moskeeën geen rol te hebben gespeeld. Los van enkele berichten over een bezoek van een (door de moskee zelf ongewenst verklaarde) omstreden Pakistaanse prediker aan Zwolle in 2016,39 traden de moskeeën vooral op de voorgrond door zich uit te spreken tegen internationale aanslagen en deel te nemen aan herdenkingsbijeenkomsten voor de slachtoffers.40 Al met al kan geconcludeerd worden dat jihadistische sympathieën hebben geleid tot een aantal serieuze casussen waar actoren uit IJsselland bij betrokken waren. De dreiging van het wereldwijde jihadisme lijkt zich vooralsnog echter niet op de regio zelf te richten.

Rechts-extremisme Hoewel rechts-extremistische formaties in de eenentwintigste eeuw een breder publiek weten aan te spreken, is hun aanhang in Nederland nog altijd relatief klein en

25

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

gefragmenteerd. Waar in het verleden vooral klassieke neonazistische groepen actief waren, is extreemrechts tegenwoordig diverser. Dit uit zich in verschillende stromingen, maar ook in een variëteit aan verschijningsvormen, waaronder formele organisaties en losse netwerken, protestgroepen, studieverenigingen en sportteams. Evenals bij het jihadisme, ontstijgen deze netwerken meestal de lokale context.41 Deze landelijke ontwikkelingen zijn terug te zien in IJsselland. Uit de data van de politie blijkt dat er met enige regelmaat casussen spelen op het gebied van rechts-extremisme: tussen januari 2023 en april 2024 stelde de politie zes intelligencerapporten op over radicaliserende individuen. Dit beeld wordt onderstreept door de geïnterviewde professionals, die herhaaldelijk aangeven dat ze te maken hebben gehad met gevallen van radicalisering in rechtse hoek.42 Het beeld dat uit de verschillende data naar voren komt, is dat het extreemrechtse landschap in IJsselland gevarieerd en gefragmenteerd is en de netwerken zich niet beperken tot de regiogrenzen. Tegelijk blijkt dat rechts-extremisme in de regio slechts beperkt op de voorgrond treedt. In het afgelopen decennium zijn in IJsselland in de ­eerste plaats aanhangers van het klassieke neonazisme te ontwaren. Neonazi’s beschouwen het ‘blanke ras’ als superieur en streven naar het herstel van een Groot-­ Germaans rijk.

Een voorbeeld hiervan is de Nederlandse Volksunie (NVU), die ook in de regio IJsselland aanhangers heeft.43 Ook andere signalen wijzen op de aanwezigheid van neonazi’s in IJsselland, zoals een poging van een Duitse neonaziband om op te treden in Hardenberg in 2015.44 Hoewel klassieke neonazi’s nog steeds actief zijn in de grensgebieden van Oost-Nederland, met name in steden als Enschede en Almelo, lijken in IJsselland recentere vormen van extreemrechts gedachtegoed, net als in de rest van Nederland, populairder te worden dan het klassieke neonazisme.45 Dit betreft onder andere de vanuit de Verenigde Staten overgewaaide ‘alt-rightbeweging’, die streeft naar een zogeheten ‘blanke’ etnostaat waarin geen plaats is voor andere ‘rassen’. Een voorbeeld hiervan is studiegenootschap Erkenbrand, dat in 2016 werd opgericht en drie jaar later een afdeling in Oost-Nederland opzette.46 De grootste aanhang van recentere vormen van extreemrechts in IJsselland lijken zogeheten identitaire formaties te zijn. Zij streven naar etnische homogenisering van het Nederlandse volk en verzetten zich dus tegen zogenaamd niet-Nederlandse invloeden, waaronder islamisering. In IJsselland zijn verschillende identitaire formaties actief. Zo werd in 2008 in Zwolle een afdeling opgericht van de van oorsprong Vlaamse organisatie Voorpost, die

26

Rijksuniversiteit Groningen

streeft naar eenwording en homogenisering van het Nederlandse taalgebied.47 Deze organisatie is nog altijd in de regio actief, zoals blijkt uit (kleinschalige) demonstraties en flyeracties in het afgelopen jaar.48 Hetzelfde geldt voor de verwante groepering Geuzenbond, die ­stickeracties in de regio organiseerde.49 De in Duitsland opgerichte identitaire beweging Pegida, die zich met name profileert op het thema ‘islamisering’, is regelmatig in Oost-Nederland actief en organiseert af en toe acties in IJsselland.50 Zo wilde Pegida in 2020 demonstreren bij een moskee in Zwolle, wat echter door de burgemeester werd verboden vanwege de destijds geldende coronamaatregelen.51 In de afgelopen jaren hebben zich in IJsselland geen grote incidenten voorgedaan die gerelateerd waren aan extreemrechtse formaties. Dit betekent echter niet dat er geen geweldsdreiging van uitgaat. Volgens overheidsinstanties gaat op nationaal niveau de grootste dreiging uit van accelerationisten, die een gedachtegoed aanhangen waarbij het bespoedigen van een rassenoorlog wordt bepleit om zo een witte etnostaat te bewerkstelligen. Volgens verschillende respondenten zijn er ook in IJsselland casussen op dit gebied.52 Deze casussen zijn echter niet op de voorgrond getreden en zijn dan ook niet terug te vinden in publieke bronnen.

Dit raakt aan een breder punt, namelijk dat rechts-extremisten steeds veiligheidsbewuster lijken te worden en in de luwte opereren, bijvoorbeeld door op online fora ideeën uit te wisselen. Daarnaast zijn radicaal- en extreemrechtse ideeën in Nederland in toenemende mate genormaliseerd en worden ze daardoor minder snel herkend en erkend.53 Hier komen we later in dit rapport op terug. In het laatste Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland constateert de NCTV dat de dreiging vanuit het rechts-extremisme onvoorspelbaar is, onder meer omdat het vaak eenlingen betreft waarbij de ideologische motivering niet altijd duidelijk is.54 Concluderend kunnen we dan ook stellen dat het fenomeen rechts-extremisme in IJsselland grotendeels overeenkomt met het landelijke beeld. De actieve aanhang lijkt klein en gefragmenteerd en manifesteert zich slechts beperkt in het publieke domein, maar er kan wel degelijk een geweldsdreiging van uitgaan.

Links-extremisme Volgens landelijke instanties als de AIVD en de NCTV is links protest met name activistisch van aard en heeft het een reactief karakter. Zo is er een wisselwerking met de ontwikkeling van extreemrechts zichtbaar. Deze wissel-

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

werking is in IJsselland minder terug te zien, wat waarschijnlijk wordt veroorzaakt door het feit dat radicaal- en extreemrechts in de regio weinig op de voorgrond treedt. Wat wel herkenbaar is, is het activistische karakter van links protest. De bij de lokale extremismeaanpak betrokken partijen hebben geen links-extremistische casussen geïdentificeerd en de politie heeft geen intelligence­ rapporten opgesteld met betrekking tot linkse actoren. Wel zijn er een groot aantal publieke protestacties waar te nemen op thema’s waarop links zich doorgaans profileert. Waar in het verleden enkele protestacties plaatsvonden tegen kernwapens en racisme,55 zien we de afgelopen jaren vooral protesten op het gebied van dierenrechten en klimaat. Wat betreft dierenrechten concentreren de protestacties zich voornamelijk op een aantal veehouderijen in de regio.56 Deze acties werden doorgaans georganiseerd door internationale en nationale dierenrechtenbewegingen als Animal Rights, Anonymous for the Voiceless en Animal Safe Movement. Wat betreft het thema klimaat is met name de afgelopen vijf jaren een groot aantal demonstraties en protestacties zichtbaar.

Een van de drijvende krachten achter deze demonstraties is Extinction Rebellion (XR), dat in 2019 een afdeling in Deventer oprichtte die sindsdien snel is gegroeid.57 Nog altijd is XR het meest actief in het zuiden van IJsselland, al vinden er ook regelmatig acties plaats in de stad Zwolle. De acties richten zich op algemene bewust­ wording omtrent klimaatproblematiek, maar vragen ook regelmatig aandacht voor specifieke thema’s als over­ consumptie, (investeringen in) de fossiele industrie of de geplande bouw van een biomassacentrale. Waar veel acties de vorm hebben van traditionele demonstraties, is het actierepertoire van klimaatactivisten divers en is er bijvoorbeeld ook geprotesteerd in de vorm van ‘doodligacties’ tijdens het maandelijkse luchtalarm en een rode draad gespannen rondom de ingang van het stadskantoor in Deventer. Zoals deze voorbeelden illustreren, hebben de protestacties vanuit linkse hoek een activistisch karakter en begeven deze zich doorgaans binnen de kaders van de wet. In lijn met landelijke trends zijn er echter ook een aantal activisten uit de regio betrokken bij hardere acties en openbare-ordeverstoringen.

Zo zijn een aantal personen uit IJsselland gearresteerd en veroordeeld voor opruiing en openbare-ordeverstoringen bij acties in Den Haag, Amsterdam en Schiphol.58 Ondanks deze gevallen moeten we concluderen dat van links protest vooralsnog geen geweldsdreiging of maatschappij-ontwrichtende werking uitgaat.

Antioverheidsextremisme In lijn met landelijke ontwikkelingen is de belangrijkste trend in IJsselland sinds het uitbreken van de corona­ pandemie de opkomst van antioverheidsextremisme. De afgelopen jaren hebben zich verschillende incidenten voorgedaan die in deze categorie vallen. Ook zijn er een aantal individuen besproken op regionale casustafels en in intelligencerapporten van de politie: in 2022 en 2023 betrof dit twee casussen en in 2024 zijn er eveneens twee politierapporten opgesteld. Deze gevallen staan niet op zichzelf, maar moeten gezien worden in een bredere context van toenemende maatschappelijke onvrede en antioverheidssentimenten. Deze gevoelens leiden tot spanningen en maatschappelijke onrust en uiten zich in toenemend protest tegen overheidsbeleid op verschillende onderwerpen. Dit protest is legitiem, maar ontaardt soms ook in wetsovertredingen en geweld. Bovendien blijken deze omstandigheden extremistische gedragingen voort te brengen.59 Hoewel er verschillen zijn binnen IJsselland, blijkt uit de geraadpleegde bronnen dat het vertrouwen in de overheid over het algemeen laag is. Zo constateert een in 2022 uitgevoerde sentimentenmonitor in Deventer dat de overheid als onbereikbaar en onbetrouwbaar wordt ervaren.60 Dit geldt vooral voor de landelijke overheid, die ­burgers in sommige delen van IJsselland ervaren als op grote afstand.

Besluiten uit Den Haag worden regelmatig gezien als ongewenste bemoeienis van buitenaf door een overheid die niet goed weet of begrijpt wat er op lokaal niveau leeft.61 Richting lokale overheden lijkt dergelijke onvrede minder aanwezig te zijn, al krijgen zij regelmatig de kritiek dat ze zich ‘laten meeslepen door Den Haag’.62 Kritiek op landelijk beleid, bijvoorbeeld omtrent stikstofproblematiek en vluchtelingenopvang, wordt ook regelmatig geuit richting lokale overheden.63 Volgens de ambtenaren en professionals is er sprake van toenemende verharding, zowel ten opzichte van de overheid als ­ tussen burgers onderling. Deze toenemende polarisatie op lokaal niveau wordt onderstreept door de eerdergenoemde sentimentenmonitor in Deventer, die constateert dat spanningen tussen burgers onderling in de afgelopen jaren aanzienlijk zijn verergerd.64 Deze trends sluiten aan bij toenemend antisysteem- en anticentrumdenken op landelijk niveau zoals vastgesteld in diverse wetenschappelijke studies.65 In IJsselland uiten deze trends zich op verschillende manieren, die we hieronder zullen bespreken. In de eerste plaats uit wantrouwen tegen de overheid zich in het omarmen van alternatieve verklaringen en complot­ theorieën, waaruit soms extremistische gedragingen

27

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

voortkomen. In de tweede plaats uiten maatschappelijk onbehagen en wantrouwen zich in (doorgaans legitiem) verzet tegen specifiek overheidsbeleid, bijvoorbeeld rondom corona, stikstof en asiel. Complotdenken en soevereine netwerken Wantrouwen tegenover de overheid en een bredere elite worden geuit via en versterkt door complotconstructies. Deze kunnen algemeen van aard zijn en betrekking hebben op een ‘kwaardaardige elite’ die de bevolking probeert te controleren en onderdrukken. Vaak gaan deze algemene complotconstructies gepaard met specifieke complotovertuigingen, bijvoorbeeld over het vermeende gevaar van vaccinaties en 5G-straling. Een voorbeeld hiervan is een complotdenker uit Bathmen (gemeente Deventer), die in 2019 wereldwijde bekendheid verwierf met een tiendelige documentaireserie over ‘The Cabal’.

Hierin bracht ze diverse samenzweringstheorieën bij elkaar over een kwaadwillende elite van joden, illuminati en pedofiele netwerken die de wereld domineren, wat ze koppelde aan ideeën over aliens, vaccinaties, chemtrails en 5G-straling.66 Terwijl het aanhangen van complot­ theorieën is toegestaan, hebben ze in IJsselland ook tot verschillende wetsovertredingen geleid, zoals bekladdingen van verkiezingsmateriaal met complotleuzen, het uiten van complottheorieën op sociale media over de dood van een minderjarig meisje en het bedreigen van medewerkers van een telecombedrijf vanwege zorgen over de straling van 5G-zendmasten.67 De prominentste en voor lokale autoriteiten meest uit­ dagende aanhangers van complottheorieën in IJsselland zijn echter zogeheten soevereine mensen. Gebaseerd op complottheorieën over de relatie tussen burgers en de overheid erkennen zij de overheid niet als gezagsdrager. Op basis daarvan weigeren sommigen belastingen of boetes te betalen of schrijven zij brieven aan overheids­ instanties om ‘machtiging van bestuur’ in te trekken en aan te geven dat de overheid hen niet meer vertegenwoordigt.

Sommigen gaan echter verder en willen bijvoorbeeld ‘tribunalen’ opzetten voor de betrokken personen of treffen voorbereidingen voor een gewelddadige confrontatie.68 Deze problematiek zien we terug in IJsselland en volgens sommige betrokkenen zelfs in grotere mate dan in de rest van het land. Zo zien gemeenten de afgelopen jaren een stijging in het aantal brieven dat zij ontvangen. Uit een inventarisatie onder gemeenten blijkt dat dit ­minstens 75 brieven betreft, al worden deze niet overal systematisch gearchiveerd en zijn de daadwerkelijke aantallen waarschijnlijk hoger. Naast dergelijke brieven zijn er in IJsselland ook gevallen bekend van soevereinen

28

Rijksuniversiteit Groningen

die geen belasting willen betalen of weigeren hun kinderen naar school te sturen.69 Ten slotte zijn in IJsselland soevereinen aanwezig die een gewapende confrontatie met de overheid voorbereiden. De in de inleiding van dit rapport aangehaalde casus betreft een groep soevereinen uit diverse plaatsen in IJsselland en daarbuiten, die volgens de berichtgeving onderdeel waren van het radicale netwerk Common Law Nederland Earth en geleid werden door een lokale ‘sheriff’ uit Deventer. Volgens het OM wilde deze groep een ‘totale opstand’ ontketenen en gezagsdragers laten berechten in volkstribunalen.70 Deze casus illustreert de dreiging die van radicale soevereinennetwerken kan uitgaan. Meerdere experts en professionals wezen dit dan ook aan als de grootst mogelijke extremistische dreiging in de toekomst.71 Verzet tegen specifiek overheidsbeleid Behalve in de soevereinenbeweging uit maatschappelijk onbehagen zich ook in verzet tegen specifiek overheidsbeleid. Dit verzet richtte zich gedurende de onderzochte periode allereerst op het coronabeleid. In lijn met het landelijke beeld werden gedurende de pandemie ook in ­IJsselland regelmatig protestacties georganiseerd, waaronder demonstraties, protestmarsen en fakkeltochten.

Een aantal van deze acties mondde uit in ongeregeld­ heden en vernielingen, maar dit betrof doorgaans eerder rellen en vandalisme dan door gedachtegoed geïnspireerd geweld. Ook bij andere wetsovertredingen die plaats­ vonden als onderdeel van de coronaprotesten, zoals bedreigingen en doxing, is de rol van gedachtegoed niet duidelijk genoeg om eenduidig van extremisme te kunnen spreken.72 Wel illustreert het verzet tegen de coronamaatregelen de toenemende maatschappelijke onrust in de regio. Bovendien zouden veel tegenstanders van het beleid zich later mengen in protesten op andere thema’s. De coronapandemie is dan ook vooral een aanjager geweest van breder antioverheidsprotest en -extremisme.73 Dit zien we bijvoorbeeld terug bij de zogenoemde boerenprotesten. Waar IJsselland op het gebied van de coronaprotesten niet erg afwijkt van het landelijke beeld, is het verzet tegen het stikstofbeleid in grote delen van de regio sterk aanwezig.74 IJsselland kent een betrekkelijk grote agrarische sector en ook organisaties als de BoerBurgerBeweging (BBB) en Farmers Defence Force (FDF) hebben een aanzienlijke achterban. In de afgelopen vijf jaren kende de regio dan ook talloze protesten tegen overheidsbeleid met betrekking tot de agrarische sector.

De meeste hiervan vonden plaats bij het provinciehuis in Zwolle, bij distributiecentra in Zwolle, Raalte en Deventer en op snelwegen in de regio. Een aantal protesten resul-

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

teerde in geweldpleging, bedreigingen en brandstichting, maar ook in deze gevallen zijn de motivaties achter de wetsovertredingen niet duidelijk genoeg om te spreken van extremisme.75 Een derde thema dat veel maatschappelijke onrust veroorzaakt in IJsselland, is asiel en migratie. In de afgelopen jaren hebben in verschillende gemeenten protesten, incidenten en onlusten plaatsgevonden rondom azc’s en tijdelijke opvanglocaties. Zo ontstond in Staphorst onrust over de opvang van statushouders in een plaatselijk hotel. Waar eerst veel verzet was tegen de plannen voor de opvanglocatie, leidde de plaatsing van de status­ houders uiteindelijk tot herhaaldelijke overlast, met name door jongeren die lawaai maakten en vuurwerk afstaken.76 In Raalte leidde verzet tegen een noodopvanglocatie tot (be)dreigende reacties tegenover betrokken gemeentemedewerkers en herhaaldelijke valse meldingen over diefstal en inbraken.77 In Schuinesloot (gemeente Hardenberg) vond fel protest plaats tegen de komst van een opvanglocatie voor Oekraïense vluchtelingen. De locatie werd getroffen door een brandbom, de ingang werd geblokkeerd met trekkers, er werden spandoeken ­opgehangen en er vonden bedreigingen plaats.78 Deze incidenten illustreren dat immigratie- en asielvraagstukken in IJsselland een bron van maatschappelijke onrust vormen.

Hierbij valt op dat de protesten vooral werden gevoerd door omwonenden van de (geplande) opvanglocaties. Volgens verschillende betrokkenen was het verzet dan ook in eerste instantie gericht tegen de overheid: het ging vooral om lokale gemeenschappen die het oneens waren met landelijk en lokaal beleid, niet zozeer om een xenofobe houding ten opzichte van vreemdelingen.79 Deze visie wordt onderstreept door het feit dat er, voor zover bekend, geen extreemrechtse organisaties bij de acties betrokken waren, dat lokale bestuurders en ambtenaren werden bedreigd en dat er vergelijkbare symboliek werd gebruikt als bij andere antioverheidsprotesten, zoals omgekeerde Nederlandse vlaggen.80 Tegelijkertijd moet geconstateerd worden dat dergelijke sentimenten wel vaak samengaan met radicaalen extreemrechtse ideeën. Zoals een van onze respondenten het verwoordde: ‘Op bijeenkomsten rondom de opvang van asielzoekers worden nu wel dingen gezegd die we vijf jaar geleden misschien als rechts-extremisme hadden gezien, maar nu niet meer.’81 Dit voorbeeld illustreert de eerdergenoemde normalisering van radicaal- en extreemrechts gedachtegoed. Daarnaast laat het zien dat dit gedachtegoed en antioverheidssentimenten soms samengaan en elkaar kunnen versterken. Concluderend kan gesteld worden dat antioverheids­ extremisme vooral tot uiting is gekomen in een aantal

incidenten die gerelateerd waren aan complotdenken en soevereinen. Daarnaast is veel maatschappelijke onrust waarneembaar, wat soms tot incidenten heeft geleid waarbij de grenzen tussen activisme, vandalisme en extremisme niet altijd scherp te trekken zijn. Waar deze onrust naar voren komt op specifieke thema’s als het corona-, stikstof- en asielbeleid, zijn deze thema’s een uiting van breder aanwezige antioverheidssentimenten en maatschappelijk onbehagen. ‘Wat ik nu vooral zie is een gevoel van onbehagen’, aldus een van de geïnterviewde professionals, en dat onbehagen ‘uit zich op concrete thema’s: het thema dat op dat moment speelt, komt naar boven’.82

Spanningen onder invloed van internationale conflicten De afgelopen jaren benadrukken de AIVD en de NCTV steeds vaker dat internationale ontwikkelingen invloed hebben op nationale dreigingen.83 Ook in IJsselland zijn de effecten van gebeurtenissen in het buitenland merkbaar. Het meest prominente voorbeeld is de oorlog in Syrië, die leidde tot een aantal ‘uitreizigers’ en ‘terugkeerders’. Hoewel andere internationale ontwikkelingen nog niet tot ernstige extremistische gedragingen hebben geleid, valt wel op dat gebeurtenissen in het buitenland in toenemende mate leiden tot lokale spanningen en onrust en dat hier een zekere geweldsdreiging van kan uitgaan. In de afgelopen jaren zijn met name in Zwolle diverse betogingen gehouden die verband houden met internationale ontwikkelingen. Voorbeelden hiervan zijn solidariteits­ bijeenkomsten voor Oekraïne en protesten tegen de ­regimes in Eritrea, Iran en Syrië, mensenrechtenschendingen in Qatar en de situatie in de vluchtelingenkampen op Lesbos. Gebeurtenissen die tot spanningen leidden in IJsselland, hielden echter met name verband met Turkije en Israël/Palestina. In relatie tot Turkije is in de eerste plaats bij een aantal mensen in Turks-Nederlandse gemeenschappen in IJsselland sprake van sterk Turks nationalisme.

Zo kennen de Turks-Nederlandse gemeenschappen in Zwolle en Kampen aanhangers van de extreemrechtse en zeer nationalistische Grijze Wolven.84 Spanningen rondom Turks-Nederlandse gemeenschappen zijn echter met name zichtbaar in Deventer, waar ongeveer zevenduizend Turks-Nederlandse inwoners wonen en een Turks consulaat is gevestigd. Conflicten in Turkije hebben hier dan ook directe spanningen en incidenten veroorzaakt. Zo leidde de couppoging in Turkije in 2016 en het daaropvolgende conflict tussen Recep Tayyip Erdoğan en

29

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

Fethullah Gülen in Deventer tot scherpe tegenstellingen, waarbij sprake was van brandstichting en vernielingen bij gebouwen van vermeende Gülenisten en bedreigingen aan hun adres.85 Hoewel Bureau Beke in 2022 constateerde dat deze spanningen inmiddels weer fors waren afgenomen,86 blijven de ontwikkelingen in Turkije een punt van aandacht en zorg voor de lokale autoriteiten. ‘Als het in Turkije regent, dan druppelt het hier’, aldus een gemeentemedewerker.87 Sinds 7 oktober 2023 hebben verschillende gemeenten te maken met spanningen rondom de oorlogen in Gaza en Libanon. Ook deze spanningen uiten zich met name in de steden en dan voornamelijk in Zwolle. Volgens overzichten van het aantal aangemelde demonstraties in deze gemeente werden hier tussen de aanslagen van 7 oktober 2023 en mei 2024 in totaal dertien demonstraties, sit-ins en marsen gehouden waarin aandacht werd gevraagd voor de situatie in de Gazastrook.

Deze verliepen over het algemeen zonder noemenswaardige incidenten, al leidden ze wel af en toe tot spanningen met omstanders of in de bredere samenleving.88 Deze spanningen komen ook tot uiting in het onderwijs, waar meningsverschillen soms hoog oplopen en waarbij in ieder geval eenmalig een dreigende situatie ontstond.89 Daarnaast is een asielzoeker uit de regio gearresteerd voor vernielingen op de Universiteit van Amsterdam bij een pro-Palestinaprotest in mei 2024.90 De grootste bron van zorg voor betrokken instanties en professionals rondom dit thema is echter dat het conflict een voedingsbodem kan vormen voor radicalisering in zowel linkse als rechtse hoek,91 maar met name binnen het jihadisme. De NCTV stelt in het laatste DTN dat de grootste voorspelbare dreiging van de Gaza-oorlog voortkomt uit alleenhandelende jihadisten die zich met de Palestijnse zaak identificeren, mede omdat organisaties als al-Qaeda en IS in hun propaganda inspelen op het conflict.92 Deze zorg wordt gedeeld door experts en professionals in de regio die te maken hebben met het dossier, waarbij enkelen dit thema zelfs aanwijzen als een van de voornaamste mogelijke dreigingen in de nabije toekomst.93

Interpretaties en observaties Nu de belangrijkste ontwikkelingen met betrekking tot extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland uiteen zijn gezet, zullen we het fenomeen duiden en interpreteren. Dit doen we aan de hand van drie thema’s: regionale verspreiding en diversiteit, het fluïde karakter van het fenomeen en de rol van het online domein.

30

Rijksuniversiteit Groningen

Regionale verspreiding en diversiteit Gezien de eerder geschetste diversiteit van IJsselland is het niet verbazingwekkend dat de verspreiding van het fenomeen in de regio niet eenduidig is. Op het gebied van het jihadisme constateerden we dat de casuïstiek vooral geïsoleerde gevallen betreft. Dit speelt met name in de stedelijke gemeenten, wat eveneens geldt voor maatschappelijke onrust rondom internationale ontwikkelingen. Wat betreft links protest blijkt dat dit, naast Zwolle, in de zuidelijke IJssellandse gemeenten als Deventer en Olst-Wijhe prominenter aanwezig is. Radicalisering en maatschappelijke onrust geïnspireerd door rechts gedachtegoed lijkt daarentegen prominenter in het noorden van de regio, waar het vaak vermengd is met antioverheidssentimenten. Antioverheidsprotest en -extremisme is zichtbaar in de hele regio, maar hierbij is wel een onderscheid te maken tussen verschillende vormen. Deelnemers aan boerenprotesten kwamen vooral uit de landelijke gebieden en hier vonden ook grotere incidenten plaats rondom azc’s. Problematiek rondom soevereinen speelt in heel IJsselland, maar kent bepaalde concentratiepunten.

In vergelijking met omliggende gemeenten lijkt de gemeente Deventer bijvoorbeeld relatief veel te maken te hebben met het fenomeen, zoals ook blijkt uit het feit dat de gemeente veruit de meeste brieven voor uitschrijving uit het bevolkings­ register ontving (circa 35 in totaal). Ook in Kampen en Raalte lijkt de problematiek rondom soevereinen sterker aanwezig dan in de rest van de regio, en hetzelfde geldt voor het Vechtdal (gemeenten Dalfsen, Hardenberg en Ommen), waar dit fenomeen recentelijk is opgedoken.94 In tegenstelling tot Deventer, Kampen en Raalte ontvingen de gemeenten Hardenberg en Ommen naar eigen zeggen echter geen tot een enkele brief van soevereinen, wat eveneens het geval is in Olst-Wijhe, Zwartewaterland en Zwolle. Naast deze algemene patronen is het voornaamste onderscheid in IJsselland dat tussen de stedelijke gemeenten Zwolle en Deventer en de overige kleinere gemeenten. Zwolle en Deventer leveren het merendeel van de casuïstiek in IJsselland, maar deze is zeer divers van aard.

Om Deventer als voorbeeld te nemen: hier speelde een recente casus op het gebied van het jihadisme, Extinction Rebellion is er zeer actief, er hebben boerenprotesten plaatsgevonden, de stad kent vooraanstaande complotdenkers, er spelen casussen met betrekking tot radicale soevereinen en er waren spanningen rondom Turks-Nederlandse gemeenschappen en pro-­ Palestinamanifestaties.95 De verscheidenheid aan ­problematiek in Deventer, evenals in Zwolle, wordt deels

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

veroorzaakt door de diverse bevolkingssamenstelling in deze steden, maar ook door de ‘aanzuigende werking’ die deze steden op de omgeving hebben. Zo vonden in Zwolle regelmatig boerenprotesten plaats door mensen die voor het overgrote deel van buiten de stad kwamen.96 In de kleinere, meer landelijke gemeenten spelen lokale identiteiten een sterke rol. Dit leidt enerzijds tot sterke lokale betrokkenheid, maar kan anderzijds ook tot gevolg hebben dat ‘bemoeienis’ van buitenaf niet gewaardeerd wordt. Dit sentiment kan zich uiten tegen de landelijke overheid. Dit bleek bijvoorbeeld tijdens de boerenprotesten, waarbij het sentiment zich keerde tegen ‘de plannen uit Den Haag’ dat ‘alles van ons afpakt’.97 Een vergelijkbaar sentiment is te zien rondom asielopvang. Zoals eerder geconstateerd speelden antioverheidssentimenten hierbij een grote rol en leefde het gevoel dat ‘Den Haag ging bedenken dat hier een azc komt’.98 De afkeer tegen bemoeienis van buitenaf speelt echter breder dan alleen met betrekking tot de overheid en uit zich ook in anti-Randstedelijke sentimenten en een anti-elitehouding. Een sprekend voorbeeld van het feit dat dergelijke sentimenten kunnen bijdragen aan maatschappelijke onrust, zijn de ongeregeldheden die uitbraken rondom sinterklaas­ intochten in de regio.

Hoewel in de afgelopen jaren in meerdere gemeenten onrust is ontstaan over de figuur van Zwarte Piet, waren de ongeregeldheden die uitbraken rondom de sinterklaas­ intocht in Staphorst in 2022 het meest opzien­barend. Actievoerders van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) wilden daar demonstreren, maar werden bij de afrit van de A28 opgewacht door een groep van honderdvijftig tot tweehonderd personen. Dit leidde tot intimidatie van en geweld tegen de actievoerders, waarvoor uiteindelijk meerdere veroordelingen hebben plaatsgevonden.99 De sentimenten die speelden bij dit incident, vertonen sterke overeenkomsten met gevoelens die leefden bij sommige ongeregeldheden rondom asielopvang in de regio. Terwijl xenofobie zeker een rol speelde, moet het verzet tegen de KOZP-actievoerders vooral gezien worden als een uiting van ongenoegen tegenover bemoeienis van buitenaf. De deelnemers omschreven de actie als ‘heel erg gericht op behoud van traditie en cultuur’, waarbij ze ‘geen wil opgelegd willen krijgen door mensen met een andere overtuiging’.

Het gevoel dat leefde was ‘Val ons niet lastig met jullie normen en waarden’ in combinatie met de vraag: ‘Wie heeft het hier nou voor het zeggen: mensen uit Staphorst of mensen van buitenaf?’100 Een van de veroordeelden vatte het in de rechtbank als volgt samen: ‘Zwarte Piet is een traditie van ons en die traditie moet blijven.’101 Het gebruik van ‘ons’ in dit citaat is een sprekende uiting van lokale identiteit tegenover Rand­

stedelijke inmenging. De ongeregeldheden rondom de intochten in IJsselland illustreren dat deze tegenstelling radicale vormen kan aannemen.

De aard van het fenomeen Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland zijn diffuse fenomenen. Dit geldt in de eerste plaats voor de organisatievormen die we in de vorige paragrafen hebben besproken. Formele organisaties en centraal georganiseerde groepen spelen slechts een beperkte rol in de geïdentificeerde incidenten. In plaats daarvan zien we een veelheid aan losse en wisselende netwerken die zowel offline als online vorm krijgen op lokaal, nationaal en internationaal niveau. Hoewel organisaties als XR en FDF een belangrijke rol spelen in het organiseren van protestacties, maken zij deel uit van veel bredere en hybride protestbewegingen. Hieraan gerelateerd is ook het gedachtegoed achter de besproken ontwikkelingen diffuus. Waar jihadisten nog (tot op zekere hoogte) coherente ideologische kaders omarmen, is het gedachtegoed achter extremisme en activisme op linkse, rechtse en antioverheidsthema’s in IJsselland minder vastomlijnd. Betrokkenen putten uit diverse bronnen en tradities om hun handelingen vorm en betekenis te geven, wat tot gevolg heeft dat het gedachtegoed achter de vormen van extremisme, activisme en maatschappelijke onrust hybride is en sterk kan verschillen tussen deelnemers binnen een beweging.

Omdat extremisme minder voortkomt uit formele organisaties met afgebakende denkbeelden, is het fenomeen ook moeilijker aanwijsbaar en af te bakenen van bijvoorbeeld activisme of maatschappelijke onrust. Eerder in dit deel van het rapport hebben we herhaaldelijk geconstateerd dat maatschappelijke onrust en protestbewegingen een vruchtbare context kunnen vormen voor extremistische gedragingen. Mede vanwege de diversiteit aan opvattingen en deelnemers, is de rol van het (eventuele) gedachtegoed achter wetsovertredingen die voortvloeien uit maatschappelijk onbehagen of protestacties, echter vaak niet eenduidig, waardoor moeilijk vast te stellen is of het label ‘extremisme’ daadwerkelijk op zijn plaats is. Het diffuse karakter leidt er eveneens toe dat er veel uitwisseling en kruisbestuiving plaatsvindt tussen en ­binnen verschillende soorten extremisme en protest. Hoewel het jihadisme relatief losstaat van de andere vormen die in dit rapport worden onderscheiden,102 zien we veel overlap en uitwisseling tussen en binnen religieuze, linkse, rechtse en antioverheidsbewegingen en -net­werken. Dit is met name het geval tussen anti­

31

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

overheidsbewegingen en rechtse actoren enerzijds en binnen antioverheidsbewegingen anderzijds. Uitwisseling en kruisbestuiving tussen radicaal- en extreemrechtse netwerken en anti-overheidsactivisten en extremisten lijken echter minder frequent voor te komen dan voorheen. In tegenstelling tot enkele jaren geleden lijken extreemrechtse groeperingen in de afgelopen jaren bijvoorbeeld niet meer aan te sluiten bij protestacties tegen azc’s of het stikstofbeleid van de overheid.103 We constateerden echter wel dat radicaal- en extreemrechtse opvattingen en antioverheidssentimenten beide een rol speelden bij protestacties rondom asielopvang en Zwarte Piet. Ook worden er bijvoorbeeld evenementen georganiseerd waar sprekers van zowel uiterst rechtse partijen zoals Alternative für Deutschland (AfD) en Forum voor Democratie (FVD) als coronasceptici en critici van het stikstofbeleid optreden.104 Hoewel georganiseerde uit­ wisseling dus minder lijkt voor te komen, vervaagt de scheidslijn tussen radicaal- en extreemrechtse ideeën en groeperingen en antioverheidsbewegingen. Dit kan deels worden verklaard door de normalisering van radicaal- en extreemrechts gedachtegoed in Nederland en daarbuiten. Dit is nog sterker het geval binnen de diverse vormen van antioverheidsprotest en -extremisme.

Zo wisselden individuelen regelmatig tussen verschillende antioverheids­ netwerken en -bewegingen: tegenstanders van het vaccinatiebeleid sloten zich aan bij de soevereinenbeweging en deelnemers aan de boerenprotesten doken op bij ­protestacties tegen azc’s en voor Zwarte Piet.105 Een ­concreet voorbeeld van deze flexibiliteit zijn de boerenprotesten in Sibculo (gemeente Hardenberg), waar mensen aan deelnamen die eerder tegen het coronabeleid demonstreerden, evenals complotdenkers die het stikstofbeleid inbedden in een breder anti-elitenarratief.106 In Zwolle speelde iets vergelijkbaars: hier overhandigden deelnemers aan de boerenprotesten een brief aan de burgemeester met talloze complotideeën over onder andere vaccinaties, stikstof en pedofilie.107 Het hybride karakter van antioverheidsbewegingen en het flexibele lidmaatschap van de netwerken illustreert nogmaals dat de specifieke thema’s waartegen geprotesteerd wordt, van secundair belang (en soms zelfs inwisselbaar) zijn. De onderliggende trend is een toename van maatschappelijk onbehagen en antioverheidssentimenten die, vaak in combinatie met sterke lokale identiteiten en genormaliseerd radicaal- en extreemrechts gedachtegoed, leiden tot maatschappelijke onrust en soms uitmonden in extremistische gedragingen.

32

Rijksuniversiteit Groningen

De rol van het online domein Een dimensie van extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland die tot nu toe onderbelicht is gebleven in dit rapport, is de rol van het internet. Hoewel het in de context van dit onderzoek niet realistisch is een allesomvattende analyse van de rol van het online domein met betrekking tot extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland te geven, gaan we in deze paragraaf kort in op de rol van het internet en de wijze waarop dit heeft bijgedragen aan de aard van het fenomeen zoals we dat in de regio aantreffen. Vrijwel alle geïnterviewde experts en professionals erkennen de cruciale rol van het online domein met betrekking tot het fenomeen, maar geven tegelijk aan moeite te hebben hiermee om te gaan. Met name gemeenten zien het online domein als een ‘blinde vlek’ en worstelen met capaciteit, expertise en (juridische) mogelijkheden om hierop zicht te krijgen. Hiervoor zijn ze dan ook grotendeels afhankelijk van partners als de politie of de AIVD.

Deze worsteling is begrijpelijk, temeer daar extremisten vaak hun toevlucht zoeken in besloten en afgeschermde platforms.108 Tegelijk moet het online domein niet als afzonderlijke entiteit worden beschouwd, maar benadrukt de wetenschappelijke literatuur juist de samenhang en wisselwerking tussen online en offline werelden.109 Evenals bij vrijwel alle mensen in Nederland, is het internet geïntegreerd in de dagelijkse levens van extremisten, geradicaliseerden en deelnemers aan protestbewegingen.110 De wetenschappelijke literatuur onderscheidt een ­aantal functies van het internet, en sociale media in het bijzonder, voor radicale en extremistische groepen en protestbewegingen.111 Zo wordt het internet gebruikt om aandacht te genereren voor de zaak in kwestie, bijvoorbeeld via het verspreiden van propaganda of door het delen van content via sociale media. Daarnaast speelt het internet een cruciale rol in het opbouwen en onderhouden van netwerken, mede door het construeren van een gezamenlijke identiteit. Ook gebruiken organisaties en bewegingen het internet om leden te rekruteren en mobiliseren en om (online en offline) acties te organiseren. Deze functies hebben in de afgelopen jaren onmiskenbaar ook in IJsselland een belangrijke rol gespeeld in de aard en verschijningsvormen van extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust.

We illustreren dit aan de hand van drie voorbeelden. Het eerste voorbeeld betreft de cruciale rol van het internet in de radicalisering van de jihadist uit Deventer die in 2023 werd opgepakt omdat hij een aanslag zou voorbereiden in Antwerpen. Via een online gaming­

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

platform was hij in contact gekomen met een gelijkgestemde uit Eindhoven, met wie hij vervolgens regelmatig propagandavideo’s van IS uitwisselde. Uiteindelijk troffen beide mannen gezamenlijk voorbereidingen voor een aanslag via een chatgroep in de online berichtendienst Telegram.112 Dit voorbeeld laat niet alleen het belang van online propaganda, netwerkvorming en mobilisatie zien, maar illustreert ook dat het internet bijdraagt aan het (regio)grensoverschrijdende karakter van hedendaags extremisme. De jonge leeftijd van de veroordeelde Deventenaar laat bovendien zien dat vooral jongeren vatbaar kunnen zijn voor (snelle) online radicalisering, zoals de NCTV onderstreept in het meest recente DTN.113 De mobiliserende potentie van sociale media wordt goed geïllustreerd door maatschappelijke onrust in Staphorst. Het meest prominente voorbeeld hiervan waren de eerder beschreven onlusten rondom de sinterklaasintocht in 2022.114 Ondanks het sterk lokale karakter van het verzet tegen de KOZP-demonstratie in Staphorst, speelden diverse online platformen een zeer belangrijke rol in het organiseren van de actie en het mobiliseren van de deelnemers. Uit diverse bronnen blijkt dat Staphorstenaren eerst via besloten appgroepen over een tegenactie communiceerden en plannen voorbereidden om de KOZP-­ actievoerders tegen te houden.

Nadat de betrokkenen het via onder andere een Facebookevenement genaamd ‘Kick out KOZP’ breder verspreidden en ook traditionele media aandacht gingen besteden aan de kwestie, sloten enkele buitenstaanders zich aan bij het netwerk. Ook werden via sociale media bedreigingen richting KOZP geuit en werd opgeroepen tot blokkades met trekkers, vernielingen en geweldpleging.115 Hoewel niet te achterhalen is of de gebeurtenis ook zonder sociale media uit de hand was gelopen, is duidelijk dat de wisselwerking tussen offline en online netwerken een cruciale rol heeft gespeeld in het verloop en de escalatie van de gebeurtenissen. Daarnaast illustreert dit incident de handelingsverlegenheid van lokale autoriteiten. Vanwege het losse, informele karakter van het netwerk was er geen duidelijk aanspreekpunt voor de lokale autoriteiten. Bovendien vond de mobilisatie voor en organisatie van de actie ­grotendeels plaats in besloten appgroepen, waar zij geen toegang toe hadden. Een gemeentemedewerker gaf dan ook aan: ‘Het lastige is dat ze daardoor ook onverwacht, ondergronds iets kunnen organiseren. Soms popt het ineens op, terwijl dat op [openbare] sociale media wel zichtbaarder zou zijn geweest.’116 Een laatste voorbeeld is een soevereinennetwerk in het Vechtdal, dat eveneens de verschillende functies van het internet in hedendaagse protestbewegingen illustreert.

In het Vechtdal ontstond enkele jaren geleden een lokaal

netwerk dat zich aanvankelijk vooral verzette tegen het coronabeleid. Via verschillende socialemediaplatformen promootte en organiseerde deze groep sindsdien onder andere lichtjestochten, lezingen en (omgekeerde-)vlaggenacties. Daarnaast verspreidde en organiseerde de groep diverse andere acties en evenementen. Sommige hadden een spiritueel karakter, zoals ‘soundhealing’ en Maori-workshops, maar ook verspreidde de groep filmpjes van het radicaalrechtse comedycollectief ‘Hart voor Humor’. Inmiddels heeft een deel van dit netwerk zich aangesloten bij de soevereinenbeweging.117 Hoewel dit netwerk nadrukkelijk niet als extremistisch kan worden beschouwd, illustreert het wel de volle reikwijdte van de uitwisseling en kruisbestuiving binnen het antioverheidsmilieu. Bovendien laat het zien dat het internet bijdraagt aan deze kruisbestuiving. Het soevereinennarratief is samengesteld uit allerlei bronnen van diverse internationale stromingen en bewegingen die online voor iedereen toegankelijk zijn.

Behalve een belangrijke bron voor de constructie van het narratief, is het internet ook cruciaal voor de verspreiding ervan en daarmee voor het verbinden van mensen met zeer verschillende achtergronden en opvattingen.118 Deze functie van online netwerk- en identiteitsvorming wordt levendig geïllustreerd in een media-interview met een soeverein uit het Vechtdal, die naar eigen zeggen al jaren geen traditionele media meer tot zich neemt. Wel is hij actief in zo’n veertig Telegramgroepen met soms duizenden leden. Hij voelt zich verbonden met de mensen in zijn online gemeenschap en heeft het gevoel dat ze ‘wel met z’n tienduizenden zijn’ – een levendige illustratie van het gevoel van empowerment dat online netwerkvorming kan bewerkstelligen.119 Deze voorbeelden illustreren niet alleen de diverse functies van het internet, maar laten ook zien dat het online domein bijdraagt aan het veranderende karakter van extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland. Het internet faciliteert de constructie van losse, informele netwerken die regiogrenzen overschrijden en waarin formele organisaties van onder­ geschikt belang zijn. Het draagt bij aan het samenstellen van flexibel en hybride gedachtegoed dat losstaat van rigide ideologische kaders en daarmee uitwisseling en kruisbestuiving tussen diverse tradities en bewegingen vergemakkelijkt.

Het stelt mensen in staat om eenvoudig te wisselen tussen netwerken, bewegingen en overtuigingen. In combinatie met anonimiteit en de moeilijkheid om activiteiten te traceren, bevordert het internet de onvoorspelbaarheid en ongrijpbaarheid van extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust.

33

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41.

Nanninga, De Jonge en Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme Noord-Nederland’. AIVD, ‘Jaarverslag 2023’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 23 april 2024). NCTV, ‘Terroristische dreiging licht toegenomen: kans op aanslag in Nederland is reëel’, 6 november 2024. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’. AIVD, ‘Jaarverslag 2022’ (Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, april 2023). AIVD, ‘Jaarverslag 2023’. NOS, ‘OM en Kinderbescherming waarschuwen voor snelle online radicalisering van jongeren’, 9 juli 2024. AIVD, ‘Links-extremisme’, n.d. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, 37. AIVD, ‘Jaarverslag 2023’. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’. Het RCIV is een regionaal samenwerkingsverband tussen de elf gemeenten in de regio IJsselland op het gebied van integrale veiligheid. ‘Regiobeeld Midden-IJssel 2023’, geraadpleegd 9 april 2024; ‘Regiobeeld IJssel-Vecht 2023’, geraadpleegd 9 april 2024; Interviews P2, P17 en P18. Josse de Voogd en René Cuperus, Atlas van Afgehaakt Nederland: Over buitenstaanders en gevestigden, 17 december 2019. Ibid. Dat zijn de gemeenten Hardenberg, Kampen, Zwartewaterland, Staphorst, Zwolle, Dalfsen, Ommen, Steenwijkerland. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, ‘Mentale gezondheid volwassenen’, 18 maart 2024; ‘Regiobeeld Midden-IJssel 2023’; ‘Regiobeeld IJssel-Vecht 2023’.

Interviews P3, P11 en P21. Veiligheidsregio IJsselland, ‘Strategische beleidsagenda 2023-2025’, 11 mei 2023, geraadpleegd 16 november 2024. De Voogd en Cuperus, Atlas van Afgehaakt Nederland. Interviews P1, P2, P3, P13 en P18. Deze data zijn afkomstig van de gemeente Zwolle, die tot en met 2019 de procesregie had over de regionale aanpak, en het ZVH, dat deze rol in 2020 overnam. Interviews P1, P2, P3, P5 en P7. Interviews P2, P3 en P18. Interviews P2, P3, P4, P5, P7, P9, P14, P16, P18 en P30. Interviews P1 en P9. Zie bijvoorbeeld Sander Rietveld, Nieuwe kruisvaarders: de heilige alliantie tussen orthodoxe christenen en radicaal-rechtse populisten (Amsterdam: Prometheus, 2021). Carmen Kuik, ‘Abortuskliniek Zwolle krijgt “bufferzone” om Pro Life-demonstranten te weren’, De Stentor, 11 juni 2020. Zwolle huisvest de enige abortuskliniek in de regio, wat mogelijk verklaart waarom dergelijke protesten uitsluitend hier plaatsvinden. Interviews P1, P2, P3, P5, P12, P15, P17 en P20. Rasit Elibol en Sjoerd Hartholt, ‘“Nederland hoeft voor mij echt niet te vrezen”’, De Groene Amsterdammer, 27 juni 2018. RTV Oost, ‘Syriëganger uit Heeten bekent gevochten te hebben aan het front’, 26 juni 2018. RTV Oost, ‘Syriëganger Victor D. uit Heeten ook in hoger beroep veroordeeld tot 6 jaar cel’, 2 april 2021.

Cyril Rosman, ‘Zwolse jihadiste sterft ondervoed in Syrië’, De Stentor, 2 april 2019; ‘Familie van overleden Zwolse jihadiste “buitengewoon blij” met terugkeer van weeskinderen’, De Stentor, 6 oktober 2019. Openbaar Ministerie, ‘Twee mannen vast in internationaal onderzoek naar terrorismefinanciering’, 4 oktober 2018. Daan Brunsman, ‘Deventenaar veroordeeld voor plannen terroristische aanslag: gayclub en synagoge mogelijk doelwit’, RTV Oost, z.d. Interview P19; Marijn Joop, ‘Aantal cellen vrouwelijke terroristen in Zwolle voor komende twee jaar verdubbeld’, De Stentor, 14 december 2022. Interview P19. Interview P18. RTV Oost, ‘Bestuur moskee Zwolle niet blij met bezoek omstreden moslimleider’, 1 december 2016. Zie bijvoorbeeld ‘Moskeeën tegen terreur’, De Stentor, 17 november 2015; Marcel Kloosterman, ‘Moskee ziet de dialoog als oplossing’, De Stentor, 17 januari 2015. Nikki Sterkenburg, Maar dat mag je niet zeggen: de nieuwe generatie radicaal- en extreemrechts in Nederland (Amsterdam: Das Mag Uitgevers, 2021a); Willem Wagenaar, ‘Factsheet Extreemrechts in Nederland: januari-juni 2023’ (Amsterdam: Anne Frank Stichting, 2023).

34

Rijksuniversiteit Groningen

Deel II Extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55.

56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67.

68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76.

Interviews P9, P12, P14, P16, P20 en P23. Interview P14; Wagenaar, ‘Factsheet Extreemrechts in Nederland: januari-juni 2023’, 31. Bert-Jan Lukje, ‘Hardenberg weert “neonaziband”’, De Stentor, z.d. Interview P14. NCTV, ‘Weekbericht Internetmonitoring 29/2019’ (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, augustus 2019). Janine Stougie, ‘Extreem-rechtse kern Voorpost in Zwolle’, De Stentor, 12 november 2008. Wagenaar, ‘Factsheet Extreemrechts in Nederland: januari-juni 2023’, 37. NCTV, ‘Weekbericht Internetmonitoring 16/2020’ (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, april 2020). Interview P14. RTV Oost, ‘Burgemeester Snijders verbiedt demonstratie Pegida bij Zwolse moskee’, 4 december 2020. Interviews P9 en P20. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, 28. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’. RTV Oost, ‘Activisten Zwolle en Deventer weer vrij na aanhouding op vliegbasis Volkel’, 19 maart 2014; NCTV, ‘Weekbericht Internetmonitoring 20/2017’ (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, mei 2017), 6.

Zie bijvoorbeeld Guido Kobessen, ‘Konijnen fokken is “misdadig”’, De Stentor, 17 december 2018; Jolande Verheij, ‘Vreedzame actie bij Plukon Dedemsvaart: “Wij zijn niet tegen slachters of boeren, wij zijn vóór de dieren”’, De Stentor, 8 november 2021. Lex van Kooten, ‘Extinction Rebellion duikt vaker op in Oost-Nederland’, De Stentor, 24 april 2023. Zie bijvoorbeeld RTV Oost, ‘Klimaatactivisten uit Olst krijgen taakstraf voor oproepen tot A12-blokkade’, RTV Oost, 8 februari 2023; RTV Oost, ‘OM wil klimaatactivist uit Olst strafrechtelijk vervolgen voor blokkeren van A10’, 9 oktober 2024. Zie ook AIVD, ‘Jaarverslag 2020’. Nicole Brouwer, Juno van Esseveldt en Henk Ferwerda, ‘Sentimentenmonitor II Deventer: Een tweede “foto van de stad”’ (Arnhem: Bureau Beke, 2022). Interviews P2, P3, P4, P5, P7, P8, P11, P14 en P16. Interview P4. Interviews P4, P7, P8 en P9. Brouwer, Van Esseveldt en Ferwerda, ‘Sentimentenmonitor II Deventer’. De Voogd en Cuperus, Atlas van Afgehaakt Nederland; Caspar van den Berg en Annemarie Kok, ‘Regionaal maatschappelijk onbehagen: Naar een rechtsstatelijk antwoord op perifeer ressentiment’ (Rijksuniversiteit Groningen, september 2021). Niek Megens en Phaedra Werkhoven, ‘Het eenzame einde van Janet Ossebaard (57) in haar camper in Zweden: “Tot de volgende keer, vrienden”’, De Stentor, 21 januari 2024.

Jordy Boschman en Björn Beerthuizen, ‘Woede om pijnlijke posterterreur in Oost-Nederland: “Dit zijn geen eenmansacties meer”’, De Stentor, 3 oktober 2023; Lotte Kreuwel, ‘Complotdenker moet cel in als ze berichten over dode tiener niet offline haalt’, RTV Oost, 2 september 2023; Ronald Kamps, ‘“5G-terrorist” bedreigt personeel VodafoneZiggo in Deventer dagenlang: “Ik ga van me afschieten!”’, De Stentor, 15 maart 2022. Nuance door Training en Advies, ‘Ideologische eilanden – De ‘soevereinen’ en de eigen samenleving’ (n.p., juni 2023); NCTV, ‘Een analyse van de soevereinenbeweging in Nederland’. Interview P6. Openbaar Ministerie, ‘Radicale soevereinen ook vervolgd voor terrorisme’; Daan Brunsman, ‘Soevereinen wilden burgemeester Deventer vermoorden: “We willen een totale opstand”’, RTV Oost, 18 september 2024. Interviews P1, P2, P5, P9 en P23. Zie bijvoorbeeld Hans Berkenbos, ‘Politie grijpt in bij demonstratie tegen QR-code op Kerstmarkt Dedemsvaart’, De Stentor, 18 december 2021. Interviews P2, P3, P4, P5, P7, P9, P16, P18, P20 en P23. Betrokkenen van de gemeenten Olst-Wijhe en Zwartewaterland gaven aan geen problematiek op dit punt te ervaren. Interviews P1, P2, P3, P13, P17, P18 en P21. Zie bijvoorbeeld Rutger Borgerink, ‘Zwollenaar (20) krijgt 120 uur werkstraf voor geweld bij boerenprotest in Zwolle’, RTV Oost, 8 december 2022.

Pieter Steenbergen, ‘“Staphorst” zegt “nee” tegen statushouders in hotel Waanders: “Hier komt rottigheid van”’, De Stentor, 11 augustus 2022; Van Dalen, ‘Vuurwerk en gebons op de ramen: jeugd houdt statushouders in Hotel Waanders uit hun slaap’, De Stentor, 6 juni 2023.

35

Fenomeenanalyse extremisme, radicalisering en maatschappelijke onrust in IJsselland

77. 78.

79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90.

Interview P16. Interview P10; RTV Oost, ‘Burgemeester Hardenberg over brandbom: “Onacceptabel dat buurt in gevaar is gebracht”’, RTV Oost, 17 november 2022; RTV Oost, ‘Protest in Schuinesloot tegen komst Oekraïense oorlogsvluchtelingen’, RTV Oost, 14 november 2022. Interviews P6 en P10. Zie ook bijvoorbeeld RTV Oost, ‘Stevig protest tegen vluchtelingenplannen in Zwolle: “Ben uitgemaakt voor nazi, maar deze plek is ongeschikt”’, RTV Oost, 16 september 2024. Interview P22. Interview P16. AIVD, ‘Jaarverslag 2023’. Interview P20. Tom van Ham en Henk Ferwerda, ‘Een sentimentenmonitor Deventer: “Foto van de stad” en lessen voor methodiekontwikkeling’ (Bureau Beke, juli 2017). Brouwer, Van Esseveldt en Ferwerda, ‘Sentimentenmonitor II Deventer’. Interview P6. Interviews P2, P7 en P20. Interview P14. RTV Oost, ‘Hardenberger die verdacht wordt van vernielingen Universiteit van Amsterdam is Palestijnse asielzoeker’, RTV Oost,

17 mei 2024. Interview P20; NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’, 27. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’. Interviews P1 en P2. Interviews P2, P3, P8, P9, P13, P16 en P18. Interview P6. Interviews P5, P7, P8, P9 en P18. Interviews P8 en P11. Interview P8. De rol van de gemeente en de politie is achteraf uitgebreid geëvalueerd. Zie bijvoorbeeld ‘Politieoptreden bij de demonstratie van Kick Out Zwarte Piet in Staphorst: Rapportage demonstratie Kick Out Zwarte Piet in Staphorst, 19 november 2022’ (Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid, Ministerie van Justitie en Veiligheid, oktober 2023); ‘Onafhankelijk onderzoek naar het handelen van de gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP-demonstratie op 19 november 2022’ (Amsterdam: RadarAdvies, 9 mei 2023). 100. Interviews P3, P4 en P14. 101. Steenbergen, ‘“Staphorst” zegt “nee” tegen statushouders in hotel Waanders’. 102. Hierbij moet worden opgemerkt dat ook jihadisten beïnvloed worden door de sociale en culturele context waarin zij zich bevinden en dus niet los gezien moeten worden van maatschappelijke ontwikkelingen. De mogelijke invloed van spanningen omtrent de Gaza-oorlog op het jihadisme in Nederland illustreert dit. 103. Vergelijk bijvoorbeeld Nanninga, De Jonge en Valk, ‘Fenomeenanalyse Extremisme Noord-Nederland, 2014-2022’. 104.

Dit voorbeeld betrof het evenement ‘The Future is Ours’ dat in maart 2024 in Zwolle werd georganiseerd. 105. Interviews P3, P4 en P14. 106. Julia Bokdam, ‘“Complotdenkers” kapen boerenprotesten in Sibculo voor hun eigen campagne: “Er speelt veel meer”’, De Stentor, 27 juli 2022. 107. Interview P7. 108. Interview P5. 109. Zie bijvoorbeeld Cynthia Miller-Idriss, Hate in the homeland: the new global far right (Princeton: Princeton University Press, 2020). 110. Voor een recente overzichtsstudie, zie Charlie Stoeldraaijers e.a., ‘Radicale reclame op sociale media: Een onderzoek naar online rekrutering door en voor extremistische groepen’ (Amsterdam: Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving, juni 2024). 111. Expertise-unit Sociale Stabiliteit, ‘Factsheet ‘Online radicaal en extremistisch gedrag’’ (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 12 februari 2021). 112. Brunsman, ‘Deventenaar veroordeeld voor plannen terroristische aanslag’. 113. NCTV, ‘Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland’. 114. Voor een ander voorbeeld uit Staphorst, zie Ten Klooster, ‘Video van mishandeling brengt woedende menigte op de been’. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99.