4. RAPPORT_Regio_Zwolle_Monitor_2023_DIGITAAL
Tekst van het document
wordt steeds goedkoper en kleiner, en bovendien is men onafhankelijk
inzichten: het is het samenspel tussen de medewerker en de computer/
van draadloze communicatienetwerken en aanbieders van cloud
AI dat tot de beste resultaten leidt. Of dit een wetmatigheid is, is lastig te
computing. Maar van wie is de data, en de opgedane inzichten? Hoe zit
zeggen – maar het kan ook een bewuste keuze zijn van een samenleving,
dat met het getrainde algoritme, dat al in een vroeg stadium kan
om de inzet van techniek en mensen hand-in-hand te laten gaan.
adviseren over gezondheid van gewassen, toevoegen van meststoffen of
Dit vraagt veel van de ontwikkeling van organisaties en de mensen
water? De producent van de drone of tractor zal zeggen dat alle data van
die er werken, en met een urgent tekort aan mensen in verschillende
al zijn klanten samen tot het beste resultaat zal leiden – de boer zal daar
domeinen zal de roep om zelfstandig opererende AI groter worden.
toch iets van terug willen zien. Daarmee kom je in de wereld van data
Dat dit ook in situaties gebeurd waar interactie met de mens nodig is
business modellen, waardoor bijvoorbeeld een coöperatie kan ontstaan
laten bijvoorbeeld serveer/bedieningsrobots zien, die tijdens de corona-
van dataleveranciers en dataverwerkers, die tot een overeenstemming
periode op een aantal plekken zichtbaar werden.
over waardedeling komen.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
53
Naast de economische impact zijn er ook grote gevolgen voor de arbeids
soms niet specifiek voor een sector, maar hebben ze betrekking op een
markt. Terwijl sommige banen verloren gaan door automatisering, ontstaan
sleutelproces zoals bijvoorbeeld het logistieke proces (in een ziekenhuis,
er ook nieuwe functies op het gebied van AI-ontwikkeling, -onderhoud
een productiefaciliteit et cetera).
en -implementatie. Er zijn voorbeelden bekend van organisaties die al meer dan honderd jaar bestonden in de veeteelt en die zich op een dag
Logistiek & Transport
realiseerden dat ze een databedrijf waren geworden – dit betekende iets
AI is uitstekend in staat om op basis van de grote hoeveelheden data
voor de werknemers, maar ook voor de directie, de bestuurders en raden
factoren te identificeren die kunnen helpen om de vraag nog beter
van commissarissen. Een onderwerp als digitaal leiderschap komt op zo’n
te voorspellen en daarmee het voorraadbeheer te optimaliseren. Een
moment erg dichtbij, en is niet meer een onderwerp “voor erbij” – het is
andere toepassing zit in de logistieke centra zelf, waar de combinatie van
fundamenteel voor de toekomst van de organisatie.
AI en robots goed is om order-picking te automatiseren. Ook de routeoptimalisatie van voertuigen op de weg, in de lucht en eventueel op het
Tot slot, en we zagen dat ook al even in het voorbeeld van de zelfsturende
water is een goed voorbeeld: door dynamische route-optimalisatie kunnen
voertuigen: de aanpassingen in de digitale infrastructuur, in de breedste
real-time verkeersinformatie en weersomstandigheden verwerkt worden.
zin van het woord, zijn essentieel om uiteindelijk te kansen te kunnen
Daarbij kan ook nog voorspelbaar onderhoud mee worden gewogen, zodat
benutten. De komst van autonome voertuigen, draadloze breedbandige
oponthoud door uitval en reparaties voorkomen kan worden.
communicatie naar rekeninfrastructuur dichtbij de plek waar de data wordt ‘geoogst’, en de veiligheid (cybersecurity) ervan. Investeringen hierin zijn
Zorg & Welzijn
niet alleen een onderwerp voor nationale of internationale spelers: als
De diagnostische potentie van AI kwam hiervoor al even langs: op basis
regio kun je hier het voortouw innemen en bijdragen aan een gunstig
van medische beelden zoals röntgenfoto’s en MRI-scans kunnen in
vestigingsklimaat.
een vroeg stadium ziekten geïdentificeerd worden. In combinatie met patiëntgegevens kunnen ook risicofactoren worden bepaald. Het is
Invloed op ondernemers in de regio
van belang dat het uiteindelijke gebruik van deze indicatoren in een
Om beter zicht te krijgen op de betekenis en impact van AI op het
specifieke context een overweging van mensen blijft. Een toepassing
regionale bedrijfsleven, zoomen we in op een aantal sectoren die
die meer in de hoek van de persoonlijke zorg zit is het gebruik van
belangrijk zijn voor Regio Zwolle. In een groot aantal gevallen zijn de
chatbots voor de extramurale zorg in huis: vragen over gezondheid en
voorbeelden op zich niet regio-specifiek: ze geven de potentie aan van AI,
basisdiagnostiek op basis van een actuele situatie kunnen complicaties
zoals ondernemers en onderzoekers deze hebben geïdentificeerd in
voorkomen, of vroege interventie mogelijk maken. Het gebruik van de
diverse pilots en soms al in de praktijk.19 Daarnaast zijn de voorbeelden
goede data, om dit soort modellen te trainen, is hierbij van groot belang.
19 Een deel van de voorbeelden is ontleend aan de meest actuele kennis- en innovatieagenda’s van diverse topsectoren.
54
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Tot slot is het in de revalidatie met de toepassing van AI mogelijk om
hier van toepassing. Tot slot is in de interactie met klanten de toepassing
patiënten en zorgverleners real-time feedback te geven op basis van
van chatbots en andere digitale assistenten te noemen, en in de fysieke
biometrische gegevens.
winkels het gebruik van slimme spiegels die een deepfake laten zien van de klant met de potentiële aankoop in de vorm van virtuele kleding.
Maakindustrie Voorspellend onderhoud (predictive maintenance) is een cruciaal onder
Zakelijke dienstverlening
deel in een sector waar op een hoge up-time wordt gerekend. Sensoren
Deze sector is zeer divers – een deel van de relevante toepassingen zijn
op machines verzamelen gegevens over hun werking, welke ook gebruikt
al eerder de revue gepasseerd. In de financiële dienstverlening is het
kunnen worden bij kwaliteitscontrole en -inspectie, en bij het traceren
mogelijk om sneller en nauwkeuriger tot kredietbeslissingen te komen,
van producten die moeten worden teruggeroepen. In deze sector zijn
of tot financiële adviezen. Dit volledig automatiseren kent ook z’n
ook steeds vaker robots en cobots aanwezig, waar met toepassing van
valkuilen, dus maak als dienstverlener een zorgvuldige afweging over
nauwkeurige camerabeelden foutdetectie in een vroeg stadium gedaan
de positionering van AI ten opzichte van de persoonlijke interactie.
kan worden. Dit leidt tot een hoge productconsistentie en minder
Ook in de HR-dienstverlening is er de mogelijkheid van CV-screening en
verspilling. Dit laatste kan ook de stap zijn naar een verhoogde circulariteit:
kandidaatmatching. Bij al deze toepassingen is het de kunst om niet
het volautomatisch dis- en re-assembleren van gebruikte producten.
voor het snelle – en vaak naïeve – resultaat te gaan, maar om het algoritme te helpen bij het vinden van enige onverwachte suggesties.
Detailhandel Waar het bij een deel van de voorgaande voorbeelden om anonieme
Toerisme & recreatie
productiedata ging, heeft de detailhandel te maken met grote
In deze sector zien we onder andere de komst van gepersonaliseerde
hoeveelheden data van klanten, afkomstig uit de verschillende fases van
reisaanbevelingen, inclusief het plannen van alles eromheen. Bij de
het koopproces waar ze in zitten. Om de klantbeleving te verbeteren is
reiservaringen zelf is er de mogelijkheid om meer gebruik te maken
een afweging nodig van korte-termijn omzet of lange-termijn relatie
van interactieve virtual en augmented reality; dankzij generatieve AI (die
(en bijbehorende omzet). Aanbevelingen op basis van deze data zijn al
achter bijvoorbeeld ChatGPT zit) is het mogelijk om zonder de interactie
sinds jaar en dag bekend – of het nu over aankopen, muziek of andere
vooraf te scripten een levendig en realistisch gesprek te hebben.
content gaat. De AI-technologie kan daarmee een ‘eigen-bubbel’-gevoel
Hiermee komt een tijdreis naar het verleden dichtbij. Onderdeel van
versterken – iets wat zowel positieve (comfort, herkenning) als negatieve
recreatie is ook de fysieke veiligheid, zeker bij drukte – AI kan bij
(tunnelvisie) kanten heeft. Ook bij de detailhandel speelt uiteraard
crowdmanagement een rol spelen om patronen snel te herkennen
effectief voorraadbeheer: de voorbeelden uit de logistiek zijn dan ook
en preventief suggesties te doen om ongelukken te voorkomen.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
55
Concurrentievoordeel met AI, maar niet alles wat kan moet ook kunnen De voorgaande voorbeelden lieten zien hoe de verbeelding tot vergezichten reikt. Ondernemers die AI adopteren kunnen een
BANENVERLIES DOOR AI?21
concurrentievoordeel behalen; door de technologie te negeren lopen ze het risico achter te blijven. Op een aantal pekken is echter ook benoemd
Door generatieve AI-toepassingen staan de mogelijke gevolgen
dat niet alles wat kan ook moet kunnen. De recente geschiedenis laat
van nieuwe technologie op werk en inkomen weer volop in de
zien dat met het trainen van algoritmes veel wordt geëist van de kwaliteit
belangstelling. Kort na de introductie ervan suggereerden de
van de data; de selectie ervan, de beoordeling van de resultaten – er kan
eerste analyses dat niet minder dan 18 procent van banen
op veel verschillende manier zogenaamde bias (impliciete vooroordelen
wereldwijd op de tocht staat door AI.22 De vraag is of en in
in besluitvorming) ontstaan. Er is op dit vlak veel gaande, zowel qua
hoeverre dit soort cijfers ook de arbeidsmarkt van Regio
regelgeving, maar ook handreikingen voor teams die met AI en data
Zwolle weerspiegelen. Om hier een inschatting van te maken
willen werken waar persoonlijke gegevens een onderdeel van vormen.
baseren we ons op onlangs verschenen onderzoek van
Het is essentieel voor betrokkenen om zich enerzijds aan te passen aan
RaboResearch. Daarin is gebruik gemaakt van een enquête
dit snel veranderende landschap, innovatie te omarmen en tegelijkertijd
die onder meer dan 10.000 Nederlanders van achttien jaar
ethische en maatschappelijke overwegingen in acht te nemen.
en ouder is afgenomen, waaronder 5.446 werkenden. De werkzaamheden van werkenden zijn in kaart gebracht en
Tot slot keren we nog even terug naar Isaac Asimov. Bij zijn
er is geanalyseerd op welke wijze de Nederlandse economie
overwegingen om tot de Drie Wetten van de Robotica te komen ging
en arbeidsmarkt mogelijk geraakt worden door AI. Op basis
hij uit van de gedachte dat robots feitelijk een soort gereedschap zijn.
daarvan geven we een indicatie voor Regio Zwolle.
Maar we weten ook dat gereedschap in veel gevallen een verlengde van de mens is; niet alleen fysiek, zoals een verrekijker, of een
Implementatie nieuwe technologie afhankelijk van
gehoorapparaat, of een auto, maar ook als symbool welke verwijst
type taak
naar normen en waarden van de eigenaar, van de mens. Om die
De mate waarin en de wijze waarop nieuwe technologieën als
reden is het van belang om over die verwevenheid, die afhankelijkheid,
AI van invloed zijn op werk en banen is sterk afhankelijk van
20
regelmatig te reflecteren – hoe ver je daarin wilt gaan. 20 Peter-Paul Verbeek, “De daadkracht der dingen – esthetica na de dood van het object”, De Gids, 1999. 21 Dit onderdeel is gebaseerd op en een bewerking van het RaboResearch onderzoek: ‘Werkenden in Nederland verwachten nauwelijks baanverlies door kunstmatige intelligentie’, verschenen op 28 september 2023. Het volledige onderzoek is beschikbaar via: https://www.rabobank.nl/kennis/d011384978-werkenden-in-nederland-verwachten-nauwelijks-baanverlies-door-kunstmatige-intelligentie.
56
NAAR INHOUDSOPGAVE >
het type taken dat werkenden uitvoeren. Economen onderscheiden
Met name werkenden die de eerste twee typen taken verrichten,
daarbij doorgaans vijf verschillende typen taken:
worden waarschijnlijk geraakt door nieuwe technologieën. Bij fysiek
1. Fysiek routinematige taken: werkzaamheden waarbij lichamelijke
routinematige taken gaat het bijvoorbeeld om robotisering en bij
inspanning nodig is en waarin vaak dezelfde handelingen
cognitief routinematige taken spelen AI-toepassingen een rol.
terugkomen (bijvoorbeeld machines bedienen en toezicht houden 2.
op processen).
38 procent werkzaamheden bestaat uit routinematige taken
Cognitief routinematige taken: werkzaamheden die een beroep
Uit het RaboResearch-onderzoek komt naar voren dat gemiddeld
doen op het denkvermogen en waarin vaak dezelfde handelingen
genomen zo’n 38 procent van de werkzaamheden bestaat uit
terugkomen (bijvoorbeeld vergaderingen inplannen en boekhouden).
routinematige taken, waarvan 17 procentpunt gaat om fysiek
3. Fysiek niet-routinematige taken: werkzaamheden waarbij
4.
routinematige taken en 21 procentpunt om cognitief routinematige
lichamelijke inspanning nodig is en waar weinig herhaling in zit
taken. Onder dit gemiddelde gaan grote verschillen schuil tussen de
omdat zich vaak nieuwe situaties voordoen (zoals het besturen van
groepen werkenden. Figuur I.1 laat zien dat het aandeel routinematige
vervoersmiddelen en het repareren van machines).
taken binnen de horeca het grootst is, gevolgd door transport en
Cognitief (analytische) niet-routinematige taken: werkzaamheden
logistiek en de groot- en detailhandel. In bijvoorbeeld het openbaar
die een beroep doen op het probleemoplossend vermogen en
bestuur, het onderwijs en de informatie- en communicatiesector ligt
waar weinig herhaling in zit omdat zich vaak nieuwe situaties
het aandeel routinematige taken juist het laagst. Wat daarbij opvalt,
voordoen (denk aan onderzoek verrichten en het interpreteren
is dat de sectoren waarin het aandeel fysiek routinematige taken het
van regels).
grootst is (horeca, groot- en detailhandel en de agrarische sector),
5. Interactief niet-routinematige taken: werkzaamheden waarin
niet de sectoren zijn waarin het aandeel cognitieve routinematige
contact met andere mensen noodzakelijk is en waar weinig
taken domineert (financiële dienstverlening, specialistische zakelijke
herhaling in zit omdat zich vaak nieuwe situaties voordoen (zoals
dienstverlening en de informatie- en communicatiesector).
het aansturen van een team en onderwijzen of presenteren).
22 Briggs. J. & D. Kodnani (2023). The Potentially Large Effects of Artificial Intelligence on Economic Growth. Goldman Sachs & Co. Beschikbaar via: https://www.key4biz.it/wp-content/uploads/2023/03/ Global-Economics-Analyst_-The-Potentially-Large-Effects-of-Artificial-Intelligence-on-Economic-Growth-Briggs_Kodnani.pdf.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
57
Figuur I.1 Op basis van de kosten en schaarste van arbeid, gemeten via het uurloon en de openstaande vacatures als percentage van de
AANDEEL ROUTINEMATIGE TAKEN IN WERKZAAMHEDEN PER SECTOR, 2022
werkgelegenheid in een sector, gekoppeld aan het percentage cognitief routinematige taken in een sector, is in het RaboResearch-onderzoek
Gemiddeld percentage routinetaken per sector
een grove inschatting gemaakt van de waarschijnlijkheid waarmee AI-toepassingen snel geïmplementeerd worden in een sector (zie
50 Gemiddelde = 38%
40
figuur I.2, linkerdeel).23 We hebben deze inschatting geprojecteerd op de regionale en landelijke sectorverdeling (op basis van
30
werkgelegenheid), wat ons inzicht geeft in hoeverre dit getalsmatig
20
door kan werken in de algehele werkgelegenheid in Regio Zwolle in
10
vergelijking met de rest van Nederland (zie figuur I.2, rechterdeel). nb pe O
at
fo
nd O
En W
ZD
In
nD
Sp ec
zo n
Fi
Ge
D
lt Cu
vZ O
d
vD
In
O
r
uw Bo
et
Gr oD
Ag
a ec
Cognitief
Ve
Fysiek
or H
rv
0
Bron: RaboResearch.
Als we kijken naar de tabel, met daarin aangegeven de gevoeligheid van sectoren voor AI, dan zien we dat Specialistische zakelijke dienstverlening, Informatie en communicatie en Financiële dienstverlening sectoren zijn waarin AI-toepassingen een grote rol kunnen spelen. Dit zijn sectoren met relatief veel cognitief routinematige taken, een relatief hoog uurloon en relatief veel
Grootschalig banenverlies onwaarschijnlijk
vacatures. Vanwege de aard van de activiteiten kan nieuwe technologie
De implementatie van nieuwe technologieën in een sector hangt niet
hier worden toegepast en vanwege de prijs en schaarste van
alleen af van de mate waarin werkzaamheden gekenmerkt worden
alternatieve productiefactoren (arbeid) hebben bedrijven bovendien
door (cognitief of fysiek) routinematige taken. Nieuwe technologie
een prikkel om daadwerkelijk nieuwe technologieën te gebruiken.
wordt vooral geïmplementeerd wanneer arbeid schaars en/of duur is.
Anders ligt dat in bijvoorbeeld de agrarische sector en de groot- en
23 Voor de details verwijzen we naar de volledige studie van RaboResearch, beschikbaar via: https://www.rabobank.nl/kennis/d011384978-werkenden-in-nederland-verwachten-nauwelijks-baanverlies-door-kunstmatige-intelligentie.
58
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur I.2 detailhandel. Dit zijn sectoren waarin nieuwe techno logieën vanuit
GEVOELIGHEID SECTOREN VOOR AI Waarschijnlijkheid snelle implementatie per sector
technologisch oogpunt weliswaar een grote rol zouden
Sectorverdeling (o.b.v. arbeidsplaatsen) en gevoeligheid AI, Regio Zwolle en Nederland
Specialistische zakelijke diensten
+
Groot- en detailhandel
Informatie en communicatie
+
Gezondheids- en welzijnszorg
Financiële dienstverlening
+
Industrie
kunnen spelen.
Energievoorziening en waterbedrijven
+
Onderwijs
Maar vanwege de
Openbaar bestuur en overheidsdiensten
+/-
Bouwnijverheid
relatief lage kosten
Onderwijs
+/-
Specialistische zakelijke diensten
Industrie
+/-
Verhuur en overige zakelijke diensten
Cultuur, sport en recreatie
Landbouw, bosbouw en visserij
relatief mindere
+/-
Gezondheids- en welzijnszorg
+/-
Openbaar bestuur en overheidsdiensten
arbeidsschaarste
Bouwnijverheid
+/-
Vervoer en opslag
zijn het toch niet
Vervoer en opslag
+/-
Horeca
Overige dienstverlening
+/-
Overige dienstverlening
Groot- en detailhandel
-
Informatie en communicatie
Verhuur en overige zakelijke diensten
-
Cultuur, sport en recreatie
technologieën als
Horeca
-
Financiële dienstverlening
eerste aanslaan.
Landbouw, bosbouw en visserij
-
Energievoorziening en waterbedrijven
van arbeid en
de sectoren waarin nieuwe
0%
Het rechterdeel van figuur I.2, de sectorverdeling,
Regio Zwolle
2%
4%
6%
8%
10%
12%
14%
16%
18%
Nederland
Bron: RaboResearch en BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Hogeschool Windesheim).
is al eerder aan bod
NAAR INHOUDSOPGAVE >
59
gekomen in hoofdstuk 2.2. Anders is dat we per sector hebben
Eerder verandering van werk dan verlies van werk
aangeven de gevoeligheid voor snelle toepassing van AI. Daarnaast is
Het onderzoek concludeert dat de grootste gevolgen niet
ook de landelijke sectorverdeling afgebeeld. Het valt op dat de
verwacht worden voor baan- en/of inkomensverlies, maar ten
grootste sectoren niet of nauwelijks gevoelig zijn voor snelle
aanzien van de taakinhoud van werk. De verwachting is dat
toepassing van AI, dit geldt zowel regionaal als landelijk. De sectoren
vooral nieuwe kennis en vaardigheden nodig zijn om met
waarvoor een snelle implementatie van AI waarschijnlijk is zijn relatief
nieuwe technologieën te werken.
klein tot zeer klein. Alleen de sector Specialistische zakelijke diensten is betrekkelijk groot. Met uitzondering van Energievoorziening en
De veranderende taakinhoud heeft tenminste twee kanten.
waterbedrijven, moet daarbij aangemerkt worden dat de AI-gevoelige
Allereerst gaat het over de taken die werkenden meer of minder
sectoren in vergelijking met Nederland ondervertegenwoordigd zijn in
gaan uitvoeren als gevolg van technologie-implementatie.
de regio. Dit geldt vooral voor Specialistische zakelijke diensten. In die
De nadruk komt voor werkenden steeds minder te liggen op
zin is Regio Zwolle minder gevoelig voor AI dan gemiddeld. Maar het is
routinematige taken en steeds meer op taken waarin zij een
nu nog te vroeg is om te bepalen wat de daadwerkelijke impact van
concurrentievoordeel hebben ten opzichte van nieuwe
nieuwe technologieën als AI op werk en banen is; dit zal de toekomst
technologieën. Dit betekent dat bestaande taken die niet
uitwijzen. Voor wat betreft Regio Zwolle lijkt de impact, in termen van
kunnen worden ingevuld door AI belangrijker worden (denk
snelle implementatie, beperkt te zullen zijn. Grootschalig baanverlies
aan persoonlijk contact met klanten) of dat er nieuwe taken
valt dan ook niet snel te verwachten.
bijkomen (zoals prompt schrijvers). Daarnaast gaat het om een goede aansluiting tussen taken die in de toekomst worden ingevuld door de mens en taken die worden uitgevoerd door machines of AI-toepassingen. Dit heeft een kennis- en vaardighedencomponent (werkenden die al dan niet over de kennis en vaardigheden beschikken om met de nieuwe
60
NAAR INHOUDSOPGAVE >
technologie te werken), maar ook een organisatiecomponent (bedrijfsmodellen waarbinnen activiteiten van mensen rendabel aansluiten op de activiteiten van machines). Terwijl het belang van kennis en vaardigheden wijst op de noodzaak van onderwijs en training voor werkenden, vraagt de organisatiecomponent om verandervermogen van bedrijven.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
61
3. BEVOLKING EN ARBEIDSMARKT In dit hoofdstuk gaan we nader in gaan op verschillende kenmerken Begin 2023 telde Regio Zwolle 803.000 inwoners;
en ontwikkelingen van de regionale arbeidsmarkt. Allereerst kijken
1,5 procent meer dan een jaar eerder.
we naar de inwoners: we beschrijven de ontwikkeling van de algehele
In 2021 leefden in Regio Zwolle ruim 17.000
bevolking – waaruit de beroepsbevolking voortkomt – en besteden
huishoudens in armoede; 5,0 procent van alle
aandacht aan de inkomenssituatie van huishoudens in de regio.
huishoudens in de regio (landelijk 6,8 procent).
Karakteristieken over de beroepsbevolking en arbeidsdeelname
In 2022 namen in Regio Zwolle 12.100 personen extra
geven vervolgens een indruk van de omvang en aard van het
actief deel aan de arbeidsmarkt ten opzichte van het
regionale arbeidsaanbod. In hoeverre er sprake is van mismatches op
jaar ervoor. Het totale beroepsbevolking groeide
de regionale arbeidsmarkt brengen we in beeld aan de hand van
hiermee tot 451.000 personen.
verschillende schaarste-indicatoren. Daarnaast staan we stil bij het
Over het jaar 2022 was gemiddeld 2,9 procent
onderwijsniveau van het regionale menselijk kapitaal en toekomstige
van de regionale beroepsbevolking werkloos
overschotten van dan wel tekorten aan regionaal talent. Tot slot gaan
(-0,4 procentpunt t.o.v. 2021). Op landelijk niveau
we in op het woon-werkverkeer, waarmee we een indruk geven van
was de werkloosheid 3,5 procent.
de samenhang binnen de regio en de onderlinge verbinding met
Ongeveer 9 procent van de inwoners (15–75 jaar) is aan
andere regio’s.
te duiden als onbenut arbeidspotentieel. Het grootste deel bestaat uit zo’n 16.700 deeltijders die gedeeltelijk onbenut zijn; zij willen meer uren werken. Hoewel het aantal openstaande vacatures daalt, heeft halverwege 2023 een werkzoekende in Regio Zwolle nog steeds gemiddeld 5 banen voor het uitkiezen. 74 procent van de werkende inwoners heeft een baan in de regio.
62
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 3.1 3.1 Inwoners Bevolking groeit iets harder dan landelijk Op 1 januari 2023 telden de 22 Regio Zwolle gemeenten tezamen 803.090 inwoners. Dat zijn er 12.000 meer dan een jaar eerder: een groei van 1,5 procent tegenover 1,3 procent landelijk. Het is het derde jaar op rij dat
BEVOLKINGSONTWIKKELING, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND In absolute aantallen (x 1.000; balken en linker as) en Index 2011=100 (lijnen en rechter as); 2011–2023 (peildatum 1 januari) 810
109
de bevolkingsgroei in Regio Zwolle de landelijke cijfers overtreft. Tot 2020
800
108
790
107
liep de jaarlijkse bevolkingstoename in Regio Zwolle verhoudingsgewijs
780
106
770
105
760
104
750
103
740
102
730
101
720
100
iets achter ten opzichte van die van Nederland als geheel. Voor een uitgebreide bespreking van de ontwikkeling van de bevolking na 2023, de bevolkingsprognose tot 2050, verwijzen we naar de Regio Zwolle Monitor 2022.
24
Daarin hebben we eerder de meest recente
lange termijn regionale bevolkingsprognose behandeld, daterend
710
99 2011
2012 2013
Regio Zwolle
2014 2015
2016 2017
Index Regio Zwolle
2018 2019
2020
2021 2022
2023
Index Nederland
van juli 2022. Om de drie jaar worden nieuwe prognoses vastgesteld; in 2025 verschijnt er opnieuw een prognose.25 Er is dus nog geen update
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
beschikbaar. Op basis van de beschikbare cijfers zagen we dat de bevolking van Regio Zwolle per saldo met 1 procent zal toenemen tussen 2023 en 2050. Dan zal Regio Zwolle naar verwachting 809.000 inwoners
Als we kijken naar hoe de bevolking is opgebouwd qua leeftijd
tellen tegenover de ruim 803.000 inwoners begin 2023. Op landelijk
(in 2022), dan zien we sterke gelijkenissen met de landelijke
niveau zal de bevolkingsomvang harder toenemen. De Nederlandse
bevolkingssamenstelling. Ook in Regio Zwolle blijkt de vorm van de
bevolking zal tot 2050 naar verwachting met bijna 10 procent toenemen.
leeftijdsopbouw van de bevolking veranderd te zijn van de typische
Nederland zal dan 19,6 miljoen inwoners tellen, waarvan 4,1 procent in
piramide in een urn, met een uitstulping bij de leeftijdsgroepen tussen
Regio Zwolle woonachtig zal zijn. Begin 2023 is dat nog 4,5 procent.
45 en 65 jaar. Het typeert één van de belangrijkste trends in de
24 Onder andere beschikbaar via: https://regiozwolle.info/monitor/. 25 We baseren de lange termijn bevolkingsprognose op cijfers van de PBL/CBS Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022. Deze regionale prognoses worden om de drie jaar opnieuw vastgesteld, de nieuwe editie verschijnt in 2025. Meer informatie is beschikbaar via: https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
63
Figuur 3.2 demografie van Nederland (en veel andere landen in Europa en daarbuiten): de voortgaande vergrijzing. In 1950 was minder dan 8 procent van de bevolking 65 jaar of ouder, sindsdien is dat aandeel voortdurend toegenomen. Vanaf 2011 is de vergrijzing versneld doordat de eerste babyboomers, de relatief grote geboortecohorten van na 1945, vanaf dat moment de leeftijd van 65 jaar bereikten. In 2022 is zowel in Regio Zwolle als in Nederland het aandeel 65‑plussers al opgelopen naar 20 procent. Overigens is Regio Zwolle verhoudings
LEEFTIJDSOPBOUW BEVOLKING, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND Totalen mannen en vrouwen verdeeld naar leeftijdsgroep in %; 2022 80+ 75-80 70-74 65-69
gewijs minder ontgroend dan Nederland als geheel. In 2022 bestond
60-64
de Nederlandse bevolking voor 21 procent uit jongeren van 20 jaar en
50-54
jonger; in Regio Zwolle bedroeg het aandeel jongeren 23 procent. Een deel van de verklaring kan gevonden worden in de leeftijdsopbouw
55-59 45-49 40-44 35-39
van de gemeenten Urk, Staphort en Zwartewaterland, die tot de
30-34
gemeenten met de jongste bevolking van Nederland behoren.
20-24
25-29 15-19 10-14’
De verwachting is dat de vergrijzing verder zal toenemen. In 2030 zal 23 procent van de inwoners 65 jaar of ouder zijn. Het aandeel van deze groep loopt verder op tot 26 procent in 2040, waarna het stabiliseert. Op landelijk niveau gaat deze ontwikkeling iets minder hard: het aandeel 65-plussers groeit naar verwachting tot bijna 25 procent in 2050.26 Deze verandering van de leeftijdsstructuur van de bevolking, minder
5-9’ 0-4 10%
8%
6%
4%
2%
Regio Zwolle - man
Regio Zwolle - vrouw
Nederland - man
Nederland - vrouw
0%
2%
4%
6%
8%
10%
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
jongeren en een hoger aantal ouderen in de pensioengerechtigde leeftijd, heeft als belangrijk gevolg voor de arbeidsmarkt dat het aanwezige arbeidspotentieel op den duur te verkleint.
druk op ruimte en leefomgeving. We zoomen nader in op de ontwikkeling van de bevolking door naar twee factoren te kijken.
Buitenlandse migratie stuwt inwonertal
Allereerst het natuurlijk verloop, het saldo tussen geboorte en sterfte.
Het inwonertal van Regio Zwolle is de afgelopen jaren gestaag
De tweede factor is de migratie, oftewel verhuizingen vanuit en naar
toegenomen. Een grotere bevolkingsomvang betekent een toenemende
Regio Zwolle, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen binnenlandse
26
64
De Vor, F. e.a. (2022). Regio Zwolle Monitor 2022. Zwolle: Hogeschool Windesheim. Beschikbaar via: https://regiozwolle.info/monitor/.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 3.3 en buitenlandse migratie. Kijken we naar figuur 3.3, dan zien we dat het natuurlijk verloop tot en met 2014 de belangrijkste drijvende kracht achter de bevolkingsgroei was. En hoewel een aanzienlijk deel van de bevolkingstoename nog steeds te danken was aan de natuurlijke aanwas van nieuwgeborenen, krijgt vanaf 2015 de component migratie de overhand. De afname van het geboortesaldo tekent het proces van ontgroening en vergrijzing van de bevolking dat
SAMENSTELLING BEVOLKINGSONTWIKKELING, REGIO ZWOLLE In absolute aantallen; 2011–2022 14.000 12.000
in Regio Zwolle gaande is. Bij de binnenlandse migratie zien we min
10.000
of meer het omgekeerde gebeuren. Tot 2017 is er sprake van een
8.000
vertrekoverschot: er zijn meer mensen die verhuizen uit Regio Zwolle
6.000
naar elders in Nederland, dan personen vanuit andere Nederlandse
4.000 2.000
regio’s die zich in Regio Zwolle vestigen. Maar vanaf 2017 wordt het
0
binnenlandse migratiesaldo positief: ieder jaar vestigden zich meer
-2.000
mensen vanuit elders in het land in de regio dan dat er vertrokken.
-4.000
In 2022 overtrof het aantal nieuwgevestigden het aantal vertrekkers met ruim 4.100; ongeveer evenveel als een jaar eerder. Het tekent de gegroeide aantrekkingskracht van Regio Zwolle als woonplek.
2011
Geboortesaldo
2012
2013
2014
2015 2016
Binnenlands migratiesaldo
2017
2018 2019
2020
2021
2022
Buitenlands migratiesaldo
Saldo bevolkingsontwikkeling Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
Regio Zwolle kent ook een doorlopend buitenlands migratieoverschot: er vestigen zich meer mensen vanuit het buitenland in de regio,
personen in 2022; een stijging met een factor 8. Ter vergelijking: voor
dan personen vanuit Regio Zwolle die naar het buitenland vertrekken.
Nederland als geheel is in 2022 het migratiesaldo ruim verdubbeld ten
Het jaar 2022 is een opvallende uitschieter, die wordt veroorzaakt
opzichte van een jaar eerder.
door een sterk toegenomen instroom van vluchtelingen vanuit onder andere Oekraïne.27 In de periode april tot december schreven bijna
17.000 huishoudens leven in armoede
38.000 personen afkomstig uit Oekraïne zich in in één van de
In de nieuwe Meerjarige Agenda (Regio Zwolle Stapt Door) wordt
Regio Zwolle gemeenten. Het heeft er mede voor gezorgd dat het
nadrukkelijk ingezet op bevordering van ‘het goede leven in Regio
buitenlandse migratiesaldo van 880 in 2021 is gestegen tot 7.200
Zwolle’.28 In hoeverre er sprake is van het goede leven in de regio hangt
27 CBS (2023). Ingeschreven vanuit Oekraïne, naar woongemeente. Dataset beschikbaar via: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2023/01/ingeschreven-vanuit-oekraine-naar-woongemeente. 28 Regio Zwolle Stapt Door. Meerjarige agenda 2024–2028, april 2023. Beschikbaar via: https://regiozwolle.info/meerjarige-agenda/.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
65
in belangrijke mate af of inwoners over voldoende inkomen
bevolking van Regio Zwolle. We doen dit op basis van CBS-cijfers
beschikken om aan de noodzakelijke levensbehoefte te voldoen.
met 2021 als meest recent beschikbare jaar (zie ook tekstbox ‘Definitie
En hoewel geld niet per definitie gelukkig maakt, is het omgekeerde
armoede’). Figuur 3.4 geeft een overzicht van de verschillen in
wel waar: gebrek aan geld is een bron van sociaal-maatschappelijke
armoede en inkomensongelijkheid binnen de regio. Armoede brengen
problemen, zoals sociaal isolement en schade aan de lichamelijke en
we in kaart met het percentage huishoudens dat gedurende minimaal
geestelijke gezondheid. Armoede is in belangrijke mate bepalend voor
1 jaar een inkomen onder het sociaal minimum kende.30 We zien in de
de kwaliteit van leven (en voor de brede welvaart).29
periode na de Grote Recessie (2008–2014) de armoede oplopen om vervolgens weer te dalen. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat armoede
Armoedebestrijding is een speerpunt in nationaal en internationaal
zich in Regio Zwolle, gemiddeld genomen, in beperktere mate voordoet
beleid. Dit heeft er onder andere toe geleid dat de periodieke macro-
dan in Nederland in het afgelopen decennium. In 2021 leefden in
economische ramingen van het CPB recentelijk zijn uitgebreid met
Regio Zwolle ruim 17.000 huishoudens in armoede; 5,0 procent van
ontwikkelingen en ramingen over armoede. Om deze redenen kiezen
alle huishoudens in de regio (landelijk is het aandeel 6,8 procent).
we ervoor om ook op regionaal niveau een beeld te geven van de
Binnen de regio zien we dat alleen in gemeente Zwolle het aandeel
ontwikkeling van armoede en inkomensongelijkheid onder de
huishoudens dat in armoede leeft hoger ligt dan het landelijk
29 CPB (2022). Macro Economische Verkenning 2023. Den Haag: Centraal Planbureau. 30 In 2021 lag het sociaal minimum voor een alleenstaande op € 1.130 netto per maand. Voor een paar zonder kinderen was dat 1.590 euro, en met twee minderjarige kinderen € 2.170. Voor een eenoudergezin met twee minderjarige kinderen bedroeg het minimum € 1.720.
DEFINITIE ARMOEDE
66
Er zijn twee officiële definities van armoede in omloop; één van het
zogeheten niet-veel-maar-toereikendcriterium, dat uitgaat van wat een
CBS en één van het SCP (Sociaal en Cultureel Planbureau). Het CBS
huishouden kwijt is aan basiszaken zoals voedsel, kleding en wonen,
hanteert de lage-inkomensgrens als indicator voor hoeveel mensen
plus een klein bedrag voor ontspanning en sociale participatie (zoals
er risico lopen om in armoede te belanden. De lage-inkomensgrens
korte vakantie en lidmaatschap (sport)vereniging). De verschillende
is gebaseerd op een bijstandsuitkering uit 1979, gecorrigeerd voor
benaderingen maken dat het aandeel armen verschilt in de definities
inflatie. De definitie van het SCP is gericht op de uitgaven (verdient
en omvat bovendien andere groepen. Vanwege de beschikbaarheid
iemand genoeg om rond te komen?). Er wordt gekeken naar het
van cijfers op regionaal niveau gebruiken we de CBS-definitie.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 3.4 gemiddelde. In 2021 leefden in Zwolle 4.400 huishoudens in armoede; 7,3 procent van alle
HUISHOUDENS IN ARMOEDE EN INKOMENSONGELIJKHEID, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
huishouden in de gemeente. Hoewel de data voor 2022 nog niet voorhanden zijn, is op basis van de
Percentage particuliere huishoudens dat gedurende minimaal 1 jaar een inkomen onder het sociaal minimum kende (linker gedeelte) en ratio gemiddeld/mediaan inkomen van particuliere huishoudens (rechter gedeelte); 2011, 2016, 2021
HUISHOUDENS IN ARMOEDE
INKOMENSONGELIJKHEID
2011
2016
2021
2011
2016
2021
Nederland
6,9%
7,9%
6,8%
1,12
1,12
1,12
Regio Zwolle
5,0%
5,9%
5,0%
1,10
1,09
1,10
Dalfsen
3,3%
4,0%
3,6%
1,10
1,09
1,09
Dronten
6,2%
6,0%
4,7%
1,09
1,09
1,09
Elburg
3,8%
4,4%
4,2%
1,13
1,09
1,08
Hardenberg
4,7%
5,3%
4,2%
1,09
1,08
1,08
Hattem
3,6%
3,9%
2,8%
1,18
1,13
1,13
Heerde
3,2%
3,9%
3,3%
1,11
1,10
1,10
Hoogeveen
6,0%
7,1%
6,2%
1,09
1,06
1,09
Kampen
5,1%
6,3%
5,1%
1,08
1,08
1,08
Meppel
6,0%
6,6%
5,9%
1,09
1,09
1,09
Noordoostpolder
5,9%
6,4%
5,4%
1,11
1,11
1,10
Nunspeet
4,2%
4,6%
4,6%
1,11
1,11
1,12
Oldebroek
3,4%
4,5%
3,7%
1,10
1,08
1,09
Olst-Wijhe
4,3%
5,2%
4,0%
1,10
1,11
1,09
Ommen
4,2%
5,3%
4,5%
1,12
1,10
1,11
Raalte
3,5%
4,5%
3,6%
1,09
1,09
1,09
Staphorst
3,5%
4,2%
3,6%
1,11
1,10
1,11
Steenwijkerland
5,7%
6,4%
5,2%
1,11
1,12
1,10
Urk
4,3%
3,3%
3,1%
1,10
1,12
1,10
De Wolden
3,9%
4,5%
3,8%
1,10
1,10
1,09
Westerveld
4,9%
5,2%
4,4%
1,13
1,10
1,14
Zwartewaterland
3,5%
4,4%
3,2%
1,12
1,11
1,15
Zwolle
7,0%
8,6%
7,3%
1,09
1,08
1,09
recente analyses van het CPB de verwachting gerechtvaardigd dat 2022 en 2023 opnieuw verder oplopende armoedecijfers zullen kennen.31
31 Zie bijvoorbeeld de augustusraming 2023 van het CPB: https://www.cpb.nl/augustusraming-2023.
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
NAAR INHOUDSOPGAVE >
67
Dit is mede te wijten aan de sterk opgelopen inflatie wat zorgt
gerekend. Van de groep 15 tot en met 74-jarigen woonachtig in
voor toenemende kosten van levensonderhoud. Denk daarbij
Regio Zwolle neemt 77,1 procent deel aan de arbeidsmarkt (dat wil
aan de snel gestegen energieprijzen en de impact daarvan op
zeggen: werkt of is werkloos (wenst werk, is beschikbaar voor de
het bestedingsvermogen van huishoudens.
arbeidsmarkt en zoekt actief naar werk)). In 2022 waren dit ruim 451.000 personen, zij vormen de regionale beroepsbevolking – het
Als we kijken naar het gemiddelde versus het mediane inkomen,
feitelijke arbeidsaanbod. Van de beroepsbevolking in Regio Zwolle
zien we de ongelijkheid in inkomens (of preciezer: de scheefheid
was over 2022 gemiddeld genomen 2,9 procent werkloos, wat
van de inkomensverdeling). Als deze verhouding gelijk is aan 1, is er
overeenkomt met zo’n 13.300 personen. Daarnaast waren er in
sprake van een symmetrische verdeling rondom het gemiddelde.
Regio Zwolle 134.300 zogeheten niet-actieven; mensen die niet
Hoe groter de afwijking van 1, des te meer mensen er zijn met een
kunnen werken (bijvoorbeeld door ziekte of zorgtaken), die niet
zeer hoog inkomen. De figuur toont aan dat gemiddeld genomen
willen werken, of die niet verwachten werk te vinden.
de inkomensgelijkheid in Regio Zwolle lager is dan landelijk. We zien ook dat de inkomensontwikkeling in Nederland stabiel
In 2022 namen in Regio Zwolle 12.100 personen extra actief deel
is over de tijd. Over dezelfde periode is in Regio Zwolle, en in de
aan de arbeidsmarkt ten opzichte van het jaar ervoor. Dit leidde
meeste gemeenten, de ongelijkheid licht gedaald en vervolgens
ertoe dat het totale arbeidsaanbod in de regio in 2022 is toegenomen
opgelopen. Ongelijkheid is relatief groot in de gemeenten Hattem,
tot zo’n 451.000 personen. Een belangrijke oorzaak is dat het aantal
Westerveld en Zwartewaterland.
niet-actieven met 9.600 personen is afgenomen. Daarmee lijkt het arbeidsaanbod sterk te reageren op de arbeidsmarktkrapte gedurende
3.2 A rbeidsaanbod- en deelname
het economisch herstel na de coronapandemie. Deze ontwikkeling komt onder andere tot uitdrukking in een stijging van de arbeidsparticipatie (zie figuur 3.6). Uitgedrukt als bruto participatiegraad, het aandeel
Steeds meer mensen hebben werk
van de beroepsbevolking in de potentiële beroepsbevolking, was de
Ontwikkelingen aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt worden
arbeidsparticipatie in 2022 opgelopen tot 77,1 procent (1,8 procentpunt
in belangrijke mate bepaald door demografische ontwikkelingen.
hoger dan in 2021). Op landelijk niveau groeide de arbeidsparticipatie
Alle mensen tussen de 15 en 74 jaar worden tot de potentiële
met 1,3 procentpunt gemaakt ten opzichte van het voorgaande jaar.
beroepsbevolking gerekend (volgens internationale definities).
De regionale arbeidsparticipatie blijft boven het landelijk
Zij zouden in potentie kunnen werken. Kinderen jonger dan 15 jaar
gemiddelde liggen.
(leerplicht) en ouderen vanaf 75 jaar (pensioen) worden hier niet toe
68
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 3.5
Figuur 3.6
OPBOUW ARBEIDSMARKT, REGIO ZWOLLE
BEROEPSBEVOLKING EN ARBEIDSPARTICIPATIE, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND32
In absolute aantallen*,**; 2022
In absolute aantallen (x 1.000; balken en linker as) en aandeel (werkzame en werkloze) beroepsbevolking in de potentiële beroepsbevolking in % (lijnen en rechter as); 2013–2022
460
79%
450
78%
440
77%
430
76%
420
75%
410
74%
400
73%
390
72%
Overige bevolking (0-14 jaar, 75+)
380
71%
205.800 (+4.000)
370
Potentiële beroepsbevolking (15-74 jaar)
Beroepsbevolking 451.000 (+12.100)
Werkende beroepsbevolking 437.700 (+13.100) Werkloze beroepsbevolking 13.300 (-1.100)
585.300 (+2.500) Bevolking 791.100 (+6.500)
Niet-actieven 134.300 (-9.600)
2013
2014
2015
Beroepsbevolking Regio Zwolle *
Afgerond op dichtstbijzijnde honderdtal
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
**
Mutatie t.o.v. 2021 tussen haakjes.
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
70%
Bruto arbeidsparticipatie Regio Zwolle
Bruto arbeidsparticipatie Nederland
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
32 Sinds 2022 bepaalt het CBS de cijfers over arbeidsdeelname op basis van een nieuwe meetmethode. De meest recente cijfers zijn met deze nieuwe meetmethode bepaalt, alsook de cijfers uit voorgaande jaren – deze aanpassing is met terugwerkende kracht doorgevoerd (tot en met 2013). Dit maakt dat de gepresenteerde cijferreeksen over beroepsbevolking, arbeidsparticipatie en werkloosheid niet verder teruggaan dan 2013.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
69
Werkloosheid onder 3 procent
In 2022 behoorde 9 procent van de bevolking van 15 tot 75 jaar tot
Als we kijken naar de ontwikkeling van het werkloosheidspercentage
het onbenut arbeidspotentieel in de arbeidsmarktregio Regio Zwolle
in Regio Zwolle dan zien we dat deze, na een stijging in 2020, in 2022
(zie tekstbox ‘Regio Zwolle: regionaal samenwerkingsverband en
weer verder gedaald is. Over het jaar 2022 telde de regio gemiddeld
arbeidsmarktregio’). Dit is nagenoeg gelijk aan het landelijk gemiddelde
genomen 13.300 werklozen; 2,9 procent van de beroepsbevolking.
van 9 procent.33 Ten opzichte van een jaar eerder is in 2022 het aantal
Ten opzichte van een jaar eerder is dit een daling van 0,4 procentpunt,
personen in de arbeidsmarktregio, dat als onbenut arbeidspotentieel
wat overeenkomt met een afname van 1.100 werkloze personen.
kan worden aangeduid, met 4 procent afgenomen. Daarmee telde het
Op landelijke niveau was de werkloosheid iets hoger: 3,5 procent
onbenut arbeidspotentieel in 2022 ruim 36.100 personen (zie figuur
(-0,7 procentpunt ten opzichte van 2021). De lage werkloosheidscijfers,
Figuur 3.7
zowel regionaal als landelijk, zijn typerend voor de bovengemiddelde krapte waar de arbeidsmarkt mee te kampen heeft. Kleine afname onbenut arbeidspotentieel Naast werklozen zijn er groepen personen die in potentie (extra) beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt. Het onbenut arbeidspotentieel worden deze groepen tezamen genoemd. Het onbenut arbeidspoten
WERKLOZE BEROEPSBEVOLKING EN WERKLOOSHEID, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND In absolute aantallen (balken en linker as) en aandeel werkloze personen van de beroepsbevolking in % (lijnen en rechter as); 2013–2022 30.000
10%
27.000
9%
24.000
8%
21.000
7%
18.000
6%
slag kan. Semi-werklozen staan iets verder af van de arbeidsmarkt.
15.000
5%
Zij hebben óf recent werk gezocht óf zijn direct beschikbaar.
12.000
4%
9.000
3%
6.000
2%
3.000
1%
tieel bestaat uit werklozen, aangevuld met semi-werklozen en onderbenutte deeltijdwerkers. Iemand is werkloos als hij of zij geen betaald werk heeft, recent naar werk heeft gezocht én direct aan de
Onderbenutte deeltijdwerkers werken in deeltijd in hun grootste werkkring, willen meer uren werken en zijn daarvoor ook beschikbaar. Deze groepen zijn deels niet in beeld bij instanties, maar wel een interessante doelgroep in een tijd waar de schaarste aan geschikt personeel in veel sectoren nijpend is.
0
0% 2013
2014
2015
2016
2017
Werkloze beroepsbevolking Regio Zwolle Werkloosheid Nederland Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
33
70
ArbeidsmarktInZicht.nl.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
2018
2019
2020
2021
Werkloosheid Regio Zwolle
2022
3.8). Hiervan zijn ongeveer 16.700 deeltijders die gedeeltelijk onbenut
Het onbenut arbeidspotentieel is grotendeels niet in beeld bij
zijn; zij willen meer uren maken. Een iets kleiner deel betreft de
instanties, maar niettemin een interessante doelgroep voor een
semi-werklozen: 6.570 personen zijn op korte termijn beschikbaar
arbeidsmarkt die wordt gekenmerkt door oplopende tekorten.
maar hebben niet recent gezocht en anderen (2.740 personen) hebben wel gezocht maar zijn op korte termijn niet beschikbaar. Daarnaast zijn er 10.000 werklozen in de arbeidsmarktregio, personen die geen betaald werk hebben en direct aan de slag kunnen.
REGIO ZWOLLE: REGIONAAL SAMENWERKINGSVERBAND EN ARBEIDSMARKTREGIO
Figuur 3.8 ONBENUT ARBEIDSPOTENTIEEL, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE
De Regio Zwolle Monitor brengt de economische ontwikkeling in beeld van Regio Zwolle. Cijfers zijn zoveel als mogelijk
In absolute aantallen; 2013– 2022
gepresenteerd voor het gebied van de 22 samenwerkende
50.000
gemeenten, verenigd in het regionale samenwerkingsverband
45.000
Regio Zwolle. Op het gebied van arbeidsmarktinformatie
40.000
zijn data, veelal ontsloten via het UWV, niet zelden alleen
35.000 30.000
beschikbaar op het ruimtelijk schaalniveau van arbeidsmarkt
25.000
regio’s. In het geval van Regio Zwolle overlapt de gelijknamige
20.000 15.000
arbeidsmarktregio gedeeltelijk het samenwerkingsverband
10.000
van de 22 gemeenten. Tot de arbeidsmarktregio Regio Zwolle
5.000 0 2013
2014
2015
Onderbenutte deeltijdwerkers
2016
2017
2018
2019
2020
2021
Semi-werklozen: wel beschikbaar, niet gezocht
Semi-werklozen: wel gezocht, niet beschikbaar
Werklozen
Bron: CBS/ArbeidsmarktInzicht.nl (bewerking: Hogeschool Windesheim).
2022
behoren de volgende vijftien gemeenten: Dalfsen, Elburg, Hardenberg, Hattem, Kampen, Meppel, Nunspeet, Oldebroek, Ommen, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Westerveld, Zwartewaterland en Zwolle. Zodoende gebruiken we enkele keren cijfermateriaal dat is geaggregeerd op arbeidsmarktregio.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
71
3.3 Arbeidsmarktspanning
geeft van de (onvervulde) vraag naar arbeid. In figuur 3.9 is de ontwikkeling van het aantal online openstaande vacatures voor de
Daling aantal vacatures
arbeidsmarktregio Regio Zwolle en Nederland afgebeeld. Het gaat
In hoeverre er sprake is van mismatches op de regionale arbeidsmarkt
hierbij om de vacatures die het UWV online op werk.nl voor
is af te leiden uit verschillende indicatoren. Zo’n indicator is het aantal
werkzoekenden zichtbaar maakt. Zowel voor Nederland als voor de
(openstaande) vacatures bij bedrijven en instellingen, die een indruk
arbeidsmarktregio Regio Zwolle komt het beeld naar voren van een
Figuur 3.9 ONLINE OPENSTAANDE VACATURES, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND In absolute aantallen (balken en linker as) en Index 2019-januari=100 (lijnen en rechter as); 2019 januari–2023-juli (per maand)
40
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Index Regio Zwolle (arbeidsmarktregio)
Index Nederland
20 2
ul -j 23
20
aa rt
23 20
ar i
-m
an u -j
em be
23
20 23
2
-n
ov
te ep -s 2
20
i ul
m
-j 20 2
-m
22 20
2 20 2
20 22
-m
ar i
r
an u -j
22 20
20 2
1
-n
ov
em be
i
m be
ul -s
ep te
-j 20 21
-m
1 20 2
20 21
21 20
-j
an
ua
ri
be r
-n 20
20
20 21
ov
em
m
ul
-s ep te
-j 20
20
20 20
20 20
i
aa rt
ar
-m 0
20 2
be r
an u
20
ov
20
19
-n
ep -s 9
-j
em
m te
19 20 1
72
20
i ul -j
-m
20
9 20 1
ar i
-m
an u -j
20 19
19 20
Regio Zwolle (arbeidsmarktregio)
Bron: UWV (bewerking: Hogeschool Windesheim).
i
0 -m ei
60
r
2.000
be r
80
ei
4.000
aa rt
100
r
6.000
ei
120
-m aa rt
8.000
i
140
be r
10.000
-m ei
160
be r
12.000
ei
180
aa rt
14.000
Figuur 3.10 structureel hoge vraag naar arbeid. In juni 2022 piekte het aantal openstaande vacatures in Regio Zwolle (arbeidsmarktregio) naar 12.200. In juli 2023 waren er ruim 7.300 openstaande vacatures –
ONTWIKKELING ARBEIDSMARKTSPANNING, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
40 procent minder dan een jaar eerder. Het lijkt erop dat het aantal
6 5 4
Ondanks de daling van het aantal openstaande vacatures per
3
maand blijft de arbeidsmarkt zeer overspannen. Dit blijkt uit de
2
spanningsindicator. De spanningsindicator is een maat die de krapte
1
(spanning) op de arbeidsmarkt weergeeft. Een lage spanning betekent
0
Het aantal kortdurend werklozen (<6 maanden) met een passende opleiding is dan groter dan het aantal vacatures. Een hoge spanning betekent dat kortdurend werklozen kunnen kiezen uit een ruime hoeveelheid beschikbare banen. Bij een spanningsindicator van 1 is
20 19
dat het voor werkgevers gemakkelijk is om een vacature te vervullen.
1e kw
Arbeidsmarkt blijft onverminderd krap
ar ta al 2e kw ar ta al 3e kw 20 ar 19 ta al 4e kw 20 ar 20 ta 1e al kw 20 ar 20 ta al 2e kw 20 ar 20 ta al 3e kw 20 ar 20 ta 4e al kw 20 ar 21 ta al 1e kw 20 ar 21 ta 2e al kw 20 ar 21 ta 3e al kw 20 ar 21 ta 4e al kw 20 ar ta 22 al 1e kw 20 ar 22 ta 2e al kw ar 20 ta 22 al 3e kw 20 ar 22 ta al 4e kw 20 ar 23 ta al 1e kw ar 20 ta 23 a l 2e kw ar ta al
voldoende geschikt personeel.
7
20 19
dat werkgevers grote moeite blijven houden met het vinden van
19
openstaande vacatures per maand. Ondanks de daling geeft dit aan
Spanningsindicator; 2019-1e kwartaal–2023-2e kwartaal (per kwartaal)
20
vacatures zich enigszins stabiliseert op een niveau van rond de 8.000
Regio Zwolle (arbeidsmarktregio)
Nederland
Bron: UWV (bewerking: Hogeschool Windesheim).
de arbeidsmarkt in evenwicht. Vanaf begin 2021 is de krapte op de arbeidsmarkt in zowel Regio Zwolle als Nederland fors gestegen. In het tweede kwartaal van
banen. De krapte op de arbeidsmarkt ligt momenteel ruim boven
2023 bedroeg de spanningsindicator voor Regio Zwolle 5,36 en voor
die van eind 2019, vlak voor de uitbraak van de coronapandemie.
Nederland 4,62 punten; dit is iets lager dan de piek die een jaar eerder werd bereikt. Niettemin zijn beide arbeidsmarkten nog steeds als zeer
Hoewel er verschillen in spanning zijn tussen de beroepsklassen,
krap te typeren. Het is voor werkgevers moeilijk om personeel te
was in het tweede kwartaal van 2023 voor bijna alle beroepsklassen in
vinden en werkzoekenden hebben doorgaans de keuze uit meerdere
Regio Zwolle de arbeidsmarktsituatie, volgens UWV-definities, als zeer
NAAR INHOUDSOPGAVE >
73
Figuur 3.11 krap te typeren (zie figuur 3.11). Alleen op de markt voor creatieve en taalkundige beroepen
ARBEIDSMARKTSPANNING NAAR BEROEPSKLASSE, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND Scores spanningsindicator arbeidsmarkt per beroepsklasse; 2022-1e kwartaal
is er ontspanning Regio Zwolle
opgetreden. De arbeids markt voor deze
2022-2e kwartaal
2023-2e kwartaal
2022-2e kwartaal
2023-e kwartaal
Agrarische beroepen
4,98
7,72
3,91
4,44
Bedrijfseconomische en administratieve beroepen
5,76
5,47
5,17
4,85
Commerciële beroepen
6,68
5,84
6,66
5,45
Creatieve en taalkundige beroepen
3,72
1,15
2,69
1,68
Dienstverlenende beroepen
12,51
10,13
9,44
7,93
ICT beroepen
16,00
10,20
16,00
12,07
Managers
6,09
4,51
5,13
3,65
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen
8,32
6,56
6,62
5,67
Pedagogische beroepen
5,10
6,73
5,81
6,76
Technische beroepen
8,56
7,71
6,64
5,62
Transport en logistiek beroepen
6,29
5,13
5,56
4,36
Zorg en welzijn beroepen
5,29
5,82
5,50
5,88
Totaal
6,22
5,36
5,4
4,62
beroepsklasse kent een gemiddelde krapte, terwijl die een jaar eerder nog krap was. Het beeld van de krapte op de regionale arbeidsmarkt komt in grote mate overeen met het landelijke beeld.
Ruim
Gemiddeld
Krap
Zeer krap
Bron: UWV (bewerking: Hogeschool Windesheim).
74
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Nederland
Figuur 3.12
3.4 Regionaal talent Mbo-regio Regio Zwolle Een manier om de aard van de regionale beroepsbevolking, ook wel
BEROEPSBEVOLKING NAAR ONDERWIJSSOORT, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
het menselijk kapitaal genoemd, te beschrijven is om het in te delen
Verdeling naar onderwijssoort Regio Zwolle (bovenste diagram) en Nederland (onderste
naar onderwijssoort. Onderwijs en opleiding stellen de beroepsbe
diagram) in %; 2011 en 2022
volking in staat hun kennis en vaardigheden te vergroten en daarmee
Regio Zwolle 100%
hun productiviteit. Daarnaast blijkt dat investeringen in onderwijs
90% 80%
en opleiding bijdragen aan ontwikkeling en snellere en effectievere
25,8%
toepassing van nieuwe technologieën. Goed opgeleid menselijk
60% 50%
kapitaal vertaalt zich in een hoger productiviteitsniveau in een
44,6%
30% 20% 10%
Als we naar de ontwikkeling van de beroepsbevolking naar
29,5%
22,0%
0%
onderwijssoort in Regio Zwolle kijken, dan zien we dat de afgelopen
Nederland
jaren het aandeel met een afgeronde hbo- of wo-opleiding aanzienlijk
100%
is toegenomen. In 2022 had 35,0 procent van de beroepsbevolking
80%
90%
een hbo- of wo-diploma – ruim 9 procentpunt hoger dan in 2011.
31,8%
41,6%
70% 60%
Overigens steeg op landelijk niveau dit aandeel met bijna 10 procent
50%
in dezelfde periode. Zowel in absolute zin als in vergelijking met
42,1%
40%
38,5%
30%
Nederland beschikt het grootste deel van de beroepsbevolking in
20%
Regio Zwolle een havo, vwo, mbo 2, 3 of 4 diploma (als laatst behaalde
10%
26,1%
19,9%
0%
opleiding). In 2022 was dit 43,1 procent, een percentage dat sinds 2011 van de beroepsbevolking met als opleiding havo/vwo- of mbo (2, 3, 4)
43,1%
40%
regio – een verband dat doorgaans sterk is.34
relatief licht is gedaald (-1,5 procentpunt). Landelijk daalde het aandeel
35,0%
70%
Hbo, wo Havo en vwo (bovenbouw), mbo 2, 3, 4 Vmbo, havo en vwo (onderbouw), mbo 1 Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
34 CBS (2015). De Nederlandse Economie. Productiviteit in Nederland 2002-2014: economische groei, productiviteit en de crisis. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
75
met 3,8 procentpunt. Relatief sterk gedaald tussen 2011 en 2022 is
werkenden per jaar (tot 2026). De instroom van studenten vanuit deze
het aandeel personen met alleen basisonderwijs, vmbo, de eerste
opleidingen overtreft de regionale arbeidsmarktbehoefte. Voor de
3 leerjaren van havo/vwo of mbo 1. Met 22,0 procent lag dit aandeel
bachelorstudenten geldt dat de instroom in balans is met de
7,5 procentpunt lager dan in 2011 (landelijk -6,2 procentpunt).
vervangings- en uitbreidingsvraag. Alleen bij masteropgeleiden overtreft de vervangings- en uitbreidingsvraag de instroom. Dat leidt
Overigens kan afgevraagd kan worden of onderwijsniveau voldoende
tot een jaarlijks tekort van 440 arbeidskrachten. De ramingen geven
accuraat is als maatstaf voor de mate waarin menselijk kapitaal goed is
een indicatie dat het vraagstuk van de arbeidskrapte naast kwantitatief
opgeleid. Dit vanwege het groeiende besef van de noodzaak van een leven lang ontwikkelen, waarbij in toenemende mate het accent komt
Figuur 3.13
te liggen op de ontwikkeling van vaardigheden en flexibiliteit, om te kunnen omgaan met de voortdurende veranderingen op de arbeids markt. (zie ook “Bouwen aan een sterke leercultuur”, verderop in dit hoofdstuk).
REGIONALE BEHOEFTE AAN NIEUWE WERKENDEN, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE Per onderwijsniveau de instroom van en vraag naar nieuwe toetreders regionale
Ruime toetreding mbo-opgeleiden, tekort aan masteropgeleiden
arbeidsmarkt; raming tot en met 2026 (per jaar)*
De sterke mbo-oriëntatie van Regio Zwolle, zien we terug in de
Mbo 2
gemaakte arbeidsmarktramingen voor de arbeidsmarktregio Regio Mbo 3
Zwolle (zie tekstbox ‘Arbeidsmarktraming’). De ramingen, die dateren van eind 2021, laten zien dat tot en met 2026 de regio te maken heeft met een overschot van in totaal 730 nieuwe werkenden per jaar. Dit is het gevolg van een relatief lage vervangingsvraag en uitbreidingvraag, die overtroffen worden door een hoge instroom van studenten (vanuit
Mbo 4 Bachelor Master, doctor
met name het mbo) die hun opleiding hebben afgerond in de regio. Het aantal instromers kan dus het aantal personen dat de arbeidsmarkt
-500
Instroom
0
Vervangingsvraag
500
1.000
Uitbreidingsvraag
verlaat en de uitbreidingsvraag van werkgevers ruim compenseren. * Eind 2023 verschijnen nieuwe cijfers met ramingen tot met 2028.
De arbeidsmarktramingen laten voor de onderwijssoorten mbo 2, mbo 3 en mbo 4 een positief saldo zien van respectievelijk 250, 390 en 530
76
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Bron: ROA (bewerking: Hogeschool Windesheim).
1.500
2.000
2.500
Saldo (overschot/tekort)
ARBEIDSMARKTRAMING De arbeidsmarktramingen zijn vervaardigd door het ROA (Research
De ROA-ramingen geven een beeld van de regionale behoefte aan
Centre for Education and the Labour Market), het arbeidsmarkt
nieuwe werkenden. Dit is gebaseerd op het saldo van aanbod en
instituut van de Universiteit van Maastricht. Tweejaarlijks maakt
vraag op de arbeidsmarkt. Het aanbod betreft de instroom van
deze instantie in opdracht van onder meer de ministeries van OCW,
arbeidskrachten (hoofdzakelijk vanuit opleidingen). De vraag is
SZW, BKZ en LNV, het UWV, SBB en het Nationaal Regieorgaan
samengesteld uit de vervangingsvraag (behoefte aan personeel ten
Onderwijsonderzoek (NRO) een database met regionale
gevolge van pensionering e.d.) en de uitbreidingsvraag (behoefte aan
arbeidsmarktverwachtingen. Daarin wordt per arbeidsmarktregio een
extra personeel ten gevolge van economische ontwikkeling). Deze drie
groot aantal kengetallen naar zowel sectoren als opleidingsniveau
variabelen (instroom, vervangings- en uitbreidingsvraag) tezamen
samengesteld. De ramingen in de 2023-editie van de Regio Zwolle
geven zicht op de personeelsbehoefte in de komende jaren tot en
Monitor zijn gemaakt op basis van cijfers van eind 2021 en hebben
met 2026. Het geeft inzicht in de overschotten en tekorten die in de
betrekking op de arbeidsmarktregio Regio Zwolle.
komende jaren ontstaan op de regionale arbeidsmarkt.
ook een kwalitatief karakter heeft. De kwalificaties van de nieuwe werkenden die de arbeidsmarkt betreden matchen in onvoldoende mate met de behoefte vanuit de regionale arbeidsmarkt. Bijvoorbeeld een mechanisme als pendel draagt bij aan een betere aansluiting tussen vraag naar en aanbod van bepaalde arbeid (zie ook hoofdstuk 3.5), evenals door middel van investeringen in om- en bijscholing.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
77
Figuur 3.14 REGIONALE BEHOEFTE AAN NIEUWE WERKENDEN PER ONDERWJJSSOORT-SUBSECTOR, ARBEIDSMARKTREGIO REGIO ZWOLLE Per onderwijssoort-subsector de instroom van en vraag naar nieuwe toetreders regionale arbeidsmarkt; raming tot en met 2026 (per jaar)* Onderwijssoort - subsector
Mbo 3
Mbo 4
Bachelor
Master
Instroom
Vervangingsvraag
Uitbreidingsvraag
Economie en administratie
70
60
10
0
Handel, ondernemerschap, transport en logistiek
90
20
10
60
Voedsel, natuur en leefomgeving
60
50
10
0
Ict, media en vormgeving
nb
nb
nb
nb
Techniek, bouw en procesindustrie
190
110
-10
90
Dienstverlening
110
70
10
30
Gezondheidszorg en welzijn
360
100
30
230
Economie en administratie
250
180
20
50
Handel, ondernemerschap, transport en logistiek
220
100
20
100
Voedsel, natuur en leefomgeving
100
100
0
0
Ict, media en vormgeving
320
60
10
250
Techniek, bouw en procesindustrie
220
350
40
-170
Dienstverlening
90
70
0
20
Gezondheidszorg en welzijn
800
430
50
320
Dienstverlening
140
50
20
70
Economie en recht
450
290
80
80
Journalistiek, gedrag en maatschappij
160
80
20
60
Kunst, taal en cultuur
190
90
20
80
Landbouw, wiskunde en natuurwetenschappen
40
90
10
-60
Techniek en ict
170
400
80
-310
Gezondheidszorg en welzijn
460
260
70
130
Onderwijs
350
290
70
-10
Economie en recht
280
270
80
-70
Journalistiek, gedrag en maatschappij
90
100
30
-40
Kunst, taal en cultuur
60
130
20
-90
Landbouw, wiskunde en natuurwetenschappen
70
90
20
-40
Techniek en ict
130
200
30
-100
Gezondheidszorg
130
160
50
-80
Onderwijs
120
100
20
0
* Eind 2023 verschijnen nieuwe cijfers met ramingen tot met 2028 Bron: ROA (bewerking: Hogeschool Windesheim).
78
Saldo
NAAR INHOUDSOPGAVE >
In de figuren zijn de personen zonder startkwalificatie niet weergeven.
In figuur 3.14 zijn de ramingen per onderwijssoort opgesplitst naar subsector of type opleiding (voor mbo 3 en 4 en bachelor en master).
Voor deze groep is onvoldoende informatie beschikbaar, hoewel de
Het geeft een gedetailleerder beeld van de mate van behoefte aan
vraag er wel is. Deze vraag wordt veroorzaakt door de uitstroom
bepaalde arbeidskrachten in de arbeidsmarktregio Regio Zwolle.
van werkenden die met pensioen gaan en een beperkte instroom.
De cijfers laten zien dat er tussen de verschillende mbo-subsectoren
Ouderen zijn doorgaans lager opgeleid dan jongeren en slechts een
aanzienlijke verschillen zijn in de te verwachten jaarlijkse overschotten
beperkt aantal jongeren verlaat zonder startkwalificatie het onderwijs.
35
dan wel tekorten (tot en met 2026). Mbo 3-opleidingen laten voor alle subsectoren een beperkt surplus zien: meer personen studeren af dan dat werkenden het arbeidsproces verlaten. De mbo 4-opleiding
3.5 Woon-werkverkeer
techniek, bouw en procesindustrie laat als enige mbo 4-subsector een (relatief groot) tekort zien. Evenals voor mbo 3 wordt voor de mbo
Bijna driekwart van de werkende inwoners heeft een
4-subsector gezondheidszorg en welzijn een relatief groot jaarlijks
baan in de regio
overschot verwacht (+320). In de subsector ict, media en vormgeving
Afhankelijk van de beschikbaarheid van (betaalbare) woningen en de
overtreft eveneens in ruime mate het aantal nieuwe instromers het
bereikbaarheid van de werklocatie, besluiten werkenden te verhuizen
aantal werkenden dat het arbeidsproces gaat verlaten (+250).
of op en neer te pendelen naar het werk (woon-werkverkeer). Arbeidsplaatsen binnen Regio Zwolle worden vervuld door zowel de
Voor de bacheloropleidingen is het geprognotiseerde tekort het
inwoners van de verschillende gemeenten binnen de regio als door
grootst in de subsector techniek en ict (-310). Het grootste overschot
mensen die elders in het land wonen. Ook werkt een deel van de
voor deze onderwijssoort wordt verwacht voor de subsector
werkzame beroepsbevolking van Regio Zwolle buiten de regio.
gezondheidszorg en welzijn (+130). Voor de masteropleidingen geldt dat vrijwel elke subsector te maken heeft met een verwacht tekort, met
Als we nader kijken naar de regionale forensenbewegingen dan blijkt dat,
uitzondering van onderwijs waarbij verwachte instroom en uitstroom
gemeten over de gehele maand december van 2021, dagelijks gemiddeld
met elkaar in balans zijn. Een groot deel van de tekorten wordt vooral
80.100 personen naar Regio Zwolle kwamen om te werken. Daar stonden
veroorzaakt door de relatief hoge vervangingsvraag. Zo draagt de
ruim 100.300 ‘uitgaande’ werkzame inwoners tegenover (inwoners die