4. RAPPORT_Regio_Zwolle_Monitor_2023_DIGITAAL
Tekst van het document
eerste generatie eigenaar, belangrijk dat alle medewerkers elkaar zien:
hardloopwedstrijd van Urk naar Emmeloord – wordt jaarlijks gespon-
de mens achter de medewerker. Deze visie reikt verder dan de glazen
sord en het familiebedrijf betaalt tevens een deel van het lidmaatschap
wand. Zo weet Jellard uit eigen ervaring hoe vervelend het kan zijn als
van een sportschool of sportvereniging. Daarnaast helpen ze mede-
je als medewerker geen mogelijkheid krijgt om jezelf te ontwikkelen.
werkers stoppen met roken. Met dit laatste punt wordt er ook een
Een herinnering waar hij, jaren later, nog altijd naar van kan worden.
spanningsveld aangesneden, want hoever kan je als werkgever gaan?
Jellard: “Ik heb mij voorgenomen dat ik dat anders zou doen in mijn leven,
En willen werknemers wel altijd mee met deze ontwikkelingen?
waar ik kan.” Het familiebedrijf is voor hem dan ook de perfecte plek
Vooralsnog verkent Suplacon nog ongebaande paden op het
om deze ambitie te realiseren, onder andere in de vorm van een
gebied van begeerlijk werkgeverschap, om het familiebedrijf
talentmanagementplan.
toekomstbestendig te houden.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Foreco Houtproducten
ervan te verlengen. Beide soorten activiteiten, zowel het streven naar plezier als productinnovatie, werden oorspronkelijk door hun vader Peter in gang gezet, en de broers zetten deze traditie voort, waarbij ze de activiteiten zelfs
Foreco is een innovatieve speler binnen de houtsector. Op de locatie in Dalfsen ontwikkelt, produceert en verhan delt het familiebedrijf houtproducten voor de professionele en particuliere markt. Daarnaast zijn ze onder de naam IJreka producent van houten speeltoestellen en worden er vanuit een vestiging in Noordeloos lichte prefab houtconstructies vervaardigd en projectmatige gevelmontage verzorgd. Opgericht: 1983 Eigenaar: Klaas-Jan en Gert Swager, 2e generatie Medewerkers: Circa 100 Locatie: Dalfsen en Noordeloos (Zuid-Holland)
Brede welvaart focus: Duurzame innovaties Plezier in en buiten het werk Regionale samenwerking
verder uitbreiden. Een constante overweging is dat deze activiteiten moeten passen bij de kernactiviteit van het bedrijf: houtbewerking. Dit leidt ertoe dat de broers voortdurend keuzes moeten maken over welke brede welvaartsinitiatieven ze willen ondernemen en op welke manier ze dat willen doen. Zo legt Klaas-Jan uit dat er na het zagen veel zaagsel overblijft. In plaats van dat zaagsel te gebruiken voor energieopwekking binnen het bedrijf, verhandelt Foreco liever het restproduct aan een lokale boer, zodat deze biologische landbouw kan bedrijven. Voor de broers heeft dit veel meer waarde dan het zelf omzetten van zaagsel in warmte. Daarnaast nemen de broers deel aan diverse Europese en nationale projecten, waarin onderzoek wordt gedaan naar de conversie van restproducten (zoals zaagsel en ander snijafval) naar duurzame hulpbronnen. Dit zou uiteindelijk moeten leiden tot vervangende producten voor fossiele grondstoffen. Een andere strategische keuze die de broers hebben gemaakt, heeft betrekking op groene energieopwekking. De daken van hun bedrijfspanden
Bij het vaststellen van brede welvaartsinitiatieven is bij Foreco Houtpro-
zijn bezaaid met zonnepanelen, maar Foreco bezit zelf geen zonnepanelen.
ducten het onderbuikgevoel van de broers Swager (tevens eigenaars) de
In plaats daarvan hebben ze de daken ter beschikking gesteld en het
sturende kracht. Voor hen staat “plezier” bovenaan de lijst en er is altijd
eigendom van de panelen verdeeld over de regio. Hierdoor voorkomt
ruimte voor activiteiten die hieraan bijdragen. De flexibele aanpak die ze
Foreco, zoals ze zelf zeggen, dat het landschap wordt overspoeld met
hanteren, wordt als essentieel beschouwd; niet alles hoeft vanuit het
zonnepanelen. Het opwekken van energie wordt niet beschouwd als een
managementteam te worden georganiseerd. Hierdoor weten medewer-
kernactiviteit van het familiebedrijf, maar op deze manier draagt het bedrijf
kers regelmatig hun weg te vinden naar de broers, en vice versa.
wel bij aan de lokale gemeenschap. Kortom: Foreco blijft bij het vaststellen
Initiatief is leidend, ongeacht wie het bedenkt of uitvoert.
van brede welvaartsinitiatieven trouw aan zijn kernwaarden plezier,
Naast de centrale rol van “plezier” onderscheidt Foreco zich door
innovatie en duurzaamheid. Deze waarden leiden tot beslissingen die de
voortdurende innovatie op het gebied van houtproducten. Dat streven
bedrijfsactiviteiten vormgeven en die bijdragen aan het welzijn van zowel
weerspiegelt zich in de bedrijfsslogan: “innovatief met hout”. Binnen de
de lokale gemeenschap als de bredere maatschappij. De broers Swager
R&D-afdeling van het familiebedrijf doet Foreco technisch of innovatief
hebben de erfenis van hun vader voortgezet en zetten zich in voor een
onderzoek om de toepassingen van hout te verbreden en de levensduur
duurzame toekomst voor hun familiebedrijf en de wereld om hen heen. NAAR INHOUDSOPGAVE >
29
2. ECONOMIE
In dit hoofdstuk presenteren we verschillende indicatoren die een indruk geven van het verdienvermogen en andere kenmerken van de regionale economie. We staan stil bij de recente regionaal-economische ontwikkeling
Voor 2023 wordt in Regio Zwolle een economische groei van 0,6 procent verwacht; landelijk is de verwachte groei 0,7 procent. In 2022 waren 426.120 personen werkzaam in Regio Zwolle, 11.800 meer dan in 2021. De werkgelegenheid in de regio groeide daarmee met 2,9 procent; landelijk was de groei eveneens 2,9 procent. Over langere termijn blijken de sectoren Zakelijke diensten, Handel, Industrie en Landbouw bovengemiddeld goed te gedijen in de regio. Medio 2022 was het aantal bedrijfsvestigingen in de regio 4,5 procent hoger dan een jaar eerder (+3.540 vestigingen). In Nederland als geheel bedroeg de groei van het aantal vestigingen 6,0 procent. Het grootste deel van de groei van het aantal bedrijfsvestigingen komt voor rekening van de eenmanszaken. In 2022 telde Regio Zwolle 53.560 eenmanszaken; een groei van 5,8 procent ten opzichte van 2021. Landelijk was de groei 7,5 procent. In 2022 vertegenwoordigde het mkb (2 tot 200 werkzame personen) 34,6 procent van het totaal aantal vestigingen en was tegelijkertijd goed voor 63,1 procent van het aantal banen in Regio Zwolle. In 2022 daalde de export van goederen naar het buitenland met 5,0 procent ten opzichte van een jaar eerder; de nationale export steeg met 16 procent. 68 procent van de export had een Europees land als bestemming. In 2021 was dit nog 54 procent.
door te kijken naar de groei van het bruto regionaal product (brp) en arbeidsproductiviteit. Ook schenken we aandacht aan bestaanszekerheid; hoeveel huishoudens leven in armoede en hoe groot is de inkomens(on) gelijkheid in de regio? We kijken verder naar de ontwikkeling van het aantal banen in de regio. Op basis daarvan gaan we na wat kenmerkend is voor de economie van Regio Zwolle. Dit wordt sterk bepaald door de sectorale samenstelling: we hebben in beeld gebracht in welke mate de verschillende sectoren gegroeid dan wel gekrompen zijn – en wat de drijvende krachten daarachter zijn. Daarnaast kijken we naar de ontwikkeling van het aantal vestigingen van bedrijven in de regio; hoeveel en wat voor type bedrijven zijn vooral actief in de regio. Tot slot gaan we in op hoe het regionale bedrijfsleven ervoor staat qua internationale oriëntatie; hoe heeft met name de export zich ontwikkeld en met welke landen drijft de regio handel.
2.1 Bruto regionaal product Economische groei valt terug De economische groei vertraagt. Na de uitbundige groei in 2021 en 2022, die in belangrijke mate inhaalgroei (en dus tijdelijk) was na corona, laat de economie in 2023 een flinke afkoeling zien. Zo bedroeg op jaarbasis voor 2022 de groei van het bruto regionaal product (brp) van Regio Zwolle 3,6 procent. Het liep daarmee achter op de groei van het bruto binnenlands product (bbp) die 4,5 procent bedroeg. Maar voorlopige cijfers laten zien dat voor heel 2023 de groei op zowel regionaal en landelijk niveau aanzienlijk
30
NAAR INHOUDSOPGAVE >
van de structurele productiviteitsgroei voortduurt, iets wat wereldwijd
lager uitvalt: namelijk op respectievelijk 0,6 en 0,7 procent. De economie heeft de laatste jaren een aantal grote schokken
speelt. Maar ontwikkelingen in productiviteit zijn onzeker.
verrassend goed doorstaan. Corona, de oorlog in Oekraïne (en de
Als nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie (AI), sneller
daardoor veroorzaakte energiecrisis), een rap oplopende inflatie en
doorbreken dan verwacht, is een heropleving van de productiviteits
snelle renteverhogingen van centrale banken hadden grote gevolgen voor
groei niet uit te sluiten.
Figuur 2.1
huishoudens en bedrijven. Maar de economie is, mede geholpen door het steunbeleid van de overheid, veerkrachtig gebleken. De arbeidsmarkt is krap gebleven wat zich onder andere uit in hogere lonen en een
ECONOMISCHE GROEI, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
recordaantal mensen met een baan.
Volumemutaties t.o.v. voorgaande jaar van het brp en bbp in %; 2011–2024
Voor 2024 heeft het Centraal Planbureau (CPB) een landelijke groei van 1,5 procent voorspeld. Hoewel de inflatie hoog is (en nog wel even blijft),
6%
zullen een krappe arbeidsmarkt, hogere lonen en steun van de overheid
4%
5%
de koopkracht op peil houden. Een door het CPB eerder geraamde
3%
stijging van het aantal personen dat onder de armoedegrens beland
1%
lijkt afgewend. Door extra inkomensondersteunend beleid gaat het
-1%
2% 0%
2011 2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019 2020 2021* 2022* 2023** 2024***
-2%
besteedbaar inkomen van huishoudens aan de onderkant van de
-3%
inkomensverdeling erop vooruit en blijft het landelijk percentage
-4% -5%
personen onder de armoedegrens in 2024 gelijk aan 2023 (4,8 procent).
6
Regio Zwolle
Meer over armoede onder de bevolking in Regio Zwolle is te vinden in hoofdstuk 3.1.
*
Voorlopige cijfers.
**
Op langere termijn zal het groeipotentieel van de Nederlandse economie onder druk blijven staan, doordat de totale werkgelegenheid vooral door
Nederland
Prognose voor heel 2023 (basisraming).7
***
Prognose voor 2024 (basisraming; alleen cijfers beschikbaar voor Nederland).
Bron: CBS en RaboResearch (bewerking: Hogeschool Windesheim).
vergrijzing nog nauwelijks verder kan stijgen. Daarbij speelt dat vertraging 6 CPB (2023). Macro Economische Verkenning 2024. Den Haag: Centraal Planbureau. 7 De economische groeicijfers van Regio Zwolle zijn berekend op basis van de groeicijfers van de vijf afzonderlijke COROP-regio’s (Noord-Overijssel, Zuidwest-Overijssel, Zuidwest-Drenthe, Flevoland en Veluwe), die de regio gedeeltelijk of in zijn geheel overlappen. Hiermee is de groei toegewezen aan Regio Zwolle. Gewogen voor het deel van de bevolking van elk van de COROP-regio’s dat tot Regio Zwolle behoort, is de gemiddelde economische groei van Regio Zwolle bepaald. Aanvullend zijn ramingscijfers van RaboResearch gebruikt, die op COROP-niveau een inschatting van de verwachte groei geven voor het jaar 2023.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
31
Figuur 2.2 De tijdelijke ‘bevriezing’ van de economie vanwege corona, gedurende het grootste deel van 2020 en een minder groot deel van 2021, en de daaropvolgende inhaalgroei zijn goed terug te zien in het verloop van de ontwikkeling van het brp (en bbp) (zie figuur 2.2). Met de verwachte groeivertraging bedraagt het brp in 2023 € 31,3 miljard. Het aandeel van Regio Zwolle in de totale Nederlandse economie
ONTWIKKELING BRUTO REGIONAAL (BINNENLANDS) PRODUCT, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND Brp (x mld. euro; balken en linker as) en Index 2011=100 (lijnen en rechter as); 2011–2023 35
140
30
130
25
120
Regio Zwolle de bbp-groei overtreft. Tussen 2011 en 2023 groeide
20
110
het brp met bijna 29 procent tegenover 21 procent groei van het bbp.
15
100
10
90
5
80
komt hiermee op zo’n 3,9 procent. Over een langere periode zien we dat de groei van het brp van
Arbeidsproductiviteit herstelt zich, maar minder goed dan landelijk Het CPB benadrukt dat de groei van de economie op lange termijn vooral zal moeten komen van een hogere productiviteit per werkende. Maar al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw wordt de arbeidsproductiviteit gekenmerkt door een vertragende groei, een ontwikkeling die slechts ten dele wordt opgevangen door een toename van het arbeidsaanbod. De groei van de economie
0
70 2011
2012
Regio Zwolle
2013 2014 2015
2016
Index Regio Zwolle
2017
2018 2019
2020 2021* 2022* 2023**
Index Nederland
* Voorlopige cijfers ** Prognose voor heel 2023 (basisraming) Bron: CBS en RaboResearch (bewerking: Hogeschool Windesheim).
(productie) wordt namelijk vooral gerealiseerd door een sterke stijging van het aantal gewerkte uren van reeds werkzame personen en in veel mindere mate door een toename van de productie per
Regio Zwolle, dan blijkt deze structureel onder het landelijk
gewerkt uur.
gemiddelde te liggen (zie figuur 2.3). We zien ook dat door de coronacrisis de arbeidsproductiviteit een knauw heeft gekregen, maar
32
Arbeidsproductiviteit is de gemiddelde productie per werknemer per
een jaar later alweer hersteld is en boven het niveau ligt van voor de
tijdseenheid. Doorgaans wordt hiervoor een jaar genomen. Als we
coronacrisis. In 2021 was de arbeidsproductiviteit in Regio Zwolle 3,5
vervolgens kijken naar het niveau van de arbeidsproductiviteit in
procent hoger dan een jaar eerder. Op landelijk niveau was het herstel
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 2.3 na corona nog iets groter; de arbeidsproductiviteit steeg met 5,1 procent. Dit relatief sterke herstel van de landelijke arbeids productiviteit maakt dat, over de langere termijn (2011–2021), de arbeidsproductiviteit in Regio Zwolle en Nederland per saldo in dezelfde mate zijn gegroeid: met 17 procent. Na een periode waarin de regionale arbeidsproductiviteit jaarlijks harder steeg dan landelijk, blijkt het herstel na corona onvoldoende om deze trend voort te zetten. In absolute termen is het verschil in arbeidsproductiviteit tussen Regio Zwolle en Nederland opgelopen tot € 15.000; een jaar eerder was dit verschil nog € 12.900.
2.2 Banen Groei aantal banen versnelt In 2022 werkten 426.120 personen in Regio Zwolle, ruim 11.800 meer dan in 2021. De werkgelegenheid in de regio steeg daarmee met 2,9 procent, een bovengemiddelde stijging in vergelijking met voorgaande jaren. Op landelijk niveau steeg de werkgelegenheid eveneens met
ARBEIDSPRODUCTIVITEIT, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND Productiviteit per werknemer per arbeidsjaar (in euro; balken en linker as) en Index 2011=100 (lijnen en rechter as); 2011–2021 120.000
120
100.000
115
80.000
110
60.000
105
40.000
100
20.000
95
0
90 2011
Regio Zwolle
2012
2013
Nederland
2014
2015
2016
2017
Index Regio Zwolle
2018
2019
2020*
2021*
Index Nederland
* Voorlopige cijfers.
gemiddeld 2,9 procent. Na de coronapandemie wordt de regionale en landelijke economische ontwikkeling gekenmerkt door een hoge mate
Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
van inhaalgroei, onder andere weerspiegeld in een sterk groeiende
NAAR INHOUDSOPGAVE >
33
Figuur 2.4 arbeidsvraag. Over de langere termijn, van 2011 tot 2022, is de werkgelegenheid in Regio Zwolle met 14,9 procent toegenomen. In dezelfde periode bedroeg in Nederland de toename 12,0 procent.
ONTWIKKELING WERKZAME PERSONEN, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
Als we kijken naar de verdeling van de werkgelegenheid over de
In absolute aantallen (x 1.000; balken en linker as) en Index 2011=100 (lijnen en rechter as);
verschillende sectoren in Regio Zwolle, dan blijken in 2022 drie
2011–2022 (peildatum 1 april)
sectoren het leeuwendeel – zo’n 46 procent – van de werkgelegenheid
430
120
voor hun rekening te nemen. Het gaat om de sectoren Groot- en
420
115
detailhandel (76.000 werkzame personen, aandeel van 17,8 procent),
410
110
400
105
390
100
380
95
370
90
360
85
Gezondheids- en welzijnszorg (69.000, 16,1 procent) en Industrie (52.000, 12,2 procent). Ter vergelijking: op landelijk niveau zijn deze sectoren gezamenlijk verantwoordelijk voor 42 procent van de werkgelegenheid.
350
In 2022 is in bijna alle sectoren het aantal banen hoger dan een jaar eerder. Alleen in de sectoren Waterbedrijven en afvalbeheer en Financiële dienstverlening was sprake van lichte tot zeer lichte krimp. Daar staat tegenover dat tussen 2021 en 2022 de aanwas van
80 2011
Regio Zwolle
2012
2013
2014 2015
Index Regio Zwolle
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Index Nederland
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).8
werkgelegenheid het grootst was in de sectoren Gezondsheids- en welzijnszorg (+2.790 werkzame personen), Onderwijs (+1.550) en Horeca (+1.340). Deze drie sectoren blijken daarmee samen goed te zijn voor bijna de helft van de totale (korte termijn)
Industriële werkgelegenheid groeit een stuk harder dan landelijk
werkgelegenheidsgroei in de regio.
Overigens zijn de drie genoemde grootste sectoren – Groot- en detailhandel, Gezondheids- en welzijnszorg en Industrie – niet de sectoren die over de lange termijn de grootste relatieve groei laten
8 De gegevens afkomstig van de provinciale vestigingen- en werkgelegenheidsregisters die jaarlijks nieuw worden uitgebracht zijn van voorlopige aard. Gevolg hiervan is dat vestigingen- en werkgelegenheidscijfers uit eerdere jaren, gepubliceerd in voorgaande edities van de monitor, eventueel afwijken van de cijfers in deze editie.
34
NAAR INHOUDSOPGAVE >
zien (zie figuur 2.6). In de periode van 2011–2022 steeg in Regio Zwolle de werkgelegenheid in de (middelgrote) sectoren Verhuur en overige zakelijke diensten en Specialistische zakelijke diensten met respectievelijk
Figuur 2.5 46,1 en 29,1 procent.9 De grootste relatieve banengroei was daarentegen te vinden in de sector Waterbedrijven
WERKGELEGENHEID NAAR SECTOR, REGIO ZWOLLE
en afvalbeheer. Het aantal banen in deze relatief kleine sector nam in elf jaar toe van 1.380 naar 2.220; een groei
Aantal werkzame personen naar sector (SBI); 2021 en 2022 (peildatum 1 april)
van 60,5 procent. Overigens valt op dat er in Regio Zwolle nauwelijks sectoren zijn die afnemen in werkgelegenheid.
Groot- en detailhandel
Landbouw, bosbouw en visserij en Openbaar bestuur en
Gezondheids- en welzijnszorg Industrie
overheidsdiensten laten over een langere periode een
Onderwijs
marginale daling zien van respectievelijk 0,2 en 0,5
Bouwnijverheid
procent. Een grotere daling aan banen vond plaats in de
Specialistische zakelijke diensten
sectoren Energievoorziening en Financiële
Verhuur en overige zakelijke diensten
dienstverlening: -6,5 en -14,8 procent.
Landbouw, bosbouw en visserij Openbaar bestuur en overheidsdiensten
Als we over een langere termijn de regionale werkgele
Vervoer en opslag Horeca
genheidsontwikkelingen per sector afzetten tegen de
Overige dienstverlening
landelijke ontwikkelingen, dan blijkt dat in de meeste sectoren de werkgelegenheidsgroei in Regio Zwolle
Informatie en communicatie Cultuur, sport en recreatie
verhoudingsgewijs groter is dan in de rest van Nederland.
Financiële dienstverlening
Een uitzondering vormen de sectoren Informatie en communicatie, Horeca, Overige dienstverlening en
Verhuur en handel van onroerend goed Waterbedrijven en afvalbeheer
Bouwnijverheid. Deze sectoren groeiden in Regio Zwolle
Energievoorziening
minder hard dan landelijk. En daarnaast blijkt de
Delfstoffenwinning
2022
2021
regionale werkgelegenheidsdaling in de agrarische sector 0
10.000
20.000
30.000
40.000
50.000
60.000
Bron: BIRO, DWE, PWE en Vestigingenregister Flevoland (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).
70.000
80.000
minder groot te zijn landelijk. Deze sector wijkt af van de andere regionale krimpsectoren, waarbij de banendaling gemiddeld genomen groter is dan landelijk.
9 Verhuur en overige zakelijke diensten omvat de volgende activiteiten: Verhuur en lease van auto’s, machines, consumentenartikelen en overige roerende goederen; Arbeidsbemiddeling en uitzendbureaus; Reisorganisaties en reserveringsbureaus; Beveiliging en opsporing; Facilitymanagement en reiniging; Overige zakelijke diensten zoals secretariële dienstverlening, callcenters, incassobureaus en veilingen. Specialistische zakelijke diensten omvat de volgende activiteiten: Juridische dienstverlening, accountancy, belastingadvisering en administratie; Holdings (geen financiële), concerndiensten en managementadvisering; Architecten, ingenieurs, keuring en controle; Speur- en ontwikkelingswerk; Reclame en marktonderzoek; Industrieel ontwerp en vormgeving, NAAR INHOUDSOPGAVE > fotografie, vertaling en overige consultancy.
35
Figuur 2.6 In voorgaande edities van de Regio
ONTWIKKELING WERKGELEGENHEID NAAR SECTOR, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
Zwolle Monitor merkten we op dat de ontwikkeling naar een economie die in toenemende mate door diensten wordt
Relatieve ontwikkeling in %; 2011-2022
gedomineerd, in Regio Zwolle minder Waterbedrijven en afvalbeheer
scherp is dan op landelijk niveau. Waar
Verhuur en overige zakelijke diensten
op landelijk niveau de werkgelegen
Specialistische zakelijke diensten
heidsgroei zich in sterke mate
Cultuur, sport en recreatie
manifesteert in de dienstverlenende
Informatie en communicatie
sectoren, is dat beeld in Regio Zwolle
Onderwijs
minder eenduidig. In Regio Zwolle
Groot- en detailhandel
blijven relatief veel personen werkzaam
Delfstoffenwinning Horeca
in de agrarische en industriesector.
Gezondheids- en welzijnszorg
Over de periode 2011–2022 daalde de werkgelegenheid in de agrarische
Industrie
sector bijvoorbeeld in Regio Zwolle
Overige dienstverlening Vervoer en opslag
met 0,2 procent tegenover 4,7 procent
Verhuur en handel onroerend goed
landelijk. Maar vooral het verschil
Bouwnijverheid
in ontwikkeling van de industriesector
Landbouw, bosbouw en visserij
valt op. Tussen 2011 en 2022 groeide
Openbaar bestuur en overheidsdiensten
de werkgelegenheid in de Industrie
Energievoorziening
bovengemiddeld; in Regio Zwolle
Financiële dienstverlening
met 12,4 procent tegenover
Totaal -20%
Regio Zwolle
-10%
0%
10%
20%
30%
Nederland
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim)
36
NAAR INHOUDSOPGAVE >
40%
50%
60%
3,3 procent landelijk.
Ontwikkeling sterk afhankelijk van
SHIFT-SHARE ANALYSE
nationale conjunctuur In de vorige sectie zagen we dat in de periode
Met behulp van een shift-share analyse kunnen we de ontwikkeling van een
2011–2022 de regionale werkgelegenheidsgroei de
regionale economie, in dit geval in termen van werkgelegenheid, opsplitsen
landelijk groei heeft overtroffen. Achter deze groei
in drie componenten:
gaan verschillen schuil in ontwikkeltempo van
Nationale component (National share). Dit betreft het deel van de groei
sectoren. Niet alleen zagen we verschillen in groei
dat kan worden toegeschreven aan de landelijke conjunctuur. Als er
tussen de sectoren onderling in Regio Zwolle, maar
sprake is van hoogconjunctuur, van algehele economische groei, dan is
ook afwijkingen in ontwikkeling ten opzichte van
de verwachting dat dit een positief effect heeft op de totale regionaal-
het landelijk gemiddelde. We hebben een zogeheten
economische groei. Andersom geldt dat laagconjunctuur een negatief
shift-share analyse (zie tekstbox ‘Shift-share analyse’) uitgevoerd die ons in staat stelt te ontrafelen wat
effect heeft op de regionale groei. Sectorale component (Industrial mix). Dit betreft het deel van de
de verklarende factoren zijn van de economische
ontwikkeling dat kan worden toegeschreven aan de economische
dynamiek in Regio Zwolle. Het geeft ons een indruk
sectorsamenstelling van de regio. De mate waarin specifieke sectoren
van wat de drijvende krachten achter de groei zijn.
over- dan wel ondervertegenwoordigd zijn in de regio, in vergelijking met de landelijke sectorverdeling, is van invloed op de ontwikkeling. De bovengemiddelde aanwezigheid van een sterk groeiende sector heeft een positief effect, en vice versa. Regionale component (Regional shift). Dit betreft het deel van de ontwikkeling dat kan worden toegeschreven aan specifieke regionale omstandigheden. Denk daarbij aan factoren zoals het vestigings- en ondernemingsklimaat. Ieder van de drie componenten vormt een deel van de totale groei; een component kan positief of negatief zijn. Een positief getal betekent een positief effect op de ontwikkeling, terwijl een negatieve component een dempende werking heeft op de ontwikkeling. De drie componenten van de shift-share analyse opgeteld vormen de totale ontwikkeling in de regio.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
37
Figuur 2.7 De resultaten van de shift-share analyse zijn afgebeeld in figuur 2.7.
DECOMPOSITIE WERKGELEGENHEIDSONTWIKKELING, REGIO ZWOLLE
Daarin zien we de decompositie van de werkgelegenheidsgroei voor Regio Zwolle in drie componenten: nationaal, sectoraal en regionaal.
Groei werkgelegenheid per sector gesplitst in nationale component, sectorale
Tussen 2011 en 2022 is de totale werkgelegenheid in Regio Zwolle
component en regionale component; 2011–2022
met ruim 55.000 werkzame personen toegenomen, een groei van 14,9 procent. Wanneer we deze totale werkgelegenheidsgroei
Waterbedrijven en afvalbeheer
uiteenrafelen dan blijkt 12 procent toegeschreven te kunnen worden
Verhuur en overige zakelijke diensten Specialistische zakelijke diensten
aan de nationale component, aan de per saldo gunstige algehele
Cultuur, sport en recreatie
economische ontwikkeling tussen 2011 en 2022. De ontwikkeling
Informatie en communicatie
van Regio Zwolle is sterk afhankelijk van de nationale conjunctuur. Daarentegen heeft de sectorale component een dempende werking
Onderwijs Groot- en detailhandel
van -1,3 procent op de ontwikkeling in Regio Zwolle. Hoewel een
Delfstoffenwinning
relatief klein effect, duidt dit op een oververtegenwoordiging van
Horeca
sectoren in de regio die landelijk gezien beperkt groeien (of krimpen)
Gezondheids- en welzijnszorg
en een ondervertegenwoordiging van sectoren die landelijk
Industrie
bovengemiddeld groeien. Tot slot kan 4,2 procent groei toegeschreven
Overige dienstverlening
worden aan de regionale component. De regio-specifieke omstandig
Vervoer en opslag
heden, zoals het vestigings- en ondernemersklimaat, zorgen ervoor dat
Verhuur en handel van onroerend goed
de werkgelegenheid in Regio Zwolle zich sterker ontwikkelt dan je op
Bouwnijverheid
basis van de nationale trends (conjunctuur en de prestaties per sector)
Landbouw, bosbouw en visserij Openbaar bestuur en overheidsdiensten
zou mogen verwachten.
Energievoorziening Financiële dienstverlening
Sterke regionale kwaliteiten op het vlak van
Totaal Regio Zwolle -30% -20% -10% 0%
Nationale component
Sectorale component
10% 20% 30% 40% 50% 60%
Regionale component
Totaal
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Hogeschool Windesheim).
Zakelijke diensten, Handel, Industrie en Landbouw Dat de ontwikkeling van Regio Zwolle sterk afhankelijk is van de nationale conjunctuur zien we zowel terug in de decompositie van de totale groei als van de groei per sector. Net als bij de totale regionale economie bedroeg de nationale component van de groei per sector 12
38
NAAR INHOUDSOPGAVE >
procent. De verschillen in groei tussen de sectoren zijn toe te schrijven
specifiek regionaal beleid. We zagen eerder dat de regionale
aan de verschillen van de sectorale en regionale componenten.
component van de totale groei 4,2 procent bedroeg. Zoomen we in
We zien dat deze componenten zowel positief als negatief zijn.
op de afzonderlijke sectoren dan zien we dat de ontwikkeling in de
Zo blijken de sectorale componenten van de sectoren Informatie en
sectoren Verhuur en zakelijke diensten (+34,6 procent), Groot-en
communicatie (+18,7 procent), Specialistische zakelijke diensten (+15,0)
detailhandel (+9,2), Industrie (+9,1) en Landbouw (+4,5) is toe te
en Cultuur, sport en recreatie (+10,9) relatief groot te zijn. Dit geeft
schrijven aan een (sterke) regionale component. Dit wil zeggen dat
aan dat deze sectoren op landelijk niveau een bovengemiddeld sterke
deze sectoren zich in Regio Zwolle sterker ontwikkelen dan je op basis
ontwikkeling hebben doorgemaakt. Dit zien we vervolgens terug in
van de nationale trends (conjunctuur en sectorspecifieke ontwikkeling)
de positieve sectorale component op regionaal niveau. Hoe sterker
zou mogen verwachten. Wat daarnaast opvalt is dat de groei van
dergelijke sectoren vertegenwoordigd zijn in de regio, des te groter zal
Verhuur en zakelijke diensten voor veruit het grootste deel is toe
de positieve bijdrage zijn aan de regionale economie. Daar tegenover
te schrijven aan de regionale component. En bij Landbouw zien we
staan sectoren waarvan de sectorale component negatief is. Over de
dat omvang van de regionale component desondanks niet toereikend
periode 2011–2022 is de algehele werkgelegenheid in sectoren als
is om de dempende werking van de sectorale component te
Industrie, Landbouw, bosbouw en visserij en Financiële dienstverlening
compenseren: per saldo is de werkgelegenheid in deze sector gedaald.
nauwelijks gegroeid of zelfs gekrompen. Deze ontwikkelingen hebben
De regionale specifieke omstandigheden maken dat bedrijven actief
een dempend effect op de ontwikkeling van de betreffende sectoren
in sectoren met een positieve regionale component (beduidend)
en op de regionale ontwikkeling in zijn geheel, zeker als de sectoren
beter presteren in Regio Zwolle dan gemiddeld genomen elders in
(sterk) oververtegenwoordigd zijn in de regio.
Nederland. Overigens zijn ook de regionale componenten van de sectoren Waterbedrijven en afvalbeheer en Delfstoffenwinning relatief
De regionale component verklaart het deel van de economische
groot, maar in absolute zin gaat het om kleine tot zeer kleine getallen.
ontwikkeling dat toe te schrijven is aan specifiek regionale omstandigheden. Het geeft een indicatie van waar de (economische)
Er zijn echter ook sectoren waarvoor de regionale component negatief
kwaliteiten van de regio liggen. Oftewel: in welke mate er sprake
is; de regionale omstandigheden hebben een dempend effect op de
is van een gunstig vestigings- en ondernemingsklimaat. Dat zijn
ontwikkeling. Voorbeelden van relatief grote sectoren waarbij dit het
bijvoorbeeld voordelen voor bedrijven die voortkomen uit een goede
geval is zijn Informatie en communicatie (-4,0 procent) en Horeca (-1,8).
bereikbaarheid of ligging ten opzichte van andere regio’s. Andere
Deze sectoren presteren minder goed dan op basis van de nationale
voorbeelden zijn de nabijheid tot kennisinstituten, werking van de
trends (conjunctuur en sectorspecifieke ontwikkeling) verwacht zou
regionale arbeidsmarkt, de kwaliteit van de woon- en werkomgeving of
mogen worden.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
39
Figuur 2.8
2.3 Bedrijfsvestigingen Groei aantal vestigingen trekt verder aan, maar in mindere
ONTWIKKELING BEDRIJFSVESTIGINGEN, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
mate dan landelijk Een bedrijf of instelling kan uit meerdere vestigingen of filialen bestaan. De registratie van werkgelegenheid in de regio is gebaseerd op de locatie
In absolute aantallen (balken en linker as) en Index 2011=100 (lijnen en rechter as); 2011–2022 (peildatum 1 april)
van deze bedrijfs- en instellingsvestigingen (verder bedrijfsvestingen
90.000
150
85.000
145
genoemd). Zo telde in april 2022 Regio Zwolle in totaal 82.400
80.000
140
bedrijfsvestigingen. Het aantal vestigingen in de regio is daarmee
75.000
135
70.000
130
4,5 procent hoger dan een jaar eerder (+3.540). In Nederland als geheel
65.000
125
bedroeg de groei van het aantal vestigingen 6,0 procent. Regio Zwolle
60.000
120
55.000
115
telt 4,2 procent van alle vestigingen in Nederland. Dat is een fractie
50.000
110
minder dan op basis van de bevolkingsomvang zou mogen worden
45.000
105
40.000
100
verwacht. Van de totale Nederlandse bevolking is 4,5 procent in
35.000
Regio Zwolle woonachtig. Over een langere periode gekeken is in Regio Zwolle het aantal vestigingen eveneens minder sterk gestegen dan in Nederland. Vanaf 2011 tot en met 2022 steeg het aantal vestigingen in Regio Zwolle met 35,7 procent. Landelijk was in deze
95 2011
Regio Zwolle
2012
2013
2014 2015
Index Regio Zwolle
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Index Nederland
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).10
periode sprake van een stijging van 49,6 procent. In het thematische kader ‘Ruimte voor bedrijvigheid’, te vinden in hoofdstuk 4, gaan we nader in op de ruimtelijke dimensie van de
Eenmanszaken belangrijkste drijfkracht groei aantal
ontwikkeling van het aantal bedrijfsvestigingen. Daarin hebben we
vestigingen, mkb verantwoordelijk voor meeste banen
diverse kenmerken en ontwikkelingen van de regionale kantoren-
De toename van het aantal vestigingen in Regio Zwolle is hoofdzakelijk
en bedrijfsruimtemarkt in beeld gebracht – we geven daarmee een
toe te schrijven aan de ontwikkeling van het aantal eenmanszaken
indruk van de regionale ruimtemarkt voor bedrijvigheid.
(vestigingen met één werkzame persoon, waaronder zelfstandigen en
10 De gegevens afkomstig van de provinciale vestigingen- en werkgelegenheidsregisters die jaarlijks nieuw worden uitgebracht zijn van voorlopige aard. Gevolg hiervan is dat vestigingen- en werkgelegenheidscijfers uit eerdere jaren, gepubliceerd in voorgaande edities van de monitor, eventueel afwijken van de cijfers in deze editie.
40
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 2.9 zzp’ers). In april 2022 telde Regio Zwolle 53.560 eenmanszaken.
In absolute aantallen; 2011, 2016, 2021 en 2022 (peildatum 1 april)
1
2011
Als we de verdeling van bedrijfsvestigingen in Regio Zwolle afzetten tegen de landelijk verdeling, dan blijkt het aandeel eenmanszaken in
2016
2-9
2021
10-49
50-199
210
200
970
180
0
toe met 30, een groei van 16,7 procent.
180
grootbedrijven (200 werknemers en meer) nam tussen 2011 en 2022
940
10.000
870
personen) en 16,9 procent (50 tot 199 werkzame personen). Het aantal
830
20.000
termijn met achtereenvolgens 12,6 procent (10 tot 49 werkzame
5.200
procent). Het aantal overige mkb-bedrijven groeide over de langere
5.080
30.000
4.720
bleef in dezelfde periode per saldo nagenoeg onveranderd (-0,3
4.620
40.000
22.430
sterkste groei vertoonde (+64,2 procent). Het aantal microvestigingen
39.690
50.000 32.670
het aantal eenmanszaken de bedrijvencategorie die in Regio Zwolle de
50.690
60.000
Met een toename van bijna 21.000 vestigingen tussen 2011 en 2022 is
22.370
grootteklassen niet of nauwelijks veranderde.
21.950
(+2,6 procent), terwijl het aantal vestigingen in de overige
SAMENSTELLING VESTIGINGENBESTAND NAAR GROOTTEKLASSE, REGIO ZWOLLE
21.560
Het aantal microvestigingen (2 tot 9 werkzame personen) nam ook toe
53.650
Dit zijn er bijna 3.000 meer dan in 2021, een toename van 5,8 procent.
200 en meer
2022
Bron: BIRO, DWE, PWE en Vestigingenregister Flevoland (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).
de regio minder groot te zijn dan landelijk (zie figuur 2.10). In 2011 was 53,8 procent van de bedrijven gevestigd in de regio een eenmanszaak. In 2022 is dit opgelopen tot 65,1 procent. In Nederland als geheel ontwikkelde het aandeel eenmanszaken zich in de dezelfde periode
bedrijven. Het aandeel grootbedrijven (200 en meer werkzame
van 58,2 procent naar 71,2 procent. Daarnaast zien we, hoewel in
personen) is al jaren stabiel. In Regio Zwolle is het aandeel
absolute zin het aantal mkb-bedrijven is gegroeid, een verhoudings
onveranderd 0,3 procent, landelijk was het in 2011 en 2022
gewijze afname van mkb-bedrijven, zowel in de regio als landelijk.
respectievelijk 0,3 en 0,2 procent.
In 2022 behoorde 34,6 procent van de bedrijfsvestigingen in Regio Zwolle tot het mkb (in dit geval de bedrijven met een omvang van 2 tot en met 199 werknemers); landelijk ging het om 28,6 procent van de
NAAR INHOUDSOPGAVE >
41
Figuur 2.11 laat daarentegen zien dat het belang van eenmanszaken
aandeel werkzame personen in het mkb af. Stabiel is het aandeel
als werkverschaffer relatief bescheiden is (12 procent van het aantal
werkgelegenheid in Regio Zwolle dat verzorgd wordt door bedrijven en
banen in 2022). De economie van Regio Zwolle blijkt vooral te leunen
instellingen met 200 en meer werknemers. De 210 grootbedrijven die
op het mkb. Het mkb vertegenwoordigde in 2022 bij elkaar 34,6
in 2022 in Regio Zwolle gevestigd waren (0,3 procent van het totaal),
procent van het totaal aantal vestigingen en was tegelijkertijd goed
waren goed voor 24,3 procent van de regionale werkgelegenheid –
voor 63,1 procent van het aantal banen in Regio Zwolle. Overigens
een aandeel dat de afgelopen jaren onveranderd is gebleven.
bedroeg dit aandeel in 2011 67,1 procent; geleidelijk neemt het
Figuur 2.10
Figuur 2.11
VERDELING VESTIGINGENBESTAND NAAR GROOTTEKLASSE, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND*
VERDELING WERKZAME PERSONEN NAAR BEDRIJFSGROOTTEKLASSE, REGIO ZWOLLE
Aandelen grootteklassen in %; 2011 en 2022 (peildatum 1 april)
Aandelen werkzame personen per grootteklasse in %; 2011 en 2022 (peildatum 1 april)
Regio Zwolle
Nederland
100% 90% 80% 70%
53,8%
65,1%
58,2%
2011
71,2%
60%
8,7%
21,3%
24,7%
21,1%
24,3%
23,9%
21,1%
24,3%
50% 40% 30%
36,9% 27,1%
20% 10% 0%
7,6%
1
33,0% 22,3%
6,3% 1,2%
7,1%
1,4%
1,4%
5,3% 1,0%
2011
2022
2011
2022
2–9 10–49
12,6%
2022
18,1%
50–199
*O mwille van de leesbaarheid van de figuur zijn de aandelen van bedrijfsvestigingen met 200 en meer werkzame personen niet weergegeven. Voor alle jaren had deze
0%
1
2–9
10%
10–49
20%
30%
50–199
40%
50%
60%
200 en meer
bedrijfscategorie een aandeel van 0,3 procent in Regio Zwolle. In Nederland was het aandeel voor 2011 en 2022 respectievelijk 0,3 en 0,2 procent.
42
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Provincie Overijssel en
Bron: BIRO, DWE, PWE en Vestigingenregister Flevoland (bewerking:
hogeschool Windesheim).
Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).
NAAR INHOUDSOPGAVE >
70%
80%
90%
100%
Figuur 2.12 Eenmanszaken sterk vertegenwoordigd in Specialistische zakelijke dienstverlening Met een toename van 21.000 vestigingen tussen 2011 en 2022 zijn
ONTWIKKELING AANTAL EENMANSZAKEN, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
eenmanszaken de grootteklasse van bedrijven die in Regio Zwolle de sterkste groei heeft vertoond (+64,2 procent). Dit geldt in nog iets
Index 2011=100; 2011–2022 (peildatum 1 april)
sterkere mate voor de ontwikkeling van bedrijfsvestigingen op landelijk
200
niveau; in de periode 2011–2022 bedroeg deze groei 72,9 procent.
180
Deze ontwikkelingen weerspiegelen de tendens van toenemende
160
flexibilisering van de economie: minder personen in loondienst en meer zelfstandigen die flexibel in te huren zijn. Bovendien hangt de groei samen met de toenemende krapte op de arbeidsmarkt (zie ook hoofdstuk 3.3). In toenemende mate wordt de keuze gemaakt om als zelfstandige aan de slag te gaan in plaats van als werknemer in loondienst (te blijven); er is voldoende werk en mede door fiscale regelingen is de vergoeding doorgaans hoger dan wanneer werkzaam in loondienst.
140 120 100 80 60 40 20 0 2011
2012
Index Regio Zwolle
2013
2014 2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Index Nederland
Bron: BIRO, DWE, PWE, Vestigingenregister Flevoland en LISA (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).
NAAR INHOUDSOPGAVE >
43
Figuur 2.13 Als we kijken naar de verdeling van in Regio Zwolle gevestigde eenmanszaken naar sector, dan is het
EENMANSZAKEN NAAR SECTOR, REGIO ZWOLLE
grootste percentage te vinden in de Specialistische zakelijke dienstverlening (18,7 procent); dit gaat
Verdeling eenmanszaken naar sector (SBI) in %; 2022 (peildatum 1 april)
om diensten als consultancy, maar ook reclame en marketing, architecten en juridische en fiscale Specialistische zakelijke diensten
dienstverlening. Maar ook Bouwnijverheid (12,7
Bouwnijverheid
procent), Groot- en detailhandel (12,7 procent) en
Groot- en detailhandel
Gezondheids- en welzijnszorg (11,7 procent) zijn
Gezondheids- en welzijnszorg
sectoren waar relatief veel eenmanszaken actief zijn.
Overige dienstverlening Landbouw, bosbouw en visserij
Na 2022 sterke stijging faillissementen
Onderwijs
We hebben gezien dat er in 2022 sprake was
Cultuur, sport en recreatie
van een per saldo toename van het aantal
Informatie en communicatie
bedrijfsvestigingen. Achter de groei van het
Verhuur en overige zakelijke diensten Industrie
aantal bedrijfsvestigingen gaat een dynamiek van
Vervoer en opslag
oprichtingen en opheffingen schuil. Als we nader
Horeca
inzoomen op de opheffingen, dan is de ontwikkeling
Verhuur en handel van onroerend goed
van het aantal faillissementen een belangrijke
Financiële dienstverlening
graadmeter voor de financiële situatie van het
Waterbedrijven en afvalbeheer
bedrijfsleven. In Regio Zwolle was in 2022 sprake
Openbaar bestuur en overheidsdiensten
van een totaal van 58 faillissementen. Vanuit histo
Energievoorziening
risch perspectief is dit laag te noemen. In vergelijking
Delfstoffenwinning 0%
2%
4%
6%
8%
10%
12%
14%
16%
18%
20%
met de rest van Nederland bleef gedurende datzelfde jaar het aantal faillissementen vrij stabiel; schommelend tussen de 12 en 17 faillissementen
Bron: BIRO, DWE, PWE en Vestigingenregister Flevoland (bewerking: Provincie Overijssel en hogeschool Windesheim).
per kwartaal. Maar in 2023 lijkt er sprake van een (begin van een) omslag. Hoewel het aantal
44
NAAR INHOUDSOPGAVE >
2.4 Internationalisering
faillissementen in het eerste kwartaal van 2023 gelijk is aan het aantal in het vierde kwartaal van 2019, zien we een bovengemiddelde stijging. Een ontwikkeling die zich ook op landelijk niveau afspeelt. Een mogelijke verklaring is dat de
Export onder druk, bovengemiddeld veel wederuitvoer
stapeling van problemen, zoals coronaschulden en de kostencrisis,
In 2022 exporteerde Regio Zwolle voor € 21,2 miljard aan goederen
steeds meer bedrijven uiteindelijk teveel is geworden.
naar het buitenland; een daling van 5,0 procent ten opzichte van een jaar eerder. Als we naar de landelijke cijfers kijken, dan zien
Figuur 2.14
we daarentegen wel een stijging ten opzichte van een jaar eerder. In 2022 steeg de nationale export met ruim 16 procent tot een waarde van € 582 miljard. Een belangrijk deel van verklaring voor de
FAILLISSEMENTEN, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND
achterblijvende ontwikkeling van de exportwaarde in Regio Zwolle is te wijten aan de gevolgen van de Oorlog in Oekraïne. Het uitbreken van
In absolute aantallen (balken en linker as) en Index 2019-4e kwartaal=100 (lijnen en
de oorlog in Oekraïne in februari 2022 en de daaropvolgende sancties
rechter as); 2019-4e kwartaal–2023-2e kwartaal (per kwartaal)
voor Rusland zorgde voor ongekende prijsstijgingen van met name nauwelijks worden uitgevoerd vanuit Regio Zwolle. Daarnaast hadden we nog te maken met naweeën van de coronacrisis, zoals door lockdowns verstoorde waardeketens en chiptekorten. Het lijkt erop dat de export vanuit Regio Zwolle hier meer hinder van ondervond
ta al
dan de export op landelijk niveau.
ar
ta al
minerale brandstoffen. Het zijn uitgerekend deze goederen die
20 2
3
2e kw
ar
ar
1e kw
4e kw
23
2
22 20
20
ar
ar t
3e kw
ar t
2e kw
20 2
1e kw
22 20
al ar ta
21
4e kw
20 22
ar ta
3e kw
Index Regio Zwolle
20
2e kw 20
21
1
ar ta
ar
ar 1e kw
20 2
4e kw
20 2
1
ar
3e kw
20 2
0
ar t
2e kw
20
20 20
20
ar
ar
1e kw
4e kw
0 20 2
20 19
Regio Zwolle
ta al
25 aa l
0 ta al
50
aa l
10
al
75
al
20
ta al
100
ta al
30
aa l
125
ta al
40
ta al
150
ta al
50
Index Nederland
Bron: KvK (bewerking: Hogeschool Windesheim).
NAAR INHOUDSOPGAVE >
45
Figuur 2.15 laat de verdeling tussen uitvoer van in de regio
Voor wat betreft de invoer van goederen in Regio Zwolle bleek er
geproduceerde producten en wederuitvoer zien. De wederuitvoer
sprake van een toename, in tegenstelling tot de ontwikkeling van de
bestaat uit goederen die geïmporteerd worden vanuit het buitenland
export. In 2022 bedroeg de waarde van de totale import van goederen
en vrijwel zonder bewerking ook weer geëxporteerd worden.
€ 17,6 miljard; een stijging van 7,0 procent ten opzichte van 2021.
Daarbij worden de betreffende goederen (tijdelijk) eigendom van
Ter vergelijking: landelijk steeg in dezelfde periode de importwaarde
een ingezetene. Als we kijken naar de omvang van de wederuitvoer
met 12,2 procent. De gestegen import en de afname van de export
ten opzichte van de hoeveel in de regio geproduceerde producten
(inclusief wederuitvoer) hebben geresulteerd in een afname van het
(producten van binnenlandse makelij), dan blijkt dat een boven
regionale handelssaldo. In 2022 was het saldo van export en import
gemiddeld groot deel van de export vanuit Regio Zwolle bestaat
€ 3,6 miljard, terwijl het een jaar eerder € 5,8 miljard bedroeg.
uit wederuitvoer. In 2022 bedroeg de waarde van de wederuitvoer € 10,7 miljard, zo’n 51 procent van de totale export uit Regio Zwolle;
Europa belangrijk als exportbestemming,
een jaar eerder was dit 46 procent. Landelijk was het aandeel
vooral export in chemische producten
wederuitvoer in de totale exportwaarde aanzienlijk lager, namelijk
Het exportaandeel van Europa is verreweg het belangrijkst in de totale
45 procent (en 42 procent in 2021). Het hoge aandeel wederuitvoer
goederenexport van Regio Zwolle. Van alle exportwaarde in 2022
tekent de openheid van de economie en de draaischijffunctie die de
betrof 68 procent export naar een Europees land. In 2021 was dit nog
regio heeft in het transport van het ene naar het andere buitenland.
54 procent. Dat Europa relatief belangrijker is geworden hangt direct
Maar dat bij deze positie passen ook enkele kanttekeningen.
samen met de relatief sterke afname van de export naar de rest van de
De toegevoegde waarde die met wederuitvoer wordt gecreëerd is
wereld. Ook daalde de aandelen van niet-EU-landen als China en het
beperkt. En bovendien gaat het gepaard met negatieve effecten in
Verenigd Koninkrijk. Figuur 2.16 laat eens temeer zien dat afstand
de vorm van druk op infrastructuur en aantasting van het milieu.
ertoe doet. De belangrijkste exportpartners van Regio Zwolle zijn de nabijgelegen landen Duitsland, België en Frankrijk. Met name het belang van Duitsland voor de regio is relatief hard toegenomen: van18,4 procent in 2021 naar 23,1 procent in 2022.
46
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Figuur 2.16
Figuur 2.15 GOEDERENEXPORT NAAR EXPORTCATEGORIE, REGIO ZWOLLE EN NEDERLAND11
BESTEMMING GOEDERENUITVOER, REGIO ZWOLLE Verdeling totale export (incl. wederuitvoer) naar land van bestemming in %; 2021 en 2022*
Waarde goederenuitvoer (x mld. euro); 2021 en 2022* Duitsland
Regio Zwolle
België Frankrijk
2022
Verenigde Staten Verenigd Koninkrijk China
2021
0
5
10
15
20
overig EU
25
rest van de wereld
Nederland onbekend 0% 2022
2022
5%
10%
15%
20%
25%
30%
2021
* Voorlopige cijfers. Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
2021
0
Wederuitvoer
100
200
Binnenlandse makelij
* Voorlopige cijfers. Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
300
400
500
600
11
Vanwege een herontwerp van de CBS-statistiek Internationale Handel in Goederen per 2021 is er sprake van een trendbreuk in de reeksen voor internationale handel in goederen. De koppeling tussen de gegevens van internationale handel en het bedrijvenregister zijn verbeterd; een groter deel van de handelswaarde is te koppelen aan bedrijven. Door deze herziening zijn de cijfers over 2021 en 2022 niet goed vergelijkbaar met die over voorgaande jaren. Vandaar dat we ons in deze editie van de Regio Zwolle Monitor beperken tot het presenteren van cijfers over de jaren 2021 en 2022. Meer achtergrondinformatie is beschikbaar via: https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/ onderzoeksomschrijvingen/korte-onderzoeksomschrijvingen/statistiek-internationale-handelin-goederen-volgens-eigendomsoverdracht-en-grensoverschrijding.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
47
Figuur 2.17 BELANGRIJKSTE EXPORTGOEDEREN, REGIO ZWOLLE Overzicht export (incl. wederuitvoer) naar goederengroep (SITC 1-digit)12 in omvang (x miljoen euro) en aandelen (%); 2022*,**
Goederengroep
Figuur 2.17 geeft op hoofdlijnen een indruk van de soorten goederen
mln. euro
Aandeel
1. Chemische producten (SITC 5)
8.072
38,1%
het aandeel van de goederengroep ‘Chemische producten’
2. Voeding en levende dieren (SITC 0)
4.624
21,8%
het grootst is, namelijk zo’n 38 procent van de totale export.
3. Machines en vervoermaterieel (SITC 7)
3.823
18,0%
De goederengroep ‘Chemische producten’ omvat een breed palet
4. F abricaten, hoofdzakelijk gerangschikt volgens de grondstoffen (SITC 6)
1.653
7,8%
5. Diverse gefabriceerde goederen (SITC 8)
1.347
6,4%
6. Dranken en tabak (SITC 1)
183
0,8%
7. G rondstoffen, niet eetbaar, behalve brandstoffen (SITC 2)
173
0,1%
Onbekend
1.467
6,9%
die Regio Zwolle in 2022 heeft geëxporteerd. Daaruit blijkt dat
aan goederen, zoals organische en anorganische chemische producten, verfstoffen, meststoffen en kunststoffen.
* Voorlopige cijfers. ** V anwege het kleine aantal waarnemingen zijn voor de afzonderlijke goederengroepen Minerale brandstoffen, smeermiddelen e.d. producten (SITC 3), Dierlijke en plantaardige oliën en vetten (SITC 4) en Niet afzonderlijk genoemde goederen (SITC 9) geen exportcijfers afgebeeld. Bron: CBS (bewerking: Hogeschool Windesheim).
12 De Standard International Trade Classification (SITC) is een goederenindeling, gemaakt door de Verenigde Naties, om de internationale vergelijkbaarheid van statistieken omtrent internationale handel te bevorderen.
48
NAAR INHOUDSOPGAVE >
UITGELICHT: VOORTGANG TRANSITIE BEDRIJFSLEVEN NAAR EEN NIEUWE ECONOMIE13 De economie staat voor grote uitdagingen, onder meer op het gebied
Veel bedrijven zijn nog niet op in beperkte mate in beweging
van klimaat, circulair ondernemen en inclusiviteit. Dit vraagt om een
gekomen. Verandering is moeilijk. Zo komt uit ander onderzoek van
transitie van de economie en daarmee van het bedrijfsleven. De vraag
RaboResearch bijvoorbeeld naar voren dat ongeveer 40 procent
is in hoeverre het bedrijfsleven toekomstbestendig is en voorbereid op
van alle bedrijven kwetsbaar is en (te) weinig verandervermogen
de zogeheten nieuwe economie. De door RaboResearch ontwikkelde
heeft voor de transitie naar een duurzame en inclusieve economie;
‘Nieuwe Economie Index voor Transitie van het bedrijfsleven’ (de NEx-T)
ze zijn onvoldoende in staat nieuwe marktomstandigheden te
geeft hiervan een indruk. Via een enquête zijn bijna 3.700 bedrijven
herkennen, op waarde te schatten en om te zetten in een andere
langs zeven dimensies gevraagd naar hun voortgang op en voornemens
bedrijfsvoering.14
om te voldoen aan de eisen van de nieuwe economie. De zeven dimensies zijn: nieuwe rijkdom, echte prijzen, transparante ketens,
Daarnaast gaat er ook regionale variatie schuil achter de cijfers.
inclusief ondernemen, groene energie, biodiversiteit en circulaire
Er zijn regionale verschillen in de mate waarin het bedrijfsleven
economie (zie figuur 2.18, linkerdeel).
naar een duurzame en inclusieve economie beweegt. Dit is te zien in het rechter gedeelte van figuur 2.18: daarin is de geografie van
In Nederland als geheel scoren bedrijven in 2022 gemiddeld een
de transitie naar de nieuwe economie afgebeeld (gecontroleerd
rapportcijfer van 5,6. Achter dit rapportcijfer gaat echter een grote
voor samenstelling in omvang van bedrijven en sectorstructuur).
variatie schuil. Zo’n 10 procent van de bedrijven scoort een 8, maar
Er zijn regio’s die vooroplopen en regio’s die achterblijven.
een grote groep bedrijven (bijna 50 procent) scoort een 5,5 of lager. 13 Dit onderdeel is gebaseerd op het RaboResearch onderzoek: ‘Welke regio’s lopen voorop in de transitie naar een nieuwe economie?’, verschenen op 18 september 2023. Het volledige onderzoek is beschikbaar via: https://www.rabobank.nl/kennis/d011382856-welke-regios-lopen-voorop-in-de-transitie-naar-een-nieuwe-economie. 14 RaboResearch (2023). Vier op de tien bedrijven heeft te weinig verandervermogen voor de transitie naar een duurzame en inclusieve economie, 27 april 2023. Beschikbaar via: https://www.rabobank.nl/kennis/d011362912-vier-op-de-tien-bedrijven-heeft-te-weinig-verandervermogen-voor-de-transitie-naar-een-duurzame-en-inclusieve-economie.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
49
Figuur 2.18 Het grootste deel van Regio Zwolle, in de kaart aangeduid als
DIMENSIES VAN DE NIEUWE ECONOMIE EN GEOGRAFIE TRANSITIESCORES IN KAART, 2022
Noord- en Zuidwest-Overijssel, blijkt ondergemiddeld te scoren. Evenals een jaar eerder scoort het bedrijfsleven in dit gebied lager dan het landelijk gemiddelde.15 Andere gebieden die deels overlappen met Regio Zwolle, namelijk Drenthe (gemiddeld), Flevoland (bovengemiddeld) en de Veluwe (gemiddeld), doen
Nieuwe Rijkdom
het daarentegen beter.
Circulaire economie
Echte prijzen
Een belangrijke verklaring voor de geconstateerde regionale
NEx-T Inclusief ondernemen
Biodiversiteit
verschillen is dat een aantal regio’s een relatief groot aandeel koplopers heeft, gecombineerd met in verhouding weinig achterblijvende bedrijven. Maar ook het omgekeerde blijkt het geval
Transparante ketens
Groene energie
te zijn, dat het aandeel achterblijvers zich in een regio concentreert in combinatie met een klein aandeel koplopers. Dit laatste is van toepassing op Noord- en Zuidwest-Overijssel: ongeveer 40 procent van de bedrijven is aan te merken als achterblijver (Nex-T score < 5,5) tegenover zo’n 15 procent van de bedrijven dat als koploper bestempeld kan worden (Nex-T score > 7,5).
Transitiescore bedrijfsleven Ondergemiddeld
Gemiddeld
Bovengemiddeld
Bron: RaboResearch.
15 De Vor, F. e.a. (2022). Regio Zwolle Monitor 2022. Zwolle: Hogeschool Windesheim.
50
NAAR INHOUDSOPGAVE >
INTERMEZZO: OORSPRONG EN IMPACT VAN AI16 Thema Regio Zwolle Congres: AI Kunstmatige intelligentie, ook wel beter bekend onder de Engelstalige
afkorting AI (Artificial Intelligence), en varianten ervan staan al enige jaren
De drie wetten van de Robotica, volgens Asimov:
op de lijstjes van doorbraak-technologieën van bijvoorbeeld het
1. Eerste Wet: Een robot mag een mens geen letsel toebrengen
Amerikaanse Massachusetts Institute of Technology (MIT). Het houdt
of door niet te handelen toestaan dat een mens letsel oploopt.
veel gemoederen bezig – er zijn weinig vergelijkbare technologieën die
2. Tweede Wet: Een robot moet de bevelen uitvoeren die hem door
tegelijk filosofische, maatschappelijke, als diep-wiskundige debatten opleveren, en alles daartussen. Daarmee leent het zich ook goed als onderwerp voor films – denk aan Blade Runner, Her, Ex Machina en Eagle Eye. De stroomversnelling, als je daar van kunt spreken in een al
mensen gegeven worden, behalve als die opdrachten in strijd zijn met de Eerste Wet. 3. Derde Wet: Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover die bescherming niet in strijd is met de Eerste of Tweede Wet.
razendsnel ontwikkelend veld, van de laatste tijd ligt ons inziens sterk bij de laagdrempelige toegang tot generatieve AI. Daarmee is deze vorm van
Asimov baseerde deze wetten op de basisprincipes van gereedschap,
AI voor zo’n beetje iedereen die toegang heeft tot een internet-browser
redenerend dat een robot feitelijk ook een soort gereedschap is:
beschikbaar is gekomen. Dit heeft – vroeg of laat – gevolgen voor
I. Gereedschap moet veilig zijn. Hamers en schroevendraaiers
allerlei sectoren, ondernemers, publieke organisaties, en ook voor
hebben bijvoorbeeld handvatten die de grip verbeteren.
kennisinstellingen die zich bezighouden met onderwijs en onderzoek.
Als iemand toch gewond raakt dan zou dit in principe niet
In aansluiting op het thema van het Regio Zwolle Congres 2023
het gevolg moeten zijn van onveiligheid van het gereedschap
verkennen we in dit kader de oorsprong van deze stroomversnelling en zoomen we in op de impact van AI op ondernemers in Regio Zwolle.
maar van onjuist gebruik. II. Gereedschap moet zo efficiënt mogelijk zijn, tenzij dit gevaar oplevert voor de gebruiker. Een voorbeeld is een voertuig met
Stroomversnelling in AI-ontwikkelingen De New York Times meldde al in 1958 dat de uitvinding van het
een snelheidsbegrenzer. III. Gereedschap mag niet zomaar kapot gaan, tenzij het de
‘perceptron algoritme’ in 1957 het begin was van een computer “that
bedoeling is dat het maar een beperkt aantal keren meegaat
would be able to walk, talk, see, write, reproduce itself and be conscious
of dit ter waarborg voor de veiligheid van de gebruiker is.
16 Dit kader bevat een gastbijdrage van het Lectoraat Digital Business & Society van hogeschool Windesheim, gemaakt door Erik Fledderus.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
51
of its existence.” Dit algoritme kon getraind worden om op basis van
Zag men ook een mogelijke andere kant van de technologie? Voor een
een aantal gegevens tot een binaire (ja/nee) uitspraak te komen,
antwoord op die vraag kun je verschillende bronnen zoeken, maar evenzeer
en was één van de eerste stappen op het pad van de zogenaamde
tot de verbeelding sprekend is het werk van Isaac Asimov. Enkele jaren
neurale netwerken. De reactie, ook toen al, laat zien dat de verbeelding
voorafgaand aan de ontwikkeling van de perceptron formuleerde hij zijn
nauwelijks grenzen had.
drie wetten van de robotica – regels die ook in het tijdperk van de AI als zeer relevant gelden.17 Die relevantie was overigens lange tijd niet zo evident. De toepassing van modernere varianten van de perceptron waren vaak zeer specifiek, zoals navigeren en beeldherkenning in een specifieke situatie (zie voorbeeld). Zo was een kenmerkende reactie op de overwinning van Deep Blue op Kasparov in 1997 dat je de computer geen andere vragen
Voorbeeld geëvolueerd perceptron: neuraal netwerk Een voorbeeld van een geëvolueerd perceptron is een getraind neuraal netwerk. Door het grote hoeveelheden foto’s te geven en het te vertellen wat er op staat kan het van een nieuw plaatje inschatten wat er opstaat. In onderstaand geval is er 94 procent kans dat het een boot is, 4 procent dat het een kat is, 2 procent een vogel en 1 procent een hond (getallen zijn afgerond, tellen op tot 100 procent). Op basis van een drempelwaarde zou besloten kunnen worden dat het om een boot gaat.
moest stellen dan een schaakmatch – het was een one-trick pony. We zien dat met de toenemende beschikbaarheid van grote hoeveelheden data (big data) en verbeterde rekenkracht van computers AI-algoritmen beter en sneller leren. Dat leren vindt overigens ook plaats door vrijwilligers, u en ik, in te schakelen. Dit gebeurt op het moment dat u een zogenaamde grafische CAPTCHA ‘ondergaat’ – u moet van een aantal kleine fotootjes aangeven of er een bepaald voorwerp op staat. Daarmee worden op de achtergrond algoritmes getraind die dit uiteindelijk met hoge zekerheid ook zelf moeten kunnen. Voor meer geavanceerde feedback op de resultaten worden professionals gevraagd. Sinds enige jaren zijn er ook vormen van AI waarin feitelijk twee modellen aanwezig zijn die met elkaar de strijd aanbinden om een zo goed mogelijk resultaat te krijgen; dit zijn de zogenaamde Generative Adversarial Networks, met een creator (of generator) en een discriminator18. De discriminator neemt de rol over van de vrijwilligers die een CAPTCHA invullen, of van de professionals.
Bron: Tom Heskes, Radboud Universiteit.
17 Isaac Asimov, “I, Robot” (1950) – de wetten werden voor het eerst geformuleerd in het korte verhaal Runaround, in 1942. 18 Zie bijvoorbeeld “Deepfake Technologie – the infocalypse” van Jarno Duursma (2019).
52
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Die grote hoeveelheden data en rekenkracht zijn overigens niet demo
Impact van AI op Regio Zwolle
cratisch verdeeld – bedrijven achter zoekmachines gebruiken de data en
In het voorgaande werden al enkele voorbeelden genoemd van
hun rekenkracht om gebruikers steeds verder te verleiden om gebruik te
toepassing van AI in sectoren die ook in Regio Zwolle voor (veel)
maken van hun dienstverlening, die door de data opnieuw steeds beter
werkgelegenheid zorgen, en/of economisch van grote invloed zijn.
kan worden. Hiermee ontstaat een zelfversterkend effect, een first-mover
In het algemeen kan AI zorgen voor nieuwe bedrijfsmodellen en kansen,
advantage of een winner-take-all situatie. Regelgeving, onder andere door
maar kan ook bestaande bedrijven overbodig maken. Hierdoor kan er
de Europese Commissie (bijvoorbeeld de Data Act, en de aanstaande AI
een verschuiving ontstaan in economische machtsverhoudingen binnen
Act), probeert een meer evenwichtig speelveld te creëren.
de regio. Een belangrijke overweging bij het realiseren van de kansen is de rol van data die nodig is om AI te trainen. Een voorbeeld uit de
Daar waar de algoritmes ontwikkeld en gevoed worden met eigen
agrofood sector illustreert dat. In deze sector wordt bijvoorbeeld al
data – bijvoorbeeld in ziekenhuizen of logistieke centra – worden soms
enige tijd gesproken over precisielandbouw en gewasmonitoring.
uitzonderlijke resultaten geboekt: tumoren worden in een vroege fase
Dit kan met drones, maar ook met zelfsturende voertuigen op het land.
ontdekt, logistieke processen kunnen verregaand geautomatiseerd
De producenten van deze voertuigen stoppen deze vol met allerhande
en soms versimpeld worden enzovoort. De ‘A’ van AI staat in veel
sensoren en zo mogelijk ook on-board processing power: deze rekenkracht
toepassingen dan (ook) vaak voor Augmented (Intelligence), toegevoegde