4. RAPPORT_Regio_Zwolle_Monitor_2023_DIGITAAL
Tekst van het document
Regio Zwolle
20 23 1
Regio Zwolle
20 23
Regio Zwolle in vogelvlucht Regio Zwolle beweegt naar het gemiddelde toe
451.000 personen
op veel indicatoren van brede welvaart. Gunstige scores worden wat minder gunstig en ongunstige scores verbeteren juist, in vergelijking met landelijke gemiddeldes. Op bereikbaarheid van voorzieningen scoort de regio duidelijk minder goed dan gemiddeld in Nederland. Qua duurzaamheid steekt de regio zeer gunstig af in termen van emissies van fijnstof en broeikasgasemissies, maar juist ongunstig op het gebied van stikstof en fosfaat. Op sociale indicatoren zoals vrijwilligerswerk, gevoel van veiligheid en geregistreerde misdrijven is het goed toeven in Regio Zwolle.
426.120 banen
telde Regio Zwolle in 2022.
Regio Zwolle +2,9% (t.o.v. 2021)
Nederland +2,9%
(t.o.v. 2021)
4
NAAR INHOUDSOPGAVE >
vormden de regionale beroepsbevolking in 2022, goed voor een bruto arbeidsparticipatie van 77,1%.
Regio Zwolle 77,1% (75,3% in 2021)
Nederland 74,8%
(73,5% in 2021)
82.400 bedrijven en instellingen
zijn gevestigd in Regio Zwolle in 2022.
Regio Zwolle +4,5%
0,6% verwachte groei
van het bruto regionaal product (brp) voor heel 2023.
Regio Zwolle 0,6%
(t.o.v. 2021)
(3,6% in 2022)
(t.o.v. 2021)
(4,5% in 2022)
Nederland +6,0%
Nederland (bbp) 0,7%
13.300 werklozen
telde Regio Zwolle in 2022, wat overeenkomt met 2,9% van de beroepsbevolking.
Regio Zwolle 2,9%
5 banen
had een werkzoekende uit Regio Zwolle gemiddeld voor het uitkiezen in het tweede kwartaal van 2023.
Regio Zwolle 5,4 banen
(3,3% in 2021)
(6,2 banen in 2e kwartaal 2022)
(4,2% in 2021)
(5,4 banen in 2e kwartaal 2022)
€ 385.000
35%
Nederland 3,5%
werd gemiddeld betaald voor een bestaande koopwoning in Regio Zwolle in de eerste helft van 2023.
Regio Zwolle € 385.500
Nederland 4,6 banen
van de beroepsbevolking van Regio Zwolle is hbo of universitair opgeleid in 2022.
Regio Zwolle 35%
803.090 inwoners
telde Regio Zwolle begin 2023.
Regio Zwolle +1,5% (t.o.v. 2022)
Nederland +1,3%
(t.o.v. 2022)
53.650 eenmanszaken
zijn gevestigd in Regio Zwolle in 2022, bijna twee derde van de totale bedrijvenvoorraad.
Regio Zwolle +5,8%
(±0,0% t.o.v. heel 2022)
(26% in 2011)
(t.o.v. 2021)
(-4,0% t.o.v. heel 2022)
(32% in 2011)
(t.o.v. 2021)
Nederland € 411.000
Nederland 42%
Nederland +7,5%
NAAR INHOUDSOPGAVE >
5
Beste lezers, Bent u benieuwd naar de ongelofelijke groeikracht en uitdagingen van Regio Zwolle? Dan nodig ik u van harte uit om verder te lezen in deze Regio Zwolle Monitor, editie 2023. Deze jaarlijkse publicatie biedt een diepgaande kijk in de stand van zaken in Regio Zwolle en biedt inzichten om gericht stappen te zetten in ons streven naar een sterke en veerkrachtige regio. Als voorzitter van de Economic Board Regio Zwolle ben ik verheugd om u deze monitor te presenteren en de bevindingen met u te delen. Waarom deze Regio Zwolle Monitor er is? Simpel gezegd, omdat kennis kan leiden tot nieuwe ideeën en plannen. Deze monitor voorziet ons
“SAMEN KUNNEN WE VAN REGIO ZWOLLE EEN NOG BETERE PLEK MAKEN OM TE WONEN, TE WERKEN EN TE LEVEN.” 6
NAAR INHOUDSOPGAVE >
van de inzichten en gegevens die we nodig hebben om te begrijpen waar we staan, waar we naartoe gaan en waar we moeten bijsturen. Met deze monitor in de hand beschikken alle partners in de regio over een schat aan informatie om onze strategische koers bij te sturen en prioriteiten te stellen voor de toekomst van Regio Zwolle. Brede welvaart voor alle inwoners en ondernemers Regio Zwolle wil een vitale regio zijn en blijven. Dat betekent: blijvend investeren in welvaart en welzijn voor alle mensen die in onze regio wonen, werken en leven. We begrijpen dat welvaart niet alleen draait om economische groei, maar ook om aspecten als gezondheid, veiligheid, milieu en huisvesting. In lijn met onze regionale samenwerkingsagenda 2024-2028 “Regio Zwolle stapt door,” biedt brede welvaart ons een kompas om koers te zetten richting een economisch krachtige en leefbare regio, zowel nu als in de toekomst.
Successen en uitdagingen: Regio Zwolle in beeld
Dank aan alle betrokkenen die hebben bijgedragen aan de
Deze monitor toont aan dat Regio Zwolle op veel fronten goed
totstandkoming van deze monitor. In het bijzonder aan Friso de Vor,
presteert. Onze economie blijft groeien, de werkloosheid is laag
senior onderzoeker regionale economie bij het kenniscentrum
en er is een overvloed aan sociale indicatoren die positieve
Technologie van hogeschool Windesheim, die de leiding had over
resultaten laten zien. Toch mogen we niet stilzitten, want er zijn
de totstandkoming van de monitor.
ook uitdagingen waar we voor staan. De industrie en landbouw, hoewel succesvol, moeten werken aan duurzame oplossingen.
Samen kunnen we van Regio Zwolle een nog betere plek maken om te
Het mkb, dat de kern van onze economie vormt, moet meer
wonen, te werken en te leven.
investeren in vernieuwing en innovatie om de transitieopgaven aan te pakken. Onze arbeidsmarkt blijft krap, en vergrijzing zal
Met vriendelijke groet,
deze situatie verder beïnvloeden. Rob Zuidema Samen bouwen aan de toekomst van Regio Zwolle
Voorzitter Economic Board Regio Zwolle
Als voorzitter van de Economic Board Regio Zwolle roep ik ons allen op om samen te werken aan de uitdagingen en kansen die voor ons liggen. Zo moeten we samen op zoek naar mogelijkheden om het verborgen arbeidspotentieel in onze regio te benutten en inzetten op de ontwikkeling van nieuwe vaardigheden en flexibiliteit om te kunnen omgaan met de veranderende wereld van werk. Het is belangrijk dat we de beperkte ruimte in onze regio verstandig verdelen en een evenwicht vinden tussen groen (natuur, open ruimte) en rood (economische ontwikkeling) om onze leefomgeving aantrekkelijk te houden. Ik nodig u uit om deze monitor grondig te lezen en de inzichten te gebruiken in uw eigen inspanningen om bij te dragen aan de groei en ontwikkeling van Regio Zwolle.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
7
INHOUD REGIO ZWOLLE IN VOGELVLUCHT............................................. 4 VOORWOORD. ................................................................................... 6 INHOUD. .............................................................................................. 8 DE STAAT VAN REGIO ZWOLLE . ................................................. 11
1.
BREDE WELVAART. .............................................................. 18
1.1
Werken aan en met brede welvaart. ............................................ 18
1.2
Brede welvaart Regio Zwolle........................................................... 21 Uitgelicht: Brede welvaart in de praktijk; brede welvaartcreatie bij mkb-familiebedrijven.......................... 25
2.
ECONOMIE................................................................................... 30
2.1
Bruto regionaal product................................................................... 30
2.2
Banen .................................................................................................... 33
2.3
Bedrijfsvestigingen............................................................................. 40
2.4
Internationalisering............................................................................ 45
Uitgelicht: Voortgang transitie bedrijfsleven naar een nieuwe economie . ....................................................................... 49
3.
BEVOLKING EN ARBEIDSMARKT......................... 62
3.1
Inwoners ............................................................................................... 63
3.2
Arbeidsaanbod- en deelname ....................................................... 68
3.3
Arbeidsmarktspanning..................................................................... 72
3.4
Regionaal talent.................................................................................. 75
3.5
Woon-werkverkeer. ........................................................................... 79
Uitgelicht: Bouwen aan een sterke leercultuur in Regio Zwolle........................................................................................... 83
4.
DUURZAME LEEFOMGEVING................................... 90
4.1
Woningmarkt. ...................................................................................... 91
4.2
Mobiliteit................................................................................................ 95
4.3
Bodemgebruik. .................................................................................... 98
4.4
Energietransitie. .................................................................................. 101
Uitgelicht: Ruimte voor bedrijvigheid ............................................. 112
BIJLAGEN .................................................................................................... 121 Bijlage 1: Indicatoren brede welvaart. ....................................................... 121 Bijlage 2: Deelgebieden Regio Zwolle......................................................... 126
INTERMEZZO: OORSPRONG EN IMPACT VAN AI . ............... 51 COLOFON . .......................................................................................... 128
8
DE ONDERWERPEN IN DEZE INHOUDSOPGAVE ZIJN CLICKABLE
REGIO ZWOLLE
Westerveld
Hoogeveen Meppel
Noordoostpolder Urk
De Wolden
Staphorst Zwartwaterland
Hardenberg Kampen Ommen Dronten
Dalfsen
Elburg Hattem
Zwolle
Oldebroek
Heerde
Raalte
Nunspeet
NAAR INHOUDSOPGAVE >
9
OVER DE REGIO ZWOLLE MONITOR 2023 De Regio Zwolle Monitor brengt jaarlijks het reilen en zeilen van Regio Zwolle in beeld aan de hand van statistieken en cijfers. Het signaleert trends en ontwikkelingen en geeft een indruk van de ontwikkelkracht van de regio. Het vormt daarmee een belangrijke bron van informatie voor beleidsvorming rondom economische en maatschappelijke ontwikkelingen in Regio Zwolle.
Een belangrijke basis voor de opzet van de 2023-editie van de
van data. Niet zelden zijn alleen data beschikbaar op het niveau van
Regio Zwolle Monitor is de dit jaar vastgestelde Meerjarige Agenda
COROP-gebieden (een statistische ruimtelijke eenheid bestaande
2024–2028 (Regio Zwolle Stapt Door).1 Deze agenda beschrijft het
uit een samenvoeging van gemeenten met een centrale kern en het
perspectief dat leidend is voor waar Regio Zwolle de komende
verzorgingsgebied), arbeidsmarktregio’s, provincies en landsdelen.
jaren aan gaat werken. Regio Zwolle wil als duurzame regio zijn
In de figuren staat zo goed als mogelijk vermeld op welk ruimtelijk
unieke landschappelijke kwaliteit versterken, innovatief zijn en
schaalniveau de cijfers betrekking hebben. De monitor besteedt waar
blijvende welvaart en welzijn (brede welvaart) genereren voor
relevant aandacht aan de overeenkomsten en verschillen tussen de
inwoners en ondernemers. Met de blik op 2028 richt de regio
22 gemeenten die deel uitmaken van de regio. Voor de cijfers die
zich op de volgende thema’s: Duurzame en wendbare economie;
we gebruiken is 2022 doorgaans het meest recent beschikbare jaar.
Toekomstbestendige en flexibele arbeidsmarkt; Klimaatbestendige
In enkele gevallen hebben we de beschikbaarheid over recentere
inrichting en duurzame bereikbaarheid van en in de regio. Tegen
cijfers – met een verschijningsfrequentie per kwartaal of per maand.
de achtergrond van de Meerjarige Agenda 2024–2028, hebben we
De betreffende cijferreeksen lopen tot en met het tweede kwartaal
de Regio Zwolle Monitor 2023 opgebouwd uit vier hoofdstukken:
dan wel tot de maand juli van 2023.
Brede Welvaart, Economie, Bevolking en arbeidsmarkt en Duurzame Leefomgeving – waarmee zoveel als mogelijk wordt
De indicatoren in deze monitor zijn weloverwogen geselecteerd,
aangesloten op de thema’s waar de regio aan werkt.
maar vormen noodzakelijkerwijs een selectie die geen antwoorden geven op alle denkbare vragen. Het neemt niet weg dat de monitor
Cijfers en statistieken worden zoveel als mogelijk gepresenteerd
een rijk palet aan inzichten geeft, waarmee de discussie over de
voor het gebied van de samenwerkende gemeenten die bij elkaar
ontwikkeling van Regio Zwolle met cijfermatig onderbouwde
Regio Zwolle vormen. Er zijn beperkingen in de beschikbaarheid
kennis wordt gevoed.
1
10
Regio Zwolle Stapt Door. Meerjarige agenda 2024–2028, april 2023. Beschikbaar via: https://regiozwolle.info/meerjarige-agenda/.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
De staat van Regio Zwolle
Ondanks deze zorgelijke ontwikkelingen is de economische situatie in Regio Zwolle tot op heden gunstig te noemen. Op veel dimensies van brede welvaart scoort Regio Zwolle relatief goed. De regionaal-economische groei houdt gelijke tred met de landelijke ontwikkeling, de
Met de Regio Zwolle Monitor 2023 brengen we de stand en
werkloosheid is historisch laag en er hadden nog nooit
ontwikkeling van de economie en het leven anno 2023 in Regio
zoveel inwoners als nu een baan. Regio Zwolle kent een
Zwolle in beeld. We hebben dit gedaan aan de hand van meer
veelzijdige economie en is bovendien een aantrekkelijke
dan vijftig indicatoren van uiteenlopende aard, toegespitst
plek waar het gemiddeld genomen prettig leven is. Deze en
op vier thema’s: brede welvaart, economie, bevolking &
andere elementen geven de regio een goede uitgangspositie
arbeidsmarkt en duurzame leefomgeving. Het levert feiten en
om te handelen in relatie tot de lange termijn transitieopgaven.
cijfers op die bijdragen aan effectieve regionale samenwerking
Hierbij vormt de bundeling van krachten en samenwerking op
en helpen bij het maken van keuzes, nu en voor de toekomst.
regioschaal een belangrijke sleutel.
Deze editie van de Regio Zwolle Monitor is gemaakt tegen de
Wat dan helpt is om als regio helder te hebben: op wat voor Regio
achtergrond van meerdere crises. De oorlog in Oekraïne en het
Zwolle zetten we in richting 2050? Hoe willen we dat Regio Zwolle
recentelijk in alle hevigheid opgelaaide Israëlisch-Palestijnse conflict,
eruitziet – en doen we daarvoor het juiste? Brede welvaart is dan
maar ook het toegenomen wantrouwen tussen de VS en China.
een waardevol kompas om op te varen. Het biedt een afwegingskader
Naast deze geopolitieke spanningen spelen toenemende maatschap
dat helpt om integrale keuzes te maken, gericht op een economisch
pelijke spanningen rond tal van urgente beleidsdossiers zoals
krachtige regio waar het voor iedereen prettig leven is – in het heden
bestaanszekerheid, migratie en stikstof. Het zijn allemaal ontwikkelingen
maar vooral ook in de toekomst. En rekening houdend met belangen
die onvoorspelbaarheid en (nieuwe) onzekerheden met zich
die ook elders spelen.
meebrengen. En boven dit alles hangen nog altijd de grote transities rondom klimaat, energie, digitalisering, circulariteit en arbeidsmarkt
In deze Staat van Regio Zwolle geven we een samenvattende
ontwikkeling. Mensen, ondernemingen en overheden zullen zich hiertoe
bespiegeling op de voornaamste inzichten uit de 2023-editie van de
moeten verhouden en waar nodig zich moeten aanpassen – wat niet
monitor en identificeren we diverse aandachtspunten voor beleid,
altijd eenvoudig is.
veelal in relatie tot de verschillende transitieopgaven. Dit alles hebben
NAAR INHOUDSOPGAVE >
11
we gegroepeerd naar vier verhaallijnen overeenkomstig de hoofdstuk
in opwek van zonne-energie. Over de hele linie beschouwd zien we
opbouw van de monitor: (1) Brede welvaart, (2) Economie (3) Bevolking
Regio Zwolle wat meer richting landelijke gemiddeldes bewegen op
& Arbeidsmarkt, en (4) Duurzame leefomgeving.
de meeste indicatoren: gunstige scores worden wat minder gunstig en ongunstige scores verbeteren juist.
1. BREDE WELVAART
2. ECONOMIE
Denken in termen van brede welvaart betekent denken in termen van
12
afruilen en keuzes. Niet alleen economische groei en werkgelegenheid
Sectoren met grote transitieopgaven zwaar
spelen daarbij een rol, maar ook aspecten als gezondheid, veiligheid,
vertegenwoordigd
milieu en huisvesting. Anders dan wanneer de focus enkel ligt op
De industrie en landbouw staan voor bovengemiddeld grote
bijvoorbeeld economisch groei, helpt toepassing van brede welvaart
transitieopgaven rondom verduurzaming. Het zijn uitgerekend
als afwegingskader bij het zichtbaar maken van (fundamentele) afruilen
deze sectoren die bovengemiddeld goed gedijen in Regio Zwolle.
tussen de verschillende thema’s; afruilen die een basis vormen voor
Uiteenrafeling van de sectorale groeicijfers (op basis van
te maken beleidskeuzes. Regio Zwolle onderscheidt zich in termen
werkgelegenheid) van de afgelopen jaren laat zien dat de industrie
van brede welvaart op een aantal dimensies. Op bereikbaarheid van
en landbouw zich sterker hebben ontwikkeld dan op basis van de
voorzieningen scoort de regio duidelijk minder goed dan gemiddeld
nationale conjuncturele en sectorale trends verwacht zou mogen
in Nederland. Dit geldt voor basisscholen, cafés en sportterreinen.
worden. Tussen 2011 en 2022 groeide de industriesector per
In termen van duurzaamheid steekt de regio zeer gunstig af evenals in
saldo met 12 procent, waarvan de ‘regionale component’ ruim
termen van emissies van fijnstof en broeikasgasemissies, maar juist
9 procentpunt bedroeg. En terwijl de werkgelegenheid in de
ongunstig op het gebied van stikstof- en fosfaatemissies. Ook op
agrarische sector in de rest van Nederland daalde, bleef over
sociale indicatoren zoals vrijwilligerswerk, gevoel van veiligheid en
dezelfde periode in Regio Zwolle het aantal banen in deze sector per
geregistreerde misdrijven is het goed toeven in Regio Zwolle.
saldo gelijk (toe te schrijven aan een positieve regionale component
In vergelijking met Nederland zijn de huishoudensvermogens bovendien
van 4,5 procent). Het duidt op specifieke regionale omstandigheden
groot en is de werkloosheid laag. Maar als we ontwikkelingen in de
die een uitdrukking zijn van de kwaliteiten van de regio. Oftewel: er is
tijd beschouwen dan valt onder andere op een relatieve toename
sprake van een gunstig vestigings- en ondernemingsklimaat voor
van geregistreerde misdrijven en een afname van vermogens van
deze sectoren. Dan moet gedacht worden aan voordelen voor
huishoudens. Bovendien trekt de rest van Nederland het been ook bij
bedrijven die voort kunnen komen uit de mate van bereikbaarheid,
NAAR INHOUDSOPGAVE >
werking van de regionale arbeidsmarkt, de kwaliteit van de woon-
In Regio Zwolle vormt het mkb de ruggengraat van de economie.
en werkomgeving of specifiek regionaal beleid. Gegeven de aard
De mkb-bedrijven zijn bij elkaar goed voor 63 procent van de regionale
van de transitieopgaven zal een belangrijk deel van het regionale
werkgelegenheid. In 2022 behoorde 34,6 procent van de bedrijfs
verdien- en concurrentievermogen afhangen van de mate waarin
vestigingen in Regio Zwolle tot het mkb (bedrijven met 2 tot 200
industrie en landbouw in staat zijn duurzame oplossingen voor de
werknemers); landelijk ging het om 28,6 procent van de bedrijven.
lange termijn te vinden.
Bovendien is bijna twee-derde van de mkb-bedrijven in de regio een familiebedrijf. Zij scoren over het algemeen goed op maatschappelijke
Meegaan in verandering
betrokkenheid en continuïteit, maar zijn minder gericht op innovatie en
De transitieopgaven vergen innovatie en vernieuwing en
vernieuwing. Voor Regio Zwolle is het dan ook bij uitstek van belang te
daarmee verandering. Maar verandering is lastig. Dat blijkt ook het
investeren in bevordering van vernieuwing van het mkb, temeer vanwege
geval te zijn voor het bedrijfsleven in Regio Zwolle. Het regionale
het verschil in investeringsvermogen tussen grote en kleinere bedrijven.
bedrijfsleven loopt, gemiddeld genomen, iets achter op de rest van
Grote bedrijven blijken beter in staat investeringen in toekomstbestendige
Nederland in de transitie naar een nieuwe, toekomstbestendige
bedrijfsvoering door te voeren, waarmee ze hun onderscheidend
economie; een economie met nadrukkelijk oog voor duurzaamheid
vermogen en concurrentiepositie ten opzichte van (kleinere) mkb-
en inclusiviteit. Schattingen geven aan dat ongeveer 40 procent
bedrijven kunnen versterken. Dit speelt bijvoorbeeld ten aanzien van de
van alle bedrijven vooralsnog over (te) weinig verandervermogen
voortgaande digitalisering en elkaar snel opvolgende ontwikkelingen op
beschikt; ze zijn onvoldoende in staat nieuwe marktomstandig
het gebied van kunstmatige intelligentie (AI). Niemand weet exact hoe
heden te herkennen, op waarde te schatten en om te zetten in een
de digitalisering verder zal verlopen, maar zeker is dat de potentie voor
andere bedrijfsvoering. Daarnaast is in Regio Zwolle een relatief
verdere digitale vernieuwing groot is. De digitale transitie werkt voor veel
klein aandeel bedrijven gevestigd (15 procent) die als koploper
sectoren disruptief en zorgt voor het opschudden van gevestigde partijen.
bestempeld kunnen worden; bedrijven die voorop lopen in
Om het potentieel van digitalisering te kunnen benutten, is veerkracht,
de transitie naar een duurzame en inclusieve economie.
wendbaarheid en vernieuwend vermogen van bedrijven gevraagd.
Het onderstreept dan ook het belang van vernieuwend onder
Het maakt de ontwikkeling van nieuwe businessmodellen, nieuwe
nemerschap als aandachtspunt voor beleid, om bij te dragen
samenwerkingen en productieketens en verhoging van de arbeidspro
aan een toekomstgerichte en duurzame regionaal-economische
ductiviteit mogelijk, maar ook noodzakelijk om optimaal van het
ontwikkeling die bestand is tegen schokken.
potentieel gebruik te kunnen maken.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
13
3. BEVOLKING & ARBEIDSMARKT
bevolking blijven groeien wat leidt tot een hogere vraag binnen andere (maatschappelijke) sectoren zoals politie, onderwijs en woningbouw.
Arbeidsmarktkrapte heeft structureel karakter
De arbeidsmarktkrapte zal kortom de komende decennia nijpend
De regionale arbeidsmarkt is al twee jaar zeer krap. Met 438.000
blijven, het zal voor veel bedrijven en instellingen een uitdaging blijven
werkenden hebben er meer mensen dan ooit uit Regio Zwolle een baan,
personeel te vinden. Bovendien zal de krapte in belangrijke mate
en de werkloosheid is al langere tijd op een zeer laag niveau (2,9 procent
bepalend zijn voor de aanpak van de grote transitieopgaven waarvoor
in 2022). Zo stonden er halverwege 2023 tegenover iedere werkzoekende
voldoende gekwalificeerde arbeidskrachten hard nodig zijn.
gemiddeld vijf vacatures open. Nagenoeg alle sectoren kampen met
14
personeelstekorten. Een belangrijke oorzaak van de huidige krapte is de
Verborgen arbeidspotentieel
opgaande conjunctuur, versterkt door hoge (inhaal)vraag ten gevolge van
Toch is niet iedereen aan het werk. Naast werklozen zijn er groepen
de coronacrisis. Een andere oorzaak van meer structurele aard is de
personen die in potentie (extra) beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt.
vergrijzing. Het aantal 65-plussers in verhouding tot de totale bevolking
Het onbenut arbeidspotentieel worden deze groepen tezamen genoemd.
is zowel in Regio Zwolle als in Nederland geleidelijk opgelopen naar
In 2022 waren dit bij elkaar 36.000 personen in de arbeidsmarktregio
20 procent, en rond 2050 zal dit aandeel naar schatting ruim 25 procent
Regio Zwolle, zo’n 9 procent van de potentiële beroepsbevolking. Deze mix
zijn. Daar komt bij dat er sprake is van zogeheten ‘dubbele vergrijzing’:
van werklozen, semi-werklozen (die al dan niet direct beschikbaar zijn
het aandeel ouderen stijgt niet alleen, deze groep wordt ook steeds
en/of op zoek zijn naar werk) en onderbenutte deeltijders die meer
ouder. Een gevolg van de toenemende vergrijzing is dat op den duur een
uren willen werken, is veelal niet goed in beeld bij instanties. In een
steeds kleiner deel van de bevolking werkt. Met name in de zorg ontstaat
arbeidsmarkt die wordt gekenmerkt door tekorten is het daarom een
een dubbele druk door de vergrijzing: er stromen meer werknemers uit
extra interessante doelgroep. De uitdaging is om (bedrijfs)processen
omdat ze met pensioen gaan en tegelijkertijd zorgt een vergrijzende
zo in te richten dat de mensen uit het verborgen arbeidspotentieel
bevolking voor een stijgende vraag naar zorg. Ondertussen zal de
gemakkelijker bereikt en ingezet kunnen worden. Overigens zijn mensen
NAAR INHOUDSOPGAVE >
in de meeste gevallen niet voor niets ‘niet beschikbaar’. Er kan sprake zijn van een substantiële lichamelijke of sociale belemmering. Ook kan er sprake zijn van vrijwilligerswerk of mantelzorg, die met (meer) betaald werk zou kunnen worden verdrongen. Activering van het onbenutte arbeidspotentieel is daarom niet in alle gevallen wenselijk of mogelijk. Leren en innoveren In Regio Zwolle blijkt personeel voor beroepen in de techniek en ICT bovengemiddeld schaars te zijn. Er is met name behoefte aan mbo 4, bachelor en masteropgeleiden. Juist de krapte in de technieksector vormt een extra belemmering voor de transitie naar een duurzame en digitale economie. Tegelijkertijd verhoogt deze krapte de noodzaak voor bedrijven om arbeidsbesparende technologie te gebruiken dan wel te ontwikkelen en arbeidsvoorwaarden te verbeteren. Maar om succesvol te kunnen innoveren zijn werknemers nodig die over passende kennis en vaardigheden beschikken. Belangrijk is daarom dat Regio Zwolle via de Human Capital Agenda (HCA) inzet op versterking van de wendbaarheid van de regionale beroepsbevolking; ontwikkeling van nieuwe vaardigheden en flexibiliteit om te kunnen omgaan met verandering van werk. Een belangrijke succesfactor daarbij is een leercultuur op de werkvloer. Oftewel, in de omgeving waar gewerkt wordt zijn continu leren en ontwikkelen de norm.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
15
Een peiling onder bedrijven en organisaties in Regio Zwolle laat zien
Ruimte voor wonen én werken
dat, ongeacht de sector, werknemers gemiddeld ongeveer anderhalve
Een grote opgave waar veel nadruk op ligt is de aanpak van het
opleiding, training en/of cursus per jaar volgen. De gemiddelde
woningtekort. Net als elders in het land ligt er in Regio Zwolle een
tijdsbesteding voor deze formele leeractiviteiten bedraagt ongeveer
uitdagende woningbouwopgave voor. Prijsontwikkelingen over de
30 uur per jaar. Daarnaast leren medewerkers via informele leer- en
afgelopen jaren onderschrijven de toegenomen druk op de regionale
ontwikkelactiviteiten (gemiddeld drie keer per week). Werken aan een
woningmarkt. Dat Regio Zwolle als woonplek aan populariteit wint,
cultuur waarin leren de norm is, is een belangrijke voorwaarde voor
zagen we de laatste jaren vooral terug in een bovengemiddelde
bedrijven om nu en in de toekomst te kunnen omgaan met en bijdragen
bevolkingsgroei. Ook in 2022 was dit het geval. Met een toename
aan de noodzakelijke transities.
van 12.000 inwoners, hoofdzakelijk veroorzaakt door binnenlandse en buitenlandse migratie, is de bevolking fors gegroeid – en de verwachting
4. DUURZAME LEEFOMGEVING
is dat de bevolkingsgroei in ieder geval tot 2040 zal aanhouden. Met de vorig jaar vastgestelde Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle wordt daarom gemikt op uitbreiding van de voorraad met circa 50.000
Balanceren met ruimte
nieuwbouwwoningen tot 2040.
We staan voor grote opgaven op het gebied van de leefomgeving. Denk aan de transitie naar een klimaatneutraal energiesysteem,
De groei van het inwonersaantal zal echter gepaard moeten gaan
aanpassingen aan klimaatverandering, de verduurzaming van de
met ontwikkeling van voldoende ruimte voor economie, werk en
landbouw, de aanpak van het woningtekort en de overgang naar een
voorzieningen. Extra inwoners betekent onder andere meer
circulaire economie. Al die opgaven vergen ruimtelijke ingrepen, terwijl
(verzorgende) bedrijvigheid en dienstverlening, en daarmee ook
de ruimte schaars is – vooral ook in Regio Zwolle. Tegelijk beschikt de
meer banen. Een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid is te vinden
regio over bovengemiddeld veel natuur en open ruimte, kenmerken die
op bedrijventerreinen, maar juist deze locaties van economische
sterk gewaardeerd worden. Bij de noodzakelijke ingrepen in de ruimte is
activiteit lopen tegen hun ruimtelijke grenzen aan. Vanwege het
het de kunst voldoende rekenschap te geven aan deze kracht van Regio
sterke accent op woningbouwontwikkeling komen bedrijventerreinen,
Zwolle: de balans tussen groen (natuur, rust, open ruimte) en rood
vooral die binnenstedelijk gelegen zijn, snel in het vizier om (deels)
(economie, voorzieningen) wat de regio aantrekkelijk maakt als plek om
getransformeerd te worden naar woongebied. De functies economie
te wonen, te werken en te leven voor iedereen.
en werk leggen het af tegen de functie wonen. We zien dan ook dat het voor bedrijven in de regio lastiger wordt om een geschikte vestigings locatie te vinden. In de afgelopen tien jaar is de beschikbare grond op
16
NAAR INHOUDSOPGAVE >
bedrijventerreinen in Regio Zwolle geleidelijk afgenomen. Daarbij is
wederuitvoer via Regio Zwolle – de goederen die op weg zijn van de ene
de hoeveelheid beschikbare bedrijfsruimte op bedrijventerreinen
naar de andere locatie buiten de regio en minimaal een keer worden
gehalveerd tussen 2021 en 2022 en bestaat het aanbod vooral uit
overgeslagen in de regio zonder (noemenswaardige) bewerking.
kleinere eenheden. Het zijn met name de mkb-ondernemingen met de
Zo bleek in 2022 iets meer dan de helft (51 procent) van de totale export
wens uit te breiden of zich te vestigen op een middelgrote dan wel grote
uit Regio Zwolle uit wederuitvoer te bestaan, terwijl dit landelijk
locatie, die hierdoor extra moeite zullen hebben met het vinden van een
45 procent was. Het geeft aan dat de export van Regio Zwolle sterk
geschikte locatie.
afhankelijk is van doorvoer en in mindere mate van binnenlands gefabriceerde goederenuitvoer. De regio fungeert als belangrijke
Daarnaast spelen bedrijventerreinen een belangrijke rol in de
schakel in (inter)nationale handelsketens. Hierbij past overigens de
verduurzamingsslag die de regio dient te maken. Het is de verwachting
kanttekening dat deze positie negatieve effecten met zich meebrengt in
dat de overgang naar een circulaire economie extra ruimte gaat vragen.
de vorm van druk op de infrastructuur en nadelige effecten voor milieu
In een circulaire economie is namelijk ruimte nodig voor bedrijfsac
en omgeving (‘verdozing van het landschap’). Logistiek is echter
tiviteiten zoals reparatie, delen, recycling, de verwerking van (bio)
een belangrijke sector in de huidige economie en essentieel voor
grondstoffen en de benodigde transportinfrastructuur – activiteiten
het functioneren van veel bedrijven en sectoren. Voor 2024 zit nog
die doorgaans niet eenvoudig in te passen zijn in woongebieden.
ruim 142.000 m² logistiek vastgoed in de pijplijn. Het vraagt dan ook
Hetzelfde geldt voor de energietransitie: windturbines en grootschalige
aandacht om (toekomstig) logistiek vastgoed te plannen, te ontwikkelen
zonnecollectoren zijn wenselijker op bedrijventerreinen dan in
en ruimtelijk in te passen met nadrukkelijk oog voor de kwaliteit van
woongebieden.
omgeving en milieu. Landschappelijke waarde en kwaliteit is een cruciale vestigingsplaatsfactor voor bewoners, bezoekers én bedrijven.
Logistiek en landschap We zien dat op (grootschalige) bedrijventerreinen de voorraad logistiek vastgoed in de regio gestaag is gegroeid. In de periode 2013–2023 groeide het totale areaal logistiek vastgoed van 0,9 naar 1,2 miljoen m². Een deel van dit type vastgoed, zoals distributiecentra, faciliteren de
NAAR INHOUDSOPGAVE >
17
1. BREDE WELVAART2
Voor de bepaling van de brede welvaart in Regio Zwolle sluiten we nauw aan bij de door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ontwikkelde Monitor Brede Welvaart. Daarmee doen we recht aan de verschillende dimensies die tezamen de welvaart van een regio
Brede welvaart biedt een denk- en doekader om
bepalen, met bijzondere aandacht voor de samenhang of onderlinge
afruilen in het hier en nu, tussen hier en elders,
verbanden tussen de thema’s en indicatoren. Zo kan door analyse
en tussen nu en later in beeld te brengen en
van de cijfers sterke en minder sterke punten van de regio
onvermijdelijke keuzes te agenderen.
gesignaleerd worden, en hoe deze zich ontwikkelen over de tijd.
In vergelijking met het Nederlands gemiddelde scoort
Daarmee ontstaat een ‘evidence base’ die behulpzaam is voor het
de Regio Zwolle relatief ongunstig op het gebied van
voeden van de discussie of de regio het ‘goede’ doet; investeert het
bereikbaarheid van voorzieningen, opleidingsniveau,
in de juiste thema’s? Het voedt beleid en biedt een afwegingskader
bbp per inwoner en fosfaat- en stikstofuitscheiding
dat helpt om integrale keuzes te maken op weg naar meer brede
van de landbouw, maar steekt juist gunstig af in
welvaart, voor het heden en de toekomst, en rekening houdend
termen van broeikasgasemissies, emissies van fijnstof,
met de consequenties elders.
particulier opgewekte zonne-energie, mediaan vermogen, werkloosheid en sociale indicatoren op het gebied van vrijwilligerswerk en veiligheid.
1.1 W erken aan en met brede welvaart
In het afgelopen decennium zien we Regio Zwolle op veel indicatoren naar het gemiddelde toe bewegen:
Meerjarige agenda: inzet op brede welvaart
gunstige scores worden wat minder gunstig,
Met ‘Regio Zwolle Stapt Door – Meerjarige Agenda 2024–2028’ heeft
maar ongunstige scores verbeteren juist.
Regio Zwolle een perspectief vastgesteld dat leidend is voor waar de regio de komende jaren in gezamenlijkheid aan gaat werken.3 Met de nieuwe Meerjarige Agenda wordt nadrukkelijk ingezet op versterking van de brede welvaart: ‘We willen het goede leven in Regio Zwolle bevorderen’.
2 Deze bijdrage is verzorgd door Henri L.F. de Groot en Yashvant Premchand, van de Vrije Universiteit Amsterdam. Dit hoofdstuk toont qua opzet gelijkenis met de uitwerking van het onderdeel brede welvaart in de Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2023, beschikbaar via: https://www.metropoolregioamsterdam.nl/economische-verkenningen-metropoolregio-amsterdam-evmra/. 3 Regio Zwolle Stapt Door. Meerjarige agenda 2024–2028, april 2023. Beschikbaar via: https://regiozwolle.info/meerjarige-agenda/.
18
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Het concept brede welvaart komt voort uit het besef dat vooruitgang
onvermijdelijke afstand tot elk van de drie hoekpunten. De driehoek
meer is dan economische groei. Brede welvaart gaat over welvaart,
visualiseert daarmee dat de drie dimensies vanwege onvermijdelijke
welzijn en welbevinden van mensen – oftewel, de kwaliteit van leven
afruilen niet allemaal volledig bereikbaar zijn. Vanuit de uitgangs
en wat mensen van waarde vinden. Het gaat daarbij niet alleen om
situatie binnen in de driehoek is er een afstand tot alle drie de doelen.
de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’; het gaat ook om de impact op
De zijden van de driehoek verbeelden de afruilen tussen economische,
de kwaliteit van leven buiten de grenzen van de eigen stad, regio of
sociale en duurzame ontwikkeling. Hoe groter de afstand, hoe sterker
land (‘elders’), en de gevolgen voor toekomstige generaties (‘later’).
de afruil. Deze zijn geïllustreerd in figuur 1.1.
Het brede welvaartsdenken zorgt ervoor dat met een integrale blik gekeken wordt naar hoe het gaat met de regio. Daarnaast kan brede
Elk economisch systeem bevindt zich op een bepaald moment op een
welvaart vooral ook gezien worden als een richtinggevend kader,
punt in de driehoek, met daarmee samenhangende afstanden tot de
waarbij de koers van de regio gericht is op het nastreven van niet-
doelstellingen van beleid. Dit vertrekpunt is geen statisch gegeven.
economische doelen en op het welzijn van individuen en huishoudens.
Onder invloed van onder andere wijzigende voorkeuren, externe economische ontwikkelingen en beleid, kan er sprake zijn van een
Brede welvaart als afwegingskader
nieuwe balans tussen de drie dimensies van ontwikkeling (zie het
Denken over brede welvaart betekent denken in termen van afruilen
rechterdeel van figuur 1.1). Steviger inzetten op verduurzaming zal
en keuzes. Brede welvaart krijgt in Nederland steeds meer voet aan
de afstand tot het duurzaamheidsdoel verkleinen. Dit zal op korte
de grond als kader voor politieke en maatschappelijke keuzes.
termijn ten koste gaan van economische groei (door aanpassingen van
Niet alleen economische groei en werkgelegenheid worden belangrijk
productieprocessen, mogelijke verplaatsing van economische activiteit,
geacht, ook aspecten als gezondheid, veiligheid, milieu en huisvesting
et cetera). En zonder aanvullend beleid zal er naar verwachting ook
zijn belangrijk. De centrale onderdelen van brede welvaart kunnen
meer energie-armoede ontstaan gegeven het relatief grote aandeel
in essentie worden teruggebracht tot drie dimensies van ontwikkeling:
dat huishoudens met lage inkomens uitgeven aan energie waarvan
Economie, Sociaal, en Duurzaamheid. Deze terminologie is onder
de prijs op korte termijn hoger zal worden. Ziehier een eenvoudige
andere geïnspireerd door de in de Europese Unie veelvuldig
maar krachtige weergave van de afruilen waarmee we in het hier
gehanteerde S3-strategie die streeft naar Smart, Socially inclusive en
en nu onvermijdelijk worden geconfronteerd en die dwingen tot
Sustainable development. Om de kern van denken over brede welvaart
fundamentele keuzes. Deze keuzes krijgen deels vorm in de keuze
te visualiseren is het behulpzaam om deze dimensies te plaatsen op
voor beleidsinstrumenten. Zo is er bijvoorbeeld een uitgebreide
de hoekpunten van een denkbeeldige driehoek. In een uitgangssituatie
discussie over de voor- en nadelen van groene subsidies versus
bevindt een samenleving zich op een bepaald punt in de driehoek met
CO2-beprijzing.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
19
Figuur 1.1 BREDE WELVAART: AFRUILEN IN HET HIER EN NU DUURZAAMHEID
SOCIAAL SOCIAAL
DUURZAAMHEID
UITGANGSPOSITIE AFSTAND TOT DOEL
ECONOMIE
ECONOMIE *Door keuzes te maken, kunnen afruilen kleiner (groter) worden, wat zichtbaar wordt in de kleinere lichtgrijze (grote donkergrijze) driehoek, waarbij de afstand tussen de uitgangspositie en de doelen kleiner (groter) worden. Bron: Vrije Universiteit Amsterdam / Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2023.
Subsidies verzachten op korte termijn de pijn van de transities,
20
verdelingsvraagstukken tussen ontwikkeling in Nederland versus de
maar zijn minder efficiënt dan belastingen. Dit zal gevolgen hebben
rest van de wereld, maar ook tussen de Randstad versus Regio Zwolle
voor de mate waarin de afstand tot de economische en sociale
of de gemeente Zwolle versus andere gemeenten in Regio Zwolle.
doelen verandert bij verschillende invullingen van klimaatbeleid.
Het voorbeeld van de energietransitie kan wederom dienen ter
Naast de afruilen in het hier en nu zijn er ook afruilen tussen ‘hier
illustratie. Opwek van groene energie in de directe nabijheid van de
en elders’ en ‘nu en later’. In het eerste geval gaat het om
vraag is efficiënt gegeven de transportkosten van energie. Tegelijkertijd
NAAR INHOUDSOPGAVE >
zijn er belangrijke schaalvoordelen te behalen in het opwekken van
onderbelicht zijn gebleven in de monitoring. In deze 2023-editie van de
energie, wat juist aanleiding geeft tot concentratie van opwek op plekken
Regio Zwolle Monitor komen we tot een verrijking die nauw aansluit bij
met relatief veel ruimte. Dit leidt tot keuzes die we bijvoorbeeld terugzien
het werk van het CBS in haar regionale Monitor Brede Welvaart (rMBW).
in discussies over de afstand van windparken op zee tot de kust en
Waar in de presentaties van het CBS relatief veel nadruk ligt op
de aanleg van zonneweides. Op globale schaal spelen vergelijkbare
ontwikkelingen in de loop van de tijd ontwikkelen we hier een
vraagstukken, waarbij de verdeling van schaarse natuurlijke hulpbronnen
presentatievorm die behulpzaam is om verschillen tussen regio’s beter
tussen de rijke Global North en de Global South aan de orde is.
in kaart te kunnen brengen en om afruilen zo scherp als mogelijk in beeld te kunnen brengen (zie tekstbox ‘Brede welvaart in kaart:
Bij de afruilen tussen nu en later staat met name het intergenerationele
spinnenwebdiagram’). Nadrukkelijk willen we hier onderstrepen dat
vraagstuk centraal, waarbij de ontwikkeling van huidige generaties de
met het op deze manier presenteren van regionale brede welvaart er
mogelijkheden van toekomstige generaties beïnvloedt. Ook hier is het
sprake is van een eerste stap in een groeimodel dat ons voor ogen staat.
voorbeeld van de energietransitie weer illustratief. Er is hier bij uitstek
De regionale beschikbaarheid van indicatoren kent nog vele
sprake van een intergenerationeel vraagstuk waarbij de huidige
beperkingen, zowel in ruimtelijk detail als in lengte van beschikbare
generaties en generaties voor ons de planetaire grenzen dusdanig
tijdreeksen. In toekomstige edities verwachten we dat de
ver hebben overschreden dat de negatieve gevolgen van klimaatver
gepresenteerde informatie rijker en consistenter zal worden.
andering nu reeds zichtbaar zijn en in toenemende mate voor iedereen duidelijk maakt dat klimaatbeleid in het belang van toekomstige
In figuur 1.2 zien we dat Regio Zwolle zich onderscheidt in termen
generaties niet alleen rechtvaardig maar ook onvermijdelijk is.
van brede welvaart op een aantal dimensies. Op bereikbaarheid van voorzieningen scoort de regio duidelijk minder goed dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt onder meer voor basisscholen en cafés. In termen
1.2 Brede welvaart Regio Zwolle
van duurzaamheid steekt de regio zeer gunstig af evenals in termen van
Geleidelijke beweging naar landelijk gemiddelde
het gebied van landbouwgerelateerde emissies als stikstof en fosfaat.
Veel indicatoren zijn al jarenlang verzameld in eerdere edities van de
Ook opvallend is de grote hoeveelheid particulier opgewekte zonne-
Regio Zwolle Monitor en geven reeds een rijk beeld van de sociaal-
energie. Ook op sociale indicatoren zoals vrijwilligerswerk, gevoel van
economische ontwikkeling in Regio Zwolle. Als we de vergelijking maken
veiligheid en geregistreerde misdrijven is het goed toeven in Regio
tussen de reeds bestaande indicatoren en de indicatoren die het CBS
Zwolle. In vergelijking met Nederland zijn mediane vermogens
verzamelt dan zien we dat met name de meer sociale indicatoren
bovendien groot en is de werkloosheid laag.
emissies van fijnstof en broeikasgasemissies, maar juist ongunstig op
(veiligheid, welzijn, samenleving en gezondheid) tot op heden NAAR INHOUDSOPGAVE >
21
Figuur 1.2 BREDE WELVAART IN REGIO ZWOLLE DUURZAAMHEID
Relatieve scores ten opzichte van Nederland (Nederland = 1)*; 2011 en 2021 Broeikasgasemissies per inwoner Emissies van fijnstof naar lucht Vertrouwen in instituties
3.0
Vertrouwen in anderen Sociale cohesie
Fosfaatuitscheiding landbouw Particuliere zonne-energie
2.5
Stikstofuitscheiding landbouw
Contact met familie, vrienden of buren
2.0 Bruto binnenlands product
Aantal ondervonden delicten
1.5 Mediaan besteedbaar inkomen
Geregistreerde misdrijven
SOCIAAL
1.0
Vaak onveilig voelen in de buurt
Mediaan vermogen van huishoudens
0.5 Tevredenheid met woonomgeving
Gemiddelde schuld per huishouden
0.0
Brutoarbeidsparticipatie
Tevredenheid met woning
ECONOMIE Vacaturegraad
Afstand tot café e.d.
Werkloosheid
Afstand tot basisschool
Arbeidsduur per week
Tevredenheid met reistijd van en naar het werk
Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen
2011
2021
Nederland
Hoogopgeleide bevolking Vrijwilligerswerk
Overgewicht
Tevredenheid met vrije tijd Tevredenheid met het leven
Levensverwachting bevolking Ervaren gezondheid
* Een hogere score is gunstig in termen van brede welvaart. Bron: CBS (bewerking: Vrije Universiteit Amsterdam en hogeschool Windesheim).
22
NAAR INHOUDSOPGAVE >
2011
2021
Nederland
Als we opvallende ontwikkelingen in de tijd beschouwen dan zien we
regio. We hebben daarvoor de regio ingedeeld in zeven deelgebieden
onder andere een relatieve toename van geregistreerde misdrijven en
(zie bijlage 2 voor de gemeentelijke samenstelling van de betreffende
een afname van mediane vermogens van huishoudens. De rest van
deelgebieden). Figuur 1.3 bevat een tabel die, voor de indicatoren
Nederland trekt het been ook bij in opwerk van zonne-energie. Over de
waarvoor voor alle gemeenten informatie beschikbaar is, de verschillen
hele linie beschouwd zien we Regio Zwolle wat meer richting landelijke
binnen de regio laat zien. Indicatoren zijn hierbij gerangschikt op basis
gemiddeldes bewegen op de meeste indicatoren: gunstige scores worden
van de gemiddelde score voor Regio Zwolle van hoog (gunstig) naar
wat minder gunstig en ongunstige scores verbeteren juist.
laag (ongunstig). Uit de rangschikking van indicatoren en bijbehorende kleurschakeringen spreekt een zekere homogeniteit van de regio; over
Brede welvaart in deelgebieden
het algemeen presteren de verschillende deelgebieden, in termen van
Naast een vergelijking van Regio Zwolle met Nederland is het ook mogelijk
brede welvaart, op delfde wijze in vergelijking met Nederland. Maar de
om fijnmaziger naar afzonderlijke deelregio’s binnen Regio Zwolle te
tabel legt tegelijk bloot dat achter de regionale gemiddelden soms
kijken, om daarmee ook een beeld te krijgen van verschillen binnen de
opvallende verschillen schuil gaan. Zwolle, als meest stedelijke
BREDE WELVAART IN KAART: SPINNENWEBDIAGRAM
duurzaamheid. Elke indicator wordt gestandaardiseerd op het Nederlandse gemiddelde. Een score van 1 betekent dus dat Regio Zwolle hetzelfde scoort op de betreffende indicator als Nederland. Een hogere
De brede welvaart van Regio Zwolle brengen we in kaart op een
score betekent dat de betreffende indicator in Regio Zwolle ten opzichte
manier die nauw aansluit bij de door het CBS ontwikkelde regionale
van Nederland gunstig afsteekt in de bijdrage aan brede welvaart.
Monitor Brede Welvaart (rMBW). Het CBS verzamelt voor een groot
Een score van 1,2 (0,8) betekent dat de score 20 procent (on)gunstiger is
aantal thema’s indicatoren die inzicht geven in het functioneren van de
dan die voor het Nederlandse gemiddelde. Voor indicatoren waarvoor in
economie en samenleving in het hier en nu, waarbij ook rekenschap
de brondata geldt dat een hogere waarde een ongunstigere uitkomst
wordt gegeven van ontwikkelingen nu versus later en hier versus
betekent (bijvoorbeeld afstand tot voorzieningen) is in onze presentatie
elders. Om het presteren van Regio Zwolle in kaart te kunnen
de inverse gebruikt om ervoor te zorgen dat een hogere waarde voor de
brengen op de veelheid aan indicatoren, hebben we gekozen voor
index een betere score voor Regio Zwolle betekent. In de vervaardigde
de presentatie van de informatie in de vorm van een spinnenweb.
spinnenwebdiagram (figuur 1.2) hebben we de scores voor 2021 afgebeeld
Rondom staan de indicatoren gerangschikt die het CBS onderscheidt.
en indien beschikbaar die van 2011. Zodoende geeft het ook een indruk
We wijken hier af van de indeling in de acht thema’s van het CBS en
van de ontwikkeling in de tijd. In bijlage 1 zijn de CBS-indicatoren die in
brengen het onderscheid terug tot drie thema’s: economie, sociaal en
voldoende mate beschikbaar zijn beschreven. NAAR INHOUDSOPGAVE >
23
deelgebied van de regio, wijkt op enkele indicatoren duidelijk af van
die bovengemiddeld hoog is. Ook springt de impact van de landbouw
het regiogemiddelde en de overige deelgebieden. Dit is onder andere
eruit, in termen van stikstof en fosfaatuitscheiding. Noordoost-
goed te zien bij de milieu-indicator emissies van fijnstof, maar ook
Flevoland met zijn sterke akker- en tuinbouw wijkt duidelijk af van de
ten aanzien van de indicator hoogopgeleide beroepsbevolking,
regio’s met een landbouw die wordt gekenmerkt door veehouderij.
Figuur 1.3 BREDE WELVAART IN DE DEELGEBIEDEN VAN REGIO ZWOLLE Relatieve scores ten opzichte van Nederland (Nederland = 1)*; 2021.
Broeikasgasemissies per inwoner Particuliere zonne-energie Mediaan vermogen van huishoudens Emissies van fijnstof naar lucht Vaak onveilig voelen in de buurt Geregistreerde misdrijven Werkloosheid Vrijwilligerswerk Aantal ondervonden delicten Vertrouwen in anderen Sociale cohesie Tevredenheid met woonomgeving Ervaren gezondheid Nettoarbeidsparticipatie Tevredenheid met woning Brutoarbeidsparticipatie Tevredenheid met vrije tijd Tevredenheid met het leven Arbeidsduur per week Vertrouwen in instituties Gemiddelde schuld per huishouden Mediaan besteedbaar inkomen Levensverwachting bevolking Contact met familie, vrienden of buren Tevredenheid met reistijd van en naar het werk Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Overgewicht Vacaturegraad Fosfaatuitscheiding landbouw Stikstofuitscheiding landbouw Bruto binnenlands product Afstand tot basisschool Hoogopgeleide bevolking Afstand tot café e.d.
KOP VAN OVERIJSSEL
NOORDVELUWE
NOORDOOSTFLEVOLAND
VECHTDAL
ZUIDWESTDRENTHE
ZUIDWESTOVERIJSSEL
ZWOLLE
REGIO ZWOLLE
1,64 1,24 1,53 1,84 1,67 1,24 1,33 1,15 1,16 1,05 1,06 1,05 1,03 1,04 1,05 1,03 1,00 1,02 1,02 1,01 1,04 0,99 1,00 1,00 0,99 1,06 0,95 0,93 0,77 0,75 0,89 0,86 0,62 0,68
1,78 1,44 2,09 1,42 1,43 1,25 1,38 1,09 1,25 1,00 1,05 1,04 1,03 1,04 1,05 1,02 1,03 1,02 1,00 1,01 0,91 1,03 1,00 1,02 0,99 1,00 0,95 0,96 0,74 0,76 0,88 0,90 0,64 0,97
1,50 1,60 1,23 1,72 0,87 1,34 1,27 1,06 0,98 0,97 0,98 0,99 1,05 1,05 1,03 1,04 1,02 1,02 0,99 1,03 1,01 1,01 1,01 0,99 0,97 1,01 1,01 1,07 2,63 2,66 0,73 0,69 0,61 0,47
1,41 1,81 2,01 2,50 1,67 1,28 1,35 1,23 1,16 1,13 1,06 1,05 1,06 1,04 1,05 1,03 1,05 1,03 1,02 1,01 0,97 1,03 1,01 1,01 1,01 1,08 0,93 0,93 0,77 0,75 0,89 0,69 0,62 0,51
1,77 1,88 1,43 1,42 1,67 1,20 1,23 1,19 1,41 1,00 1,05 1,05 1,00 0,99 1,00 0,99 1,04 1,02 1,01 0,98 1,09 0,99 1,00 1,02 1,03 0,89 0,94 0,98 1,56 1,44 0,72 0,70 0,67 0,41
1,52 2,20 2,26 2,50 1,67 1,55 1,43 1,16 1,16 1,03 1,06 1,06 1,04 1,04 1,04 1,02 1,00 1,03 1,14 1,02 1,00 1,05 1,01 1,01 1,01 1,01 0,95 0,93 0,77 0,75 0,76 0,66 0,75 0,70
3,56 1,22 0,74 0,83 1,54 1,34 1,14 1,14 0,92 1,13 1,02 1,03 1,04 1,05 1,01 1,04 0,99 1,01 1,02 1,04 1,06 0,99 1,00 0,97 1,01 1,01 1,08 0,93 0,77 0,75 0,89 1,17 1,10 0,57
1,77 1,57 1,54 1,48 1,43 1,29 1,28 1,14 1,13 1,05 1,04 1,04 1,04 1,03 1,03 1,02 1,02 1,02 1,02 1,01 1,01 1,01 1,00 1,00 1,00 1,00 0,97 0,96 0,94 0,92 0,83 0,80 0,72 0,56
*D e kleurschakeringen geven een indicatie van de mate waarin de score op een brede welvaartsdimensie afwijkt van 1, waarbij donkerder blauw een gunstigere en donkerder rood een ongunstigere score t.o.v. Nederland aangeeft. Bron: CBS (bewerking: Vrije Universiteit Amsterdam en hogeschool Windesheim).
24
NAAR INHOUDSOPGAVE >
UITGELICHT: BREDE WELVAART IN DE PRAKTIJK; BREDE WELVAARTCREATIE BIJ MKB-FAMILIEBEDRIJVEN4 De maatschappelijke aandacht voor brede welvaart groeit. Brede welvaart
financiële doelen afgewogen tegen niet-financiële doelen. Welke mate van
is niet meer weg te denken uit het economisch denkgoed. Het CBS
groei is nodig om continuïteit te waarborgen? Wie zijn ons belangrijkste
rapporteert sinds enkele jaren de cijfers en de ontwikkeling van brede
stakeholders en hoe willen we met hen samenwerken? Wat willen we op de
welvaart. Het onderwerp leeft breed in de maatschappij: in 2021 brachten
lange-termijn (in termen van generaties in plaats van jaren) bijdragen aan
VNO-NCW en MKB-Nederland een werkgeversvisie uit met een agenda
de samenleving met onze ondernemende familie? Familiebedrijven nemen
voor 2030, waarin brede welvaart centraal staat. Regio Zwolle kent
deze beslissingen vaak vanuit gezamenlijke familiewaarden.
een bovengemiddeld aantal familiebedrijven. Door de waarden die familiebedrijven vaak uitdragen, is het voor veel van dit type bedrijven
Bedrijven worden in toenemende mate geacht hun verantwoordelijkheid
een vanzelfsprekendheid om bij te dragen aan brede welvaart. Hoe zij
te nemen in het creëren van brede welvaart: door de overheid, maar ook
dit doen beschrijven we aan de hand van enkele praktijkvoorbeelden.
door medewerkers, klanten en andere stakeholders. Veel familiebedrijven
De voorbeelden komen uit het onderzoeksproject ‘Brede Welvaartcreatie
vinden het sinds jaar en dag vanzelfsprekend om bij te dragen aan brede
door mkb-familiebedrijven’, gefinancierd door Regieorgaan SIA. Dit project is
welvaart. De lange termijn-oriëntatie en het denken in generaties,
een samenwerking tussen hogeschool Windesheim, Hogeschool Rotterdam,
de sterke worteling in de lokale omgeving van het bedrijf en de
Universiteit Utrecht, FBNed en acht Nederlandse mkb-familiebedrijven.
familiewaarden die ten grondslag liggen aan de bedrijfscultuur zijn factoren die hieraan bijdragen. De welvaart en het welzijn van de mensen
Brede welvaart in de regio: een taak voor familiebedrijven
– zowel binnen als buiten het bedrijf – staan voor hen centraal. Waar de
In Regio Zwolle zijn bovengemiddeld veel familiebedrijven te vinden.
interne focus zich kan uiten in de verbetering en ondersteuning van
In 2021 was van de bedrijven met meer dan één medewerker 66 procent
langdurige tevredenheid en welzijn van personeel, kan een externe
een familiebedrijf, tegenover 58 procent landelijk. Vooral binnen het mkb
focus zich uiten in bijvoorbeeld de aansluiting met het onderwijs of
zijn familiebedrijven oververtegenwoordigd. De meeste familiebedrijven in
het verminderen van eventuele negatieve impact op natuur en milieu.
de Regio Zwolle hebben meerdere eigenaren (84 procent), waarvan 7
Om effectief te zijn in het realiseren van dergelijke doelen is een
procent ook eigenaren buiten de familie heeft met een minderheidsaandeel.
strategische aanpak van brede welvaart belangrijk. Het is daarbij
Deze eigenaren moeten beslissingen nemen over de koers van het bedrijf:
essentieel om de familiewaarden, de bedrijfsdoelen en de maatschap
welke doelen willen we op de lange termijn realiseren? Hierbij worden
pelijke opdrachten goed op elkaar af te stemmen (zie figuur 1.4).
5
4 5
Dit kader bevat een gastbijdrage van het Expertisecentrum Familiebedrijven van hogeschool Windesheim, gemaakt door Rosemarie Steenbeek en Dagmar Hattenberg. CBS, Familiebedrijven in Nederland 2020-2021, CBS, oktober 2022.
NAAR INHOUDSOPGAVE >
25
Figuur 1.4 De brede welvaart driehoek van familiebedrijven in de praktijk Familiebedrijven die effectief zijn in het creëren van brede welvaart
DE BREDE WELVAART DRIEHOEK VAN FAMILIEBEDRIJVEN
laten de maatschappelijke opgaven aansluiten op hetgeen belangrijk is voor hen als familie – de familiewaarden – en de bedrijfsdoelstellingen. Dit vraagt om een strategische visie en aanpak op brede welvaart creatie. Voor elk familiebedrijf is dit anders; waar bij de één de activiteiten rondom brede welvaart al onderdeel uitmaken van het
Familiewaarden
business model, zijn voor andere bedrijven de activiteiten informeel en intuïtief georganiseerd. Hiernaast geven we drie voorbeelden van familiebedrijven die de drie elementen uit de figuur hebben afgestemd met als doel brede welvaart te creëren. Deze voorbeelden kunnen andere familiebedrijven inspi
Bedrijfsdoelstellingen
Maatschappelijke opgave
reren die nadenken over het vergroten van hun maatschappelijke impact. Brede welvaart is een rijk begrip waar verschillend invulling aan wordt gegeven. Familiebedrijven lijken zich veelal te baseren op de brede welvaart driehoek – de afstemming tussen familiewaarden, bedrijfsdoelstellingen en een zelfgekozen maatschappelijke opgave.
Bron: Expertisecentrum Familiebedrijven, hogeschool Windesheim (2023).
De drie casussen illustreren hoe de brede welvaart driehoek in de praktijk toepasbaar is.
26
NAAR INHOUDSOPGAVE >
Boerhof Projectinrichters
jaren in 2007 het roer om te gooien. Brede welvaartcreatie moet niet iets zijn dat Boerhof erbij doet, het moet een wezenlijk onderdeel worden van de bedrijfsstrategie. In plaats van activiteiten die toevallig op Kristel’s pad
Als projectinrichter richt Boerhof zich op het professioneel inrichten van nieuwe of bestaande ruimtes, voornamelijk kantoren, onderwijs- en zorginstellingen. Naast het interieurontwerp en de daadwerkelijke inrichting krijg je er ook een stuk onderhoud en reparatie van de inrichting bij. Opgericht: 1973
Brede welvaart focus:
Eigenaar: Kristel Leerkes-Boerhof,
Milieu en circulariteit
2e generatie
Binden lokaal talent
Medewerkers: 30
Regionale samenwerking
Locatie: Heeten
komen, wordt er actief gekeken naar de volgende stap naar circulair ondernemerschap. Vanaf 2013, het veertigjarige jubileumjaar van het familiebedrijf, gaat het snel met de innovaties. Boerhof start steeds meer samenwerkingen met leveranciers en stoffeerders, waarbij bijvoorbeeld plastic lijmemmers worden vervangen door recyclebare verpakkingen. Pilots worden uitgevoerd met recyclebare vloertegels. De wens om jongeren in de regio te behouden krijgt in 2019 vorm met de Innovatiehub Salland. Dit is een structurele samenwerking met drie andere lokale bouwtechnische familiebedrijven, ondersteund door de gemeente Raalte, om talent van alle studierichtingen aan te trekken, of in de regio te houden. Een strategische aanpak vraagt ook om het maken van keuzes die niet altijd makkelijk zijn; ook over de samenwerking met klanten en leveranciers.
Wie aan Boerhof Projectinrichters denkt, denkt aan circulariteit.
Als projectinrichter is Boerhof afhankelijk van klanten die openstaan voor
Althans, als het aan directeur Kristel Leerkes-Boerhof ligt. Kristel, dochter
circulaire producten en diensten en bereid zijn hiervoor te betalen.
van oprichter John, is opgegroeid in een familie waar het vanzelfsprekend
Dit betekent dat er niet meer wordt samengewerkt met klanten die niets
is dat je omkijkt naar elkaar. Bij Boerhof was altijd ruimte om stages te
geven om circulariteit en enkel voor de laagste prijs gaan. Dezelfde keuzes
doen, ongeacht of de student vanuit het regulier- of speciaal onderwijs
maakt Kristel ook bij leveranciers. Ondanks dat ze nu een goed netwerk
komt. Zo heeft het bedrijf sinds 1993 een medewerker in dienst, die
heeft van duurzame partners, wordt er soms afscheid genomen van
gestart is met een stage vanuit het speciaal onderwijs. Datzelfde jaar heeft
leveranciers wanneer deze niet meekunnen met de circulaire ambitie van
Boerhof een milieuprijs gewonnen door te besparen op verpakkingsmate-
het familiebedrijf. Naast dat Kristel het brede welvaart DNA van haar ouders
riaal. Nadat Kristel in 2002 haar vader opvolgde en aantrad als directeur,
heeft meegekregen, heeft ze ook geleerd bescheiden te zijn. Ondanks dat
zette ze dezelfde brede welvaartlijn door, breidde ze deze activiteiten uit
dit jaar de tiende editie van Boerhof’s MVO-rapportage is uitgekomen,
en verankerde ze deze activiteiten uiteindelijk ook in de strategie.
geeft Kristel aan dat er nog voldoende verbetering mogelijk is. Haar wens is om brede welvaart als een olievlek te laten verspreiden en dat betekent
Nadat Kristel al jaren complimenten krijgt over de circulaire werkwijzen en
dat er over gepraat moet worden. Zowel intern naar de medewerkers,
het sociale karakter van het familiebedrijf, besluit ze na een paar moeilijke
als extern naar klanten en leveranciers. NAAR INHOUDSOPGAVE >
27
Suplacon
Een belangrijk onderdeel van Suplacon’s talentmanagementplan is om de medewerkers iets mee te geven dat ze vanuit hun eigen kennis, opleiding of opgroeiomgeving niet hebben meegekregen. Het opge-
Suplacon is gespecialiseerd in plaatbewerkingen op maat, in kleine en middelgrote series, waaronder lasersnijden, kanten, afbramen of verspanen. Daarnaast verzorgt het bedrijf ook oppervlaktebehandelingen en assemblage. Opgericht: 1978, in handen van
Brede welvaart focus:
de familie sinds 2012.
Medewerkers
Eigenaar: Jellard Koers, 1ste generatie
Talentontwikkeling
en Antijn Koers, 2e generatie
Regionale samenwerking
Medewerkers: Circa 100 Locatie: Emmeloord
stelde ontwikkelbudget is dus niet gericht om medewerkers beter te laten lassen of kanten, maar om hun persoonlijkheid te laten groeien, een bredere blik en een stuk flexibiliteit te creëren in hun eigen positie binnen en buiten het bedrijf, dan wel een ambitie aan te wakkeren om meer te doen en meer te kunnen dan de functie met zich meebrengt. Om deze ambitie te realiseren werkt Jellard samen met veel partijen uit de regio. Er prijkt niet voor niets trots 0527, het netnummer van Emmeloord, op de voorgevel van het bedrijfspand. Het werk van Suplacon wordt ook erkend door de gemeente Noordoostpolder. Als buitengewoon werkgever wordt het familiebedrijf gevraagd mee te denken over de participatie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, en met succes: de catering en in-house-service van het bedrijf is zo veel mogelijk ondergebracht bij mensen die een steuntje in de rug nodig hebben.
Bij het familiebedrijf Suplacon staat de ontwikkeling van de mens
28
centraal. Dat dit niet slechts een holle frase is blijkt wanneer je het
De ambitie van goed werkgeverschap is doorgegeven aan de volgende
nieuwbouwkantoor ziet. De scheiding tussen kantoormedewerkers
generatie. Antijn, tegenwoordig HR verantwoordelijke, spreekt over
en de medewerkers in de productiehal is slechts een glazen wand:
begeerlijk werkgeverschap. Zo wordt ook een gezonde levensstijl
symbolisch voor de verbinding binnen het bedrijf. Het is voor Jellard,
gestimuleerd; de in de Noordoostpolder bekende Fish-Potatorun – een