Nota van Bevindingen behorend bij BN schuldhulp DEF VERSIE

Daarnaast ‘hoppen’ de sociale wijkteams van Perspectief elke één à twee jaar naar een woning die Woonbedrijf Ieder1 beschikbaar stelt om een ontmoetingsplek tussen buurtbewoners, vrijwilligers en professionals in te richten. Een ‘HOP woning’ is kleiner qua bereik dan een buurthuis, maar biedt dezelfde functie. Wijkbewoners kunnen het sociaal wijkteam daar treffen. Perspectief heeft een HOP woning in De Hoven, Noordveen en in de Zuidwijken. Verder ontstaan er nieuwe initiatieven vanuit buurtbewoners, gesubsidieerd door de gemeente, die mogelijkheden bieden voor dergelijke spreekuren. Een voorbeeld daarvan is Wijkteam Leesten, opgericht in 2024 door buurtbewoners. Wijkgebouw Hart van Leesten heeft een eigen programma, met inloopochtenden voor buurtbewoners en activiteiten voor specifieke leeftijdsgroepen in de wijk. Hierbij zijn Perspectief en de wijkregisseur van de gemeente ook betrokken. Een ander voorbeeld is de organisatie WGDGO (Wie Goed Doet Goed Ontmoet), opgericht vanuit een bewonersinitiatief via Facebook in 2015. Stichting WGDGO is specifiek gericht op huishoudens die er financieel minder goed voor staan of armoede ervaren. Ook deze stichting organiseert in een inloop, twee ochtenden per week in het ontmoetingscentrum van een lokale kerk.

De inloop is bedoeld om elkaar te ontmoeten, maar ook om te kijken of er direct ondersteuning aangeboden kan worden op financieel of sociaal vlak. Dit kan ook door middel van een doorverwijzing naar stichtingen waar WGDGO korte lijnen mee heeft: Stichting Lokaal, Cornerstone, Voedselbank Zutphen, Ondernemers Zutphense binnenstad en Dorpsraad Warnsveld. Ook in bibliotheken komen bewoners samen. Veel locaties van de bibliotheek in de gemeente Zutphen bieden taalspreekuren aan en digitale hulp- en cursussen. Het werken aan dergelijke basisvaardigheden staat daar centraal. Afvaardigingen van de bibliotheek zijn ook te vinden in buurthuizen en wijkcentra, bijvoorbeeld via het Taalhuis 16, voor gratis

16https://www.bijdebieb.nl/taalhuis.html

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

28 / 71

hulp bij het spreken en schrijven van de Nederlandse taal. Het Taalhuis benadrukt hoe het beheersen van de taal helpt om deel te nemen aan de samenleving, zoals bij het lezen en begrijpen van brieven van de gemeente en het zelfstandig invullen van formulieren.

4.2.2 Preventie activiteiten MEE De stichting MEE Samen houdt zich bezig met brede ondersteuning van inwoners. De stichting heeft enkele jaren subsidie ontvangen van de gemeente om een cursus ‘omgaan met geld’ te organiseren. Cursus Omgaan met geld Deze cursus ‘Omgaan met geld’ is bedoeld om deelnemers bewust te maken van hun manier van omgaan met geld. Wat komt er per maand binnen, wat gaat er uit, is dat in evenwicht? Ook wil MEE Samen de deelnemers bewust maken van de uitdagingen die er zijn als het gaat om geld. Door onder andere personele wisselingen bij MEE en nadat de gemeente de cursus heeft aangewakkerd is deze in 2024 van de grond gekomen. De cursus had geen specifieke doelgroep. Er was ruimte voor een groep van ongeveer 8-10 deelnemers van boven de 18, er zijn uiteindelijk 3 deelnemers geweest. Team werk en inkomen heeft de subsidie stopgezet en wil op een andere manier deze cursus aanbieden in het kader van de Lokale aanpak bestaanszekerheid. Om een groter bereik te creëren wordt nagegaan waar de behoefte ligt en in welke vorm een aanbod te doen.

4.2.3 Preventie gericht op ondernemers De gemeente is in 2021 gestart met een pilot voor schuldhulp aan ondernemers. Uit de evaluatie van de pilot komt naar voren dat ondernemers lastiger te bereiken zijn dan inwoners zonder onderneming: “Oorzaken voor het kleine aantal ondernemers dat de weg naar de gemeente vindt, zijn niet met zekerheid te noemen zijn, maar wat zeker meespeelt zijn: ● schaamte; ● hoge drempel; ● overtuiging dat men het zelf wel kan oplossen c.q. lang zelf blijven proberen; ● onwetendheid dat de gemeente Zutphen schuldhulp kan bieden; ● onvoldoende vertrouwen in de overheid in het algemeen, en ● weigering om het aanbod van schuldhulptraject te accepteren.” 17 Ook in de gesprekken die de rekenkamer voerde in het kader van dit onderzoek, werd dit beeld bevestigd. De juiste communicatie is van het grootste belang. De gemeente zet daarom voor ondernemers aanvullend in op voorlichting via specifieke kanalen voor ondernemers. Zo haken de NSR voorlichtingscampagnes voor inwoners ook aan bij ondernemers zodat deze campagnes een breder bereik hebben. Daarnaast heeft de gemeente minimaal één keer per jaar contact met een aantal accountants in Zutphen die veelvuldig contact hebben met zelfstandig ondernemers, voor een update en reminder over

17Gemeente Zutphen, Pilot Schuldhulp voor ondernemers. Intern Evaluatie- en adviesrapport, 2022.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

29 / 71

schuldhulp. Hierbij is gebleken dat niet alle accountants op de hoogte zijn van het hulpaanbod vanuit de gemeente voor ondernemers met financiële problemen (schuldhulp, bijstand voor ondernemers etc.). De gemeente heeft ook jaarlijks contact met de ondernemersvereniging ZZP Zutphen, met Stichting Binnenstadsmanagement en met de drie broodfondsen in Zutphen (in digitale nieuwsbrieven wordt informatie opgenomen over hulp voor ondernemers die de gemeente Zutphen kan bieden). Intern werkt de zogeheten aandachtsfunctionaris Schuldhulp voor Ondernemers nauw samen met de consulent Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz), met medewerkers van team Ruimte, Economie en Duurzaamheid (RED) en de Stichting Binnenstadsmanagement als vertegenwoordiger van de ondernemers in Zutphen. Het advies uit de genoemde evaluatie van de pilot om nauwer samen te werken met team RED behoeft evenwel nog (meer) navolging zoals medewerkers aangaven in interview. BudgetBuddy en ondernemers Bij BudgetBuddy zijn ZZP’ers en ondernemers ook in beeld. BudgetBuddy werkt samen met de afdeling Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz) van de gemeente. Het gaat om een pilot om ZZP’ers extra te ondersteunen via onder meer een krediet wanneer een onderneming nog levensvatbaar is. Tegenwoordig hoeft een onderneming niet meer te eindigen om in een schuldhulptraject terecht te komen.

BudgetBuddy zet hierbij buddy’s in die zelf ook ZZP’er zijn (geweest).

4.2.4 Preventie gericht op statushouders Stichting VluchtelingenWerk werkt in opdracht van de gemeente Zutphen. Ieder jaar ontvangt VluchtelingenWerk een subsidie van de gemeente. In de subsidiebeschikking staan naast wettelijk verplichte taken ook afspraken over wat de Gemeente Zutphen aanvullend belangrijk vindt. Zo staat hier onder andere in dat VluchtelingenWerk alle statushouders die in de gemeente komen wonen via een eenjarig traject begeleidt met het opstarten van hun leven, zogeheten maatschappelijke begeleiding. Na het eenjarige traject is een statushouder nog steeds welkom bij de spreekuren van VluchtelingenWerk voor eventuele vragen. Het begeleidingstraject kan in sommige gevallen verlengd worden met een half jaar, bijvoorbeeld als VluchtelingenWerk denkt dat een statushouder hier behoefte aan heeft. Voordat VluchtelingenWerk dit doet, zoekt zij naar externe partners zoals Perspectief om de begeleiding over te kunnen nemen en zorgt voor een warme overdracht. Dit heeft voor Vluchtelingenwerk de voorkeur vanwege de hoge taakstelling en beperkte capaciteit van VluchtelingenWerk. Het is daarnaast vooral omdat het ‘gewone’ inwoners van Zutphen zijn (geworden) en men ze niet eindeloos wil behandelen als een speciale doelgroep. Het zijn inwoners die ondersteuning nodig hebben net zoals anderen en hier moet het ondersteunende veld faciliterend zijn.

Als het volledige traject is afgelopen, neemt een vrijwilliger van VluchtelingenWerk de statushouder mee naar Stichting Lokaal. Daar kunnen statushouders die al langer dan twee jaar in de gemeente wonen met hun vragen terecht. Stichting Lokaal, Perspectief en VluchtelingenWerk zitten in hetzelfde gebouw. Dit is een voordeel, omdat de statushouders dan fysiek doorverwezen worden en weten wie ze kunnen aanspreken. Dit zorgt voor regelmatig contact en korte lijnen tussen de organisaties.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

30 / 71

VluchtelingenWerk heeft ook regelmatig contact met BudgetBuddy, die een groepsgewijze training/ cursus verzorgt voor de statushouders op het gebied van financiële administratie. Op welke moment een statushouder deze cursus krijgt, verschilt per persoon, maar zo snel mogelijk na huisvesting in de gemeente. De timing van de cursus moet namelijk aansluiten bij de situatie van de statushouder. Cursus door BudgetBuddy De cursus voor statushouders wordt gesubsidieerd vanuit de middelen ten behoeve van het financieel ontzorgen die het Rijk beschikbaar stelt vanuit de Wet inburgering 2021 zodra de statushouder vanuit het AZC in de woning is gehuisvest. Nieuwkomers krijgen binnen drie maanden een uitnodiging om deel te nemen aan de training, als een verplicht onderdeel. Bijna iedereen komt. Het is een cyclus van zes bijeenkomsten met praktische oefeningen. BudgetBuddy wil de statushouders zo veel mogelijk faciliteren. Als de cursus lastig is door een taalbarrière, is er bijvoorbeeld een tolk. De cursus is een preventief instrument, doordat tijdens de cursus zichtbaar wordt of iemand mogelijk meer ondersteuning of een buddy nodig heeft. Sommige asielzoekers komen het land binnen met informele schulden, bijvoorbeeld vanwege de reis naar Nederland. De druk van de schuldeiser kan groot zijn. Deze informele schulden zijn niet altijd bekend bij de gemeente of bij VluchtelingenWerk.

Het beeld van VluchtelingenWerk is dat individuele statushouders, wat betreft schuldhulp, niet zomaar hun weg vinden op de website van de gemeente. VluchtelingenWerk heeft wel een landelijke website die in veel talen vertaald is en waar actuele informatie op staat. Vanaf dag één kunnen inwoners zich daar inlezen over hoe het in Nederland gaat. Toch werkt het in de praktijk het beste om een combinatie van verschillende methodes, organisaties en individueel maatwerk in te zetten, is het beeld van VluchtelingenWerk. Daarom hecht de organisatie waarde aan het inzetten van een gespecialiseerde organisatie zoals BudgetBuddy voor de cursus.

4.3

Vroegsignalering-activiteiten

In het kader van de wettelijke verplichting tot vroegsignalering neemt de gemeente Zutphen deel aan het Landelijk Convenant Vroegsignalering. Dit convenant is ondertekend door de VNG en de diverse brancheorganisaties van de signaalpartners. Op basis van dit convenant maakt de gemeente afspraken met de afzonderlijke signaalpartners die actief zijn in de gemeente Zutphen over onder andere het moment van melding van het signaal en de terugkoppeling van het resultaat. De uitwisseling van gegevens vindt plaats via een applicatie (RIS Vroeg Eropaf), die tevens als monitoringsysteem dienst doet. Op basis van de meldingen die de partners in dit systeem plaatsen, stelt de gemeente maandelijks een ‘lijst’ op en bepaalt vervolgens de inzet op de verschillende signalen. Niet alle signalen krijgen een opvolging. Dit is bijvoorbeeld niet het geval als: ● een inwoner al bekend is bij schuldhulp. In dat geval wordt doorgegeven aan de consulent schuldhulp dat een vroegsignaal is binnengekomen; ● de hoogte van het doorgegeven signaal van een betalingsachterstand te laag is. De gemeente hanteert een ondergrens van €45,-. Voor bedragen daaronder vindt de gemeente het buitenproportioneel om de inwoner te benaderen;

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

31 / 71

● ●

een inwoner niet meer voorkomt in de basisregistratie persoonsgegevens omdat de persoon is verhuisd, overleden is et cetera, of; een inwoner recent al twee keer is benaderd en/of heeft aangegeven geen hulp te willen.

De signalen zijn ingedeeld naar zwaarte. Stapsgewijs ziet dit er als volgt uit: ● er wordt een brief verstuurd waarin wordt aangegeven dat een betalingsachterstand is gesignaleerd en de inwoner hulp wordt aangeboden; ● als hier niet op wordt gereageerd, wordt bij een betalingsachterstand hoger dan €350,- telefonisch contact gelegd. Er wordt maximaal drie keer gebeld. Wanneer de inwoner niet wordt bereikt, wordt ook weer een brief verstuurd, en; ● als een inwoner in de zwaarste categorie valt, gaat de gemeente op huisbezoek. Wil de inwoner vervolgens ingaan op een hulpaanbod, wordt een intakegesprek op kantoor ingepland. Zowel voor de telefoongesprekken als voor de huisbezoeken zijn werkinstructies opgesteld voor de consulenten voor onder meer hoe alles in het RIS moet worden vastgelegd. Uitvoering in samenwerking met Perspectief De gemeente voert de wettelijke taak van vroegsignalering uit (formele vroegsignalering), in samenwerking met Perspectief. De gemeente ontvangt de signalen in het kader van vroegsignalering, stelt brieven op voor de huurder en verstuurt deze. Blijft reactie uit, dan wordt telefonisch contact gezocht met de huurder en in laatste instantie kan tot huisbezoek worden overgegaan samen met Perspectief.

Incassoprocedure Ieder1, ook in samenwerking met Perspectief Naast de vroegsignalering door de gemeente voert Woonbedrijf Ieder1 op eigen initiatief een incassoprocedure uit. Dit gebeurt al vóórdat de wet in werking trad en gaat dus ook niet over de wettelijk verplichte signalering vanuit schuldhulp. Perspectief loopt ook bij deze procedure mee op huisbezoek bij huurders met betalingsachterstanden. Huisbezoeken door de gemeente worden niet geschakeld met het woonbedrijf om te voorkomen dat inwoners via twee wegen (dubbelop) worden bezocht. De gemeente moet namelijk wel aan de wettelijke plicht voldoen én daarnaast kan er ook sprake zijn van andere schulden (meervoudige schuldenproblematiek). De meldingen van woonbedrijf Ieder1 komen wel bij de Gemeente Zutphen binnen als vroegsignalering via het systeem. Verdere aanpak mag alleen met de gemeente gedeeld na toestemming van de huurder in het kader van de AVG. Doorverwijzing naar en vervolgaanpak van Perspectief Wanneer de gemeente na het in kaart brengen van de problemen van een inwoner concludeert dat het om meervoudige problematiek gaat, wordt de inwoner doorverwezen naar Perspectief. Meervoudige problematiek betekent dat er meer speelt dan alleen financiële problemen. Er zijn bijvoorbeeld ook zorgen op het gebied van WMO en Jeugd. Perspectief kan de overige zaken oppakken.

Er kunnen ook andere partijen zijn, zowel intern (Wmo, jeugd) als extern (bijvoorbeeld bewindvoering, BudgetBuddy, MEE, et cetera). In de figuur over de speerpunten van gemeente Zutphen op het gebied van schuldhulp (pagina 16) is Vroegsignalering speerpunt 2. Het doorverwijzen past bij speerpunt 3 (schuldhulp zonder

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

32 / 71

drempels). Doorverwijzen naar hulp op het gebied van Jeugd en WMO is ook een voorbeeld van integraal werken tussen de verschillende gemeentelijke domeinen. De gemeente kan samen met Perspectief bij een inwoner op huisbezoek gaan om andere (meerdere) redenen dan alleen vanwege een signaal van betalingsachterstand. Na het eerste contact aan de voordeur wordt stapsgewijs verder gegaan. Binnen mogen komen is een volgende stap. Na binnenkomst kunnen bepaalde zaken opvallen, zoals gesloten enveloppen. Doorgaans wordt na een eerste gesprek met een inwoner een vervolggesprek gepland. Dit kan soms het voeren van een motiverend gesprek zijn. En verder kan budgetbeheer parallel gaan lopen met begeleiding en ondersteuning vanuit andere domeinen. Ervaring vroegsignalering VluchtelingenWerk Vroegsignalering is voor statushouders zeer waardevol in de situatie dat zij bijvoorbeeld maandenlang geen zorgverzekering of huur betalen. In het verleden hoorde VluchtelingenWerk hier echter weinig over. Vanuit overleg tussen VluchtelingenWerk en de gemeente om dit onderwerp voor VluchtelingenWerk inzichtelijker te krijgen, kwam ter sprake dat statushouders niet altijd in gesprek willen met de gemeente of de deur niet voor de gemeente open willen doen.

Vanuit de korte lijntjes die VluchtelingenWerk heeft met de statushouders die zij begeleiden, denkt de organisatie dat het helpend zou zijn als zij de signalen van vroegsignalering ook zouden krijgen. Tegelijkertijd is het ook duidelijk dat privacywetgeving hierbij een drempel is. Het is binnen de privacywetgeving moeilijk tot onmogelijk om Vluchtelingenwerk privacygevoelige informatie te geven vanuit Vroegsignaleringsignalen. De wetgeving rond Vroegsignalering is er niet op ingericht om de schotten tussen de gemeente en Stichting Vluchtelingenwerk te slechten. Perspectief brengt, net als BudgetBuddy, de problematiek in beeld. Waar nodig volgt daarna tijdelijke ondersteuning in de vorm van budgetbeheer door de gemeente. Gelijktijdig of achtereenvolgens kan dan andersoortige ondersteuning vanuit de gemeente en verschillende partijen worden geboden. Nadat een traject is afgebouwd, neemt de gemeente de nazorg op zich. De laatste drie maanden van het traject staan dan in het teken van het weer overnemen van de eigen financiën door de cliënt. Dit is in de figuur op pagina 14 over de speerpunten van de gemeente, terug te leiden naar speerpunt 1, preventie (van een terugval). Betrokkenheid BudgetBuddy na vroegsignalering Vanuit vroegsignalering komen de gemeente en Perspectief vaak terecht bij BudgetBuddy om de inwoners naar hen door te verwijzen.

De gemeente en Perspectief hebben vaak al wel een eerste indruk van de situatie vanuit de signalen die ze hebben gekregen, maar het lukt niet altijd om een huisbezoek te doen of genoeg duidelijkheid over de situatie te krijgen. Door BudgetBuddy vroeg te betrekken kunnen schuldhulptrajecten voorkomen worden. Er zijn verschillende overlegvormen op het gebied van schuldhulp. Voor de integrale aanpak van de beleidsuitvoering is het noodzakelijk dat samenwerking tussen verschillende teams binnen de gemeente en met externe partners wordt afgesproken en vormgegeven. Deze overleggen zijn voor schuldhulp in de breedte bepaald. Zaken rondom preventie en vroegsignalering maken hier deel van uit, net als het verloop van een traject of de aanpak van nazorg.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

33 / 71

4.4

Interne en externe samenwerking

Interne samenwerking Het is noodzakelijk dat medewerkers van team schuldhulp en medewerkers van andere teams van de Gemeente Zutphen regelmatig en structureel samenwerken en informatie uitwisselen. Er zijn zowel informele als formele overlegmomenten. Op managementniveau is afgesproken dat de aard en frequentie van overleggen globaal wordt gehouden (geen casuïstiek). Voor de bekendheid van de consulenten schuldhulp bij collega’s van andere teams wordt ten minste maandelijks contact onderhouden om kenbaar te maken wat er bij schuldhulp wordt gedaan. Zo kunnen consulenten controleren of inwoners die in regeling X zitten ook recht hebben op regeling Y. Het betreft geen bestandsuitwisseling; er wordt naar aanleiding van het inkomen / vermogen van de inwoners gekeken of ze recht hebben op bepaalde minimavoorzieningen en als dat zo is, volgt een doorverwijzing. 18

4.4.1

Doorverwijzing naar ketenpartners

De gemeente Zutphen zet in doorverwijzing en vervolgaanpak veel weg bij externe organisaties. Dit is ook vastgelegd in beleid. We bespreken in deze deelparagraaf de belangrijkste samenwerkingen die (preventieve) schuldhulp betreffen. Samenwerking en overleg ketenpartners Met BudgetBuddy, Perspectief en VluchtelingenWerk vindt vanuit team Schuldhulp ieder kwartaal het zogeheten BOOM overleg plaats: budgetondersteuning op maat. Hier wordt de stand van zaken besproken over verschillende onderwerpen. Vanuit dit overleg is ook een casuïstiekoverleg ontstaan dat ieder kwartaal plaatsvindt omdat BudgetBuddy aangaf bij de gemeente meer problemen tegen te komen. Dit overleg gebeurt samen met team Schuldhulp en Perspectief en is gericht op het verbeteren van de aanpak, het kijken naar elkaars rol en samen te kijken naar bepaalde kwetsbare groepen. Men wil elkaar scherp houden wat betreft ‘wie doet wat / bij wie hoort wat’ om ook betere inschattingen te maken welke partij het meest geschikt is voor de begeleiding. Daarnaast zou volgens geïnterviewden een dergelijk overleg ook tot verbreding van kennis leiden over de werkwijze van de andere partijen en de mogelijkheden die er zijn.

Netwerkbijeenkomsten In de gemeente zijn er ongeveer iedere zes weken bijeenkomsten van Stichting Verbindkracht, een burgerinitiatief en platform waar ongeveer 35 betrokkenen op hun eigen manier bezig zijn met financiën, armoede en schulden. Het platform organiseert bijeenkomsten met als doel om elkaar te leren kennen en informatie uit te wisselen, zowel algemeen als over specifieke onderwerpen en thema’s. Omdat het platform zo groot is, is er niet per

18 In de ambtelijke reactie is gewezen op het bredere kader van de samenwerking, waarvoor ge-

structureerd overleg is ingericht. De geluiden daarover in de interviews in het kader van dit rekenkameronderzoek is dat deze in ieder geval qua frequentie voor verbetering vatbaar zijn om de samenwerking over de beleidsvelden heen te faciliteren. Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

34 / 71

definitie uitgebreide samenwerking tussen de betrokkenen. Ook is niet iedereen bij iedere bijeenkomst aanwezig. Toch zorgt het platform ervoor dat men elkaar ontmoet en sluit ook de gemeente regelmatig aan. De bijeenkomsten vinden ook plaats op ontmoetingsplekken voor bewoners, zoals Wijkcentrum Lighthouse (Stichting Cornerstone). Samenwerking met BudgetBuddy BudgetBuddy (voorheen: Schuldhulpmaatje) biedt inwoners van Zutphen en Warnsveld gratis ondersteuning bij vragen en zorgen over geld. Dit gebeurt door ‘buddy’s’ in te zetten, die de hulpvrager ondersteunen. De buddy’s maken financiële zaken inzichtelijk en de hulpvragers krijgen indien nodig verdere begeleiding bij het traject van schuldhulp door de gemeente. BudgetBuddy Zutphen werkt met 36 vrijwilligers en is samen met Berkelland en Oost-Gelre verreweg de grootste in de regio, ook qua aantallen hulpaanvragen. Tot nu toe sluit het aantal buddy’s aan bij de omvang van de hulpvraag. BudgetBuddy werkt ook met studenten van meerdere opleidingen zoals ROC Aventus / Saxion. De studenten lopen na de landelijke training mee als buddy en blijven dan minimaal een jaar inzetbaar. Op jaarbasis fungeren op deze manier vijf buddy’s. BudgetBuddy Zutphen is ook een erkend leerbedrijf en werkt met stagiaires. BudgetBuddy laat zich door de stagiaires ook adviseren over het bereiken van jongeren.

Tot slot bestaat er ook een lesprogramma in samenwerking met het Kompaan college over geld en schulden. Inwoners melden zich bij de gemeente en kunnen, afhankelijk van de problematiek en de hulpvraag, naar BudgetBuddy worden doorverwezen. Ongeveer de helft van het aantal hulpvragers die BudgetBuddy ondersteunt, komt via een melding bij de gemeente bij hen terecht. Verder melden inwoners zich bij BudgetBuddy aan via maatschappelijk werk, ambulante zorginstellingen en de kerkelijke achterban. Ook melden inwoners zich zelfstandig aan, bijvoorbeeld via de website of bij de spreekuren van BudgetBuddy. Betrokkenheid bij schuldhulptraject Op het moment dat iemand zich bij de gemeente meldt, maakt de gemeente een kort verslag met een verzoek of deze persoon ook ondersteund kan worden vanuit BudgetBuddy. BudgetBuddy doet vervolgens een intakegesprek, op basis waarvan iemand gekoppeld wordt aan een buddy. De doorlooptijden van trajecten kunnen verschillen. Bij langere trajecten is het vaak zo dat BudgetBuddy vooral op afstand nog een motiverende rol heeft. Als er dan een complexe brief komt, kan BudgetBuddy nog een keer gebeld worden. Dit gebeurt ook om de motivatie hoog te houden als het schuldhulptraject is afgelopen en men het weer zelf moet doen. Dan loopt de organisatie nog een paar weken of maanden mee om deze persoon te ondersteunen.

Samenwerking met (nood)fonds SUN De wet- en regelgeving is niet altijd toereikend om inwoners (meteen) voldoende te helpen. Een voorbeeld hiervan uit de praktijk is iemand die hier een huis toegewezen krijgt en vervolgens bij de gemeente een uitkering aanvraagt, maar de uitkering nog niet heeft (en het huis wel). De aanvraag van een uitkering kan immers tot zes weken duren. In dat geval kan er ook een beroep worden gedaan op een noodfonds. Stichting Urgente Noden Zutphen (hierna: SUN Zutphen) is een overkoepelende organisatie waar de Gemeente Zutphen nauw mee samenwerkt. De gemeente heeft financiële afspraken met SUN die voor hen taken uitvoert. Daarnaast zijn er ook andere organisatie die

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

35 / 71

financiële noden van inwoners kunnen ledigen. SUN bestaat officieel sinds het begin van 2024. SUN Zutphen geeft steun aan inwoners van Zutphen en Warnsveld die in nood zijn en geen beroep kunnen doen op andere regelingen. Afgelopen jaar (2024) zijn er ongeveer 100 aanvragen gedaan bij stichting SUN. Daarnaast zijn er vele specifieke organisaties waaronder fondsen met een kerkelijke signatuur. Caritas is hier een voorbeeld van. De gemeente financiert de operationele kosten van SUN Zutphen, maar de stichting ontvangt ook geld van een drietal lokale fondsen. SUN Zutphen werkt samen met convenantpartners, wat betekent dat een particulier niet rechtstreeks bij SUN Zutphen een aanvraag doet. Er is afgesproken met de gemeente dat de SUN Zutphen geen inkomenscheck doet ten aanzien van een aanvraag. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt dan bij convenantpartners zoals Perspectief, Ambulante zorg Oost, IJsselzorg en Trajectum. De partners controleren niet alleen de financiële situatie en of er sprake is van een urgente nood, maar kijken ook naar andere leefgebieden. Juist om deze reden geeft SUN Zutphen aan op deze manier te willen werken met professionele zorg- en hulporganisaties en niet met vrijwilligersorganisaties. SUN heeft veel contact met de gemeente en ook met de intermediairs die de aanvragen doen.

4.5

Constateringen

Uit de interviews met partnerorganisaties en inwoners kwam naar voren hoe de uitvoering van het beleid voor hen uitpakt. Hieronder zijn deze bemerkingen weergegeven. Het betreft enerzijds bemerkingen van de partnerorganisaties en inwoners en anderzijds bemerkingen van de rekenkamer. De bemerkingen zijn gerubriceerd per paragraaf: preventie activiteiten, vroegsignalering en interne en externe samenwerking.

4.5.1 Constateringen ten aanzien van preventie activiteiten Niet alle inwoners worden bereikt Ondanks vroegsignalering en preventie blijven bepaalde groepen, zoals werkende armen en ouderen vaak buiten beeld. Dit zorgt ervoor dat zij pas laat of soms helemaal geen hulp krijgen. Door gemeente als doelgroep benoemde groepen Gezinnen met inwonende minderjarige kinderen en jongeren zijn in het gemeentelijk beleid opgenomen als doelgroep. Voor een deel van de jongeren is financiële educatie beschikbaar (zie hoofdstuk 4.2) maar niet voor alle. Voor gezinnen met minderjarige kinderen is geen speciaal beleid: de gemeente zegt in de uitvoering speciale aandacht te besteden aan deze groep, hoewel het de rekenkamer niet duidelijk is hoe dat eruit ziet. Financiële educatie van inwoners Er is onvoldoende financiële educatie, vooral voor jongeren. Een inwoner gaf aan dat scholen hierin een rol kunnen spelen door jongeren beter voor te bereiden op zaken als verzekeringen en belastingen. Daarnaast blijkt dat er sommige inwoners, zelfs na een schuldhulptraject, onvoldoende financiële vaardigheden hebben om duurzaam zelfstandig te blijven. Structurele hulp nodig voor een deel van de inwoners

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

36 / 71

Voor sommige inwoners is tijdelijke schuldhulp niet voldoende; zij hebben langdurige begeleiding nodig om niet opnieuw in financiële problemen te komen. Budgetbeheer wordt door sommige eerdere ontvangers van schuldhulp als essentieel ervaren om hun financiën op orde te houden. De gemeente biedt nazorg, maar deze lijkt nog niet altijd voldoende afgestemd op de behoefte aan langdurige begeleiding. Onbekendheid met beschikbare regelingen Tijdens interviews met inwoners en maatschappelijke organisaties en uit het veldwerk wordt vaak het signaal afgegeven dat inwoners onvoldoende weten welk hulpaanbod er is, of zij daar recht op hebben en hoe zij dit kunnen krijgen. Inwoners geven aan dat zij pas via maatschappelijke organisaties ontdekten welke regelingen er zijn, omdat de gemeente hier niet actief over informeerde. Dit kan betekenen dat inwoners hulp mislopen die hen financieel zou kunnen ontlasten. Overzicht hulpaanbod Het aanbod is groot en het verkrijgen ervan voor een deel van de inwoners te complex Van inwoners die hulp zoeken wordt, zeker in het begin, best veel gevraagd. Dit speelt breder dan hulp vragen bij schulden. Een inwoner die voor het eerst financiële moeilijkheden heeft, kan hulp krijgen via onder andere: ● de gemeente.

Afhankelijk van of de inwoner bijstand ontvangt, moet hij bewijzen dat hij een laag inkomen heeft, per regeling controleren of hij er recht op heeft, en daarna per regeling aanvragen of bewijzen waar die hulp precies voor nodig is (bijv. kosten gerelateerd aan kind, hoge medische kosten, speciale uitgave zoals nieuwe koelkast, sport en hobby); ● de Voedselbank. Aanmelden, daarna een gesprek; ● BudgetBuddy. Aanmelden, verkennend gesprek, ‘papierwinkel’ doornemen; ● (gemeentelijke) schuldhulp of Vroegsignalering. Aanmelden, gesprek, ‘papierwinkel’ doornemen; ● belastingteruggave. Aanvraag doen bij Tribuut; ● stichting SUN. Aanmelden via ketenpartners, dan hulp. En; ● stichting Caritas. Hulpvraag stellen, inkomen delen, dan hulp. Er is daarnaast nog specifieke hulp, zoals de Energiebank, voedselbank voor dieren en de kledingbank. Het aanmelden of aanvragen heeft niet altijd veel om het lijf en dit wordt deels ook door hulpverleners gedaan. De gemeente en ketenpartners proberen de drempel zo laag mogelijk te houden. Inwoners met geldzorgen hebben echter geldgerelateerde stress en vaak ook andere ‘kopzorgen’. Zij zijn niet altijd digitaal vaardig en/of spreken weinig Nederlands en/of zijn laaggeletterd en/of analfabeet. Een deel van deze groep krijgt ook ondersteuning op andere domeinen, zoals op het gebied van inburgering, jeugdhulp, maatschappelijk werk et cetera.

Dit alles zorgt dat het lastig kan zijn om te weten welke hulp er beschikbaar is, hoe ze die ontvangen, en tenslotte overzicht te krijgen over alle benodigde stappen, formulieren en afspraken. (Empathische) hulp bij dit proces is voor inwoners met geldzorgen onmisbaar, zeker als hun situatie complex is. Informatievoorziening Informatie is wel zichtbaar, niet altijd goed vindbaar De Gemeente Zutphen heeft campagnes opgezet en verspreidt informatie via onder andere bushokjes en buurtcentra. Dit draagt bij aan de zichtbaarheid van schuldhulp.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

37 / 71

Wel ervaren sommige inwoners bureaucratische drempels zoals onduidelijke aanvraagprocedures en moeilijk vindbare formulieren. De gemeentelijke website wordt als niet gebruiksvriendelijk genoeg ervaren, wat zelfstandig aanvragen bemoeilijkt. Hulp vragen is ingewikkeld Ervaren bureaucratische drempels Inwoners lopen soms vast op ingewikkelde aanvraagprocedures. Een voorbeeld hiervan is iemand die bijzondere bijstand wilde aanvragen en daarvoor meerdere keren telefonisch contact moest opnemen met verschillende afdelingen.

4.5.2 Constatering t.a.v. activiteiten rondom vroegsignalering Actieve vroegsignalering en proactieve benadering De gemeente Zutphen werkt samen met woningcorporaties, zorgverzekeraars en energiebedrijven om betalingsachterstanden vroegtijdig te signaleren. Hierdoor worden inwoners met financiële problemen eerder opgemerkt.

4.5.3 Constateringen t.a.v. interne en externe samenwerking Samenwerking met de ketenpartners Organisaties zoals Budget Buddy en Perspectief spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van inwoners en werken nauw samen met de gemeente. Dit netwerk zorgt ervoor dat inwoners op meerdere manieren in contact kunnen komen met hulp. Er wordt goed gebruik gemaakt van initiatieven uit de gemeente: zo is Stichting Lokaal ooit begonnen met Wijkcentrum Waterkracht en dit is inmiddels een centraal punt in de wijk als het gaat om (verwijzen naar) hulp bij armoede en schulden. Daarnaast is er veelvuldig contact tussen de consulenten Wmo, werk en inkomen en Schuldhulp en de medewerkers van Perspectief, maar minder tussen de consulenten Jeugdhulp en Perspectief. In het kader van afstemming en integrale aanpak is dit een verbeterpunt. Afstemming tussen gemeente en ketenpartners Er zijn situaties waarin inwoners tussen instanties worden doorgestuurd zonder daadwerkelijke hulp te krijgen. Een inwoner werd door de gemeente naar haar bewindvoerder gestuurd, terwijl de bewindvoerder haar juist terug verwees naar de gemeente. De samenwerking tussen de gemeente en maatschappelijke organisaties zoals Perspectief en BudgetBuddy verloopt grotendeels goed, maar is niet altijd optimaal.

In sommige gevallen sluiten hulptrajecten niet goed op elkaar aan, waardoor inwoners tussen instanties worden doorgestuurd zonder concrete hulp te krijgen. Ook is er een risico dat niet alle organisaties over dezelfde informatie beschikken, waardoor inwoners soms afhankelijk zijn van toevallige ontmoetingen om de juiste hulp te vinden. Kwetsbaarheid van externe inzet en vrijwilligers De Gemeente Zutphen maakt bij de uitvoering van schuldhulp gebruik van de inzet van vrijwilligers en externe organisaties. Hoewel dit zorgt voor betrokken en flexibele ondersteuning, kán dit de dienstverlening kwetsbaar maken. Bij personele wisselingen of afname van vrijwillige inzet kan dit direct gevolgen hebben voor het aanbod.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

38 / 71

Buurtcentra en formuliereninloop zijn succesvol in het bereiken van inwoners, maar er is ongelijke spreiding over Zutphen Buurtcentra en inloopspreekuren voor hulp bij formulieren werken goed en verlagen de drempel voor inwoners om hulp te vragen. In bepaalde wijken is dit een toegankelijk vangnet, maar niet overal is het aanbod even goed geregeld. Dit kan leiden tot ongelijkheid in de ondersteuning tussen verschillende delen van Zutphen.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

39 / 71

4.6

Profielen vanuit het perspectief van inwoners I

Jonge man van begin twintig zonder eigen woning Deze inwoner is begin twintig en heeft een verleden in de jeugdzorg. Zijn schuldenproblematiek begon al op jonge leeftijd doordat hij in aanraking kwam met criminaliteit en daar boetes aan overhield, die ongemerkt opliepen, omdat ze niet bij hem terecht kwamen. Op zijn achttiende moest hij de jeugdzorg verlaten en kwam in een kamer te wonen met om hem heen volwassenen, waarvan een aantal ook drugs gebruikten. Hij kwam ook met beperkte begeleiding ‘in de maatschappij’ vanuit een gesloten systeem, maar had op dat moment wel zo’n €8.000,- schuld. Hij had geen ervaring met zelfstandig wonen of financiële verantwoordelijkheid. Hij voelde zich overweldigd, zag geen kans om een succesvol leven opbouwen met de schuld zoals die was, en maakte daardoor onverstandige keuzes. Binnen korte tijd ontstonden er meer schulden, nu opgelopen tot zo’n €30.000,-. Pogingen om zelfstandig te wonen mislukten, onder meer vanwege een relatiebreuk. Nu logeert hij wisselend bij vrienden of zijn moeder, maar vanwege de strakke regels rond bijstand kan hij nergens formeel wonen zonder anderen financieel te benadelen. Hij ervaart structurele stress door zijn instabiele woonen leefsituatie. Hulp zoeken bij zijn schuld vond hij aanvankelijk moeilijk vanwege schaamte. Inmiddels ontvangt hij ambulante begeleiding, die hem helpt bij het structureren van zijn leven.

Toch ondervindt hij drempels, zoals het feit dat hij eerst een stabiel inkomen moet hebben voordat hij het schuldsaneringstraject officieel kan starten. Hij is gemotiveerd om aan zijn toekomst te werken. Hij pleit voor betere nazorg na jeugdzorg. Ook vindt hij dat informatie over hulp bij schulden veel toegankelijker moet zijn. Jongeren als hij weten vaak niet waar ze moeten beginnen. Helpend: - De begeleiding van Pactum hielp met structuur, motivatie en contact leggen met ander organisaties. De kortere looptijd van de schuldsanering verlaagt de drempel om het traject op te starten. Tips: - Zorg dat het veel makkelijker te vinden is welke hulp er is bij schulden, en zorg dat die informatie gericht is op jongeren. - Verbeter de nazorg bij het verlaten van de jeugdzorg. Heb aandacht voor financiën, wonen en werk.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

40 / 71

Gescheiden man van rond de zestig jaar Deze inwoner is rond de zestig jaar en woont al langer dan 5 jaar in Zutphen. Hij is vader van twee kinderen en heeft een lange periode van financiële onzekerheid achter de rug. Na zijn scheiding raakte hij in een neerwaartse spiraal van verhuizingen, tijdelijke woonoplossingen en psychische klachten, waaronder een depressie. De financiële problemen ontstonden onder andere doordat hij na zijn scheiding als huisman zonder vast inkomen niet in aanmerking kwam voor reguliere huurcontracten. Zijn spaargeld sloot hem uit van toeslagen, terwijl hij in korte tijd veel spaargeld verloor door dure particuliere huurwoningen. Ondanks zijn pogingen om zijn leven op orde te krijgen, ervoer hij veel weerstand en wantrouwen bij instanties. Hij kreeg eens te horen dat hij zijn spaargeld 'te snel' had uitgegeven, wat hem diep raakte. Dit zorgde voor terughoudendheid om hulp te zoeken. Pas later kreeg hij toegang tot ondersteuning. Ook kreeg hij hulp via Zutphense maatschappelijke organisaties. Deze inwoner is inmiddels actief als vrijwilliger en helpt anderen in armoede. Toch blijft hij het systeem als kil en bureaucratisch ervaren. Volgens hem ligt er te veel nadruk op regels en te weinig op de mens. Gesprekken met de gemeente zijn vaak technisch en weinig empathisch.

Hij pleit voor inloopspreekuren met meerdere instanties, zodat inwoners niet van loket naar loket hoeven. Ook vindt hij dat ambtenaren beter getraind moeten worden in communicatie met kwetsbare inwoners. Helpend: - Door contact met maatschappelijke organisaties (zoals Perspectief) kon hij zijn netwerk uitbreiden en steun vinden. - Vrijwilligerswerk hielp hem mentaal én sociaal om uit een isolement te komen. Tips: - Organiseer inloopspreekuren waar alle belangrijke organisaties aan tafel zitten, met directe hulp en één aanspreekpunt. - Train gemeentemedewerkers in empathisch en mensgericht communiceren met inwoners.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

41 / 71

Gestopte zelfstandig ondernemer van middelbare leeftijd Deze inwoner is een voormalig zelfstandig ondernemer die jarenlang trainingen gaf op het gebied van persoonlijke ontwikkeling. Zijn onderneming liep aanvankelijk goed, maar in de laatste jaren stagneerde de instroom van nieuwe klanten. Hij bleef investeren in zijn zaak, maar het gebrek aan inkomsten leidde uiteindelijk tot schulden. Hij merkte pas dat het niet meer ging, toen het te laat was. Op aanraden van een vriend kwam hij in contact met de gemeente om de mogelijkheden van de BBZ-regeling te verkennen. Hoewel de gemeente vertrouwen had in zijn nieuwe ondernemersplan en een lening wilde verstrekken, besloot deze ondernemer het plan niet door te zetten. Hij wilde niet opnieuw risico’s aangaan en koos bewust voor schuldsanering. Tijdens dat traject werd hij begeleid door een consulent van de gemeente. Hij vond werk in loondienst. Door omstandigheden in zijn team raakte hij in een burn-out en moest zijn werk beëindigen. Inmiddels is deze inwoner schuldenvrij en heeft nieuw werk. Hij pleit voor meer preventie, betere communicatie met ondernemers en aandacht voor de psychologische impact van schulden. Ook ziet hij kansen voor educatie en vroegsignalering. Helpend: - Zijn eigen keuze om zijn onderneming te stoppen en schuldsanering aan te vragen werd goed ondersteund.

- Via zijn ervaring als ervaringsdeskundige helpt hij nu anderen. Tips: - Zorg voor duidelijke communicatie over de hulp die er is voor ondernemers, ook via de Kamer van Koophandel. - Combineer financiële hulp met mentale begeleiding en aandacht voor de menselijke kant.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

42 / 71

Alleenstaande weduwe Deze inwoner is begin zeventig jaar en had zeer langdurig te maken met schulden en financiële onzekerheid. Haar problemen begonnen in 2008, toen zij en haar partner verzeild raakten in een situatie waarbij zij tijdelijk drie woningen tegelijk moesten bekostigen. Dit leidde tot een schuld van circa €25.000,-. Ondanks hun inspanningen om aan hun verplichtingen te voldoen, kwamen zij op een lange wachtlijst terecht voor schuldsanering. Na aandringen kwam daar versnelling in, maar de ervaring met bewindvoering was volgens deze inwoner verschrikkelijk. Er werd nauwelijks met hen gecommuniceerd en brieven van de bewindvoerder werden als stigmatiserend ervaren. Bovendien gaf de bewindvoerder de rechtbank volgens haar onjuiste informatie, waardoor ze niet succesvol uit het traject kwamen en de schulden zelf moesten aflossen. Toen haar partner overleed, verslechterde haar situatie nog verder. Hij had geen begrafenisverzekering, waardoor zij opnieuw financiële druk ervoer. Zij is nu bijna schuldenvrij, na twintig jaar aflossen. Zij voelde zich lang eenzaam en ervoer veel schaamte. Wel heeft zij een hecht netwerk in de buurt dat haar opving en haar zelfs hielp om opnieuw in contact te komen met de gemeente. Haar ervaring met woningaanpassingen was echter teleurstellend: toezeggingen werden ingetrokken of niet nagekomen.

Zij voelt zich vaak niet serieus genomen door instanties. Zij pleit voor respectvolle behandeling en echte opvolging van hulp. Helpend: - Ze kreeg hulp doordat een buurman een bericht stuurde naar de gemeente. De gemeente nam daarna contact met haar op. - Een tijdelijke huursubsidie gaf haar de nodige hulp. Tips: - Zorg voor een respectvolle communicatie bij bewindvoeringstrajecten en zorg voor de anonimiteit. - Volg beloften vanuit de gemeente echt op, anders verdwijnt het vertrouwen.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

43 / 71

Alleenstaande ondernemer, herstellend van depressie, midden veertig Deze ondernemer van midden veertig werkt al rond de vijftien jaar als ZZP’er in de bouw. Als zzp’er had hij geen vangnet toen hij te maken kreeg met operaties en een heftige relatiebreuk, wat leidde tot financiële problemen. Na een depressieve periode verloor hij het overzicht over zijn administratie. Hij opende geen post meer en vermeed contact met schuldeisers, wat resulteerde in dreigende huisuitzetting. Hij kreeg via de gemeente Zutphen hulp, nadat een consulent voor ondernemers hem laagdrempelig bleef benaderen met appjes. Dat persoonlijke contact was voor deze ondernemer het keerpunt. Hij werd geholpen bij het openen van brieven, het ordenen van zijn schulden en het aanvragen van regelingen. Zo kreeg hij onder meer financiële ondersteuning om zijn huur en energiekosten te betalen. Via de Wmo kreeg hij begeleiding en ondersteuning bij zijn herstel. Het schuldhulptraject gaf hem lucht en ruimte om eerst aan zijn mentale gezondheid te werken voordat hij weer zou gaan werken. Deze inwoner wil in de toekomst weer aan de slag, maar weet nog niet of dat als zzp’er of in loondienst zal zijn. Hij geeft aan dat schuldhulp voor zelfstandig ondernemers onvoldoende bekend is. Hij dacht dat hij nergens recht op had. Pas door toeval en vasthoudende consulenten ontdekte hij dat er wel degelijk regelingen bestaan.

De laagdrempelige, mensgerichte aanpak maakte voor hem het verschil. Hij vermoedt dat hij anders ‘onder een brug’ zou zijn geëindigd. Helpend: - Laagdrempelig contact via de wijk en het blijven pushen van gemeentemedewerkers hielpen hem om de eerste stap te zetten. - Gemeente zorgde voor rust in zijn situatie door huurachterstand over te nemen en regelingen aan te vragen. Tips: - Communiceer actiever dat ook zzp’ers recht hebben op hulp van de gemeente bij schulden. - Zorg dat de consulenten tijd hebben om actief en regelmatig persoonlijk contact te leggen als er iets speelt.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

44 / 71

Gestopte zelfstandige ondernemer, eind vijftig Deze inwoonster is eind vijftig en werkte jarenlang als zelfstandig ondernemer totdat zij door ziekte haar werk moest staken. Na beëindiging van haar bedrijf kwam zij in de bijstand en verhuisde met hulp van maatschappelijk werk naar Zutphen. De eerste periode was moeilijk, mede doordat zij niet direct een uitkering ontving en daardoor al direct schulden opbouwde, bijvoorbeeld met de huur. Toen zij eenmaal in Zutphen woonde, wist zij niet van de regelingen die er bestonden voor inwoners in haar situatie. SchuldHulpMaatje (nu Budget Buddy) hielp haar bij het ontdekken van voorzieningen zoals de Meedoen-regeling, vergoeding voor chronisch zieken en stichting Caritas. Ook kreeg zij hulp bij het aanvragen van de gemeentepolis, iets wat zij zonder hulp waarschijnlijk had gemist. Ze vond het eerste contact met de gemeente afstandelijk een afhoudend. Deze inwoner regelt het liefst alles zelf, maar liep tegen onduidelijke websites en omslachtige aanvraagprocedures aan. Ze moest meerdere keren bellen voor formulieren, terwijl de drempel om hulp te vragen al hoog was. Desondanks is zij dankbaar voor de hulp die zij uiteindelijk ontving. Ze loste informele schulden aan familie af en voelt zich daar trots op. Ze benadrukt dat toegankelijkheid en heldere informatie cruciaal zijn voor inwoners die, zoals zij, op het randje leven.

Helpend: - De hulp van SchuldHulpMaatje was belangrijk: die wees haar op regelingen die ze eerder niet kende. - Zelfstandigheid én het bijhouden van een eigen systeem (zoals een ‘aanvraagagenda’) hielpen om grip te houden. Tips: - Maak aanvraagprocedures eenvoudiger en duidelijker, digitaal en ook telefonisch. - informeer nieuwe inwoners actief en persoonlijk over de bestaande regelingen.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

45 / 71

5. Doelbereik van uitvoering Dit hoofdstuk gaat in op de volgende onderzoeksvragen: 3) Welke resultaten heeft de gemeente Zutphen geboekt en hoe verhouden deze zich tot de doelstellingen van het beleid? 4) Op welke manier wordt de voortgang bijgehouden? 5) Voldoet de gemeente Zutphen aan de normen gesteld in de Wet gemeentelijke schuldhulp (Wgs) zover deze betrekking hebben op preventie en vroegsignalering? De rekenkamer heeft deze vragen in eerste instantie onderzocht vanuit het perspectief ‘wat heeft de gemeente zelf in beeld?’ Het gaat om kwantitatieve gegevens die hierna in de eerste paragraaf worden gepresenteerd en geanalyseerd. Er is voor gekozen om, daar waar het zicht van de gemeente niet volledig bleek, geen aanvullend onderzoek uit te voeren om alsnog voortgang, resultaten of doelbereik in beeld te brengen. De rekenkamer heeft wel aanvullend onderzoek laten doen naar de uitwerking van het beleid voor de inwoners. De ervaringen van inwoners en interviews met een groep maatschappelijke organisaties uit het vorige hoofdstuk, de zogeheten kwalitatieve gegevens, vormen hiervoor de input. Ook dit hoofdstuk start met de bevindingen die tezamen een antwoord geven op de onderzoeksvragen. De bevindingen worden vervolgens toegelicht in de navolgende paragrafen.

Evenals het vorige hoofdstuk wordt ook dit hoofdstuk afgesloten met ervaringen van inwoners met het aanbod van preventie en vroegsignalering. Bevindingen Monitoring: •

•

•

de gemeente Zutphen verzamelt cijfers over schuldhulp via kwartaal- en jaaroverzichten, maar hierin ontbreekt structurele informatie over preventie, vroegsignalering en ondernemers; voor preventie en financiële educatie zijn in het beleid geen prestatie-indicatoren opgenomen, mede vanwege de moeilijk meetbare aard van preventieve inspanningen; de prestatie indicator die is opgenomen betreft schuldhulp als geheel: 15 % van de ontvangen signalen van betalingsachterstanden leidt tot een eerste gesprek. Mede hierdoor heeft de gemeente geen gestructureerd zicht op de voortgang van de maatregelen op het punt van preventie en financiële educatie.

Resultaten/effecten van preventie en vroegsignalering algemeen: ●

●

●

het aantal huishoudens in Zutphen met problematische schulden daalde aanvankelijk zoals beoogd, maar nam in 2023 weer toe. Wel ligt het cijfer iets onder het landelijk gemiddelde. inwoners met (beginnende) schulden die bereikt worden, hebben baat bij vroegsignalering en preventieve maatregelen. Ondanks laagdrempelige contactmogelijkheden in de wijk is de bekendheid van het aanbod een van de grootste struikelblokken. het beperkte aanbod van financiële educatie is ook een struikelblok om inwoners

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

46 / 71

met (beginnende) schulden te bereiken. Resultaten/effecten van preventie en vroegsignalering specifiek: •

•

•

5.1

Preventie: de gemeente bereikt inwoners via formuliereninloopspreekuren en samenwerking met ketenpartners, maar ervaart voor een groter bereik drempels bij inwoners zoals schaamte, onbekendheid met hulp en formele procedures. Laagdrempelige aanwezigheid van hulpverleners in wijken blijkt effectief, maar bereikt niet iedereen die hulp nodig heeft. Preventieve educatie: het aanbod voor statushouders heeft een belangrijke preventieve werking. Dergelijke educatie bestaat voor een deel, maar niet voor alle jongeren, en andere kwetsbare groepen zoals (alleenstaande) ouders worden niet bereikt. Vroegsignalering: slechts een klein percentage van de vroegsignalen leidt uiteindelijk tot daadwerkelijke hulp of doorverwijzing, ondanks intensieve opvolging via brieven, telefoontjes en huisbezoeken.

Monitoring en rapportage van voortgang

5.1.1 Algemeen beeld schuldhulp Met het beleid wil de gemeente Zutphen bereiken dat: 1.

inwoners eerder schuldhulp vragen als het nodig is, en

2.

er minder problematische schulden ontstaan.

Door middel van preventie en vroegsignalering wil de gemeente Zutphen wil het aantal huishoudens dat zich jaarlijks meldt voor schuldhulp omlaag brengen. Het CBS schat het aantal huishoudens met problematische schulden op 2.000. Een aanvankelijke lichte daling van dit cijfer in 2021 zet niet door en in 2023 is het aandeel zelfs hoger dan in de drie voorgaande jaren - overigens gaat deze trend grofweg gelijk op met Nederland. 19 20 Tabel 5.1 Aantal en aandeel huishoudens in schuld in Zutphen t.o.v. landelijk Aantal huishoudens Aandeel Zutphen T.o.v. Aandeel Nederland Nederland 2020 1.790 8,1% Licht boven 7,9% 2021 1.720 7,7% Licht boven 7,4% 2022 1.790 7,9% Licht onder 8,1% 2023 1.940 8,6% Licht onder 8,8%

19 CBS, dashboard Schuldenproblematiek in beeld, geraadpleegd op 29 oktober 2024. 20 Navraag leert dat het CBS de cijfers over 2024 eind november 2025 publiceert. Pas in de zomer

zijn alle data aangeleverd om voor Zutphen alvast onderzoek uit te voeren. Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

47 / 71

5.1.2 Specifiek beeld preventie en vroegsignalering: meten en rapporteren Hoe houdt de Gemeente Zutphen of meer specifiek: Team Rechtmatigheid en Schuldhulp zicht op voortgang en hoe wordt er gemonitord? Het Team verzamelt de nodige cijfers en houdt die bij in kwartaaloverzichten die factsheets heten en in jaaroverzichten. De jaaroverzichten zijn niet jaarlijks identiek qua inhoud. Het zijn overzichten van het totale speelveld van schuldhulp, preventie is hier een summier onderdeel van. Informatie over vroegsignalering wordt separaat bijgehouden en is níet opgenomen in de factsheets. In de jaaroverzichten van het team zijn de resultaten van vroegsignalering wél verwerkt. In de factsheets noch in de jaaroverzichten is de informatie over ondernemers verwerkt. Informatie uit de jaaroverzichten wordt aangeleverd bij de NVVK: Nederlandse Vereniging voor VolksKrediet. Hier wordt wél informatie aangeleverd over schuldhulp aan ondernemers. Tabel 5.2. Jaaroverzichten schuldhulp21, 22 2020 2021 Aanmeldingen 168 224 Toegelaten schuldhulp

tot

n.a.

117

2022 279

2023 299

2024 328

109

104

168

Tabel 5.3 Voortgangsrapportages op speerpunten teamjaarplan 2023-2024. Onderwerp Realisatie afgezet Realisatie afgezet tegen doelstellingen tegen doelstellingen teamplan 2023 teamplan 2024 Communicatiecampagnes 7 (doelstelling 4) 5 (doelstellingen 4) Meldingen van inwoners met 299 328 financiële hulpvraag

Indicator volgens beleidsplan Communicatie Bereik

De factsheets tonen de opbrengsten van de ingezette interventies. Voor preventie en vroegsignalering gaat het om: ●

het aantal aanmeldingen en

●

het aantal gerealiseerde communicatiecampagnes.

De informatie hierboven is opgenomen omdat hieruit blijkt dat doelstellingen niet altijd behaald zijn: het aantal meldingen zou moeten dalen. Communicatiecampagnes worden wel gerealiseerd. Alleen: Het instroomcijfer van schuldhulptrajecten blijft stabiel. Sturing op preventie en vroegsignalering zou volgens de beleidsnota zodanig moeten zijn dat het aanslaat. Voor vroegsignalering zien we inderdaad signalen dat het ‘aanslaat’ in de zin dat er vanuit vroegsignalering wordt doorverwezen naar schuldhulp en andere vormen van hulp. Dit ligt in lijn met de verwachting, vanuit de wettelijke verplichte samenwerking met signaalpartners. Voor preventie is het minder duidelijk in hoeverre de bedoelde proactieve, outreachende en mensgerichte aanpak vruchten afwerpt.

21 Aangeleverde informatie voor NVVK. 22 Aangeleverde informatie kwartaalcijfers schuldhulp Gemeente t.b.v. Zutphen in cijfers.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

48 / 71

Effectmetingen en gebruik in de praktijk Het is de rekenkamer niet duidelijk geworden op welke manier en in hoeverre de overzichten worden betrokken bij de verschillende overleggen. Er is aangegeven dat deze overleggen naar aard en frequentie van overleggen globaal worden gehouden. De bijgehouden informatie bevat ook geen expliciete koppeling met de volgens de beleidsnota verwachte resultaten, effecten en indicatoren. Indicatoren Eerder is in hoofdstuk 3 aangegeven dat prestatie indicatoren zijn bepaald om de voortgang te monitoren. Ter herinnering: voor preventie en vroegsignalering is de indicator dat 15% van de ontvangen signalen van betalingsachterstanden tot een eerste gesprek leidt. In de overzichten die Team Rechtmatigheid en Schuldhulp opstelt, wordt hier niet of nauwelijks op terug gekomen. In het ambtelijk wederhoor is naar voren gebracht dat deze indicator achteraf geen goede keuze blijkt, omdat deze lastig te meten is. Dat houdt verband met keuzes en afspraken rond de registratie- en beheersystemen. Daarenboven zit er vaak een groot tijdsverloop tussen vroegsignalering en de melding voor schuldhulp. Dat bemoeilijkt het vastleggen van het aantal keren dat een signaal van een betalingsachterstand tot een eerste gesprek leidt. Tabel 5.4: Ambities en prestatie 23 Aanmeldingen Aantal over 2022 Aantal meldingen van 279 inwoners met een financiële hulpvraag stijgt naar 300

Aantal over 2023 299

Aantal over 2024 328

Eén van de doelen was dat inwoners eerder in beeld zouden komen voor schuldhulp. De Gemeente Zutphen heeft inderdaad meer aanmeldingen ontvangen. De rekenkamer constateert dat het gestelde doelen behaald is. Ondernemers De rekenkamer heeft geen kwantitatieve ambitie aangetroffen voor schuldhulp aan ondernemers in het algemeen en geen ambitie voor preventie activiteiten. In de jaaroverzichten is onderstaande informatie opgenomen. Tabel 5.5: Schuldhulp voor ondernemers 2021 Ondernemers 28 Doorstart Gestopt

2022 16 of 14 8 4

2023 32 9 14

2024 36 17 19

Er is geen exacte uitsplitsing aanwezig tussen ondernemers en ex-ondernemers. Er zijn veel lopende trajecten en ook tijdens het traject zijn er nog momenten waarbij besloten

23 Gemeente Zutphen, Beleidsnota Passende schuldhulp voor ambities en indicatoren. De cijfers zijn

ontleend aan de voortgangsrapportage teamjaarplan 2022 (opgemaakt begin 2023 en aan de jaarrapportage schuldhulp 2023-2024). Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

49 / 71

wordt om te stoppen. De gemeente geeft in interviews aan in te schatten dat uiteindelijk een ruime meerderheid van de ondernemers definitief stopt. Uit de stukken komt dit niet duidelijk naar voren. De rekenkamer heeft voor 2022 wel een opgave aan het NVVK ingezien waarin is aangegeven hoeveel ondernemers gestopt zijn dan wel een doorstart hebben gemaakt. De rekenkamer acht het relevant dat deze informatie wordt bijgehouden door de gemeente om het succes van de inspanningen / aanpak mede te bepalen. Op het moment dat de beleidsnota Passende schuldhulp is opgesteld waarin streefcijfers werden vermeld, verkeerde schuldhulp voor ondernemers in de overgang van pilot naar structureel beleid. In het beleidsplan is opgenomen dat ervan uit wordt gegaan dat tien trajecten worden opgestart. Hierboven blijkt al dat meer dan het dubbele in dat jaar is opgestart. Na een tussenjaar met minder trajecten, zijn daarna drie keer meer trajecten doorlopen dan voorzien. Voor zover de rekenkamer bekend is, zijn niet opnieuw streefcijfers bepaald. De toename van het aantal casussen schuldhulp voor ondernemers is niet te duiden voor de rekenkamer. Het is niet duidelijk in hoeverre dit betekent of de gemeente ondernemers met schulden goed weet te bereiken of dat de gemeente er beter in slaagt om ondernemers met schulden te ondersteunen.

Inwoners die te maken hebben met financiële problemen dan wel schulden hebben gehad Om het effect van schuldhulp te bepalen, is het recidivecijfer een belangrijke indicator. Sinds augustus 2023 wordt bij aanmelding geregistreerd of er sprake is van recidive. Van recidive is sprake als er eerder een beschikking voor toelating tot schuldhulp is afgegeven, dan wel dat een inwoner eerder toegelaten is tot de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (Wsnp). Aangezien bij team Schuldhulp dus recent gestart is met de registratie van recidive, leveren de thans ter beschikking staande cijfers nog geen duidelijk beeld op en kunnen deze nog niet gebruikt worden om bevindingen aan te verbinden. Zo staat ook bij de aan de NVVK aangeleverde informatie vermeld dat niet bekend is hoeveel huishoudens eerder – in een periode van 5 jaar voorafgaand aan de aanvraag – eerder een traject van schuldhulp hebben doorlopen. 24

5.1.3 Preventie Zicht houden op de voortgang: indicatoren/elementen Voor preventie en financiële educatie is geen indicator opgenomen in de beleidsnota. Meten en rapporteren van de voortgang Bij het ontbreken van informatie over preventie in de kwartaalrapportages en jaaroverzichten heeft de rekenkamer gekeken naar de actielijsten als uitvloeisel van het intern preventie- & educatieplan. Deze worden per kwartaal opgesteld. Per doelgroep is informatie gerubriceerd naar: ●

doet de gemeente al en eventueel nog ruimte voor verbetering;

●

wil de gemeente op korte termijn op gaan pakken, en

●

goed idee maar voert de gemeente nog niet uit.

24 Gemeente Zutphen, NWK Vragenlijst jaarcijfers 2022, schuldhulpverlening vraag 20.

Nota van Bevindingen vroegsignalering en preventie schuldhulp Gemeente Zutphen

50 / 71

Bij de activiteiten staan items als verbetermogelijkheden, borging en tijdpad genoemd. De rekenkamer merkt op dat het tijdpad vaak niet of globaal is aangeduid. Bij de aanpak volwassenen is ook informatie over de aanpak voor ondernemers opgenomen. Als laatste wordt steeds benoemd of iets is gedaan of niet. Er is veelal niet aangegeven waarom activiteiten niet zijn uitgevoerd conform de planning en zijn doorgeschoven naar een later kwartaal of dat deze in het geheel niet zijn gedaan. Inloopspreekuren en ontmoetingsplekken in de wijken zijn een belangrijke vindplaats voor inwonersmet schulden. De ketenpartners monitoren op diverse manieren welke hulpvragen er binnen komen en om welke soort inwoners het gaat. Een belangrijk onderscheid is bijvoorbeeld of een hulpvrager voor het eerst komt of herhaaldelijk terugkomt. Ook is bij een deel van de formulierenspreekuren een registratie van de aard van de vragen. De gemeente ontvangt een deel van de monitoring-informatie die ketenpartners verzamelen via de informatie-uitwisseling die onderdeel is van de subsidierelatie. Deze informatie wordt, voor zover de rekenkamer bekend, niet op gestructureerde wijze bijeen gebracht of geanalyseerd.