Complete set vergaderstukken Najaars ALV 11 december 2026
Tekst van het document
‘Als één sterke bestuurslaag Vereniging van Nederlandse Gemeenten 45/52 regie op de Digitale Samenleving’ verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering; In de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ van 18 juni 2025 de inrichting van een data-infrastructuur als voorbeeld van niet- onderscheidende digitalisering is genoemd, en gemeenten daarin hebben uitgesproken de gemeentelijke digitalisering als één bestuurslaag te zullen sturen en organiseren onder het motto ‘de vrijblijvendheid voorbij’; Gemeenten en leveranciers met Uniforme Bronontsluiting hebben laten zien dat het technisch en organisatorisch haalbaar is om gegevens via één uniforme werkwijze veilig vanuit de bron beschikbaar te stellen voor verschillende verplichtingen en toepassingen door gebruik te maken van FDS-standaarden; De VNG in haar position paper over het Federatief Datastelsel (december 2023) heeft gevraagd om dwingende afspraken en standaarden waaraan databronnen moeten voldoen, en om ervoor te zorgen dat alle partijen zich hieraan conformeren; Stemmen ermee in dat: 1.
Zij data aanmerken als zelfstandige en doorsnijdende collectiviseringsopgave, instemmen met de visie en scope zoals beschreven in de toelichting, en dit uitwerken tot een collectiviseringsvoorstel, in nauwe samenwerking met de gemeentelijke praktijk, de verantwoordelijke beleidsdomeinen en interbestuurlijke partners; 2. Zij zich committeren aan het afsprakenstelsel Federatief Datastelsel als gemeenschappelijke koers, door waar mogelijk bij het in gebruik nemen van nieuwe systemen en bij het aangaan van nieuwe contracten met leveranciers de vastgestelde FDS-afspraken en -standaarden toe te passen; 3. Zij de implementatie van de FDS-afspraken en -standaarden gezamenlijk met interbestuurlijke partners verder uitwerken, te beginnen met de toepassing van de standaarden voor uitwisseling in Europese context via Uniforme Bronontsluiting bij de verplichtingen OOTS en eIDAS, voortbouwend op Uniforme Bronontsluiting en het programma Gemeenschappelijke Bronontsluiting, en deze uitwerking bij een volgende ALV voorleggen als collectiviseringsvoorstel. Toelichting Gemeenten zijn een essentiële partij in het data-ecosysteem: als bronhouder van onder meer basisregistraties, als gebruiker in hun dienstverlening en uitvoering, en steeds vaker bij maatschappelijke opgaven. Tegelijk nemen de eisen toe.
Europese verplichtingen vragen dat meer gegevens uit gemeentelijke bronnen beschikbaar komen en bij de bron kunnen worden geverifieerd, en ook de toenemende inzet van AI en digitale dienstverlening vraagt om goed georganiseerde gegevens. Zonder gezamenlijke aanpak ontstaat voor iedere verplichting, toepassing en bron een eigen koppeling. Veel van deze vraagstukken kunnen gemeenten niet afzonderlijk oplossen: gezamenlijke standaarden, voorzieningen en ondersteuning voorkomen dubbel werk. Intergemeentelijk werken gemeenten aan de Common Ground, interbestuurlijk zijn overeenkomstige afspraken en standaarden in het Federatief Datastelsel gemaakt; het komt nu Vereniging van Nederlandse Gemeenten 46/52 aan op toepassing. Door dat samen te doen, met dezelfde standaarden, ontsluiten we gegevens op één manier bij de bron en maken we ze bruikbaar voor veel toepassingen. Dit voorstel vraagt de ALV om data aan te merken als collectiviseringsopgave, zich te committeren aan het afsprakenstelsel FDS en de opdracht te geven om implementatie voor Uniforme Bronontsluiting gezamenlijk nader uit te werken. Hieronder lichten we de visie en scope van de opgave data en het FDS toe. Visie en scope Gemeenten moeten kunnen beschikken over betrouwbare gegevens die zij veilig, eenvoudig en verantwoord kunnen gebruiken voor hun wettelijke taken, hun dienstverlening en maatschappelijke opgaven.
Daarvoor werken zij aan een gezamenlijk fundament voor gegevensbeheer en gegevensuitwisseling. Gemeenten houden daarin hun eigen verantwoordelijkheid als bronhouder en gebruiker; het collectief ondersteunt hen met gemeenschappelijke afspraken, herbruikbare voorzieningen en kennis. De afspraken worden interbestuurlijk gemaakt; het toepassen ervan in de eigen systemen en contracten is een stap die elke gemeente zelf zet, en die gemeenten met dit besluit gezamenlijk zetten. De bredere opgave voor data omvat meer dan gegevensuitwisseling, maar dit valt voor nu nog niet onder de scope van deze uitwerking. Voorbeelden daarvan zijn: de kwaliteit en het beheer van databronnen, het oplossen van knelpunten in gegevensdeling onder andere door een algemene grondslag voor gegevensdeling ten behoeve van proactieve dienstverlening waar nu aan gewerkt wordt, de datavolwassenheid van gemeenten en een passende financiering. Deze onderdelen worden mogelijk in een toekomstig voorstel voorgelegd aan de ALV. Data is een zelfstandige opgave én doorsnijdend door andere opgaven, van dienstverlening en digitale identiteit tot AI. Keuzes over standaarden en architectuur kunnen gevolgen hebben voor de inrichting in de beleidsdomeinen. Waar dat zo is, wordt dat per voorstel verkend, onderbouwd en uitgewerkt in nauwe samenwerking met dat domein.
Overeenkomstig is de wijze waarop we gegevens uitwisselen: door toepassing van de afspraken en standaarden van het Federatief Datastelsel. Het Federatief Datastelsel Het Federatief Datastelsel is een afsprakenstelsel waarmee organisaties met een publieke taak gegevens veilig en verantwoord delen en gebruiken, op basis van dezelfde standaarden. Het is federatief, bestaat uit afspraken en standaarden, en alleen waar het strikt nodig is uit voorzieningen. In de basis is het een doorontwikkeling van het stelsel van basisregistraties, met een bredere reikwijdte. De eerste versie van het afsprakenstelsel is in februari 2026 interbestuurlijk vastgesteld. Het stelsel groeit in plateaus, waarbij organisaties in hun eigen tempo meegroeien en ook de ruimte hebben om voorop te lopen. De volgende stap wordt begin 2027 verwacht. Het FDS stelt gemeenten in staat zelf regie te voeren over hun data en deze verantwoord en gestandaardiseerd te delen vanuit de bron in lijn met de uitgangspunten van Common Ground die interbestuurlijk binnen het FDS zijn overgenomen. Commitment van gemeenten aan het FDS betekent concreet dat zij de vastgestelde FDS- afspraken en -standaarden toepassen bij nieuwe aanbestedingen, contractverlengingen en de vervanging van systemen.
De toepassing beweegt op deze manier mee met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten 47/52 vervangingsmomenten in elke gemeente en met de plateaus van het stelsel. Dat sluit aan bij de resolutie van juni 2025, die vraagt dat implementatie gebeurt “passend bij onder meer draagkracht, lopende begrotingen, bestaande afspraken en vervangingscycli”. Interbestuurlijk worden mogelijkheden tot verplichting van afspraken in het stelsel verkend en wordt ondersteuning geboden. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 48/52 8. Planketen Maatschappelijke opgaven realiseren dankzij de instrumenten van de leefomgeving Nieuwe prioriteit Oplegger Samenvatting De leden wordt gevraagd de planketen – de samenhang van omgevingsvisie, programma's en omgevingsplan – aan te merken als collectiviseringsopgave. Gemeenten spreken uit dat zij de digitale ondersteuning, kaders en instrumenten bij het opstellen van onder andere omgevingsplannen gezamenlijk willen standaardiseren, met een werkwijze die hun beleidsautonomie borgt. In de ALV-rapportage van september is aangekondigd dat de leden gevraagd zouden worden de planketen als collectiviseringsprioriteit aan te merken. Dit voorstel vraagt daarnaast een principebesluit over standaardisatie, dat wordt uitgewerkt tot een definitief besluit voor een volgende ALV.
Wat levert het op Gemeenten hoeven niet ieder afzonderlijk dezelfde regels, annotaties en werkwijzen te ontwikkelen. Gezamenlijke bouwstenen verminderen dubbel werk, ontlasten schaarse capaciteit voor planjuridisch werk, geo-informatie en het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), en helpen gemeenten om sneller en tegen lagere kosten omgevingsplannen beleidsneutraal om te zetten en waar gewenst nieuw beleid vorm te geven in de instrumenten van de planketen. Zo vertalen zij maatschappelijke opgaven als woningbouw, energie-infrastructuur en klimaatadaptatie sneller naar uitvoerbare keuzes. Wat betekent dit voor uw gemeente Gemeentelijk commitment aan de standaardisatie van de planketen betekent concreet: Het in beginsel gebruikmaken van de gezamenlijk ontwikkelde bouwstenen – zoals voorbeeldregelsets, annotaties en principekeuzen in structuur en systematiek van het omgevingsplan – bij het opstellen van het eigen omgevingsplan, met ruimte voor afwijking waar lokale beleidskeuzes daarom vragen; Het zoveel mogelijk meewerken aan of gebruiken van voorbeelduitwerkingen per instrument (omgevingsvisie, -programma en -plan) voor gewijzigd en nieuw beleid naar aanleiding van maatschappelijke opgaven; Het terugleveren van ervaringen uit de eigen praktijk en uit regionale leer- en werktrajecten, zodat de bouwstenen doorlopend kunnen worden verbeterd.
Gemeenten doen dit binnen de vereiste transitie van hun omgevingsplan: werk met werk maken. De beleidsmatige keuzes – welke ambities en normen in welk gebied gelden – blijven bij de gemeente. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 49/52 Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. Het commitment vraagt van gemeenten beperkte inzet, binnen de vereiste transitie van hun omgevingsplan. Leidt de uitwerking tot financiële vragen, dan worden die afzonderlijk aan de leden voorgelegd. Overheidsbrede context Voor de planketen wordt interbestuurlijk vooralsnog geen deelakkoord ontwikkeld. Op termijn kan het wenselijk zijn de gemeentelijke standaardisatie interbestuurlijk te bekrachtigen. Afstemming Het voorstel komt voort uit de samenwerking van 54 gemeenten in drie regio’s onder de noemer SPRONG (Samen Partners in Regio's aan Omgevingsplannen van Nederlandse Gemeenten). Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking.
Vervolgstappen De komende periode wordt de standaardisatie samen met gemeenten, regionale samenwerkingen, provincies, waterschappen, omgevingsdiensten en overige ketenpartners uitgewerkt, voortbouwend op bestaande inzet zoals SPRONG in diverse regio’s. Daarbij wordt ook de werkwijze uitgewerkt voor het vaststellen en aanpassen van standaarden, zodat de beleidsautonomie van gemeenten geborgd is. De leden worden geïnformeerd over voortgang, opbrengsten en dilemma's. Bij een volgende ALV volgt het voorstel om de standaardisatie vast te stellen. Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat: Nederland voor een grote verbouwing van de fysieke leefomgeving staat, waarin woningbouw, energie-infrastructuur, klimaatadaptatie, bereikbaarheid, natuur en leefbaarheid in samenhang een plek moeten krijgen, terwijl ruimte, geld, capaciteit en specialistische kennis schaars zijn; Gemeenten onder de Omgevingswet toewerken naar één omgevingsplan per gemeente, dat niet alleen juridische regels vraagt maar ook annotaties, geo-informatie en toepasbare regels die aansluiten op het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) en het Omgevingsloket; Veel gemeenten de transitie naar het omgevingsplan als complex, kostbaar en moeilijk stuurbaar ervaren, en het voor hen lastig is voldoende tempo te maken richting 2032; Overwegende dat: De
Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie 'Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving' verregaande samenwerking op digitalisering tot doel Vereniging van Nederlandse Gemeenten 50/52 stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering; Gemeenten, overige bevoegde gezagen en ketenpartners (zoals omgevingsdiensten) om instrumenten vragen die werken, om harmonisatie van regels en om goede voorbeelden waarop zij kunnen voortbouwen; In regionale leer- en werktrajecten als SPRONG gemeenten, provincies, omgevingsdiensten en overige ketenpartners al samenwerken aan regelsets voor het omgevingsplan, waarbij de VNG de kwaliteit van de regionale regelsets coördineert en borgt zodat geleidelijk landelijke regelsets kunnen ontstaan; Gemeenten zich niet hoeven te onderscheiden in de technische opbouw, annotatie en structuur van regels, terwijl de beleidsmatige keuzes – zoals welke normen en ambities in welk gebied gelden – lokaal blijven; In de ALV-rapportage van september 2026 de verkenning naar de planketen is opgenomen, om alle gemeenten in de gelegenheid te stellen hierop te reflecteren en bij te dragen; In de Resolutie 'Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving' van 18 juni 2025 is bepaald
dat het voor de uitvoering van collectiviseringsvoorstellen wenselijk of noodzakelijk kan zijn om processen of zelfs beleid te standaardiseren, en dat dit per voorstel wordt verkend, onderbouwd en uitgewerkt in nauwe samenwerking met de verantwoordelijke beleidsdomeinen; Stemmen ermee in dat: 1. Zij de planketen aanmerken als collectiviseringsopgave, instemmen met de visie en scope zoals beschreven in de toelichting, en dit uitwerken tot een collectiviseringsvoorstel, in nauwe samenwerking met het fysieke domein en de gemeentelijke praktijk en voortbouwend op bestaande inzet zoals SPRONG; 2. Zij zich voornemen de digitale ondersteuning, kaders en instrumenten bij het opstellen van onder andere omgevingsplannen gezamenlijk te standaardiseren, met ruimte voor afwijking waar lokale beleidskeuzes daarom vragen, en dit uit te werken tot een definitief besluit voor een volgende ALV; 3. Zij daarbij de governance en werkwijze uitwerken voor het vaststellen en aanpassen van de standaarden, zodat de beleidsautonomie van gemeenten bij de uitwerking van hun omgevingsplannen geborgd blijft; 4. Zij de uitwerking verbinden aan lopende en nieuwe regionale leer- en werktrajecten. Toelichting Gemeenten staan voor grote maatschappelijke opgaven in de fysieke leefomgeving, van woningbouw en energie-infrastructuur tot klimaatadaptatie en bereikbaarheid.
De beleidscyclus van omgevingsvisie, programma's en omgevingsplan is daarbij de machinekamer: hier worden ambities vertaald naar beleid, maatregelen, regels en dienstverlening. Met de Omgevingswet werken gemeenten toe naar één omgevingsplan dat juridisch klopt én digitaal toepasbaar is. Die transitie blijkt complex en kostbaar, en vraagt planjuridische, geo- en DSO-kennis die schaars is. Blijft de gezamenlijke ondersteuning beperkt tot losse juridische regelsets, dan is het risico groot dat veel gemeenten onvoldoende tempo kunnen maken richting een operationeel omgevingsplan en dat de realisatie van grote opgaven vertraagt. Geen gemeente hoeft de technische opbouw van Vereniging van Nederlandse Gemeenten 51/52 regels, annotaties en structuur alleen uit te vinden. Door dat samen te doen, maken we gemeenten sterker in de uitvoering, terwijl de beleidskeuzes lokaal blijven. Hieronder lichten we de visie en de scope toe, de samenhang met andere opgaven, en de richting en fasering naar het collectiviseringsvoorstel voor een volgende ALV. Visie: instrumenten van de leefomgeving die werken Onder collectivisering van de planketen verstaan we het gezamenlijk ontwikkelen, beheren en toepassen van bouwstenen voor de beleidscyclus, het omgevingsplan en de digitale dienstverlening in de fysieke leefomgeving.
Het doel is uitvoeringskracht: gemeenten realiseren maatschappelijke opgaven sneller en beter met instrumenten die werken, schaalbaar zijn en vanuit de praktijk worden ontwikkeld. Een operationeel omgevingsplan is het juridisch ankerpunt voor beleid (wat kan er) en voor dienstverlening (wat mag er), en een voorwaarde voor een gelijke informatiepositie: iedereen moet via dezelfde digitale kaart kunnen zien wat op een plek is toegestaan en waarom. Leidend bij de uitwerking is dat het fysieke domein en de gemeentelijke praktijk de inhoud bepalen, dat wat al goed werkt niet per gemeente of per opgave opnieuw wordt bedacht, en dat gemeenten hun beleidsruimte houden. Scope: zes bouwstenen De collectivisering richt zich op de bouwstenen die gemeenten nodig hebben om de beleidscyclus en het omgevingsplan uitvoerbaar, digitaal toepasbaar en beheerbaar te maken. Daarbij wordt voortgebouwd op bestaande collectieve ondersteuning, waaronder de ondersteuning op het Digitaal Stelsel Omgevingswet binnen de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering. De uitwerking wordt geordend langs zes bouwstenen: Voorbeeldregelsets: geannoteerde voorbeeldregels en regelsets voor prioritaire thema's, die juridisch robuust zijn én geschikt voor het Omgevingsloket en de digitale dienstverlening.
Annotaties, geo en toepasbare regels: annotaties bij regelsets, werkingsgebieden en principes voor toepasbare regels, met ondersteuning door geo-, DSO- en toepasbare- regelexpertise. Structuur en systematiek: de Handreiking Structuur en Systematiek, een herijkt casco, beslisschema's, succesfactoren en kaders voor het maken en beheren van het omgevingsplan. Leer- en werkplatform: een online platform met hulpmiddelen om samen te werken, te leren, keuzes voor te bereiden en resultaten terug te geven aan de praktijk. Regionale leer- en werktrajecten: doorontwikkeling van SPRONG, met regionale leer- en werkprocessen en ondersteuning bij de afbouw van het omgevingsplan. Sturing, management en realisatie: leergangen, dashboards, stuurinformatie en handelingsperspectief voor bestuur, management en professionals om op de voortgang te kunnen sturen. Buiten de scope vallen het centraal vaststellen van lokale beleidsambities of gebiedsspecifieke beleidskeuzes, het voorschrijven van één beleidsinhoudelijke norm waar lokale differentiatie bestuurlijk gewenst is, en het volledig uniformeren van het omgevingsplan zonder ruimte voor gemotiveerde afwijking.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten 52/52 Sterke behoefte onder gemeenten In Brabant werken 24 gemeenten, de provincie, omgevingsdiensten en andere ketenpartners in het leer- en werktraject SPRONG samen aan de ontwikkeling van omgevingsplannen. In Overijssel is een vergelijkbare samenwerking gestart met vrijwel alle gemeenten in de provincie; samen gaat het om 45 gemeenten. Groningen is eind september gestart met 9 van de 10 gemeenten. Andere regio's bereiden zich voor om aan te sluiten. Ook omgevingsdiensten willen voorbeeldregels ontwikkelen, onder meer voor milieu, en die aanbieden aan hun gemeenten. Bij de evaluatie van 1,5 jaar SPRONG in Brabant gaven de ambtelijke opdrachtgevers van de deelnemende gemeenten aan dat het traject complexer en ingrijpender was dan verwacht, maar dat het de investering in tijd en geld waard was. Tegelijk neemt de druk op de planketen vanuit maatschappelijke opgaven toe, terwijl de beschikbare capaciteit en kennis afnemen. En hoe verder gemeenten in de transitie zijn, hoe moeilijker het wordt om nog aan te sluiten bij een gezamenlijke aanpak. Gezamenlijke richting, gezamenlijke bouwstenen, gezamenlijke beheerafspraken en bestuurlijke besluitvorming geven daarbij houvast aan gemeenten, ketenpartners, leveranciers en medeoverheden.
Samenhang met digitalisering De planketen is geen zuiver digitaal dossier, maar raakt digitalisering op veel punten. Het omgevingsplan moet niet alleen juridisch kloppen, maar ook goed doorwerken naar het Omgevingsloket, regels op de kaart, de vergunningcheck, vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) en toepasbare regels. Richting en fasering Na dit principebesluit wordt de standaardisatie verder uitgewerkt met gemeenten, omgevingsdiensten, overige ketenpartners en de relevante beleids- en uitvoeringsgremia. De eerste bouwstenen worden verbonden aan lopende en nieuwe regionale leer- en werktrajecten, met feedbackloops, kwaliteitsborging en doorontwikkeling, zodat de bouwstenen leren van de praktijk. Het doel is om begin 2027 de vernieuwde aanpak in ten minste één regio operationeel te hebben en de eerste gezamenlijke producten beschikbaar te maken. Bestuurders, directeuren en gemeenten worden actief betrokken bij de uitwerking. Tegelijk wordt de werkwijze uitgewerkt voor het vaststellen en aanpassen van standaarden. Gemeenten hebben beleidsmandaat bij de uitwerking van hun omgevingsplannen, bijvoorbeeld in de gebruikte terminologie. Dat mandaat is leidend, maar vraagt ook een afweging met het belang van het collectief, de bedrijfsvoering en de dienstverlening. Bij een volgende ALV wordt de standaardisatie ter vaststelling aan de leden voorgelegd.
Wat dit besluit niet doet Dit besluit vraagt nadrukkelijk geen nieuw budget of bijdrage van gemeenten. De standaarden zelf worden nog niet vastgesteld; dat volgt bij een volgende ALV. Het besluit legt gemeenten geen verplichting op tot toepassing van een uitgewerkte standaardenset. Lokale beleidskeuzes – welke ambities en normen in welk gebied gelden – blijven bij de gemeente. Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 83 93 info@vng.nl december 2026 Collectief Digitaliseren ALV-rapportage december 2026 – “Samen op Koers” Informatiesamenleving Vereniging van Nederlandse Gemeenten 1/18 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag 070 373 83 93 info@vng.nl Dirk van Brederode (red.), december 2026 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 2/18 Leeswijzer Deze terugkerende ALV-rapportage brengt de voortgang en samenhang van de collectivisering van digitalisering in beeld. De inleidende paragrafen vormen de bestuurlijke oplegger. Hierin staan de stand van zaken, de overkoepelende vraagstukken en de bestuurlijke kern van eventuele voorstellen en besluiten. De inhoudelijke uitwerking en de concrete besluitteksten staan in de bijlagen.1 Tijdens deze ALV liggen voorstellen en deelbesluiten binnen de gekozen prioriteiten voor.
De oplegger beschrijft wat de ALV nu besluit, hoe de voorstellen met elkaar samenhangen en wat deze op hoofdlijnen voor gemeenten betekenen. Inhoudsopgave Leeswijzer........................................................................................................................................2 1. Inleiding: gemeenten pakken collectief de regie op de digitale samenleving.........................3 2. Randvoorwaarden voor collectivisering..................................................................................6 3. Voorbereiding voorstellen en betrokkenheid gemeenten.......................................................8 4. Bestuurlijke toelichting collectiviseringsvoorstellen en gevraagde besluiten..........................9 4.1. Voorstellen voor de najaars-ALV van december 2026.................................................9 4.2. Gevraagde besluiten....................................................................................................9 4.3. Diverse voorstellen leggen bouwstenen voor collectief digitaliseren..........................10 4.4. Baten voor gemeenten...............................................................................................12 4.5. Wat vraagt dit van gemeenten...................................................................................12 4.6.
Financiële consequenties...........................................................................................13 4.7. Overheidsbrede context.............................................................................................14 4.8. Consultatie.................................................................................................................14 4.9. Vervolg: routekaart voor praktijk en besluitvorming...................................................15 5. Overzichtstabel collectiviseringsvoorstellen.........................................................................16 1 Gebruik van AI: op onderdelen van deze rapportage is AI gebruikt als schrijfondersteuning, om informatie samen te vatten en de stijl gelijk te maken. AI heeft geen inhoudelijke bijdrage geleverd. De teksten zijn door de betrokken deskundigen en redacteuren gecontroleerd. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 3/18 1. Inleiding: gemeenten pakken collectief de regie op de digitale samenleving Gemeenten zien al langere tijd hoe de impact van digitalisering op onze samenleving en manier van werken sterk toeneemt, zowel positief als negatief. De laatste jaren is dit in een stroomversnelling gekomen, onder meer vanwege de opkomst van AI, de sterk toegenomen risico’s op cybercriminaliteit en de invloed van sociale media op onze democratische rechtsstaat en het publieke debat.
Het (geopolitieke) krachtenveld is verschoven, met zorgwekkende risico’s voor gemeenten. De mogelijkheid om autonome keuzes te kunnen maken staat onder druk. Daar komt bij dat gemeenten er niet aan ontkomen om te werken met forse schaarste van mensen en middelen. Gemeenten voelen de urgentie: dit komt niet vanzelf goed. Gelijkwaardige basis Dit alles bracht gemeenten tot het belangrijke besluit om de regie op digitalisering te hernemen,2 zodat digitale technologie de maatschappij, inwoners en ondernemers dient, niet andersom. Vanuit de Verenigingsstrategie3 nemen zij de verantwoordelijkheid om dit als één sterke bestuurslaag - samen met medeoverheden - goed te organiseren en doorbraken te realiseren. Gemeenten zien immers als geen ander wat nodig is. Zoals vooruitstrevende posities op bijvoorbeeld sociale media en digitale autonomie, een sterke samenwerking op dienstverlening (onder andere via Common Ground) en een ‘omkering’ van de verhouding met het rijk op deze opgaven. De samenwerking is nadrukkelijk gelijkwaardig, met gemeenten die als één sterke bestuurslaag hun collectieve belang inbrengen. Collectivisering van digitalisering Vanuit de gedachte dat samenwerking de individuele gemeenten veel oplevert, kennen gemeenten al een lange traditie van krachtenbundeling. In 2025 besloten zij dit op digitalisering fors te intensiveren.
Dit gaat over alle digitalisering waarvan inwoners niet verwachten dat gemeenten zich hierin onderling van elkaar onderscheiden, maar wel dat dit efficiënt, effectief, kwalitatief, verantwoord, eenvoudig en veilig gebeurt. In de praktijk gaat het om ten minste 80% van hun digitalisering en gemeenten kozen er met een overweldigende meerderheid voor om dit dan als collectief te organiseren, anders gezegd: te ‘collectiviseren’. Het principe en het proces voor collectivisering staan in de resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de digitale samenleving’, waar zij in juni 2025 met 99,4% van de stemmen voor kozen.4 Vervolgens kozen ze in november 2025 unaniem voor de eerste set nieuwe prioriteiten, waaronder Cloud en AI.5 Op AI zien gemeenten bijvoorbeeld flinke kansen en zijn veel enthousiaste collega’s al aan de slag. AI biedt perspectief in bezwaarprocedures. De eisen die nieuwe wetgeving stelt zijn voor gemeenten grotendeels gelijk. Dan is het veel effectiever om als één collectief de kansen en risico’s te beoordelen, het werk te verdelen en plannen te maken om gemeenten te ontzorgen. Dat is wat collectivisering hier betekent: gemeenten gaan niet allemaal afzonderlijk aan de slag, maar zij vormen één sterke bestuurslaag.
Dat doen we op de juridische en ethische voetangels, maar ook door een plek in te richten waar innovatieve energie uit gemeenten wordt gebundeld, voor echte impact op grote (overheidsbrede) schaal. Slagvaardige aanpak 2 Digitale Agenda Gemeenten 2028 – Regie op één digitale samenleving 3 Verenigingsstrategie VNG 2030 - Stap naar voren | VNG 4 Resolutie: Als één sterke bestuurslaag regie op de digitale samenleving | VNG 5 Start gezamenlijke aanpak AI, Cloud en Digitale Veiligheid | VNG Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4/18 Wat levert de collectivisering op? Allereerst biedt de collectieve aanpak schaalvoordelen bij bijvoorbeeld inkoop. We profiteren bovendien allemaal van dezelfde hoogwaardige oplossingen voor de ontwikkeling en het beheer van ICT-systemen. De grootschalige aanpak geeft kwaliteit en slagkracht om maatschappelijke opgaven doeltreffend aan te pakken. Door gezamenlijk te experimenteren creëren we kansen voor innovatie (bijvoorbeeld een sterke informatiepositie), digitale veiligheid, dienstverlening en de inzet van AI. Uiteraard helpt collectivisering ook om de huidige én toekomstige kosten van digitalisering te drukken. In die collectieve aanpak sluiten we zo veel mogelijk aan bij het gebruik of de versterking van bestaande organisaties en samenwerkingsvormen.
Gemeenten zijn en blijven aan het roer Voor de opgaven waar gemeenten op willen collectiviseren, verwachten zij dat dit impact heeft op de dagelijkse praktijk en speelruimte van individuele gemeenten. Daarom is het centrale principe in de collectieve aanpak dat gemeenten bij elke beslissing ‘in the lead’ zijn: zij maken zelf de voorstellen voor collectivisering en zij kiezen er op de ALV voor zich onderling aan deze collectieve afspraken te binden. Daarbij maken zij afspraken over (overheidsbrede) financiering en de organisatie, en over een degelijk en haalbaar implementatieplan voor bijvoorbeeld nieuwe standaarden. Vanwege deze impact op de aanpak van maatschappelijke opgaven toetsen gemeenten de voorstellen grondig aan de gemeentelijke dagelijkse praktijk. Zij maken de baten en impact transparant. Via een nieuwe structuur zijn alle soorten gemeenten (van G4 tot K80) en disciplines (van Chief Information Officer (CIO) tot controller) betrokken. Daarbuiten staat het elke collega vrij om mee te lezen en mee te doen in de ontwikkeling van voorstellen. Zo wordt geborgd dat alle typen gemeenten, betrokken vakdisciplines en professionals die door een voorstel worden geraakt, nauw betrokken zijn bij de besluitvorming. Een ander principe is dat gemeenten eerst de overheidsbrede kansen uitwerken.
Dit doen zij onder meer in de context van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS), waar zij samen met provincies, waterschappen, rijk en uitvoeringsorganisaties plannen uitwerken voor onder andere Cloud, Weerbaarheid en Dienstverlening. De gemeentelijke expertise en praktijk zijn in die gezamenlijke planvorming welkom en onmisbaar: zij brengen de ‘omkering’ uit de Verenigingsstrategie hier heel concreet in de praktijk. Omgekeerd profiteren zij van de kennis en kunde van medeoverheden. Gemeenten werken aan ‘collectiviseringsvoorstellen’ Op de ALV van juni 2025 wezen gemeenten Dienstverlening/Common Ground aan als eerste collectiviseringsprioriteit. Als gezegd kozen zij op de najaars-ALV van november 2025 unaniem om ook aan de slag te gaan met AI, Cloud en Digitale Veiligheid en de doorsnijdende thema’s Autonomie, Sourcing en Vakmanschap. Met de opdracht hiervoor voorstellen uit te werken, compleet met (overheidsbrede) scenario’s voor de organisatie, financiering en implementatie. Gemeentelijke collega’s zijn, met steun van de VNG, hard aan de slag. Zij doen dit in goed gesprek met onze medeoverheden en in nauwe samenhang tussen de prioriteiten. Gemeenten zetten de stap naar collectivisering op een prioriteit in fasen, met deelbeslissingen. De aard van die beslissingen loopt daarin uiteen.
Zoals de vaststelling van een koers en de (ontwikkeling van) standaarden, maar ook de verkenning van een financierings- en organisatieconstruct voor een nieuwe gezamenlijke voorziening. Wat al deze voorstellen bindt is dat ze stapsgewijs bijdragen aan het bereiken van de ‘80% collectief’ en steunen op de kracht die een ALV-besluit meedraagt om de ‘vrijblijvendheid voorbij’ te gaan. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5/18 Gemeenten kiezen koers Met deze ALV-rapportage leggen we de eerste deelbesluiten binnen de gekozen prioriteiten voor, zoals aangekondigd tijdens de ALV van 30 september. Voor Common Ground ligt een apart besluit voor. De voorstellen zijn verbonden in de duidelijke koers die gemeenten op de prioriteiten kiezen, de nauwe interbestuurlijke samenwerking hierop en het fundament dat ze daarmee onder de collectieve aanpak leggen. Zij zien wat nodig is, weten dit concreet te maken en zijn vervolgens bereid om de stap naar voren te doen met duidelijke afspraken. Dat blijkt uit het voorgestelde besluit over collectieve regievoering op de Common Ground- standaard, het commitment aan één classificatiesystematiek voor wat we onder ‘digitale autonomie’ verstaan en de keuze om bij AI samen te werken aan de grote uitdagingen bij bezwaar en beroep.
Dit geeft gemeenten houvast op de koers en één sterk geluid in relatie tot het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD) en de markt. Uiteraard ligt met deze voorstellen nog niet het hele fundament en is ook nog niet voor elke prioriteit duidelijk wat de toekomst brengt. Wel volgt uit deze voorstellen de noodzaak om in samenhang te bepalen wat gemeenten collectief organiseren en welke financieringsconstructen daarvoor nodig zijn. Dit komt in de volgende paragrafen aan bod en krijgt zijn uitwerking voor de ALV’s in 2027 en verder. Gemeenten erkennen hierbij dat niet alles vooraf duidelijk is en onderlinge afhankelijkheden een rol kunnen spelen. Niettemin wensen zij nu ook al stappen te zetten en koers te bepalen, waar zij als gemeenten samen én overheidsbreed mee verder kunnen. Want gemeenten moeten vooruit in een snel ontwikkelende wereld. Deze digitale koers zetten we in met het oog op een gezonde, veilige en verantwoorde online samenleving. Waar digitalisering publieke en democratische waarden borgt en versterkt, van de infrastructuur voor het uitwisselen van gegevens tot kaders voor sociale media. Dankzij de ambitieuze insteek van onze leden komt dit doel dichterbij. We bouwen aan een samenleving waarin de rechten van inwoners zijn beschermd, innovatie ruimte krijgt en de Nederlandse economie wordt versterkt.
We merken dat het enthousiasme onder gemeenten groot is om gezamenlijk verder te werken aan de kwaliteit van de gemeentelijke digitalisering. Gemeenten kijken er daarom naar uit om de komende periode de gezamenlijke koers en voorstellen uit te werken. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6/18 2. Randvoorwaarden voor collectivisering De VNG ondersteunt gemeenten op de vragen rond organisatie, financiën en implementatie De resolutie voor de collectivisering van digitalisering biedt de ruimte voor een breed scala aan besluiten, van een koers tot gezamenlijke regie en de inrichting van een organisatie.6 Dat roept ‘grote vragen’ op over financiering, organisatie en implementatie. Nu we concrete stappen zetten op koers, komen ook deze vervolgvragen in zicht. In de resolutie geven gemeenten bewust veel ruimte voor de beantwoording van deze vragen, verdere uitwerking en creativiteit. Dit is nodig, want gemeenten werken aan iets nieuws, zij pionieren. De VNG is hierin ‘ondersteunend aan de leden in het opstellen van de voorstellen, [en] kennis- en governanceproducten die helpen bij de uitvoering en besluitvorming’.7 Welke rol we vervolgens zelf vervullen, staat open voor gesprek en wordt niet op voorhand ingevuld. Onze platformfunctie staat wel vast.
Vanuit die rol helpen we gemeenten het complexe gesprek te voeren, de uitkomsten in plannen te gieten én de onderlinge samenhang te bewaken. Organiseren voor collectiviseren Een fundamentele vraag onder alle collectiviseringsactiviteiten is hoe gemeenten ‘organiseren voor collectivisering’. Zij hebben hier al jarenlange ervaring mee, via regionale samenwerking, gemeenschappelijke regelingen en uitvoeringsorganisaties en natuurlijk Samen Organiseren. Ook kennen we voorbeelden uit Denemarken, België en Portugal. Die ervaring vertalen we in de principes uit de resolutie, waaronder ‘overheidsbreed, tenzij’8 en ‘maak gebruik van wat er al is’.9 Voor koploper Common Ground is uitgebreid gesproken en gedacht over de regie en organisatie. De andere opgaven zien de vraag ook op de horizon. Daarom is vanuit de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API) en het veld een duidelijke roep om regie en organisatie in samenhang. Dit is het meest concreet verwoord in het manifest ‘Nu kiezen voor een gemeenschappelijke digitale overheid’.10 De VNG werkt met gemeenten voor de verschillende opgaven uit welke organisatievormen er mogelijk zijn om te organiseren voor het collectief. De VNG vervult hier haar platformrol, om de onderlinge samenhang te bewaken en als één sterke bestuurslaag het interbestuurlijke gesprek te voeren.
Wanneer de inhoud hierom vraagt, kunnen de leden ervoor kiezen om collectieve regievoering in te gaan richten. Voor koploper Common Ground ligt tijdens deze ALV een apart voorstel om de inhoudelijke kaders van deze collectieve regievoering vast te stellen. Tijdens de ALV van juni wordt een definitief besluit genomen over de mate van collectieve regievoering. Hierbij wordt gedacht aan het verstevigen van leveranciersmanagement door het opstellen van raamovereenkomsten. 6 “De uitwerking zal per dossier sterk verschillen: een voorstel kan gaan over de inrichting van een gezamenlijke inkooporganisatie, ‘compliance centers’ waar juridische kwesties rondom AI belegd worden, de standaardisatie van ‘ethics- by-design’ of het verbinden en versterken van bestaande SSC’s om hun diensten breder aan te bieden.” – Toelichting resolutie. 7 Toelichting resolutie. 8 Gemeenten hanteren bij collectivisering het principe ‘eerst overheidsbreed, in tweede instantie collectief gemeentelijk, als derde (sub)regionaal en alleen indien nodig decentraal’. – Principes resolutie 9 Voor de uitvoering van de collectiviseringsvoorstellen: - Worden verschillende organisatievormen afgewogen, waaronder Europees, landelijk en regionaal; - Geldt de sterke voorkeur voor gebruik en/of versterking van organisaties en samenwerkingen die er al zijn.
– Principes resolutie 10 “Wat er nodig is: Eén regieorganisatie, boven het niveau van de individuele gemeenten. Krachten bundelen betekent niet dat iedereen alles zelf uitzoekt, maar uitvoering organiseren op het niveau waar het werkt: gezamenlijke voorzieningen bouwen, implementeren, beheren en opschalen. Zo houden gemeenten juist greep op hun eigen uitvoering.” – Manifest ‘Nu kiezen voor een gemeenschappelijke digitale overheid’ Vereniging van Nederlandse Gemeenten 7/18 Daarnaast kunnen, onder voorbehoud van onderzoek, opdrachten aan de markt worden gegeven voor de bouw en het onderhoud van collectieve voorzieningen. Deze besluiten kunnen een belangrijke rol spelen in de verdere uitwerking van de collectiviseringsopgave. De komende tijd wordt onderzocht of de regievoering die voor Common Ground is voorzien (op termijn) ook een spilfunctie kan vervullen voor andere opgaven. Bij de volgende stap op de verschillende voorstellen komt dit onderwerp, in onderlinge samenhang, terug op de ALV. Financiering van collectivisering Gemeenten zien de potentiële baten van collectivisering, en ook dat er middelen nodig zijn om de transitie te maken. Daarom werkt de VNG een ‘menukaart’ uit van financieringsconstructen als uitbreiding op het bestaande assortiment met bijvoorbeeld subsidies, afspraken met het rijk en natuurlijk ons fonds voor de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU).
Een mix van financieringsopties is mogelijk, met bijvoorbeeld de afspraak dat gemeenten een deel voor hun rekening nemen als het rijk ook bijdraagt. Ook kan het zijn dat gemeenten investeringen doen voor het collectief, bijvoorbeeld omdat zij door de ALV als ‘koploper’ zijn aangemerkt. Een financieringsconstructie kan hierin voorzien, op basis van afspraken in een collectiviseringsvoorstel. De resolutie geeft ruimte om per voorstel een passende mix in te richten. Dit komt terug bij de verschillende voorstellen, ook in onderlinge samenhang. Beslissingen over financiën nemen de leden alleen tijdens de ALV en in samenhang met het bestuurlijke proces rondom de Kadernota. Impact en implementatie Gemeenten zien dat de impact van collectivisering op de dagelijkse praktijk groot zal zijn. Daarom nemen ze er tien tot vijftien jaar de tijd voor. Ook hanteren ze hiervoor principes, zoals dat de uitvoering aansluit bij de draagkracht van gemeenten, er rekenschap is van de verschillen tussen gemeenten in aard en omvang en dat de koers duidelijk is voor gemeenten onderling, medeoverheden en marktpartijen.11 Een belangrijk onderdeel is de analyse van de impact op de gemeentelijke praktijk. De VNG heeft ruime ervaring met dit model bij wetgeving en verkent of dit ook werkt voor collectiviseringsvoorstellen. Kosten zijn daarbij van belang, maar nadrukkelijk ook de baten.
Op basis van concrete business cases wegen gemeenten de voorstellen af en leren zij wanneer een geplande collectieve voorziening de druk op hun eigen begroting vermindert. Het College van Dienstverleningszaken en de API spelen hierin een centrale rol. Daarin zoeken zij een balans tussen diepgaand kwantitatief onderzoek naar impact en de wens om voortgang te boeken, op basis van een meer kwalitatieve beoordeling. Met behulp van een routekaart houden zij integraal overzicht en helpen zij sturing te geven aan de beweging. 11 De uitvoering van deze ambities vindt gefaseerd plaats, op basis van collectiviseringsvoorstellen implementatie gebeurt passend bij onder meer draagkracht, lopende begrotingen, bestaande afspraken en vervangingscycli van de verschillende gemeenten. De uitvoering van de resolutie vraagt veranderstrategieën op zowel de integrale samenhang als voor de afzonderlijke collectiviseringsvoorstellen, waarin onder meer rekenschap gegeven wordt van de verschillen die er in aard en omvang tussen gemeenten kunnen bestaan en welke consequenties dit heeft voor de tijdslijnen en aanpak van implementatie. De veranderstrategieën bevatten hiertoe afspraken en principes om voldoende houvast en urgentie te bieden aan leden onderling, (inter)bestuurlijke partners en marktpartijen voor de langjarige transitie. – Principes resolutie Vereniging van Nederlandse Gemeenten 8/18 3.
Voorbereiding voorstellen en betrokkenheid gemeenten Gemeenten bereiden - met ondersteuning van de VNG - collectiviseringsvoorstellen voor. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met de medeoverheden onder de vlag van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Voor de onderwerpen waarop de ALV opdracht gaf een collectiviseringsvoorstel uit te werken, zijn werkgroepen gestart: zogenaamde ‘opgavetafels’. In de opgavetafels werken gemeentelijke experts voorstellen uit. Al die voorstellen komen samen bij de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API), waar vertegenwoordigers van de gemeentelijke praktijk overzicht houden, samenhang bewaken en helpen prioriteren. Met deze praktijkbril geven zij de Commissie Informatiesamenleving en vervolgens ook het bestuur van de VNG advies over de verschillende voorstellen. Op deze manier zijn de voorstellen inhoudelijk sterk, grondig getoetst aan de gemeentelijke praktijk en in de overheidsbrede context geplaatst. Ook wordt zo gewerkt aan stevig draagvlak. Gemeenten zijn van harte uitgenodigd om mee te helpen met de voorbereiding van de collectiviseringsvoorstellen en producten waar we overheidsbreed aan werken. Ook vragen en ideeën zijn welkom.
Meer weten en meedoen? Kijk op Regie op de digitale samenleving | VNG Word lid van het Kennisnetwerk Data en Samenleving en de VNG-fora Sluit je aan bij de specifieke communities, zoals AI en Digitale Veiligheid ✉️ Mail naar digitalisering@vng.nl Vereniging van Nederlandse Gemeenten 9/18 4. Bestuurlijke toelichting collectiviseringsvoorstellen en gevraagde besluiten Deze paragraaf bespreekt de concrete voorstellen, onderlinge samenhang, de baten voor gemeenten en wat het van hen vraagt, de financiële consequenties, de overheidsbrede context, afstemming en het vervolg. Dit is bedoeld voor een bestuurlijke beoordeling, maar betreft nadrukkelijk een samenvatting van de afzonderlijke voorstellen in de bijlage. Voor de specifieke besluittekst en toelichting wordt daarnaar verwezen. 4.1. Voorstellen voor de najaars-ALV van december 2026 Op de ALV’s in 2025 benoemden gemeenten vier prioriteiten om als eerste op te collectiviseren: Dienstverlening/Common Ground,12 AI, Cloud en Digitale Veiligheid. Samen met drie doorsnijdende thema’s die in elke prioriteit terugkomen: Digitale Autonomie, Sourcing en Digitaal Vakmanschap.13 Gemeenten werken hiervoor met ondersteuning van de VNG collectiviseringsvoorstellen uit en leggen (deel-)beslissingen voor. Ook wensen zij twee onderwerpen als collectiviseringsprioriteit aan te merken: ‘Data’ en ‘Planketen’.
De prioriteiten sluiten aan bij de overheidsbrede prioriteiten op digitalisering uit de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS).14 Gemeenten en medeoverheden treden hier zo veel mogelijk samen in op. De uitwerking van de voorstellen volgt daarin een paar stappen. Eerst stellen de leden prioriteiten vast, daarna komt een voorstel voor de inhoudelijke koers en vervolgens komt het ‘hoe’ aan bod met complexe vragen over de manier van organiseren, financieren en implementeren. Op deze ALV ligt een negental voorstellen voor, in verschillende fasen. Zie onderstaande tabel. Voorstel 1. Prioriteit 2. Koers 3.
Het hoe: ALV juni ’27 Toelichting Common Ground15 Het organiseren van collectieve regievoering op Common Ground ● ● ● Prioriteit: Realisatiekoers juni 2025 Najaars-ALV: vaststellen inhoudelijke kaders en collectieve regievoering binnen huidig mandaat en vastgestelde financieel kader ALV juni ’27: organisatie en financiering van collectieve regievoering Digitale Veiligheid Collectief organiseren op privacywerkzaamheden: Centraal Privacy Office ● ● ● Prioriteit november 2025 Najaars-ALV: koers op collectief organiseren op privacywerkzaamheden ALV juni ’27: inrichting en financiering Digitale Veiligheid Samen Controleren ● ● ○ Prioriteit november 2025 Najaars-ALV: gezamenlijke aanpak van leverancierscontroles AI Gemeenten kiezen voor één gezamenlijke AI-infrastructuur ● ● ○ Prioriteit november 2025 Najaars-ALV: koers op gezamenlijke AI- infrastructuur 12 Realisatiekoers Common Ground | Common Ground 13 Start gezamenlijke aanpak AI, Cloud en Digitale Veiligheid | VNG 14 Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) | Digitale Overheid 15 Voor Common Ground ligt een apart besluit voor tijdens de Najaars-ALV Vereniging van Nederlandse Gemeenten 10/18 Voorstel 1. Prioriteit 2. Koers 3.
Het hoe: ALV juni ’27 Toelichting Cloud Datasoevereiniteit bij cloud ● ● ○ Prioriteit november 2025 Najaars-ALV: standpunten over datasoevereiniteit Data Gezamenlijke koers voor data- standaarden ● ● ○ Najaars-ALV: aanmerken als opgave en gezamenlijke koers voor datastandaarden Digitaal Vakmanschap ● ○ ○ Prioriteit / doorsnijdend thema november 2025 Digitale Autonomie Eenduidig en uniform overheidsbreed beleid op digitale autonomie ● ● ○ Prioriteit / doorsnijdend thema november 2025 Najaars-ALV: eenduidig beleid op digitale autonomie Planketen Maatschappelijke opgaven realiseren dankzij de instrumenten van de leefomgeving ● ● ○ Najaars-ALV: aanmerken als opgave en principebesluit over standaardisatie Sourcing Collectief opdrachtgeverschap: verkenning en inzicht in IT-uitgaven ● ● ○ Prioriteit / doorsnijdend thema november 2025 Najaars-ALV: collectief opdrachtgeverschap, met inzicht in IT-uitgaven en een verkenning van een aankoopcentrale ● eerder door ALV vastgesteld ● najaars-ALV dec. ’26 ● voorzien voor de ALV van juni ’27 ○ moment van agendering volgt uit uitwerking financiering organisatie 4.2. Gevraagde besluiten De ALV wordt gevraagd in te stemmen met een set (deel-)besluiten en twee nieuwe onderwerpen aan te merken als collectiviseringsopgave. Het voorstel voor Common Ground wordt hierin via een apart agendapunt, met aparte bijlage en besluitpunt behandeld.
De overige voorstellen worden gezamenlijk voorgelegd, met de mogelijkheid voor de ALV om te beslissen ze apart te behandelen. 4.3. Diverse voorstellen leggen bouwstenen voor collectief digitaliseren Digitalisering is verweven met vrijwel alles wat gemeenten doen. Dat zien we terug in deze diverse set voorstellen. Op elk van deze onderwerpen is er de urgente noodzaak om de vrijblijvendheid voorbij te gaan en de volgende stap te zetten in het samen organiseren. Daarbij vormen de voorstellen een samenhangend geheel. Dat wordt zichtbaar als we collectief organiseren zien als de bouw van een ‘overheidsbreed huis’, waaraan elk voorstel een steentje bijdraagt. AI vormt een deel van het fundament voor toekomstige digitale ontwikkelingen en biedt tegelijk concrete toepassingen, bijvoorbeeld bij bezwaar en beroep. Cloud draagt bij aan veilige en verantwoorde opslag en Data zorgt dat wat daar is opgeslagen breed gebruikt kan worden. Sourcing zorgt voor goede en betaalbare spullen en samenwerking via bijvoorbeeld een ‘Centraal Privacy Office (CPO)’ houdt de privacybescherming op orde. Common Ground vervult veel van die rollen én bouwt een deel van het huis, de organisatie.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten 11/18 Uiteraard betekent dit niet dat er één organisatie of centrale plek komt waar alle digitalisering landt: onder meer het principe ‘maak gebruik van wat er al is’ blijft van kracht. Ook ‘overheidsbreed, tenzij’, dus waar mogelijk bouwen gemeenten aan overheidsbrede collectieve digitalisering (zie paragraaf 4.7). Verder is een dwars doorsnijdend thema bij alle voorstellen dat zij bijdragen aan een verantwoorde, veilige online samenleving. Waar digitalisering publieke en democratische waarden borgt en versterkt: een centrale ambitie uit de Digitale Agenda Gemeenten 2028. Van de infrastructuur voor het uitwisselen van gegevens tot de inzet van AI in bezwaar en beroep. Dit komt terug in de uitwerking van alle voorstellen. Digitaal Vakmanschap is daarbij ook een vanzelfsprekend en integraal onderdeel van iedere digitaliseringsopgave. Het is daarom ook als doorsnijdend thema aangemerkt, als de menselijke randvoorwaarde die bepaalt of ambities op het gebied van autonomie, AI, data, digitale weerbaarheid en andere maatschappelijke opgaven daadwerkelijk in de praktijk kunnen worden gerealiseerd. Daarom ligt er geen apart voorstel voor, maar verwerken gemeenten met ondersteuning van de VNG dit in de uitwerking van de andere voorstellen. Daarbij is veel van het huis nog niet ingevuld.
Van het fundament, de afspraken, de kaders, de organisatie(s), de toepassingen. Daar kunnen al bouwtekeningen voor klaarliggen, of alleen nog ruwe schetsen. Dit huis tekent het pad waarlangs gemeenten met medeoverheden de komende jaren aan collectief digitaliseren bouwen.16 16 Dit huis is een uitwerking van het ‘Digitale Huis van Thorbecke’, het principe onder de nieuwe en nauwe overheidsbrede samenwerking. Zie dit artikel. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 12/18 4.4. Baten voor gemeenten In de tabel op pagina’s 16 tot en met 18 staan de individuele voorstellen kort toegelicht. Zij verschillen sterk in onderwerp, maar bepaalde baten komen telkens terug. De bekendste en belangrijkste is natuurlijk dat het beter is om iets in één keer (zo) goed (mogelijk) te doen, in plaats van ieder voor zich. Gemeenten verdelen het werk, koplopers met enthousiaste gemeenten gaan aan de slag en de rest neemt dit over. Gemeenten bundelen de krachten met grote uitvoerders om AI slim in te zetten bij bezwaarprocedures, een CPO kan standaard-DPIA’s (gegevensbeschermingseffectbeoordelingen) en verwerkersovereenkomsten bieden en met Samen Controleren beoordelen gemeenten een ICT-leverancier collectief één keer goed. Het is verder niet voor niets dat alle voorstellen wijzen naar sourcing, van inkoop tot contractbeheer, als belangrijk instrument om collectivisering in de praktijk te brengen.
Hier ligt al een rijke geschiedenis van succesvolle (overheidsbrede) samenwerking. Met deze voorstellen staan gemeenten samen veel sterker tegenover een geconcentreerde leveranciersmarkt. Zij bouwen aan een stevige informatiepositie over hun uitgaven aan digitalisering, zorgen voor collectief krachtig opdrachtgeverschap en verkennen de volgende overheidsbrede stap met een aankoopcentrale. En op de specifieke dossiers stellen ze gedeelde datastandaarden en heldere en eenduidige eisen op Cloud en Digitale Autonomie. Ook krijgen gemeenten meer zeggenschap over waar de gegevens van inwoners en ondernemers staan en wie hierover beslist. Dat verkleint het risico dat dienstverlening in de knel komt of zelfs stilvalt, bijvoorbeeld door geopolitieke ontwikkelingen of door een koersverandering bij leveranciers. Gemeenten hebben al jaren te maken met een versnipperde informatievoorziening, groeiende afhankelijkheid van leveranciers en gegevens die onvoldoende uitwisselbaar zijn. Hierdoor kunnen gemeenten niet altijd de gewenste dienstverlening leveren aan inwoners en ondernemers. Om dit te doorbreken is in 2018 de visie Common Ground ontwikkeld. Sindsdien hebben gemeenten, leveranciers en samenwerkingsverbanden gewerkt aan standaarden, gezamenlijke voorzieningen en nieuwe samenwerkingsvormen.
Het is nu tijd om deze beweging landelijk door te zetten, specifiek voor het domein dienstverlening. Dit vraagt om stevige, gezamenlijke regie. Door scherpe standaarden te stellen voor gegevensuitwisseling, kunnen we succesvolle, bestaande initiatieven versneld harmoniseren en opschalen. Denk hierbij aan beproefde oplossingen zoals GEM, Signalen, KISS, VrijBRP, Open Stad Registratie Vakantieverhuur en Klantsignalen-management. Door krachten te bundelen, organiseren we samen oplossingen die individueel onbetaalbaar of onhaalbaar zijn. Ten slotte helpt dit gemeenten te voldoen aan nieuwe wetgeving, zoals de Cyberbeveiligingswet en EU-regels voor digitale autonomie en gegevensuitwisseling. Samen Controleren helpt gemeenten bij de verplichte leverancierscontrole via ENSIA (Eenduidige Normatiek Single Information Audit) en de afspraken voor het Federatief Datastelsel maken het eenvoudiger om aan te sluiten op bijvoorbeeld eIDAS, het Europese inlogmiddel zoals DigiD. 4.5. Wat vraagt dit van gemeenten Met deze set voorstellen kiezen gemeenten koers. Op de inhoud van de opgaven, zoals met het vaststellen van de Common Ground standaard, de focus op bezwaar en beroep en transcriptie bij AI en de principe-uitspraak om sourcings-informatie te delen. En op de randvoorwaarden, met het uitwerken van de regievoering voor Common Ground en een aankoopcentrale.
Wat dit van gemeenten vraagt, komt bij de voorstellen aan bod. Meestal komt het erop neer dat een gemeente de koers meeneemt wanneer iets toch al verandert. Zoals bij nieuwe inkoop, vervanging van Vereniging van Nederlandse Gemeenten 13/18 systemen en aflopende contracten. Dan geeft zij eisen mee over Cloud, Digitale Autonomie en het Federatief Datastelsel. Om de vruchten van collectivisering te plukken, vraagt het ook van gemeenten dat zij gebruikmaken van elkaars werk. Dit betekent soms dat ze hun eigen werkwijzen loslaten. Bij Samen Controleren besteden zij de controle van ICT-leveranciers uit en bij de planketen maken ze zo veel mogelijk gebruik van voorbeelduitwerkingen. Dit is een onderdeel van ‘de vrijblijvendheid voorbij’, namelijk dat gemeenten zich ook aan hun onderlinge afspraken houden. Onderdeel hiervan is ook dat gemeenten hun basis versterken. Zoals met het opstellen en uitvoeren van een Actieplan voor digitale autonomie, het gebruik van ‘classificatiesystematiek’ op hun eigen IT-landschap en de inrichting van een basisniveau voor de privacy-functie. 4.6. Financiële consequenties Een doel van collectivisering is om gemeenten te ontzorgen en de ‘baseline’ van hun digitalisering te verhogen, zoals met handreikingen en gezamenlijke voorzieningen. Niettemin vraagt die transitie ook inzet van gemeenten.
De inzet is dat deze voorstellen (zeer) beperkte capaciteit of middelen van gemeenten vragen. Dit zal grotendeels samenvallen met werk dat gemeenten al doen, zoals de toepassing van contractsvoorwaarden bij inkoop en het inbrengen van standaarden in een programma van eisen bij de vervanging van software. Gemeenten signaleren daarbij dat de uitvoering van de volgende stap op de opgaven vraagt om gezamenlijke financiering(-sconstructen). Zij nemen dit mee als randvoorwaarde bij de uitwerking van de volgende set voorstellen, in onderlinge samenhang en met een prioritering vanuit de praktijk. Zij werken daarvoor waar logisch ook business cases uit, die de kosten en baten in kaart brengen. De VNG bewaakt hierbij de samenhang en deze voorstellen komen dan bij volgende ALV’s aan bod. Gemeenten brengen in eigen tempo de koers in de praktijk Gemeenten signaleren, onder meer via de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving, tegelijkertijd dat deze grote en diverse set voorstellen niet door elke gemeente direct in de praktijk kan worden gebracht. Dit is ook niet noodzakelijk: uitgangspunt van de resolutie is dat gemeenten faseren, op basis van aard, omvang, draagkracht en lopende begrotingen. Dit zal per gemeente verschillen en de wijze en het tempo van implementatie van deze koers daarmee ook.
Dit is de keuze die gemeenten maken om tempo te maken met het leggen van het fundament voor collectivisering, wetende dat er niet alleen nog veel zaken uitwerking vragen, maar óók dat niet alles direct in de praktijk landt. Koplopers gaan aan de slag, alle gemeenten weten wat de koers is De praktische realiteit is dat de komende periode de meeste aandacht uit zal gaan naar vragen over financiering en organisatie. Koplopers gaan ondertussen aan de slag met hun specifieke opgaven en gemeenten met de benodigde middelen brengen de andere koerswijzigingen in de praktijk. Gemeenten met minder middelen of andere prioriteiten kunnen later van dat werk en hun lessen gebruik maken, wanneer de voorstellen met beslissingen op de ALV doorschuiven van koers naar implementatie. Door deze koerskeuzes weten alle gemeenten ondertussen wel waar zij aan toe zijn en waar zij naartoe gaan. Dit biedt houvast en helpt, ook als investering niet mogelijk is, om ten minste desinvestering te beperken. Door bij nieuwe inkoop al wel de koers in te brengen en geen trajecten te starten die ervan afwijken. Op deze manier komen alle gemeenten op basis van hun eigen lokale situatie op koers. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 14/18 Common Ground en collectieve gegevensvoorziening Voor Common Ground ligt een apart voorstel om collectieve regie in te gaan richten.
Het inrichten van collectieve regievoering is een uitbreiding op het huidige landelijke programma Common Ground. Voor de regievoering zoals die nu wordt voorzien is een structurele financiering nodig van circa € 8 miljoen per jaar. Dit betekent dat de huidige financiering van het programma Common Ground (circa € 4,5 miljoen) moet worden gecontinueerd en er circa € 3,5 miljoen aan aanvullende middelen nodig zijn. Een besluit over mogelijke aanvullende financiering voor de regievoering van Common Ground wordt meegenomen in de besluitvorming over de Kadernota 2028 en zal in juni 2027 ter besluitvorming aan de ALV worden aangeboden. De hierboven genoemde bedragen zijn dus indicatief. Ook voor de bouw en het onderhoud van de collectieve gegevensvoorziening is op dit moment geen dekkende financiering. Indien uit het onderzoek blijkt dat de VNG namens gemeenten opdrachten aan de markt kan verstrekken voor de bouw en het onderhoud van een collectieve gegevensvoorziening, is hiervoor indicatief circa € 9,5 miljoen per jaar aan structurele financiering nodig. Omdat de individuele financiële bijdrage aan de collectieve gegevensvoorziening per gemeente anders kan zijn, is er nog geen duidelijke besluitvormingsroute te schetsen.
Daarom wordt de financiering van de collectieve gegevensvoorziening meegenomen als casus in het aangekondigde onderzoek naar financieringsarrangementen voor collectieve digitalisering. Hierin wordt ook gekeken naar financieringsarrangementen die kijken naar voorinvesteringen van koplopers. 4.7. Overheidsbrede context Zoals gezegd werken gemeenten nauw samen met de medeoverheden volgens het principe ‘overheidsbreed, tenzij’. Gemeenten hebben hier uitgebreide ervaring mee, zoals met de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) en de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS). Veel van dit werk gebeurt in de context van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en komt samen in het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD). In het BOD worden overheidsbrede deelakkoorden gesloten om versnippering tegen te gaan en concrete stappen te zetten op cruciale thema’s van de NDS. De ambitie is om in 2027 met koplopers die mensen en middelen inbrengen deze deelakkoorden te realiseren. Waar mogelijk sluiten de collectiviseringsvoorstellen aan op de inzet voor deze deelakkoorden. Zo dragen gemeenten bij aan de overheidsbrede beweging en zitten zij met een mooi aanbod aan de onderhandelingstafel. 4.8. Consultatie De voorstellen zijn opgesteld met gemeentelijke experts aan de opgavetafels en ter consultatie voorgelegd aan onder meer de API.