CConstaterende datZoetermeer
Koppel je AI →
Document · PDF

Complete set vergaderstukken Najaars ALV 11 december 2026

Commissie Plenair 10 december 2026, gemeente ZoetermeerBij agendapunt: Aandachtspunten Najaars Algemene ledenvergadering VNG d.d. 11 december 202678.462 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 7 van 10

Mocht dat onverhoopt niet het geval zijn, dan behouden gemeenten de mogelijkheid om het kader niet te omarmen via de ‘tenzij’-clausule. Sterke behoefte onder gemeenten In de gemeentelijke netwerken en bij experts bestaat een sterke roep om als een collectief op te trekken bij deze opgave, zowel gemeenten onderling als overheidsbreed in Nederland en gesteund vanuit Europa. Het gezamenlijk omarmen van een eenduidige strategie en het hanteren van uniforme beleidskaders is daarin een eerste noodzakelijke stap. Nederlandse overheden geven door uniform beleid aan te houden ook een duidelijk signaal richting marktpartijen dat er op de lange termijn sprake zal zijn van een vaste koers, zodat zij ook weten dat investeringen die ze doen om digitale autonomie en soevereiniteit te versterken ook financieel zullen renderen. Gemeenten die voorop willen lopen, hebben hiermee een gezamenlijke koers en leggen daarmee ook een basis die later door anderen gebruikt kan worden. Zodoende bereiden gemeenten zich ook alvast voor op Europese wetgeving die eraan komt op dit gebied, met verplichtingen die hoe dan ook op enig moment geïmplementeerd zullen moeten worden. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 24/52 Ondertussen blijft er ruimte bestaan voor gemeenten om deze transitie in eigen tempo te volbrengen.

De routekaart kent geen formele verplichtingen op dit gebied, maar adviseert wel een tijdspad dat overheden kunnen volgen. Door in het tempo van levenscyclusbeheer veranderingen aan te brengen in het IT-landschap, voorkomen gemeenten dat zij onnodig hoge kosten maken in deze transitie. Tegelijkertijd kunnen zij rekenen op kwalitatieve collectieve oplossingen en voorzieningen, zoals een soevereine overheidscloud waar de meest kritieke processen op kunnen draaien of een cloudmarktplaats waar overheidsbreed gezamenlijke aanbestedingen kunnen worden gedaan. Ook kunnen gemeenten rekenen op ondersteuning bij de uitvoering en schaalvoordelen ten aanzien van de mogelijke kosten die komen kijken bij bijvoorbeeld de omscholing van personeel of de migratie van digitale systemen naar Europese en/of open alternatieven. Wat betreft monitoring van de transitie richting digitale autonomie kunnen gemeenten het thema opnemen in hun bredere aanpak op digitale weerbaarheid en de verantwoording op de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Hier ligt ook samenhang met het ALV-voorstel rondom Samen Controleren. De monitoring op met leveranciers gemaakte afspraken op het gebied van digitale autonomie kan ook gezamenlijk uitgevoerd worden. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 25/52 4.

Digitale Veiligheid Collectief organiseren op privacywerkzaamheden: Centraal Privacy Office Opgave Digitale Veiligheid Oplegger Privacyopgave voor gemeenten Alle 342 Nederlandse gemeenten zijn wettelijk verplicht te voldoen aan privacywetgeving, met de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en de Wet politiegegevens (Wpg) als belangrijke kaders, maar ook wetgeving binnen het sociaal domein. In de praktijk voeren gemeenten grotendeels dezelfde privacywerkzaamheden uit: zij stellen vergelijkbare DPIA's3 op, beheren dezelfde soort verwerkingsregisters, hanteren vergelijkbare modelbeleidsdocumenten en lopen tegen dezelfde juridische vraagstukken aan. Toch doet elke gemeente dit afzonderlijk, elk met eigen (vaak beperkte) capaciteit en wisselende expertise. Dit leidt tot een structureel probleem. Voor gemeenten die klein zijn of beperkte capaciteit hebben, is het uitdagend om aan alle wettelijke verplichtingen te voldoen. Grotere gemeenten beschikken over meer middelen: zij besteden die aan werkzaamheden die inhoudelijk sterk overlappen met wat hun buurgemeenten uitvoeren. Daarnaast zijn gemeenten in grote mate afhankelijk van externe inhuur, waardoor de kennis niet duurzaam geborgd blijft en niet gedeeld wordt.

De complexiteit van privacywetgeving neemt intussen aantoonbaar toe: AI-toepassingen, cloudvraagstukken en gegevensuitwisseling in samenwerkingsverbanden stellen nieuwe eisen waarop gemeenten nu elk zelfstandig een antwoord moeten formuleren. Wat levert het mogelijk op Het voorstel is dat gemeenten daarom kiezen voor een koers waarin generieke en herhaalbare privacywerkzaamheden van gemeenten collectief worden georganiseerd. Volgens het uitgangspunt 'centraal waar het kan, lokaal waar het moet': werkzaamheden die onlosmakelijk met de lokale context verbonden zijn, blijven decentraal, terwijl taken met feitelijk gelijke inhoud worden gebundeld. Het primaire doel is kwaliteitsverbetering; efficiencywinst is een welkome bijkomstigheid. Deze aanpak vervangt de lokale privacyfunctie niet - de functionaris gegevensbescherming (FG), AVG-verzoeken en dagelijkse advisering blijven lokaal, omdat de gemeente verwerkingsverantwoordelijk blijft. De manier om deze koers in de praktijk te brengen wordt met gemeenten uitgedacht onder de noemer ‘Centraal Privacy Office’ (hierna: CPO). Daarin zijn de wijze, plek en samenhang van de manier van organiseren nog volledig open, waarbij ook overheidsbreed het gesprek gevoerd wordt. Dit is in lijn met de uitgangspunten van ‘organiseren voor collectiviseren’ uit de inleidende paragrafen.

3 In het Nederlands ook wel gegevensbeschermingseffectbeoordeling genoemd, een hulpmiddel om privacyrisico's in kaart te brengen. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 26/52 Dit CPO zou daarbij producten en diensten leveren, zoals standaard- en complexe DPIA’s, privacyovereenkomsten, modelbeleid, een kennisfunctie met thematisch advies, een hulplijn, het meetbaar maken van privacy en training. Een CPO pakt daarbij juist datgene op wat gemeenten nu los van elkaar (of in regionaal verband) doen, terwijl de inhoud feitelijk gelijk is. Daarnaast pakt een CPO landelijke, complexe thema’s op. Het primaire doel hierbij is om de kwaliteit te verbeteren - een efficiencyslag is hierbij een welkome bijkomstigheid. Hoge kwaliteit en diepgaande expertise zijn randvoorwaardelijk bij de uitvoering van deze koers. Een CPO heeft alleen meerwaarde als de producten en adviezen aantoonbaar van hoog niveau zijn en herkenbaar aansluiten bij de gemeentelijke praktijk. Daarom wordt bij de inrichting nadrukkelijk gekeken hoe de bestaande expertise en best practices bij gemeenten optimaal kunnen worden benut - niet alleen door kennis centraal te bundelen, maar ook door gemeentelijke professionals te betrekken bij de ontwikkeling en toetsing van centrale producten. Zo blijft de kwaliteit hoog en herkenbaar voor gemeenten, en wordt voorkomen dat een CPO los komt te staan van de lokale praktijk.

Het voorstel is om de uitwerking van deze koers gefaseerd te laten verlopen, zodat het financiële risico bij tegenvallende deelname beperkt blijft en tijdens de opbouw duidelijk wordt wat gemeenten werkelijk gebruiken en waar de toegevoegde waarde zit. Dit is ook het moment om bij te kunnen sturen. Uitgangspunt nu is dat in fase 1 de nadruk ligt op de producten die de meeste gemeenten het snelst ontlasten: standaard-DPIA’s, verwerkersovereenkomsten, modelbeleid, een kennisfunctie en de hulplijn. Deze fase dient tegelijk om de toegevoegde waarde aan te tonen: pas wanneer die producten breed worden overgenomen en hun nut bewezen is, kunnen gemeenten ervoor kiezen om het door te laten groeien naar bijvoorbeeld een bredere adviesfunctie op thema’s als AI, cloud en incidentondersteuning. De komende maanden zullen de business case en de organisatie- en financieringsmogelijkheden verder worden uitgewerkt, waarna deze aan de leden kunnen worden voorgelegd, inclusief bijbehorende (wijze van) financiering. Een CPO vervangt niet de lokale privacyfunctie. De FG, het afhandelen van AVG-verzoeken en de dagelijkse operationele advisering blijven lokaal. Een CPO is ook geen centrale inkoopafdeling: het levert producten en expertise, maar laat de besluitvorming bij de gemeente als verwerkingsverantwoordelijke.

De koers en kwaliteit worden bewaakt via een adviesorgaan waarin gemeenten zijn vertegenwoordigd. Waar gemeenten al regionaal samenwerken — bijvoorbeeld met een gedeelde FG of gezamenlijke kennisdeling — is een CPO een aanvulling daarop, geen vervanging. Tot slot: gemeenten verschillen in wat zij van centrale ondersteuning nodig hebben. Een deel heeft vooral behoefte aan standaardproducten en kennis; een ander deel daarnaast aan directe hulp bij complexe privacyvraagstukken. Een CPO zou op beide soorten behoeften kunnen worden ingericht. Daarnaast blijkt uit gesprekken met gemeenten dat de behoefte tevens verschilt afhankelijk van de volwassenheid van organisaties. Voor gemeenten die meer capaciteit en budget hebben, zal een CPO meer fungeren als gelijkwaardige partner. Een CPO zou zich op onderstaande werkzaamheden kunnen richten. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 27/52 Naam Type Omschrijving DPIA's Product Drie soorten DPIA's: 1) standaard-DPIA's voor gemeenschappelijke verwerkingen, 2) complexe DPIA's voor organisatiebrede en high-risk systemen onder penvoerderschap van een CPO, en 3) geanonimiseerde DPIA's van individuele gemeenten die een CPO beschikbaar stelt voor hergebruik, en inclusief onderhoud en herziening van DPIA's waar een CPO penvoerder is.

Privacy- overeenkomsten Product Beheer en onderhoud van de standaard verwerkersovereenkomst (VNG-template), nieuwe privacyovereenkomsten en onderhandeling met leveranciers. Aanvullend CPO-convenanten met grote, landelijke partijen en gezamenlijke audits bij leveranciers ('Samen Controleren'). Modelbeleid & standaarddocumenten Product Kant-en-klare beleidssjablonen (onder meer AVG-, AI- en Wpg-beleid en privacy governance) en een gegevensdelingstoolkit met standaardovereenkomsten en DPIA's voor veelvoorkomende gegevensdeling. Gemeenten nemen deze over en passen ze lokaal aan. Kennisfunctie incl. thematisch advies Dienst Onderhoud van een kennisbank (best practices, FAQ's, uitspraken van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP)) en deelname aan VNG-fora. Actief volgen van wetgeving, publiceren van briefs en bepalen van standpunten op nieuwe thema's als AI en digitale autonomie, inclusief lobby richting ministeries. Hulplijn Dienst Laagdrempelige toegang tot een CPO via e-mail en een inloopspreekuur. Alleen beschikbaar voor privacy officers (noodzakelijke poortwachter). Privacy meetbaar maken Dienst Inzet van het bestaande AVG-borgingsproduct om het privacyvolwassenheidsniveau van gemeenten in kaart te brengen. Verzamelen van anonieme data voor benchmarking en monitoring van sectorbrede voortgang, ondersteund via pilots.

Training & bewustzijn Dienst Trainingsmateriaal en kennissessies voor gemeenten, zoals AVG- basisprincipes, DPIA-workshops en gegevensdeling in het sociaal domein, plus webinars bij lancering van nieuwe CPO-producten. Wat betekent dit voor uw gemeente  Gemeenten ontvangen bijvoorbeeld kant-en-klare referentie-DPIA’s, privacyovereenkomsten en beleidsdocumenten die direct toepasbaar zijn. De tijdrovende generieke voorbereiding is al verricht door gespecialiseerde professionals. De gemeente rondt het product lokaal af; er blijft altijd een lokaal besluit nodig.  Gemeenten kunnen profiteren van consistente juridische kwaliteit met oog voor de gemeentelijke context. Een getoetste leverancier conform verwerkersovereenkomst is houdbaar. Een uitgevoerde DPIA voldoet dan aan de AVG-eisen. Dit is nu niet voor alle gemeenten vanzelfsprekend.  Gemeenten krijgen toegang tot expertise die zij zelfstandig niet kunnen opbouwen of bekostigen, of waardoor ze juist hun eigen capaciteit kunnen richten op de complexe lokale vraagstukken waarvoor die expertise werkelijk nodig is. Bovendien groeit de lokale expertise juist: medewerkers kunnen putten uit de gebundelde kennis en zich zo verder ontwikkelen.  Gemeenten zijn beter gepositioneerd in het landelijke debat over privacywetgeving en de implementatie ervan, met een stevigere stem richting ministeries en toezichthouders.

 Gemeenten worden minder afhankelijk van externe inhuur voor generieke privacywerkzaamheden, waarmee een besparing kan worden gerealiseerd. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 28/52  Door betere naleving en snelle incidentondersteuning worden kostbare incidenten en de doorlopende naweeën daarvan vaker voorkomen. Dat is in de eerste plaats winst in kwaliteit en beheersing, en kent daarmee ook een financieel gewin. Voor medewerkers  Lokale privacy officers worden ontlast op generieke taken die elke gemeente in het land raken. Zij kunnen zich richten op inhoudelijk waardevolle en contextgebonden casuïstiek en materie binnen de lokale context.  Medewerkers kunnen terugvallen op betrouwbare centrale producten in plaats van zelf het wiel opnieuw uit te vinden.  De kennisfunctie maakt actuele informatie over wetgeving en AP-uitspraken, vertaald naar de gemeentelijke context, toegankelijk, zodat medewerkers altijd werken met bijgewerkte en correcte inzichten. Voor inwoners  Inwoners kunnen erop vertrouwen dat hun persoonsgegevens door gemeenten worden verwerkt op basis van kwalitatief hoogwaardige en juridisch getoetste kaders, ongeacht de omvang van hun gemeente.  Een consistentere naleving van de privacywetgeving verkleint het risico op datalekken, onrechtmatige verwerkingen en de daarmee samenhangende schade.

Financiën De komende maanden zullen de financieringsmogelijkheden verder worden uitgewerkt. Het voorstel is om de opbouw gefaseerd te laten verlopen, zodat het financiële risico bij tegenvallende deelname beperkt blijft en er op basis van vastgestelde criteria bijgestuurd kan worden. Afstemming De uitgangspunten voor een CPO zijn besproken met een breed scala van (tientallen) gemeenten, zowel op bestuurlijk als ambtelijk niveau (CIO's, privacy officers, FG’s etc.). Daarbij is gekeken naar de inhoudelijke meerwaarde, financiële effecten, governance en juridische consequenties. Bovenal is ook gekeken naar de behoefte vanuit de gemeenten, zodat de activiteiten (producten en diensten) ook aansluiten op die behoefte. Dit is ook beeldvormend besproken in het College van Dienstverleningszaken en de Commissie Informatiesamenleving. Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Alle 342 gemeenten wettelijk verplicht zijn te voldoen aan privacywetgeving, met de AVG en de Wet politiegegevens als belangrijke kaders, en daarbij grotendeels dezelfde generieke werkzaamheden uitvoeren: vergelijkbare DPIA's, dezelfde soort verwerkingsregisters, vergelijkbaar modelbeleid en dezelfde juridische vraagstukken; Vereniging van Nederlandse Gemeenten 29/52  Gemeenten dit nu afzonderlijk of in groepen doen, met eigen en vaak beperkte capaciteit en wisselende expertise, en daarbij sterk afhankelijk zijn van externe inhuur waardoor kennis niet duurzaam wordt geborgd of gedeeld;  Gemeenten met beperkte capaciteit moeite hebben aan alle verplichtingen te voldoen, terwijl grotere gemeenten hun middelen besteden aan werk dat inhoudelijk sterk overlapt met dat van buurgemeenten;  De complexiteit van privacywetgeving aantoonbaar toeneemt door AI-toepassingen, cloudvraagstukken en gegevensuitwisseling in samenwerkingsverbanden, waarop gemeenten nu elk zelfstandig een antwoord moeten formuleren; Overwegende dat:  Het merendeel van de gemeentelijke privacywerkzaamheden generiek en herhaalbaar is en zich daarmee leent voor een collectieve aanpak volgens het principe 'centraal waar het kan, lokaal waar het moet';  Collectief organiseren hiervoor mogelijk een producten-

en dienstenpakket kan leveren, met daarin mogelijk standaard- en complexe DPIA's, privacyovereenkomsten met bijbehorende leveranciersaudits, modelbeleid en standaarddocumenten, een kennisfunctie met thematisch advies, en een hulplijn voor lokale privacy officers;  Zo’n organisatie primair de kwaliteit en juridische houdbaarheid van de gemeentelijke privacyfunctie verbetert, gemeenten minder afhankelijk maakt van externe inhuur en daarmee ook een besparing op kan leveren;  Zo’n organisatie de lokale privacyfunctie niet vervangt: de FG-functie, het afhandelen van AVG-verzoeken, datalekregistratie en dagelijkse advisering blijven decentraal, en de gemeente verwerkingsverantwoordelijk en tekenbevoegd blijft; Stemmen ermee in dat: 1. Zij kiezen voor een koers waarin generieke en herhaalbare privacywerkzaamheden van gemeenten collectief worden georganiseerd, volgens het uitgangspunt ‘centraal waar het kan, lokaal waar het moet’, waarbij de gemeente verwerkingsverantwoordelijk en tekenbevoegd blijft; 2. Zij de business case, organisatie- en financieringsmogelijkheden verder uitwerken ten behoeve van verdere besluitvorming, voortbouwend op de kennis en expertise die is opgebouwd bij onder meer de Informatiebeveiligingsdienst (IBD). Vereniging van Nederlandse Gemeenten 30/52 5.

Digitale Veiligheid Samen Controleren Opgave Digitale Veiligheid Oplegger Samenvatting In de najaars-ALV van 28 november 2025 stemden de leden unaniem in met de eerste prioriteiten voor collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van Digitale Veiligheid, met een opdracht tot uitwerking. In de ALV-rapportage van september 2026 is daarbinnen een voorstel voor Samen Controleren aangekondigd. Sinds 15 augustus 2026 verplicht de Cyberbeveiligingswet gemeenten om hun ICT-leveranciers structureel te controleren op informatiebeveiliging en privacy. De leden wordt gevraagd te kiezen voor een gestandaardiseerde, gezamenlijke aanpak van die controles, waarbij leveranciers één keer onafhankelijk worden gecontroleerd en gemeenten de resultaten gezamenlijk hergebruiken, en zich aan die aanpak te committeren. Dit betreft een principebesluit. Wat levert het op Het voorstel ondersteunt gemeenten bij het voldoen aan een wettelijke verplichting die zij afzonderlijk moeilijk kunnen waarmaken. Een leverancier wordt één keer grondig en onafhankelijk gecontroleerd op basis van één gestandaardiseerd raamwerk, gebaseerd op de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO2), in plaats van tientallen keren met uiteenlopende vragen.

Dat verhoogt de kwaliteit van het toezicht, voorkomt dubbel werk bij gemeenten én leveranciers, en geeft gemeenten samen meer invloed op de beveiliging bij hun leveranciers. De gezamenlijke controleresultaten zijn bovendien bruikbaar voor de eigen verantwoording, zoals via de Eenduidige Normatiek Single Information Audit (ENSIA), en gemeenten kunnen hun eigen experts richten op de risico’s binnen de eigen organisatie. Wat betekent dit voor uw gemeente Gemeentelijk commitment aan Samen Controleren betekent concreet dat zij:  De controle van hun in scope zijnde ICT-leveranciers uitbesteden aan de dienst Samen Controleren, waarbij leveranciers niet alsnog te maken krijgen met afzonderlijke, aanvullende controle-eisen van individuele gemeenten. Daarmee wordt de aanpak voor leveranciers één herkenbare standaard, en voor gemeenten een gezamenlijke basis om op te sturen.  Zelf de controle uitvoeren van eisen die zij in een contract met een leverancier aanvullend ten opzichte van de eisen van Samen Controleren hebben gesteld.  De gezamenlijke controleresultaten in hun eigen leveranciers- en contractmanagement en hun verantwoording hergebruiken.  Hun juridische positie ten opzichte van leveranciers versterken. De aanpak wordt gefaseerd ingevoerd, passend bij de draagkracht, bestaande afspraken en vervangingscycli van gemeenten.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten 31/52 Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. Het neemt geen besluit over de organisatie of financiering van de gezamenlijke leverancierscontroles. Het commitment vraagt van gemeenten dat zij de controle van hun ICT-leveranciers uitbesteden aan Samen Controleren en de gezamenlijke resultaten hergebruiken in hun eigen verantwoording. Dat vervangt afzonderlijke eigen controles en voorkomt dubbel werk. Overheidsbrede context Voor Samen Controleren wordt interbestuurlijk geen deelakkoord ontwikkeld. De aanpak hangt samen met de gemeentelijke inzet op digitale weerbaarheid, waarover interbestuurlijk wordt gesproken in het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD), dat op 14 december 2026 vergadert, na de najaars-ALV. Het rijk heeft er belang bij dat gemeenten de leverancierscontrole uit de Cyberbeveiligingswet professioneel invullen. Afstemming Samen Controleren wordt ontwikkeld met gemeenten en leveranciers, eerst in een pilot in 2025 en daarna in de kwartiermakersfase. De aanpak is besproken in de BIO2-werkgroep van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD), het GT Inkoopberaad, de Adviesraad IBD en het CIO-beraad. Ook is het schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API).

Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen Na dit besluit wordt de gestandaardiseerde controlemethode samen met gemeenten en leveranciers uitgewerkt tot een gedragen standaard, vastgelegd in een Handboek Samen Controleren met het controleraamwerk, de processtappen en de kwaliteitseisen. Samen Controleren staat niet op zichzelf. Het is een van de voorzieningen waarmee gemeenten samen werken aan digitale veiligheid, naast onder meer de IBD en het Centraal Privacy Office. Gemeenten komen bij een volgende ALV terug met een verkenning van die samenhangende voorzieningen, waar de gezamenlijke controle van ICT-leveranciers onderdeel van is.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Gemeenten voor hun primaire processen in toenemende mate afhankelijk zijn van Software as a Service (SaaS) bij externe ICT-leveranciers, en kwetsbaarheden in de toeleveranciersketen een significant risico vormen voor de continuïteit van de dienstverlening en de veiligheid van gegevens van inwoners en ondernemers;  Gemeenten met de inwerkingtreding van de Cyberbeveiligingswet per 15 augustus 2026 verplicht zijn structureel te controleren of de informatiebeveiliging en privacybescherming van hun ICT-leveranciers op orde is, conform de eisen uit de BIO2;  Gemeenten bij de aanschaf van ICT weliswaar eisen stellen aan leveranciers, maar structurele toetsing onvoldoende plaatsvindt, terwijl leveranciers worden overvraagd met uiteenlopende detailvragen van afzonderlijke gemeenten; Overwegende dat:  | De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering;  | In de najaars-ALV van 28 november 2025 de leden unaniem hebben ingestemd met de eerste prioriteiten voor

collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van Digitale Veiligheid, met een opdracht tot uitwerking die een gezamenlijke controle van geleverde diensten en versterking van het leveranciersmanagement noemt, en in de ALV-rapportage van september 2026 een voorstel voor Samen Controleren is aangekondigd;  | Individuele gemeenten niet altijd voldoende schaal, capaciteit of specialistische expertise hebben om structureel toezicht op ICT-leveranciers zelfstandig te organiseren, en een collectieve aanpak voorkomt dat gemeenten en leveranciers telkens afzonderlijke controles en verantwoordingsprocessen organiseren;  | Gemeenten en leveranciers in een pilot in 2025 ervaring hebben opgedaan met een aanpak waarbij leveranciers één keer onafhankelijk worden gecontroleerd en deelnemende gemeenten de resultaten gezamenlijk hergebruiken, en deze pilot heeft laten zien dat een collectieve aanpak de kwaliteit en doelmatigheid van toezicht aanzienlijk verbetert;  | De Informatiebeveiligingsdienst (IBD) een methode voor proportioneel leveranciers- en contractbeheer op basis van de BIO2 en de Cyberbeveiligingswet heeft ontwikkeld, die de basis vormt voor een gestandaardiseerde gezamenlijke controle;  | Gemeenten in de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ van 18 juni 2025 hebben uitgesproken de gemeentelijke

digitalisering als één bestuurslaag te zullen sturen en organiseren onder het motto ‘de vrijblijvendheid voorbij’; Stemmen ermee in dat: 1. | Zij zich committeren aan een gestandaardiseerde en gezamenlijke aanpak van de controle van in scope zijnde ICT-leveranciers op informatiebeveiliging en privacy, waarbij leveranciers één keer onafhankelijk worden gecontroleerd en gemeenten de resultaten gezamenlijk hergebruiken en waarbij leveranciers niet alsnog te maken krijgen met afzonderlijke, aanvullende controle-eisen van individuele gemeenten; 2. | Zij de gestandaardiseerde controlemethode, gebaseerd op de BIO2 en de methode voor proportionele leverancierscontrole van de IBD, gezamenlijk en met leveranciers uitwerken tot een gedragen standaard, vastgelegd in een Handboek Samen Controleren. Toelichting Gemeenten werken steeds meer met ICT die bij externe leveranciers draait, vaak als dienst via het internet (SaaS). Ze blijven wel verantwoordelijk voor de beveiliging van de gegevens en Vereniging van Nederlandse Gemeenten | 32/52 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 33/52 processen die daar lopen. Sinds 15 augustus 2026 verplicht de Cyberbeveiligingswet gemeenten om structureel te controleren of de informatiebeveiliging en privacybescherming bij hun ICT- leveranciers op orde is. Veel gemeenten hebben daarvoor niet de schaal, de capaciteit of de specialistische kennis.

Tegelijk hebben veel leveranciers dezelfde gemeenten als klant, en krijgen zij nu van elke gemeente afzonderlijk uiteenlopende vragen. Dat leidt tot versnippering, dubbel werk en een verhoogd risico in de digitale keten. Samen kunnen we leveranciers één keer grondig controleren en de uitkomsten delen. Dit voorstel vraagt de leden te kiezen voor een gestandaardiseerde, gezamenlijke aanpak van leverancierscontroles en zich daaraan te committeren. Hieronder lichten we de aanpak, de ervaringen uit de pilot, de behoefte onder gemeenten en de samenhang met andere opgaven toe. De gestandaardiseerde aanpak Samen Controleren is ontwikkeld door de VNG, via de Informatiebeveiligingsdienst (IBD). In plaats van dat elke gemeente afzonderlijk haar leveranciers bevraagt en toetst, wordt elke leverancier één keer gecontroleerd met een gestandaardiseerde, diepgaande controle. Die controle wordt uitgevoerd door onafhankelijke experts, op basis van een beproefd raamwerk dat is gebaseerd op de BIO2 en de Cyberbeveiligingswet. De IBD heeft daarvoor een methode ontwikkeld voor proportioneel leveranciers- en contractbeheer: hoe zwaar een leverancier wordt gecontroleerd, hangt af van het risico. De resultaten worden gedeeld met de deelnemende gemeenten, die ze kunnen gebruiken in hun leveranciers- en contractmanagement en in hun verantwoording.

De aanpak richt zich in eerste instantie op leveranciers van SaaS-oplossingen. In de kwartiermakersfase wordt de methode samen met gemeenten en leveranciers vastgelegd in een Handboek Samen Controleren, met het controleraamwerk, de processtappen, templates en kwaliteitseisen. Gemeentelijk commitment aan Samen Controleren betekent concreet dat gemeenten de controle van hun ICT-leveranciers uitbesteden aan de dienst Samen Controleren. Daarmee wordt de aanpak voor leveranciers één herkenbare standaard, en voor gemeenten een gezamenlijke basis om op te sturen. De verwachting is dat dit een impuls geeft aan de informatiebeveiliging en privacybescherming van de gemeentelijke ICT, de beschikbaarheid van dienstverlening en een toename van de veiligheid van de gegevens van inwoners en ondernemers. Ervaringen uit de pilot In een pilot in 2025 met gemeenten (onder andere Meppel, Coevorden, Pijnacker-Nootdorp, Goirle, Hilvarenbeek, Oisterwijk, Roermond, Amersfoort, Hoogeveen, De Wolden, Heusden, de gebruikersvereniging Centric en de gebruikersvereniging PinkRoccade) en de leveranciers PinkRoccade en Centric is ervaring opgedaan met deze aanpak. De pilot liet zien dat een collectieve aanpak de kwaliteit en doelmatigheid van toezicht aanzienlijk verbetert, en dat er onder gemeenten en leveranciers breed draagvlak voor is.

Gemeente Amersfoort ervoer de pilot als “een waardevolle stap naar minder administratieve last en meer uniformiteit in leverancierscontroles”, met “één gezamenlijk controle document per applicatie dat we direct kunnen inzetten voor ENSIA, BIO-verantwoording en toekomstige NIS2-verplichtingen”. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 34/52 Sterke behoefte onder gemeenten De behoefte is breed herkenbaar. De Cyberbeveiligingswet legt de plicht bij elke gemeente afzonderlijk, terwijl de leveranciers voor een groot deel dezelfde zijn. Gemeente Amsterdam: “De net vastgestelde Cyberbeveiligingswet verplicht ons om te sturen op de risico’s bij leveranciers en samen kun je (uiteraard) veel meer invloed uitoefenen! Met name bij onze kroonjuwelen (de belangrijkste informatiesystemen) biedt dit grote voordelen.” Gemeente Meppel wijst erop dat de aanpak helpt “om de inzet van externe audits te beperken tot de situaties waarin deze daadwerkelijk noodzakelijk zijn”. Ook voor leveranciers biedt één gestandaardiseerde controle via één contactpunt duidelijkheid, in plaats van verantwoording aan elke klant afzonderlijk. Zo krijgen gemeenten samen een sterke positie om leveranciers te stimuleren hun beveiliging doorlopend te verbeteren. Dat komt de weerbaarheid van de hele lokale overheid ten goede.

Samenhang met andere collectiviseringsopgaven Samen Controleren is een concreet onderdeel van de collectiviseringsopgave Digitale Veiligheid. Het bouwt voort op bestaande collectieve voorzieningen, zoals de IBD en ENSIA. De opdracht tot uitwerking van november 2025 legt een directe verbinding met ICT-sourcing en Cloud: gemeenten gebruiken veelal (cloud)diensten van derden, en met die afhankelijkheid van een beperkt aantal aanbieders is het belangrijk om kritisch te blijven kijken naar de groeiende afhankelijkheid van technologie. Gezamenlijke leverancierscontrole zal naar verwachting op termijn opgenomen worden in de Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT). Afbakening Gemeenten besteden met Samen Controleren de werkzaamheden die horen bij de controle van hun ICT-leveranciers uit. Ze blijven wel zelf eindverantwoordelijk voor informatiebeveiliging en privacybescherming van de betreffende ICT. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 35/52 6. Sourcing Collectief opdrachtgeverschap: verkenning en inzicht in IT-uitgaven Doorsnijdend thema Oplegger Samenvatting In de najaars-ALV van 28 november 2025 stemden de leden unaniem in met de eerste prioriteiten voor collectivisering en merkten zij Sourcing aan als doorsnijdend thema.

Collectieve ICT- sourcing, van behoeftebepaling en gezamenlijke inkoop tot contractmanagement, is een cruciale randvoorwaarde voor succesvolle collectivisering. Dit voorstel zet daarop de volgende stappen. Gemeenten verkennen hoe zij als collectieve opdrachtgever richting de markt kunnen optreden. Daarvoor is inzicht in hun gezamenlijke IT-uitgaven nodig. Gemeenten geven dit bestuurlijke prioriteit en stellen relevante uitgaveninformatie (hierna: spend) beschikbaar, eerst via een pilot met 10 tot 20 vrijwillig deelnemende gemeenten. Ook verkennen zij met provincies en waterschappen of een gezamenlijke aankoopcentrale een optie is. Wat levert het op Als één opdrachtgever staan gemeenten sterker tegenover een geconcentreerde leveranciersmarkt, en kunnen zij werken aan zoveel mogelijk uniforme inkoopvoorwaarden. Het spendinzicht laat zien wat gemeenten samen uitgeven, onder welke voorwaarden en bij wie, zodat keuzes over gezamenlijke inkoop op feiten berusten. De verkenning maakt duidelijk op welke onderdelen van de verwervingscyclus gezamenlijk optreden meerwaarde heeft, en in welke vorm. Wat betekent dit voor uw gemeente Collectief opdrachtgeverschap begint met weten wat we samen inkopen.

In deze eerste fase betekent gemeentelijk commitment concreet:  Het beschikbaar stellen van relevante spendinformatie op het gebied van IT voor collectieve analyse, binnen proportionele en juridisch houdbare kaders en met vooraf vastgelegde waarborgen voor informatiebeveiliging, vertrouwelijkheid, openbaarheid, verantwoordelijkheid, doelbinding en eigenaarschap.  Het benoemen van een vast aanspreekpunt voor IT-inkoop en sourcing.  Het delen van de planning van grote IT-aanbestedingen en contractverlengingen, zodat kansen voor gezamenlijk optreden tijdig zichtbaar worden. Het aanleveren van IT-uitgaveninformatie begint met een pilot met 10 tot 20 vrijwillig deelnemende gemeenten. Over bredere opschaling besluiten de leden bij een volgende ALV. De verkenning van collectief opdrachtgeverschap brengt in deze fase geen aanvullende uitvoeringsverplichtingen voor individuele gemeenten mee. Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. Het besluit vraagt wel organisatorische inzet van gemeenten voor het aanspreekpunt en het delen van de aanbestedingsplanning. De pilotfase van het inzicht in IT-uitgaven wordt in beginsel gedragen Vereniging van Nederlandse Gemeenten 36/52 door de deelnemende gemeenten. De benodigde inzet, kosten en dekking worden vóór de start van de pilot uitgewerkt. Dit voorstel bevat nog geen financiële uitwerking daarvan.

Het besluit loopt niet vooruit op de organisatie of financiering van collectief opdrachtgeverschap. Voorstellen over opschaling en eventuele collectieve voorzieningen worden afzonderlijk aan de leden voorgelegd, inclusief de benodigde organisatie, middelen en dekking. Overheidsbrede context Interbestuurlijk wordt onder de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) een deelakkoord ontwikkeld op het bundelen van inkoopkracht, in eerste instantie gericht op een overheidsmarktplaats voor clouddiensten; die ligt op 14 december 2026 voor in het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD). De gemeentelijke inzet is breder: de VNG zet zich ervoor in dat de verkenning van collectief opdrachtgeverschap, samen met provincies en waterschappen, in de uitwerking van het deelakkoord wordt meegenomen. Het spendinzicht is een gemeentelijke aanvulling. Afstemming Het voorstel is opgesteld vanuit de opgavetafel Sourcing. Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen De VNG organiseert sectorbreed inzicht, vergelijkbaarheid en analyse van IT-uitgaven; de pilot toetst en verfijnt de aanpak, en na evaluatie besluiten de leden bij een volgende ALV over opschaling.

Vóór de start van de pilot wordt een kader voor de verwerking van de uitgaveninformatie vastgesteld en besproken in de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving. Samen met provincies en waterschappen verkennen gemeenten hoe zij als collectieve opdrachtgever kunnen optreden, en of een gezamenlijke aankoopcentrale daarbij een optie is. Het bestuur van de VNG belegt de regie binnen de bestaande governance en rapporteert periodiek aan de leden. Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Gemeenten jaarlijks gezamenlijk op basis van een ruwe schatting € 3 miljard aan IT uitgeven, waarvan het overgrote deel (circa 95 procent) in bestaande contracten.

Juist voor dit deel ontbreekt structureel inzicht in uitgaven, contractvoorwaarden, leveranciersafhankelijkheden en marktposities;  Gemeenten vergelijkbare contracten sluiten onder uiteenlopende voorwaarden en uiteenlopende tarieven betalen voor vergelijkbare prestaties, waardoor kansen voor kennisdeling en gezamenlijk contractmanagement en inkoop onbenut blijven en zij op een geconcentreerde leveranciersmarkt contractueel zwakker staan dan nodig; Overwegende dat:  | De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering;  | De leden in de resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ van 18 juni 2025 hebben uitgesproken bereid te zijn tot verregaande collectivisering van de gemeentelijke digitalisering, waarbij een collectiviseringsvoorstel onder meer kan gaan over de inrichting van een gezamenlijke inkooporganisatie;  | De leden in de najaars-ALV van 28 november 2025 unaniem hebben ingestemd met de eerste prioriteiten voor collectivisering en daarbij Sourcing hebben aangemerkt als doorsnijdend thema, omdat collectieve ICT-sourcing een

cruciale randvoorwaarde is voor succesvolle collectivisering en gemeenten met één stem met de marktpartijen willen spreken;  | Gemeenten als publieke opdrachtgevers grip moeten houden op de inrichting, continuïteit en kosten van hun digitale dienstverlening, en collectief inzicht in IT-uitgaven en contracten daarvoor een noodzakelijke voorwaarde is;  | In de Nederlandse Digitaliseringsstrategie IT-sourcing en bundeling van inkoopkracht als een van de interventies zijn benoemd, en gemeenten, provincies, uitvoeringsorganisaties en het rijk waar mogelijk als één opdrachtgever richting de markt willen optreden;  | De aanpak rekening moet houden met de diversiteit van gemeenten in schaalgrootte, volwassenheid en uitvoeringskracht, transparantie, uitlegbaarheid en gemeentelijke autonomie onverminderd uitgangspunt blijven, en geen gemeente gehouden is aan collectieve keuzes zonder uitdrukkelijke instemming. Stemmen ermee in dat: 1. | Zij collectief opdrachtgeverschap voor IT over de gehele verwervingscyclus verkennen: kennis, marktregie, inkoop, contractmanagement en monitoring. Daarbij wordt samen met provincies en waterschappen onderzocht of een gezamenlijke aankoopcentrale een passende optie is; 2. | Zij gezamenlijk inzicht in IT-uitgaven aanmerken als bestuurlijke prioriteit en noodzakelijke basis voor collectief opdrachtgeverschap.

Alle gemeenten benoemen hiervoor een vast aanspreekpunt voor IT-inkoop en sourcing, beleggen de benodigde inzet binnen de eigen organisatie en delen de planning van grote IT-aanbestedingen en contractverlengingen; 3. | Zij een gefaseerde aanpak hanteren voor het delen en collectief analyseren van relevante IT-uitgaveninformatie, te beginnen met een pilot met 10 tot 20 vrijwillig deelnemende gemeenten. Vóór de start worden proportionele en juridisch houdbare waarborgen vastgelegd voor doelbinding, verantwoordelijkheden, informatiebeveiliging, vertrouwelijkheid, openbaarheid, geheimhoudingsverplichtingen en eigenaarschap van data. Resultaten worden in beginsel geanonimiseerd en geaggregeerd gedeeld. Over bredere opschaling besluiten de leden na evaluatie in een volgende ALV; 4. | Zij over collectieve interventies, zoals gezamenlijk contractbeheer of collectieve aanbesteding, afzonderlijk en alleen besluiten op basis van aantoonbare maatschappelijke, organisatorische en financiële meerwaarde. Voorstellen bevatten een uitwerking van governance, organisatie, middelen en dekking; 5.

| Zij het bestuur van de VNG verzoeken de regie op de verkenning en de pilot te beleggen binnen de bestaande governance, periodiek aan de leden te rapporteren en Vereniging van Nederlandse Gemeenten | 37/52 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 38/52 de evaluatie van de pilot en voorstellen voor het vervolg aan een volgende ALV voor te leggen. Toelichting Nederlandse gemeenten geven gezamenlijk jaarlijks circa € 90 miljard uit aan publieke dienstverlening, maatschappelijke opgaven en bedrijfsvoering. Naar schatting gaat ongeveer driekwart daarvan via externe partijen, leveranciers en uitvoeringsorganisaties. Daarmee horen gemeenten samen bij de grootste publieke opdrachtgevers van Nederland, maar die positie wordt nog onvoldoende benut. Gemeenten sluiten vergelijkbare contracten onder uiteenlopende voorwaarden, besteden vergelijkbare producten ieder afzonderlijk aan en laten kansen voor gezamenlijke inkoop liggen. Dat verzwakt hun positie richting marktpartijen en bemoeilijkt de sturing op digitale autonomie en weerbaarheid. Geen enkele gemeente kan dat alleen veranderen. Als we samen optreden als één opdrachtgever, kunnen we de markt wel één heldere vraag stellen. Sourcing als doorsnijdend thema In juni 2025 besloten gemeenten minstens 80 procent van hun digitalisering te collectiviseren.

In november 2025 stemden de leden unaniem in met de eerste set prioriteiten: AI, Cloud en Digitale Veiligheid. Daarbij merkte de ALV Sourcing, naast Digitale Autonomie en Digitaal Vakmanschap, aan als doorsnijdend thema. De onderbouwing was toen al helder: collectieve ICT-sourcing, de cyclus van onder meer behoeftebepaling, gezamenlijke inkoop en contractmanagement, is een cruciale randvoorwaarde voor succesvolle collectivisering. Gemeenten spreken met één stem, en waar mogelijk interbestuurlijk, met de marktpartijen. De ambities op AI, Cloud en Digitale Veiligheid stokken zonder kennis- en krachtenbundeling, en in elk gesprek met de leden komt dit terug als onderwerp waarop zij ontzorgd willen worden. Dit voorstel geeft daar de volgende stap aan. Verkennen hoe gemeenten als één opdrachtgever optreden Collectief opdrachtgeverschap betekent dat gemeenten samen optreden op alle onderdelen van de verwervingscyclus: van kennis en marktregie tot inkoop, contractmanagement en monitoring. Door kennis, expertise en inkoopkracht te bundelen, kunnen zij risicogebaseerd, verantwoord en uniform beslissen. Dat versterkt de continuïteit van de IT-dienstverlening, de strategische autonomie en de weerbaarheid. Er is al een sterke basis: alle 342 gemeenten gebruiken de Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT), het meest tastbare bewijs dat sectorbrede samenwerking op inkoop werkt.

De horizon is dat gemeenten, provincies, uitvoeringsorganisaties en het rijk waar mogelijk als één opdrachtgever optreden, met zoveel mogelijk uniforme inkoopvoorwaarden. De verkenning brengt in beeld op welke onderdelen van de verwervingscyclus gezamenlijk optreden meerwaarde heeft, wat collectief en wat lokaal kan worden belegd, en welke vormen van samenwerking daarbij passen. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 39/52 Eén van de vormen die de verkenning bekijkt, is een gezamenlijke aankoopcentrale van gemeenten, provincies en waterschappen. Een aankoopcentrale besteedt als aanbestedende dienst aan voor andere overheden. Deelnemers kunnen dan afnemen via de raamovereenkomsten van de aankoopcentrale, zonder zelf een aanbesteding te doen. Dat kan de transactiekosten van afzonderlijke aanbestedingen verlagen, grotere volumes opleveren en gezamenlijk contractmanagement mogelijk maken. Een aankoopcentrale wordt wel zelf aanbestedende dienst, met de juridische, financiële en uitvoeringsrisico’s die daarbij horen. De verkenning richt zich in eerste instantie op IT-sourcing en weegt kansen en risico’s tegen elkaar af. Of een aankoopcentrale een passende optie is, is daarvan de uitkomst; dit besluit loopt daar niet op vooruit. Inzicht in IT-uitgaven als noodzakelijke basis Collectief opdrachtgeverschap komt in drie stappen tot stand.

Inzicht: gemeenten brengen samen hun IT-uitgaven, contracten en afhankelijkheden in beeld. Analyse: op basis daarvan wordt bepaald waar gezamenlijk optreden het meeste oplevert. Daadkracht: op die onderdelen treden gemeenten als één opdrachtgever op, met gezamenlijke inkoop, contractmanagement en leverancierssturing. Dit besluit zet de eerste stap en start de verkenning van de derde. Over de derde stap besluiten de leden afzonderlijk. Gezamenlijk optreden richting de markt kan alleen op basis van feiten. Binnen het gemeentelijk informatiedomein gaat jaarlijks circa €3 miljard om. Circa 95 procent daarvan betreft bestaande contracten. Juist voor dat deel ontbreken inzicht en vergelijkbaarheid: gemeenten weten beperkt wat zij collectief uitgeven, onder welke voorwaarden contracten zijn afgesloten, welke afhankelijkheden bestaan en waar gezamenlijke onderhandelingskracht onbenut blijft. Gemeenten en de VNG brengen daarom samen IT-uitgaven, contracten, leveranciersafhankelijkheden en marktposities in beeld. Op basis daarvan wordt geanalyseerd waar collectieve meerwaarde realistisch en wenselijk is, en pas daarna worden vormen van collectivisering ingericht, zoals gezamenlijk contractbeheer of collectieve aanbesteding. Het spendinzicht is zo ook de basis voor de verkenning: het laat zien voor welke dossiers gezamenlijk optreden het meest oplevert.

Het besluit combineert bestuurlijk commitment van alle gemeenten met een gefaseerde uitvoering. Alle gemeenten benoemen een aanspreekpunt en delen de planning van grote IT-aanbestedingen en contractverlengingen. Het aanleveren van IT-uitgaveninformatie begint uitsluitend bij de 10 tot 20 vrijwillig deelnemende pilotgemeenten. De pilot toetst de uitvoerbaarheid, de benodigde inzet en de bruikbaarheid van de analyses. Na evaluatie besluiten de leden bij een volgende ALV over bredere opschaling. Gemeenten blijven eigenaar van hun data en resultaten worden in beginsel geanonimiseerd en geaggregeerd gedeeld. Vóór de start van de pilot stelt de VNG samen met de deelnemende gemeenten een kader vast voor de verwerking van de uitgaveninformatie. Dat kader legt vast:  het doel waarvoor de informatie wordt gebruikt;  welke gegevens minimaal nodig zijn;  wie waarvoor verantwoordelijk is;  hoe de informatie wordt beveiligd en wie er toegang toe heeft; Vereniging van Nederlandse Gemeenten 40/52  hoe wordt omgegaan met geheimhoudingsafspraken in bestaande contracten en met verzoeken om openbaarmaking. Resultaten worden in beginsel geanonimiseerd en geaggregeerd gedeeld, zodat er geen leveranciers- of gemeentespecifieke tarieven naar buiten gaan. Het kader wordt vóór de start van de pilot besproken in de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving.

De pilot toetst ook welke informatie gemeenten daadwerkelijk kunnen aanleveren. De VNG zorgt voor een eenvoudig format en ondersteuning. De minimale set sluit aan op wat al in de eigen administratie staat: leverancier, bedrag en looptijd. Waar mogelijk wordt de informatie aangevuld uit bestaande bronnen, zoals de collectieve contracten van de VNG en de Softwarecatalogus. Proportioneel en met ruimte voor verschil De aanpak houdt rekening met de diversiteit van gemeenten in schaalgrootte, volwassenheid en uitvoeringskracht. Transparantie, uitlegbaarheid en gemeentelijke autonomie blijven uitgangspunt. Deelname aan de pilot is vrijwillig, en geen gemeente is gehouden aan collectieve keuzes zonder uitdrukkelijke instemming: zulke keuzes maken de leden eerst gezamenlijk, in een volgend collectiviseringsvoorstel. Tegelijk heeft iedere gemeente baat bij het resultaat. Gezamenlijk optrekken vergroot de onderhandelingspositie en bevordert eerlijke marktwerking. Gezamenlijk beheer van contractinformatie en leveranciersrelaties draagt bij aan de continuïteit van kritieke publieke dienstverlening en maakt individuele gemeenten minder kwetsbaar bij marktverstoring of leveranciersproblemen.

Samenhang met andere collectiviseringsopgaven Het inzicht in IT-uitgaven en de verkenning van collectief opdrachtgeverschap vormen het fundament onder keuzes over collectivisering, gezamenlijke sourcing, publieke regie en digitale autonomie in de andere opgaven. Een marktplaats voor clouddiensten valt niet onder dit voorstel; die wordt interbestuurlijk uitgewerkt vanuit de opgave Cloud. Wat dit besluit niet doet Dit besluit start de verkenning van collectief opdrachtgeverschap en een pilot voor inzicht in IT- uitgaven. Het vraagt alle gemeenten een aanspreekpunt te benoemen en hun planning van grote IT-aanbestedingen en contractverlengingen te delen, maar verplicht hen niet om direct IT- uitgaveninformatie aan te leveren. Het richt geen aankoopcentrale op en neemt geen besluit over de organisatie, rechtsvorm of financiering van collectief opdrachtgeverschap. Over collectieve inkoop, gezamenlijk contractbeheer en bredere opschaling besluiten de leden afzonderlijk, op basis van aantoonbare meerwaarde. Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten; de uitvoering vraagt wel organisatorische inzet. De inzet, kosten en dekking van de pilot worden vóór de start uitgewerkt. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 41/52 7.

Data Een gezamenlijke koers voor data-standaarden Nieuwe prioriteit Oplegger Aanleiding Gemeenten staan voor grote maatschappelijke opgaven rond woningbouw, de energietransitie en het sociaal domein. Inwoners verwachten dat deze opgaven worden aangepakt, dat goede dienstverlening in stand blijft én dat zorgvuldig met hun gegevens wordt omgegaan. Voor deze opgaven is betrouwbare informatie nodig. Een buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) moet voor een handhavingstaak voertuiggegevens bij de RDW kunnen raadplegen. En signalen van betalingsachterstanden moeten tijdig bij de schuldhulpverlening terechtkomen, zodat inwoners eerder hulp krijgen. Tegelijk moeten gemeenten voldoen aan verplichtingen vanuit het rijk en Europa. Voor elke opgave afzonderlijk gegevensuitwisseling organiseren kost tijd, geld en uitvoeringskracht. Het Federatief Datastelsel (FDS) biedt hiervoor gezamenlijke afspraken en standaarden, een ‘universele stekker’, waarmee we gegevens veilig vanuit de bron beschikbaar kunnen stellen voor verschillende toepassingen. Voortbordurend op de afspraken, standaarden en uitgangspunten die gemeenten met de Common Ground hebben neergelegd, wordt op deze manier interbestuurlijk gebouwd aan een solide datafundament. Deze basis stelt ons in staat te voldoen aan wettelijke verplichtingen en onze inwoners en ondernemers betere dienstverlening te bieden.

Dit vraagt een gezamenlijke koers. Door de FDS-standaarden toe te passen bij nieuwe systemen en contracten, bouwen we stap voor stap aan gegevensuitwisseling die de maatschappelijke opgaven ondersteunt. Samenvatting Data zijn een verbindende factor tussen alle digitaliseringsopgaven, een essentiële bouwsteen voor maatschappelijke opgaven als de energietransitie, maar ook voor het bieden van hoogwaardige dienstverlening. In de ALV-rapportage van september was data nog niet als voorstel aangekondigd. In de voorbereiding van de collectiviseringsvoorstellen is duidelijk geworden dat data een eigen plek verdient. Data hangt nauw samen met andere collectiviseringsopgaven zoals Common Ground en AI. Data is een zelfstandige opgave die ook andere opgaven raakt. Vanwege de rol die data speelt, wordt de ALV gevraagd om data aan te merken als collectiviseringsopgave en de VNG te verzoeken dit nader uit te werken tot een collectiviseringsvoorstel. Dit voorstel zal gericht zijn op het implementeren van standaarden uit het Federatief Datastelsel ten behoeve van Europese verplichtingen. Via deze standaarden zijn gemeenten voorbereid op Europese uitwisseling én de gegevensuitwisseling voor maatschappelijke opgaven in andere domeinen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten 42/52 De ALV wordt gevraagd om:  Data aan te merken als zelfstandige collectiviseringsopgave die ook andere gemeentelijke collectiviseringsopgaven ondersteunt.  Als principe-uitspraak vast te leggen dat gemeenten de vastgestelde FDS-afspraken en - standaarden (waar mogelijk) toepassen bij nieuwe systemen en contracten met leveranciers.  De VNG opdracht te geven de gezamenlijke implementatie van vastgestelde afspraken en standaarden met gemeenten en interbestuurlijke partners uit te werken, in beginsel voor Europese verplichtingen. Wat levert het op Met het project Uniforme Bronontsluiting4 hebben gemeenten en leveranciers laten zien dat de Nederlandse afspraken uit het Federatief Datastelsel ook Europese gegevensuitwisseling mogelijk kunnen maken. Uniforme Bronontsluiting past de afspraken en standaarden van het FDS toe bij Europese verplichtingen. Het gaat specifiek om verplichtingen voor gegevensuitwisseling met overheden in andere lidstaten en de verificatie van gegevens voor de Europese digitale identiteitswallet. Gegevens blijven bij de bron en worden alleen voor een specifieke toepassing beschikbaar gesteld. Met het Federatief Datastelsel stellen gemeenten gegevens veilig vanuit de bron beschikbaar, passend bij de visie Common Ground, voor maatschappelijke opgaven en tegelijkertijd ook voor Europese verplichtingen.

Zo hoeft niet voor iedere verplichting of toepassing een afzonderlijke koppeling gerealiseerd te worden. Dat betekent minder maatwerk, minder afzonderlijke koppelingen en een eenvoudigere aansluiting op nieuwe wet- en regelgeving, ook in de toekomst. Inwoners en ondernemers hoeven gegevens (in de context van de Europese verplichtingen) maar één keer aan te leveren en krijgen meer regie over het gebruik ervan. Gestandaardiseerde gegevensdeling helpt bovendien bij maatschappelijke opgaven als woningbouw en de energietransitie. De voordelen van standaardisatie via het Federatief Datastelsel zijn groot; de Europese verplichtingen zorgen voor urgentie en concrete voordelen. Naast het voldoen aan wettelijke eisen levert dit ook andere voordelen op. De standaarden leggen een gezamenlijke basis voor gegevensuitwisseling met andere overheden in Nederland. Die basis versterkt de samenwerking en uitvoeringskracht bij maatschappelijke opgaven, van effectieve handhaving tot tijdige hulp aan inwoners met schulden. Met Uniforme Bronontsluiting is aangetoond dat een gezamenlijke aanpak met een concrete meerwaarde werkt om standaarden in de praktijk te brengen. Hiermee benutten gemeenten wat wettelijk van hen wordt gevraagd om op meer vlakken verbeteringen voor hun inwoners te realiseren.

Wat betekent dit voor uw gemeente Gemeentelijk commitment aan het Federatief Datastelsel betekent concreet dat:  De vastgestelde FDS-afspraken en -standaarden daar waar mogelijk meegenomen worden bij nieuwe aanbestedingen, contractverlengingen en de vervanging van systemen. Bestaande systemen hoeven niet in één keer te worden aangepast. Gemeenten passen de standaarden toe op het moment dat het past: bij de vervanging van systemen en bij aflopende 4 [Project BronConnect: Uniforme Bronontsluiting](https://vng.nl/nieuws/beproeving-eenvoudig-en-eenduidig-gegevens- uitwisselen) Vereniging van Nederlandse Gemeenten 43/52 contracten. Het is dus altijd passend bij hun draagkracht, lopende begrotingen en vervangingscycli. Wie eerder wil beginnen, hoeft niet te wachten: er is ruimte voor een stap naar voren en eigen ambitie. Gemeenten die zich willen voorbereiden, kunnen nu al met hun leveranciers bespreken of hun bronapplicaties volgens de relevante FDS-standaarden kunnen uitwisselen. Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. Dit voorstel bevat geen beslissing over de organisatie of financiering. Het commitment vraagt van gemeenten beperkte inzet: zij nemen de FDS-afspraken en -standaarden mee bij nieuwe systemen en nieuwe contracten, op het moment dat het past. Overheidsbrede context Gemeenten vragen al langer om stevige afspraken.

In het position paper over het Federatief Datastelsel (december 2023) noemt de VNG het FDS een strategisch speerpunt en vraagt zij om afspraken en standaarden waaraan alle partijen zich conformeren, omdat er situaties zijn waarin gemaakte afspraken en standaarden structureel niet worden nageleefd. De NDS benoemt dezelfde belemmering: aansluiting op het FDS en de implementatie van standaarden zijn nog te vrijblijvend. Het afsprakenstelsel FDS is op 12 februari 2026 vastgesteld in het Overheidsbreed Beleidsoverleg Digitale Overheid (OBDO). Ook is het op 15 oktober 2026 bestuurlijk bekrachtigd door het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD)5, met het verzoek overheidsbreed richting te geven aan organisaties om zich aan de FDS-afspraken en -standaarden te conformeren. Uniforme Bronontsluiting is benoemd als flagship binnen de prioriteit Data van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Ook wordt er toegewerkt naar een interbestuurlijk deelakkoord rondom Uniforme Bronontsluiting in het kader van de NDS. De rijksoverheid verzorgt binnen het programma Gemeenschappelijke Bronontsluiting (GBO) centrale voorzieningen waar gemeenten (en andere overheden) gebruik van kunnen maken. Aan Uniforme Bronontsluiting werkten in 2025 en 2026 onder meer de gemeenten Rijswijk en Rotterdam mee, samen met de VNG, leveranciers en RINIS. Het project won de FDS-Award 20256.

De resultaten krijgen een vervolg in het programma Gemeenschappelijke Bronontsluiting bij ICTU, dat werkt aan borging, standaardisatie en opschaling van generieke overheidsbrede componenten. Samenhang met andere collectiviseringsopgaven Goede gegevens zijn onmisbaar voor digitale dienstverlening, digitale identiteit, AI en de verdere ontwikkeling van de gemeentelijke informatievoorziening volgens Common Ground, waarin gegevens bij de bron worden beheerd en via gestandaardiseerde afspraken beschikbaar komen. Keuzes rond bronontsluiting en gegevensuitwisseling raken bovendien aan informatiebeveiliging, 5 [Post \| LinkedIn Willemijn Aerdts \| Staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit](https://www.linkedin.com/posts/in-een-digitale-samenleving-vormen-data-het-share- 7516830744783282177-7HH9/? utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAHeAXYBJjL0sT01qPpFg5Dov3EGjJ8jdOk) 6 [Uniforme Bronontsluiting wint FDS Award · Realisatie IBDS](https://realisatieibds.nl/groups/view/0056c9ef-5c2e-44f9- a998-e735f1e9ccaa/federatief-datastelsel/news/view/6949999d-bea7-4c95-b4eb-d1facf41668b/bronconnect-wint-fds- award-2025-uniforme-bronontsluiting-als-fundament-voor-federatief-datadelen) Vereniging van Nederlandse Gemeenten 44/52 informatiehuishouding, privacy, digitale autonomie en de inrichting van de gezamenlijke digitale infrastructuur.

Dat betekent niet dat alle onderwerpen onder één programma komen; in de uitwerking bepalen we waar gezamenlijke afspraken nodig zijn en hoe bestaande initiatieven op elkaar aansluiten. Afstemming De aanpak rondom Uniforme Bronontsluiting is op 26 augustus 2026 besproken in een extra bijeenkomst van het CIO-beraad. Dit voorstel is opgesteld vanuit de opgave data en is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen De implementatie van de FDS-afspraken is een eerste voorstel voor collectivisering op data. Niet alles hoeft tegelijk en niet iedere gemeente hoeft in hetzelfde tempo mee te doen. Wel is een gezamenlijke koers nodig, zodat nieuwe oplossingen niet opnieuw langs elkaar heen worden ontwikkeld. Na dit besluit wordt eerst de implementatie van de FDS-afspraken uitgewerkt, te beginnen met FDS-standaarden met het oog op Europese gegevensuitwisseling in lijn met het eerder uitgevoerde project Uniforme Bronontsluiting. Hierbij is oog voor de impact op uitvoering, afstemming met leveranciers en duurzame bestendiging.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Gemeenten als eerste overheid een essentiële rol hebben in de dienstverlening richting inwoners en een sleutelrol hebben in grote opgaven in het fysieke en sociale domein;  Digitalisering bij dienstverlening en maatschappelijke opgaven een belangrijke rol speelt, en gestandaardiseerde data en gegevensuitwisseling hierin onmisbaar zijn;  Gemeenten als bronhouder en als gebruiker van gegevens een cruciale rol spelen in de gegevensvoorziening van de overheid, en gegevens steeds vaker nodig zijn voor dienstverlening en maatschappelijke opgaven als woningbouw en de energietransitie;  Gemeenten te maken krijgen met verschillende nationale en Europese verplichtingen voor het beschikbaar stellen van gegevens, zoals het Once-Only Technical System (OOTS) en de Europese verordening voor digitale identiteit (eIDAS), en daarvoor zonder gezamenlijke aanpak per verplichting en per bron afzonderlijke koppelingen zouden moeten realiseren;  Nederlandse overheden (inclusief gemeenten) in het Federatief Datastelsel (FDS) een eerste set gezamenlijke afspraken hebben vastgesteld voor het gestandaardiseerd, veilig en verantwoord delen van gegevens; Overwegende dat:  De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://zoetermeer.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/f33b70f7-81be-4139-9b8a-f57cc88e9a68?agendaItemId=d6c7f27e-092b-447a-906d-8d1ecf781a94