CConstaterende datZoetermeer
Koppel je AI →
Document · PDF

Complete set vergaderstukken Najaars ALV 11 december 2026

Commissie Plenair 10 december 2026, gemeente ZoetermeerBij agendapunt: Aandachtspunten Najaars Algemene ledenvergadering VNG d.d. 11 december 202678.462 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 6 van 10

De teksten zijn door de betrokken deskundigen en redacteuren gecontroleerd. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 3/52 1. AI Gemeenten kiezen voor één gezamenlijke AI-infrastructuur Prioriteit Oplegger Samenvatting In de najaars-ALV van 28 november 2025 stemden de leden unaniem in met de eerste prioriteiten voor collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van AI, met een opdracht tot uitwerking. Dit voorstel geeft daar invulling aan. Gemeenten kiezen voor een gezamenlijke koers naar een collectieve en waar mogelijk interbestuurlijke AI- infrastructuur. Dit betekent dat zij hun inzet sturen en organiseren vanuit één samenhangend lagenmodel, de AI-architectuur, waarin toepassingen en voorzieningen herkenbare bouwblokken vormen. De gezamenlijke ontwikkelkracht gaat eerst naar twee toepassingsgebieden: bezwaar en beroep, en transcriptie. Daarnaast worden een landelijke marktplaats met een lokale appstore, een AI-competentiecentrum, GPT-NL en een mogelijke soevereine chatomgeving verder uitgewerkt, zo veel mogelijk samen met de medeoverheden binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). De ALV bepaalt hiermee de gemeentelijke inzet in die samenwerking; over de interbestuurlijke bouwblokken zelf, zoals de marktplaats en het competentiecentrum, wordt binnen de NDS besloten. Dit betreft een richtinggevend besluit.

Wat levert het op De collectieve aanpak helpt gemeenten AI veilig, verantwoord en schaalbaar in te zetten. Niet iedere gemeente hoeft dan afzonderlijk dezelfde voorzieningen, standaarden en kennis te ontwikkelen. Gemeenten die al met AI werken, kunnen hun inzet beter verbinden en succesvolle oplossingen hergebruiken. Andere gemeenten kunnen op termijn gebruikmaken van gezamenlijk ontwikkelde infrastructuur, kaders, expertise en toepassingen. Zo worden publieke regie, risicobeheersing en digitale autonomie versterkt, en wordt schaarse ontwikkelkracht doelgerichter ingezet. Wat betekent dit voor uw gemeente Commitment van gemeenten aan de koers op de collectieve AI-infrastructuur betekent concreet dat zij:  de koers toepassen bij nieuwe aanbestedingen, contractverlengingen en de vervanging van systemen, passend bij onder meer draagkracht, lopende begrotingen, bestaande afspraken en vervangingscycli;  bestaande eigen trajecten op bezwaar en beroep, en transcriptie verbinden, samenvoegen of uitfaseren, en op deze toepassingsgebieden geen losstaande nieuwe trajecten starten;  zelf hun IT-omgeving gereedmaken voor het gebruik van collectieve bouwblokken, door de daarvoor relevante standaarden te implementeren, bijvoorbeeld voor architectuur en hosting.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4/52 Daar staat tegenover dat gemeenten de functionele eisen, standaarden en werkwijzen voor deze toepassingsgebieden niet meer elk afzonderlijk hoeven uit te werken. Of een gemeente daarbij het voortouw neemt, is een vrijwillige keuze. De aanpak houdt rekening met verschillen in AI- volwassenheid tussen gemeenten. Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. De ALV kiest een koers die, mede in de context van de NDS, nadere uitwerking krijgt. Gemeenten die het voortouw nemen, doen dat vrijwillig en leveren daarvoor inzet. Andere gemeenten kunnen de gezamenlijke bouwblokken benutten bij hun eigen keuzes over AI, op het moment dat het hun past. Aanvullende kosten, onder andere voor de bouwblokken, worden separaat en gefaseerd aan de ALV voorgelegd, voorzien van een kosten-batenanalyse en heldere governance. Overheidsbrede context Binnen de NDS werken we samen met de medeoverheden aan de concretisering van onder meer de toepassingsgebieden, de marktplaats en het competentiecentrum. Die uitwerking gebeurt in lijn met de koers die de ALV met dit voorstel kiest. De ALV bepaalt daarmee de gemeentelijke inzet; over de interbestuurlijke bouwblokken zelf wordt binnen de NDS besloten. Afstemming Het voorstel is in samenwerking met Opgavetafel AI opgesteld, en waar relevant in afstemming met stakeholders uit de NDS.

Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen Een groep gemeenten die nu het voortouw neemt, werkt samen met relevante interbestuurlijke partners de functionele eisen, standaarden, werkwijzen en organisatie van de gekozen bouwblokken verder uit, te beginnen met bezwaar en beroep, en transcriptie. Hierbij wordt getoetst of de bouwblokken ook voor kleinere gemeenten meerwaarde hebben en uitvoerbaar zijn. De VNG ondersteunt gemeenten bij de coördinatie en uitwerking. Tegelijk worden de marktplaats en het competentiecentrum interbestuurlijk doorontwikkeld, en wordt de behoefte aan een gedeelde soevereine chatomgeving verkend.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Gemeenten kampen met een aanhoudende schaarste aan mensen en middelen, in een context van meerdere maatschappelijke opgaven;  De praktijk zich, zowel binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) als binnen de gemeentelijke collectivisering op AI, vooral richt op losse instrumenten, kaders en Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5/52 puntoplossingen, zonder een gedeeld beeld van het geheel waar al die onderdelen samen naartoe bouwen;  Gemeenten zonder gedeelde infrastructuur los van elkaar vergelijkbare oplossingen ontwikkelen, wat ten koste gaat van schaarse financiën en middelen; Overwegende dat:  De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie 'Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving' verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering;  De leden in de najaars-ALV van 28 november 2025 unaniem hebben ingestemd met de eerste prioriteiten voor collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van AI, en daarbij de Opdracht tot Uitwerking AI hebben gegeven, in het verlengde van de resolutie van 18 juni

2025, waarmee zij besloten minstens 80 procent van de gemeentelijke digitalisering te collectiviseren;  De NDS vraagt om overheidsbreed regie te pakken en te stoppen met het apart oplossen van vraagstukken die overheden samen kunnen dragen;  Gemeenten grip moeten houden op de inzet en kwaliteit van AI in hun dienstverlening, en een gezamenlijk stelsel van bouwblokken en standaarden binnen één infrastructuur daarvoor een voorwaarde is;  Soevereine bouwblokken, zoals GPT-NL, een soevereine chatomgeving en de soevereine overheidscloud, de afhankelijkheid van individuele marktpartijen verminderen;  AI potentieel kan bijdragen aan het opvangen van personeelstekorten, mits dit gezamenlijk en verantwoord wordt opgeschaald vanuit de infrastructuur in plaats van via losse pilots, en een gedeelde governance met gefaseerde keuzes per laag zorgt voor een transparante inzet met oog voor privacy en democratische controle; Stemmen ermee in dat: 1. Zij kiezen voor één gezamenlijke AI-infrastructuur, uitgewerkt in een lagenmodel (de AI- architectuur), waarin elk bouwblok, van losse toepassingen tot competentiecentrum, een herkenbare plek krijgt en daar aantoonbaar aan bijdraagt; 2.

Zij hun gezamenlijke expertise en organisatiekracht nu concentreren op AI in bezwaar en beroep en AI voor transcriptie, door gemeenten te ondersteunen die daarin het voortouw nemen en samen met interbestuurlijke partners de functionele eisen, standaarden en werkwijzen uitwerken; andere toepassingsgebieden komen pas aan de orde wanneer deze twee voldoende zijn opgeschaald en bestuurlijk geborgd; of een gemeente daarbij het voortouw neemt, blijft een vrijwillige keuze; 3. Zij twee lopende initiatieven aanmerken als concept-bouwblokken binnen de AI- infrastructuur: a. het Zuid-Hollandse initiatief voor een lokale appstore, dat binnen sAIdkick met de medeoverheden wordt doorontwikkeld, als onderdeel van de landelijke marktplaats voor beproefde AI-toepassingen; b. GPT-NL, voor specifieke toepassingen, zoals taal-, zoek- en samenvattingstoepassingen, zonder dit als verplichte standaard aan te merken; 4. Zij de ontwikkeling van een overheidsbreed AI-competentiecentrum inhoudelijk ondersteunen, als kennis- en ondersteuningslaag binnen de AI-infrastructuur, in samenhang met de lopende interbestuurlijke NDS-verkenning; Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6/52 5. Zij de wens voor een gedeelde, soevereine AI-chatomgeving verder verkennen als onderdeel van de koers naar een soevereine AI-infrastructuur.

Toelichting Gemeenten kampen met een aanhoudende schaarste aan mensen en middelen, in een context van diverse maatschappelijke opgaven. Dat maakt het aantrekkelijk om de mogelijkheden van AI te verkennen. Niet omdat AI altijd het antwoord is op personeelstekorten of toenemende uitvoeringslasten, maar omdat AI gemeenten in staat stelt de vraagstukken die op hen afkomen slagvaardiger samen aan te pakken dan 342 keer apart.2 Tegelijk vraagt de Nederlandse Digitaliseringsstrategie om nu echt overheidsbreed regie te pakken en te stoppen met het apart oplossen van vraagstukken die overheden samen kunnen dragen. AI blijft interbestuurlijk een prioriteit waarmee doorbraken mogelijk zijn op thema's waar overheden jaarlijks veel middelen aan besteden, maar waar versnippering de doelstellingen in de weg staat. Voorbij die vrijblijvendheid komen vraagt een andere aanpak en een strakkere koers, gemeentelijk en interbestuurlijk. Op 28 november 2025 gaven de leden de Opdracht tot Uitwerking voor een collectiviseringsvoorstel op AI. Met dit voorstel bepaalt de ALV de koers voor de collectieve AI- infrastructuur op een aantal punten waar gemeente- en overheidsbreed duidelijke behoefte aan is. Die worden hieronder toegelicht.

Het AI-ecosysteem Zowel binnen de NDS als binnen de gemeentelijke collectivisering op AI is er brede behoefte aan sturing en coördinatie, terwijl de praktijk zich vooral richt op losse instrumenten, kaders en puntoplossingen. Daarom denken we voortaan vanuit een AI-infrastructuur, of AI-stack. Daaronder verstaan we meer dan techniek: naast de technische voorzieningen gaat het ook om governance, ondersteunende voorzieningen zoals een competentiecentrum, en een gezamenlijk afsprakenstelsel. De AI-stack brengt die infrastructuur in beeld als een lagenmodel, waarin elk bouwblok een herkenbare plek krijgt en waaraan het aantoonbaar moet bijdragen. De stack maakt per laag zichtbaar welke bestuurlijke keuzes nodig zijn, bijvoorbeeld of een bouwblok collectief, federatief, lokaal of via de markt wordt georganiseerd, zodat die keuzes op het juiste moment en in samenhang kunnen worden geagendeerd. Collectief betekent daarbij niet automatisch centraal. Ook maakt de stack de afhankelijkheid zichtbaar tussen toepassingen en onderliggende voorzieningen, zoals rekenkracht en cloud-bouwblokken. Zo lopen goede toepassingen niet vast doordat randvoorwaarden ontbreken, en kunnen investeringen doelmatig gericht worden op voorzieningen die opschaling mogelijk maken.

Bezwaar en beroep, en transcriptie De gezamenlijke ontwikkelcapaciteit wordt in deze fase bewust geconcentreerd op twee toepassingsgebieden waarop nu veel beweging is: AI-ondersteuning bij bezwaar en beroep, en AI voor transcriptie. Voor bezwaar en beroep werkt een groep gemeenten die het voortouw neemt 2 Dat sluit aan bij het standpunt van de VNG dat we realistisch moeten zijn over wat AI kan: het kan specifieke dingen goed, en heel veel niet. Zie VNG, Position paper AI, algoritmen en gemeenten (februari 2025). Vereniging van Nederlandse Gemeenten 7/52 samen met interbestuurlijke partners de functionele eisen en een standaardproces uit, als concreet bouwblok binnen de AI-infrastructuur. Voor transcriptie werkt eveneens een groep gemeenten de bouwblokken, standaarden en werkwijzen uit die bruikbaar zijn voor meerdere toepassingen binnen dat gebied. We kiezen hier voor deze toepassingsgebieden en de bouwblokken daarbinnen. Dit betekent niet het vastleggen van specifieke applicaties als standaardproduct. De prioritering is nadrukkelijk geen oordeel over het belang of de urgentie van andere toepassingsgebieden. De beschikbare ontwikkelcapaciteit wordt bewust geconcentreerd, om op deze twee gebieden aantoonbare, herbruikbare en bestuurlijk geborgde resultaten te behalen.

Andere onderwerpen blijven in beeld en worden geagendeerd zodra deze twee voldoende zijn uitgewerkt en de benodigde capaciteit en randvoorwaarden beschikbaar zijn en de bestuurlijke afwegingen zijn gemaakt. Een landelijke marktplaats, lokale appstore en het AI-competentiecentrum sAIdkick, de lokale appstore en het AI-competentiecentrum zijn aanvullende lagen van de AI- infrastructuur, alle drie interbestuurlijk van aard. Onze koers is om aan te sluiten bij wat in de NDS wordt opgebouwd. sAIdkick is het programma waarbinnen we een landelijke marktplaats realiseren waar AI- bouwblokken en toepassingen worden gevonden en hergebruikt, aangevuld met een kennisbank en community. Dat is precies de gedachte achter onze koers: 342 gemeenten bouwen niet afzonderlijk dezelfde bouwblokken. De marktplaats wordt gefaseerd gelanceerd. De lokale appstore is de laag daaronder: een catalogus van getoetste AI-toepassingen die een organisatie aan haar medewerkers beschikbaar stelt. Binnen sAIdkick wordt het Zuid-Hollandse initiatief gerealiseerd en getest bij de provincie, en samen met het UWV doorontwikkeld. Het overheidsbrede AI-competentiecentrum (AICC) is de kennis- en ondersteuningslaag.

Het verbindt bestaande kennis over verantwoorde inzet van AI en ontwikkelt kennisproducten, bijvoorbeeld over AI-geletterdheid, de AI-verordening, impactassessments zoals de Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) en AI-governance, en verbindt daarbij landelijke en regionale kennis. Het AICC adviseert, maar stelt zelf geen kaders of standaarden vast. In de NDS wordt hiervoor een ontwikkeltraject uitgewerkt. De kwartiermakersfase is gestart; de structurele inrichting en financiering zijn nog niet geborgd. GPT-NL GPT-NL is het Nederlandse taalmodel van TNO, SURF en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Het is nadrukkelijk geen universeel model, maar een generiek bouwblok voor specifieke toepassingen, zoals het samenvatten en vereenvoudigen van teksten en het doorzoeken van eigen documenten. Wij steunen de ontwikkeling, onder meer met Open Raadsinformatie als databron. Gemeenten kunnen GPT-NL gebruiken waar het past, maar het wordt geen verplichte standaard: de infrastructuur moet met verschillende, vervangbare taalmodellen kunnen werken. Soevereine chatomgeving Gemeenten geven aan behoefte te hebben aan een gedeelde, soevereine chatomgeving voor intern gebruik, bijvoorbeeld om beleidsteksten samen te vatten of interne kennisbanken te Vereniging van Nederlandse Gemeenten 8/52 doorzoeken.

Dit is nadrukkelijk een verkenning: we onderzoeken wat gemeenten precies nodig hebben en welke vorm daarbij past. Een mogelijk voorbeeld is Vlam.AI, dat SSC-ICT (Shared Service Center ICT) voor de rijksoverheid ontwikkelt en dat in een overheidsdatacenter draait. Of en hoe zoiets voor gemeenten bruikbaar is, staat nog open. Dit maakt deel uit van onze bredere koers naar een soevereine AI-infrastructuur. Sterke behoefte en ruimte voor verschil Gemeenten die al met AI werken, kiezen met dit voorstel dezelfde koers en bundelen hun krachten. Andere gemeenten maken straks gebruik van de infrastructuur, de kaders en mogelijk ook de toepassingen die uit deze samenwerking voortkomen. De stack-benadering bevordert hergebruik en vermindert dubbel werk, zodat voorzieningen die nu voor bezwaar en beroep of transcriptie worden ontwikkeld, later ook voor andere toepassingen bruikbaar zijn. De aanpak houdt rekening met verschillen in AI-volwassenheid tussen gemeenten: of een gemeente het voortouw neemt, is een vrijwillige keuze. Samenhang met andere collectiviseringsopgaven Door te redeneren vanuit een collectieve AI-infrastructuur wordt ook de samenhang met de andere collectiviseringsopgaven geborgd. Op Common Ground werken gemeenten toe naar een gedeelde gegevensvoorziening en structurele regievoering.

Verkend wordt of een geharmoniseerde gegevenslaag op termijn de databasis kan zijn waarop AI-toepassingen aansluiten. Op Cloud werken gemeenten aan platform- en leveranciersonafhankelijke voorzieningen en meer datasoevereiniteit, met een voorstel om dit te verankeren in de Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT). De soevereine overheidscloud en de bijbehorende soevereiniteitseisen kunnen op termijn de laag voor rekencapaciteit en hosting vormen waarop de AI-infrastructuur leunt. Het idee van de overheidscloud wordt interbestuurlijk nog uitgewerkt; de koppeling met AI moet daarin nog worden gelegd. Op Sourcing wordt gewerkt aan gezamenlijk inzicht in de IT-uitgaven, en wordt verkend hoe de collectieve inkoopkracht van gemeenten beter kan aansluiten op het tempo van de collectiviseringsopgaven. Vanuit de opgave AI wordt daarbij gepleit voor een gezamenlijke inkooporganisatie om de bouwblokken van de AI-infrastructuur collectief aan te besteden en te beheren. Binnen Digitale Autonomie werken gemeenten en rijk via de NDS en het Digitale Autonomie Competentiecentrum aan een overheidsbrede Routekaart digitale autonomie voor de komende tien jaar, waarin AI al als bouwsteen is benoemd. Digitale autonomie is het overkoepelende kader waarbinnen de keuzes per laag van de stack (collectief, federatief, lokaal of via de markt) worden geagendeerd.

Wat dit besluit niet doet Het gaat nadrukkelijk niet om een volledige aanpak ineens, maar om richtinggevende keuzes over de collectieve inzet van energie, legitimiteit en ontwikkelkracht. Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten, en het neemt geen besluit over de organisatie of financiering van de bouwblokken. Het wijst ook geen gemeenten aan die het voortouw nemen. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 9/52 2. Cloud Datasoevereiniteit bij cloud Prioriteit Oplegger Samenvatting In de najaars-ALV van 28 november 2025 stemden de leden unaniem in met de eerste prioriteiten voor collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van Cloud, met een opdracht tot uitwerking. In de rapportage van september is aangekondigd dat voor de najaars-ALV een voorstel wordt voorbereid om datasoevereiniteit in softwarevoorzieningen te vergroten en de bijbehorende inkoopeisen te verankeren. Dit voorstel zet de stap met twee gezamenlijke bestuurlijke standpunten: 1. Gevoelige gegevens in bedrijfskritieke ‘Software as a Service’ (SaaS) worden voortaan alleen verwerkt en opgeslagen op platforms die voldoen aan de eisen uit de Handreiking Cloud en die niet onderhevig zijn aan extraterritoriale wetgeving van niet-Europese rechtsstelsels. 2.

Bij de inkoop van ‘Infrastructure en Platform as a Service’ (IaaS en PaaS) is, in afwachting van het aanstaande overheidsbrede cloudbeleid, de Handreiking Cloud het leidende kader, waarbij het benodigde soevereiniteitsniveau (SEAL) volgt uit de classificatie van processen en gegevens. Dit betreft een principebesluit op beide standpunten. De standpunten zijn richtinggevend en dienen als vertrekpunt bij nieuwe aanbestedingen en contractverlengingen. Voor beide principebesluiten geldt dat deze een definitieve verankering krijgen in de Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT). Ze krijgen pas een verplichtend karakter als de leden bij een volgende ALV de uitwerking in de GIBIT vaststellen. Wat dit besluit wel en niet doet Besluiten voor december 2026 Besluiten bij een volgende ALV Wat dit besluit niet doet Twee bestuurlijke standpunten als principebesluit De concrete verankering van het principebesluit in de GIBIT Geen keuze voor één specifieke voorziening Opdracht tot uitwerking in GIBIT en classificatiemodel Het classificatiemodel als voorkeursinstrument Geen beëindiging van lopende contracten Eventuele bekostiging van vervolgactiviteiten Vraagt geen nieuwe bijdrage of budget Wat levert het op Gemeenten krijgen en behouden meer zeggenschap over de vertrouwelijkheid van de gegevens van inwoners en ondernemers.

Zij verkleinen het risico dat kritieke dienstverlening stilvalt doordat een leverancier door buitenlandse sancties of maatregelen niet meer mag of kan leveren. Met één gezamenlijke vraag geven zij de markt het koersvaste signaal dat nodig is om te investeren. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 10/52 Collectief toegepast dragen de eisen bij aan meer Nederlandse en Europese cloud, in lijn met de motie-Thijssen/Bruyning. Het doel is meer regie, niet een nieuwe afhankelijkheid. Daarom gaat het niet alleen om waar gegevens staan, maar ook om de vraag of een gemeente daadwerkelijk kan wisselen van aanbieder.

Wat betekent dit voor uw gemeente Wat de VNG collectief levert Wat uw gemeente doet De Handreiking Cloud met eisen en gunningscriteria De eisen toepassen bij inkoop en aanbesteding van cloudvoorzieningen (SaaS, IaaS en PaaS) Uitwerking van de standpunten in de GIBIT Bij nieuwe aanbestedingen en contractverlengingen de GIBIT-eisen hanteren In samenwerking met de NDS-opgaven rondom digitale autonomie ontwikkelen we een classificatiemodel voor processen, gegevens en systemen Bedrijfskritieke processen en gegevens classificeren, waar dat kan collectief Modelbestekken en aanbestedingscriteria Knelpunten per domein melden voor de overgangsaanpak Een (online) leergang voor inkoopprofessionals Medewerkers die ICT inkopen laten deelnemen Wat uw gemeente hierdoor niet meer zelf hoeft te doen: eigen soevereiniteitseisen opstellen, per contract juridisch uitzoeken of een aanbieder onder extraterritoriale wetgeving valt, en eigen aanbestedingsteksten hiervoor schrijven. Dit gebeurt niet in één keer. Lopende contracten worden niet met onmiddellijke ingang beëindigd. Gemeenten passen de eisen toe bij nieuwe aanbestedingen, contractverlengingen en de vervanging van systemen, passend bij onder meer draagkracht, lopende begrotingen, bestaande afspraken en vervangingscycli. Dat sluit aan bij wat de leden in de resolutie van juni 2025 afspraken: geen “big-bang”.

De uitwerking voorziet in een overgangsaanpak, waarin knelpunten per domein worden geïnventariseerd en leveranciers worden betrokken. Wij onderkennen dat het afstappen van de huidige, functioneel rijke cloudplatforms een grote opgave is, ook voor de markt. Die opgave wordt daarom gefaseerd aangepakt, langs de natuurlijke vervangingsmomenten, en in samenhang met de instandhouding van de bestaande raamafspraken. Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. Het neemt geen besluit over de organisatie of financiering. Gemeenten nemen de eisen op in nieuwe aanbestedingen en bij contractverlenging, op het moment dat die zich voordoen. Daarbij kunnen transitiekosten ontstaan; die worden in de uitwerking per domein in beeld gebracht. Transitiekosten komen in beginsel voor rekening van de gemeente zelf, op het moment van een nieuwe aanbesteding of verlenging. Eventuele kosten van collectieve vervolgactiviteiten, zoals het classificatiemodel en de leergang, worden met een kostenindicatie aan een volgende ALV Vereniging van Nederlandse Gemeenten 11/52 voorgelegd, vóórdat daarover een besluit valt. Een structurele verhoging van de gemeentelijke bijdrage is met dit besluit niet aan de orde.

Overheidsbrede context Interbestuurlijk wordt onder de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) gewerkt aan een deelakkoord over een soevereine overheidscloud en een overheidsmarktplaats voor clouddiensten; die liggen op 14 december 2026 voor in het Bestuurlijk Overleg Digitalisering (BOD). Daarin komt eerst de soevereine overheidscloud en daarna de marktplaats. Over die voorzieningen wordt in dit voorstel niet besloten. De standpunten die we met dit voorstel innemen, zijn oplossingsneutraal en vormen de basis van de gemeentelijke inbreng op het aanstaande overheidsbrede cloudbeleid. Afstemming Het voorstel is opgesteld vanuit de Opgavetafel Cloud. Eind 2025 en begin 2026 sprak de opgavetafel hierover met de grote Nederlandse SaaS-aanbieders. Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen Na het principebesluit worden de standpunten via de GIBIT juridisch vertaald naar concrete, verifieerbare en aanbestedingsrechtelijk houdbare eisen, met een overgangsregeling voor lopende contracten. Parallel ontwikkelen we samen met de Opgavetafel Digitale Autonomie een praktisch classificatiemodel voor bedrijfsprocessen, gegevens en systemen.

De classificatie correspondeert met vaste patronen die bepalen welke maatregelen uit de Handreiking Cloud en welk soevereiniteitsniveau van toepassing zijn. Idealiter worden die patronen vooraf gestandaardiseerd per applicatiefamilie, bijvoorbeeld voor burgerzaken. Bij de toepassing worden gemeenten ondersteund met modelbestekken, aanbestedingscriteria, criteria voor de jurisdictie van leveranciers en hun (sub)verwerkers, en een (online) leergang voor medewerkers die ICT inkopen. Die ondersteuning richt zich naast inkoop ook op informatiemanagement, architectuur en opdrachtgeverschap, omdat collectivisering ook om ander vakmanschap vraagt. Het model vult de classificatiesystematiek aan die de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) op basis van de Cyberbeveiligingswet en de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO2) heeft ontwikkeld. Moment Mijlpaal December 2026 Principebesluit ALV op de twee standpunten Q1 2027 Concept classificatiemodel getest met een groep koplopergemeenten Q2 2027 Concepteisen GIBIT en overgangsregeling gereed voor consultatie Een volgende ALV Vaststelling GIBIT-eisen en classificatiemodel door de ALV, met kostenindicatie Jaarlijks daarna Voortgangsrapportage aan de leden De voortgang wordt gevolgd met twee indicatoren: het aandeel nieuwe cloudaanbestedingen waarin de eisen zijn toegepast, en het aantal gemeenten dat het classificatiemodel gebruikt.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  | Het applicatielandschap van gemeenten gemiddeld voor 50 tot 75 procent uit Software as a Service (SaaS) bestaat, en veel van deze diensten een cruciale schakel zijn in de bedrijfsvoering en de dienstverlening aan inwoners en ondernemers;  | De verwerking en opslag van die gegevens vaak gebeurt op platforms die zijn onderworpen aan extraterritoriale wetgeving van niet-Europese rechtsstelsels, waardoor buitenlandse autoriteiten toegang kunnen vorderen, ook tot gegevens die in Europa zijn opgeslagen;  | De Tweede Kamer met de motie-Thijssen/Bruyning (Kamerstuk 36 574, nr.

5) de regering heeft verzocht als doelstelling vast te stellen dat per 2029 minimaal 30 procent van de cloudopslagdiensten en -applicaties van de rijksoverheid op Nederlands- Europese bodem komt; Overwegende dat:  | De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering;  | De leden in de najaars-ALV van 28 november 2025 unaniem hebben ingestemd met de eerste prioriteiten voor collectivisering, waaronder een nader uit te werken collectiviseringsvoorstel op het gebied van Cloud, en daarbij de opdracht tot uitwerking Cloud hebben gegeven;  | De leden in de resolutie van 18 juni 2025 hebben uitgesproken bereid te zijn tot verregaande collectivisering van de gemeentelijke digitalisering;  | Gesprekken met de grote Nederlandse SaaS-aanbieders in de gemeentelijke markt laten zien dat zij willen bijdragen aan meer datasoevereiniteit, mits de overheid een koersvaste en kundige opdrachtgever is en blijft;  | AVG, BIO en NIS2 niet beschermen tegen extraterritoriale aanspraken, en sancties van niet-Europese mogendheden ertoe kunnen leiden dat een leverancier van het ene op het

andere moment niet meer mag of kan leveren;  | De Handreiking Cloud, ontwikkeld met gemeenten en de markt, eisen bevat waarmee gemeenten bij inkoop en aanbesteding hun datasoevereiniteit vergroten, en die eisen kunnen worden verankerd in de GIBIT, het gezamenlijke inkoopinstrument van gemeenten;  | Voorgeschreven soevereiniteitsniveaus, in plaats van concentratie op één specifieke voorziening, zowel de overheidsbrede soevereine cloudvoorziening als marktpartijen met aantoonbaar hetzelfde soevereiniteitsniveau, maken het mogelijk dat gemeenten strategisch wendbaar blijven;  | Datasoevereiniteit pas werkelijk is geborgd als een gemeente daadwerkelijk kan overstappen naar een andere aanbieder, wat een scheiding van data en applicatie en Vereniging van Nederlandse Gemeenten | 12/52 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 13/52 een vooraf vastgelegde exitstrategie vraagt; Stemmen ermee in dat: 1. Zij als gezamenlijk standpunt vaststellen dat de verwerking en opslag van (gevoelige) gegevens in bedrijfskritieke Software as a Service-voorzieningen voortaan gebeurt op (cloud)platforms die voldoen aan de eisen uit de Handreiking Cloud, en waarbij de aanbieder garandeert dat de gegevens en de zeggenschap over de verwerking, inclusief de eigendoms- en zeggenschapsstructuur van de aanbieder zelf, niet zijn onderworpen aan extraterritoriale wetgeving van niet-Europese rechtsstelsels.

Daarbij blijven de gegevens, ook in bewerkte vorm, eigendom van de gemeente, en wordt bij contractering een exitstrategie vastgelegd die periodiek wordt getoetst en afspraken bevat over dataportabiliteit, open standaarden, overdraagbaarheid van configuraties, documentatie en ondersteuning bij migratie. Dit geldt voor bedrijfskritieke SaaS- voorzieningen waarin gevoelig geclassificeerde gegevens worden verwerkt; 2. Zij als gezamenlijk standpunt vaststellen dat zij, in afwachting van het aanstaande overheidsbrede cloudbeleid, bij de inkoop, inrichting en doorontwikkeling van cloudvoorzieningen (IaaS en PaaS) de Handreiking Cloud als leidend kader hanteren, waarbij het benodigde SEAL-niveau uit het EU Cloud Sovereignty Framework (SEAL0– SEAL4) wordt bepaald aan de hand van de proces- en gegevensclassificatie; 3. Zij deze standpunten uitwerken tot concrete, verifieerbare en aanbestedingsrechtelijk houdbare eisen in de GIBIT, samen met een classificatiemodel en een overgangsregeling voor lopende contracten, en deze uitwerking, vergezeld van een kostenindicatie voor de collectieve vervolgactiviteiten, bij een volgende ALV voorleggen als definitief besluit; 4.

Zij deze standpunten inbrengen in de interbestuurlijke samenwerking onder de NDS, gericht op besluitvorming van eenzelfde strekking over een overheidsbreed cloudbeleid, een uniform normenkader voor inkoop en collectief gebruik van de overheidsbrede cloudvoorziening. Toelichting Gemeenten nemen een groot deel van hun applicaties af als Software as a Service. Leveranciers voldoen doorgaans aan de geldende wet- en regelgeving, zoals de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en de Cyberbeveiligingswet. Toch blijft een risico buiten beeld van de reguliere compliancetoets: de gegevens worden vaak verwerkt op platforms die onder extraterritoriale wetgeving van niet-Europese rechtsstelsels vallen, zoals de Amerikaanse CLOUD Act. Buitenlandse autoriteiten kunnen dan toegang vorderen tot gegevens, ook als die in Europa zijn opgeslagen, zonder dat de gemeente daarover geïnformeerd hoeft te worden. Compliance staat daarmee niet gelijk aan soevereiniteit. Eén gemeente kan dit per contract nauwelijks doorgronden of veranderen. Als collectief kunnen gemeenten wel één heldere vraag aan de markt stellen, en daarmee de vertrouwelijkheid en de continuïteit van de gemeentelijke dienstverlening samen beter borgen. Op 28 november 2025 gaven de leden opdracht om een collectiviseringsvoorstel op Cloud uit te werken.

De gemeentelijke Uitvoeringsstrategie Cloud maakt datasoevereiniteit bij SaaS tot het zwaartepunt daarvan. Daarom liggen er twee standpunten voor, die hieronder worden toegelicht. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 14/52 Waarom twee standpunten. De splitsing volgt uit het verschil tussen de cloudmodellen. Bij SaaS heeft de aanbieder de hele voorziening in handen, van platform tot applicatie. De kern is daar juridische zeggenschap: de gemeente moet erop kunnen vertrouwen dat gegevens en zeggenschap niet onder extraterritoriale wetgeving vallen. Bij IaaS en PaaS richt de gemeente de voorziening grotendeels zelf in en kan zij per toepassing een risicogebaseerde keuze maken voor het benodigde soevereiniteitsniveau. Dezelfde kaders voor alle cloudmodellen. De Handreiking Cloud is het leidende kader voor SaaS, IaaS en PaaS. Het classificatiemodel bepaalt voor alle cloudmodellen welke voorzieningen bedrijfskritiek zijn en welke gegevens gevoelig zijn. De SEAL-niveaus uit het EU Cloud Sovereignty Framework zijn de gemeenschappelijke taal om het vereiste soevereiniteitsniveau uit te drukken. Voor bedrijfskritieke SaaS met gevoelige gegevens legt het eerste standpunt daarbij een ondergrens vast: geen onderworpenheid aan extraterritoriale wetgeving van niet-Europese rechtsstelsels. Voor IaaS en PaaS volgt het niveau per toepassing uit de classificatie.

Datasoevereiniteit bij bedrijfskritieke SaaS Juist bij SaaS is de afhankelijkheid van niet-Europese platforms het grootst en het minst zichtbaar, terwijl het om bedrijfskritieke processen en gevoelige gegevens van inwoners gaat. Het eerste standpunt legt vast dat de verwerking en opslag van zulke gegevens voortaan alleen gebeurt op platforms die voldoen aan de eisen uit de Handreiking Cloud, en waarbij de aanbieder garandeert dat gegevens en zeggenschap niet onder extraterritoriale wetgeving vallen. Daarbij telt niet alleen de locatie van de gegevens, maar ook de eigendoms- en zeggenschapsstructuur van de aanbieder en het onderliggende platform. Het standpunt geldt voor bedrijfskritieke SaaS- voorzieningen met directe impact op bedrijfsvoering of dienstverlening, waarin gevoelig geclassificeerde gegevens worden verwerkt, zoals (bijzondere) persoonsgegevens, gegevens over kwetsbare inwoners en gegevens over vitale gemeentelijke processen. De precieze afbakening volgt uit het classificatiemodel. Dat de risico’s reëel zijn, liet de praktijk zien bij de afsluiting van het e-mailaccount van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof en bij het faillissement van de Amsterdam Trade Bank, beide als gevolg van Amerikaanse sancties. Kunnen overstappen als kern van soevereiniteit. De locatie van gegevens is niet genoeg.

Een gemeente is pas soeverein als zij daadwerkelijk kan wisselen van aanbieder, zonder haar gegevens of haar dienstverlening te verliezen. Dat vraagt drie dingen:  Scheiding van data en applicatie. De brondata blijft van de gemeente en wordt geen eigendom van de leverancier, ook niet in bewerkte vorm. Waar mogelijk wordt de data gescheiden van de applicatie opgeslagen. Een private cloud garandeert op zichzelf nog geen datasoevereiniteit; ook daar gelden de eisen uit de Handreiking.  Een exitstrategie bij contractering. Die bevat afspraken over het eigenaarschap van (bewerkte) gegevens, open standaarden, dataportabiliteit, overdraagbaarheid van configuraties, documentatie en ondersteuning bij migratie.  Periodieke toetsing. De exitstrategie en de garantie van de aanbieder worden periodiek getoetst, omdat de eigendomsstructuur van aanbieders en hun onderaannemers kan veranderen. Voor die toetsing wordt aangesloten bij Samen Controleren, zodat gemeenten dit niet ieder afzonderlijk doen. Zo voorkomen gemeenten dat zij de ene afhankelijkheid inruilen voor de andere. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 15/52 De Handreiking Cloud bij IaaS en PaaS De Handreiking Cloud is vanuit de Opgavetafel Cloud ontwikkeld met gemeentelijke collega’s en de markt, en bestaat uit een strategisch kader met een programma van eisen en gunningscriteria.

Zij helpt gemeenten de inkoop van clouddiensten betrouwbaar, juridisch solide en wendbaar te organiseren, met eisen voor opslag en verwerking onder Nederlands en Europees recht, voor portabiliteit en voor continuïteit. Het tweede standpunt maakt de Handreiking het leidende kader bij de inkoop, inrichting en doorontwikkeling van IaaS en PaaS. Het benodigde SEAL-niveau volgt uit het classificatiemodel. Zo zijn ingekochte diensten voorbereid op een overstap naar de overheidsbrede soevereine cloudvoorziening. Binnen de NDS wordt de Handreiking verder ontwikkeld tot een instrument dat overheidsbreed toepasbaar is. Commitment van gemeenten aan de Handreiking Cloud betekent concreet dat zij deze toepassen bij de inkoop en aanbesteding van cloudvoorzieningen. Veel gemeenten werken nu op functioneel rijke platforms van niet-Europese hyperscalers. Een overstap daarvan is een omvangrijke opgave die niet in één contractperiode is afgerond. Het standpunt vraagt daarom geen directe migratie, maar dat bij elke nieuwe aanbesteding, verlenging of vervanging de Handreiking leidend is, zodat de afhankelijkheid stap voor stap afneemt. Van standpunt naar toepassing De standpunten zijn bewust richtinggevend en oplossingsneutraal: ze benoemen de gewenste toekomstige situatie, niet de precieze juridische of technische wijze waarop aanbieders daaraan voldoen.

Na de standpuntbepaling worden ze via de GIBIT juridisch vertaald naar concrete, verifieerbare en praktisch toepasbare eisen, in samenhang met het Europese aanbestedingsrecht, waaronder de beginselen van proportionaliteit en non-discriminatie. Daarbij wordt de ruimte binnen de Aanbestedingswet benut om datasoevereiniteit te vertalen naar toetsbare eisen en gunningscriteria, waaronder de mogelijkheid om voorkeur te geven aan oplossingen die aan de hoogste soevereiniteitseisen voldoen. Dat sluit aan bij de Overheidsbrede Routekaart Digitale Autonomie. Waar mogelijk kopen gemeenten gezamenlijk in, en wordt verkend of samenhangende applicaties als één programma kunnen worden aanbesteed, zodat interoperabiliteit onderdeel van de aanbesteding wordt. Die verkenning loopt via het voorstel Sourcing. Koersvast opdrachtgeverschap en ruimte voor de overgang In de gesprekken met de opgavetafel gaven de grote Nederlandse SaaS-aanbieders aan dat zij willen meewerken aan meer datasoevereiniteit, maar dat zij een voorspelbare, koersvaste en kundige opdrachtgever verwachten, ook als de geopolitieke situatie verandert. Ook zij zijn afhankelijk geworden van niet-Europese hyperscalers en hebben tijd nodig om bij te sturen.

Zonder gedeeld standpunt blijft het soevereiniteitsrisico per gemeente en per contract afhankelijk van individuele afwegingen, en ontbreekt voor de markt het signaal om te investeren. Wanneer gemeenten de eisen collectief toepassen, worden SaaS-aanbieders gestimuleerd om samen te werken met Nederlandse en Europese hostingpartijen. Het standpunt is beperkt tot bedrijfskritieke SaaS-voorzieningen met gevoelige gegevens. Het aantal leveranciers dat al aan de eisen voldoet, is beperkt, maar groeiend. In domeinen als HR, financiële administratie en zaakgericht werken zijn alternatieven beschikbaar, terwijl de eis voor Vereniging van Nederlandse Gemeenten 16/52 specifieke nichesoftware op korte termijn beperkend kan zijn. Lopende contracten worden daarom niet met onmiddellijke ingang beëindigd. Gemeenten passen de eisen toe op de momenten dat zij opnieuw inkopen, zoals bij een nieuwe aanbesteding of een contractverlenging, en kiezen daarmee, zoals in de resolutie van juni 2025 afgesproken, nadrukkelijk niet voor een “big-bang”- verandering. De uitwerking voorziet in een overgangsaanpak, waarin knelpunten per domein worden geïnventariseerd en leveranciers worden betrokken. Een toekomstige Europese norm die verder gaat dan dit besluit, prevaleert.

Samenhang met andere collectiviseringsopgaven Dit voorstel is onderdeel van de gemeentelijke Uitvoeringsstrategie Cloud, die vier doelstellingen kent: gestandaardiseerde en uitwisselbare cloudvoorzieningen (IaaS en PaaS), meer datasoevereiniteit bij SaaS, de Digitale Autonome Werkomgeving Overheid (DAWO) en een bredere ondersteuning vanuit GGI Cloud met Nederlands en Europees aanbod. Dit voorstel gaat over de eerste twee. De koppeling aan Europese soevereiniteitsniveaus zorgt voor aansluiting bij het rijksbrede cloudbeleid en bij Europese ontwikkelingen, waaronder de Cloud and AI Development Act (CADA), de European Data Act en NIS2. Via de interbestuurlijke samenwerking onder de NDS wordt toegewerkt naar een uniform normenkader voor alle overheden. Het voorstel hangt daarnaast samen met:  Digitale Autonomie: het referentiekader en de classificatiesystematiek.  Data: de scheiding van data en applicatie en de uniforme bronontsluiting volgens Common Ground. Beide zijn afhankelijk van de medewerking van leveranciers; collectief opdrachtgeverschap vergroot die.  Samen Controleren: de periodieke toetsing van de garanties en exit-afspraken van aanbieders.  Informatiehuishouding op orde (Grip op Informatie): gegevensclassificatie bouwt voort op de eigen informatiehuishouding van gemeenten.

Begrippenkader Begrip Betekenis Datasoevereiniteit De gemeente houdt zelf zeggenschap over haar gegevens: wie erbij kan, onder welk recht ze vallen en of ze mee kunnen naar een andere aanbieder. Software as a Service (SaaS) Software die een gemeente via internet afneemt als dienst, in plaats van die zelf te installeren en te beheren. IaaS en PaaS Infrastructure en Platform as a Service: rekenkracht, opslag en ontwikkelplatforms die een gemeente in de cloud afneemt om zelf applicaties op te draaien. Bedrijfskritiek Een voorziening waarvan uitval of misbruik directe gevolgen heeft voor de bedrijfsvoering of de dienstverlening aan inwoners. Extraterritoriale wetgeving Wetgeving van een ander land die ook buiten dat land geldt, bijvoorbeeld de Amerikaanse CLOUD Act, waardoor autoriteiten toegang kunnen vorderen tot gegevens in Europa. Hyperscaler Een zeer grote, wereldwijd opererende cloudaanbieder. Exitstrategie Vooraf vastgelegde afspraken over hoe een gemeente met haar gegevens en configuraties kan overstappen naar een andere aanbieder. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 17/52 Begrip Betekenis Dataportabiliteit De mogelijkheid om gegevens in een bruikbaar, open formaat mee te nemen naar een andere voorziening. Handreiking Cloud Het VNG-kader met eisen en gunningscriteria voor de inkoop van clouddiensten.

GIBIT Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT: de standaard inkoopvoorwaarden die gemeenten bij ICT-inkoop hanteren. SEAL-niveau (SEAL0–SEAL4) De soevereiniteitsniveaus uit het EU Cloud Sovereignty Framework, van geen tot volledige soevereiniteit. NDS en BOD Nederlandse Digitaliseringsstrategie en het Bestuurlijk Overleg Digitalisering, waarin overheden samen besluiten. CADA Cloud and AI Development Act: een Europees wetsvoorstel om cloud- en AI-capaciteit in Europa te versterken. Vereniging van Nederlandse Gemeenten 18/52 3. Digitale Autonomie Eenduidig en uniform overheidsbreed beleid op digitale autonomie Doorsnijdend thema Oplegger Samenvatting In november 2025 stelde de Algemene Ledenvergadering digitale autonomie vast als doorsnijdend thema in de collectivisering van de gemeentelijke digitalisering. In dit voorstel worden de eerste besluiten voorgelegd aan de leden. In het kort gaat het om de besluiten om als gemeenten collectief zich te committeren aan de Overheidsbrede Routekaart digitale autonomie; en om ‘akkoord, tenzij’ te gaan met het committeren aan het Referentiekader digitale autonomie en de Classificatiesystematiek en het bijbehorende normenkader digitale autonomie wanneer die eenmaal gerealiseerd zijn, nadat die mede door gemeentelijke werkgroepen zijn uitgewerkt.

De ‘tenzij’ heeft dan uitsluitend betrekking op een scenario waarin ambtelijke werkgroepen van gemeenten niet akkoord gaan met de inhoud van de kaders. Voor deze constructie wordt gekozen, omdat het referentiekader na publicatie nog aangepast moet worden om goed aan te sluiten op de gemeentelijke uitvoeringspraktijk en inkoopprocessen (waarbij de verwachting is dat dit lukt); en omdat de classificatiesystematiek en het bijbehorende normenkader nog in ontwikkeling zijn. Tegelijkertijd is er wel een hele duidelijk wens om uniforme overheidsbrede kaders te hanteren en om snel stappen hierin te blijven zetten. Daarom wordt voorgesteld een ‘akkoord, tenzij’ af te geven. Wat levert het op Commitment aan de overheidsbrede routekaart, het referentiekader en de classificatiesystematiek levert voor gemeenten op dat er op een uniforme manier gestuurd wordt op de transitie richting digitale autonomie. Door middel van overheidsbrede krachtenbundeling en uniforme sturing kunnen we deze transitie versnellen. Gemeenten die voorop willen lopen, hebben hiermee een gezamenlijke koers en leggen daarmee ook een basis die later door anderen gebruikt kan worden. Zodoende bereiden gemeenten zich ook alvast voor op Europese wetgeving die eraan komt op dit gebied (te weten, de Cloud and AI Development Act), met verplichtingen die hoe dan ook op enig moment geïmplementeerd zullen moeten worden.

Wat betekent dit voor uw gemeente Commitment aan de overheidsbrede routekaart, het referentiekader en de classificatiesystematiek betekent dat er concrete afspraken en ambities worden vastgesteld, waaronder de ontwikkeling van gezamenlijke technische bouwstenen, de mogelijkheid tot gezamenlijke aanbestedingen, en de productie van tools en handreikingen waarvan uw gemeente gebruik kan maken. Het vraagt van uw gemeente om ook zelf stappen te zetten in de transitie richting digitale autonomie, onder meer door een actieplan digitale autonomie te maken en door het Vereniging van Nederlandse Gemeenten 19/52 referentiekader toe te passen bij de inkoop van IT en zodoende digitale autonomie een plek te geven in uw standaard inkoopprocessen. Gemeenten hebben in het VNG Position paper Digitale autonomie eind 2025 aangegeven dat zij stappen willen zetten om digitale autonomie te realiseren. Er zijn tijd en middelen nodig om die stappen te zetten. Interne capaciteit, kennis, samenwerking en prioritering dienen gealloceerd te worden om kritieke dienstverlening, digitale componenten en strategische leveranciersafhankelijkheden goed in beeld te brengen en de consequenties daarvan te vertalen naar architectuur, inkoop, contracten en continuïteit.

Dit voorstel helpt gemeenten daarbij op weg door deze stappen voor een deel collectief (en overheidsbreed) te zetten, bijvoorbeeld met uniforme risicoanalyses, uniforme kaders en uniforme inkoopeisen. Ook krijgen gemeenten hulp uit de overheidsbrede samenwerking om deze stappen te zetten. Zo wordt er onder de Overheidsbrede Routekaart digitale autonomie implementatie- en migratieondersteuning georganiseerd, een competentiecentrum beschikbaar gesteld om te raadplegen, diverse gezamenlijke aanbestedingen voorbereid waarop gemeenten kunnen instappen en diverse collectieve voorzieningen georganiseerd waarvan gemeenten gebruik kunnen maken. Financiën Dit besluit vraagt geen nieuwe bijdrage of budget van gemeenten. De uitvoering van het voorstel vraagt wel (beperkt) capaciteit. Gemeenten worden gevraagd een actieplan digitale autonomie te maken, wat een kleine tijdelijke capaciteitsallocatie vraagt, en worden gevraagd om stappen te gaan zetten in deze transitie. Gemeenten kiezen daarbij zelf wat ze in het actieplan zetten en in welke mate zij aan de uitvoering prioriteit geven. Er komt vanuit de overheidsbrede samenwerking een template beschikbaar voor het actieplan om gemeenten bij het opstellen daarvan op weg te helpen.

Ook kunnen gemeenten gebruikmaken van elkaars inzichten en aanpakken door dit voorstel, doordat er stappen worden gezet volgens dezelfde routekaart en dezelfde beleidskaders. In het licht van aankomende Europese wetgeving worden gemeenten uitsluitend gevraagd om stappen te zetten die ze op termijn toch al moeten zetten. Door de transitie richting digitale autonomie in het tempo van levenscyclusbeheer te volbrengen, kunnen gemeenten onnodige extra kosten vermijden. Overheidsbrede context De Overheidsbrede Routekaart digitale autonomie en het Referentiekader digitale autonomie zijn resultaten van de overheidsbrede samenwerking onder de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Deze producten zijn ontwikkeld in een interbestuurlijke kerngroep digitale autonomie. De overheidsbrede routekaart is tweemaal, schriftelijk en mondeling, aan bod gekomen bij zowel de Opgavetafel digitale autonomie (begin september en eind oktober) als het gemeentelijke CIO- beraad (eind augustus en begin november). Het referentiekader is ontwikkeld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, waarbij enkele gemeenten in de klankbordgroep zaten. Afstemming Het voorstel is in samenwerking met Opgavetafel digitale autonomie opgesteld, en waar relevant in afstemming met stakeholders uit de NDS.

Het is schriftelijk voorgelegd aan de Ambtelijke Vereniging van Nederlandse Gemeenten 20/52 Praktijktafel Informatiesamenleving (API). Reflecties uit de consultatie zijn waar mogelijk verwerkt, gesignaleerde discussie en aandachtspunten nemen we voor dit voorstel en in algemene zin mee in de uitwerking. Vervolgstappen Indien de ledenvergadering akkoord gaat met het voorstel, kunnen we in overheidsbreed verband de gezamenlijke en uniforme sturing op de transitie richting digitale autonomie verder brengen. Ambtelijke gemeentelijke werkgroepen zullen het referentiekader beoordelen en indien wenselijk laten aanpassen zodat deze goed bij de gemeentelijke uitvoeringspraktijk en inkoopprocessen aansluit; en zij zullen de classificatiesystematiek gezamenlijk verder uitwerken. Het gegeven akkoord bij omarming van dit ALV-voorstel wordt tenietgedaan als deze werkgroepen niet akkoord gaan met de inhoud van beide kaders. Wanneer de kaders definitief inhoudelijk zijn uitgewerkt en akkoord bevonden, is de volgende stap voor gemeenten om deze kaders te implementeren in hun organisaties, met hulp van de instrumenten en handreikingen die overheidsbreed gerealiseerd worden.

Besluitvoorstel De leden van de VNG, in de ALV bijeen te Utrecht op 11 december 2026: Constaterende dat:  Gemeenten onderdeel zijn van een veranderend geopolitiek speelveld, waardoor bestaande afhankelijkheidsverhoudingen nieuwe risico’s met zich meebrengen en waarin de digitale systemen van gemeenten doelwitten zijn van kwaadwillende statelijke actoren;  Zowel op Europees als op nationaal niveau de opgave om de digitale autonomie en soevereiniteit van de overheid te versterken in hoog tempo vorm krijgt, onder meer met een Europees wetsvoorstel dat verplichtingen bevat voor gemeenten op het gebied van digitale autonomie; Overwegende dat:  De Verenigingsstrategie VNG 2030, de Digitale Agenda Gemeenten 2028, de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering en de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de Digitale Samenleving’ verregaande samenwerking op digitalisering tot doel stellen om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden met betere, veilige en verantwoorde inzet van digitalisering;  Experts, netwerken en organisaties in het veld constateren dat het hanteren van een uniform overheidsbreed beleidskader ten aanzien van digitale autonomie, inspelend op Europese ontwikkelingen op dit gebied, noodzakelijk is om goed te sturen op de transitie richting digitale autonomie;  In samenwerking met medeoverheden de rijksoverheid met een overheidsbrede Routekaart

digitale autonomie een langetermijnstrategie heeft ontwikkeld om de transitie richting digitale autonomie van richting te voorzien en te versnellen;  De rijksoverheid als onderdeel van de overheidsbrede samenwerking onder de NDS een Referentiekader digitale autonomie heeft ontwikkeld, gebaseerd op een onderliggend Europees raamwerk, wat overheden kunnen gebruiken om beter te sturen op digitale Vereniging van Nederlandse Gemeenten 21/52 autonomie bij de inkoop van IT;  Gemeenten als onderdeel van de overheidsbrede samenwerking onder de NDS een classificatiesystematiek en normenkader ontwikkelen, wat overheidsorganisaties kunnen gebruiken om minimale niveaus van soevereiniteit te koppelen aan hun diverse IT- voorzieningen en -applicaties;  In de Resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de digitale samenleving’ is bepaald dat voor niet-onderscheidende digitalisering gemeenten bereid zijn hun lokale autonomie in te brengen in de kracht van het collectief; Stemmen ermee in dat: 1. Zij zich committeren aan de Routekaart digitale autonomie door deze bij de eigen organisatie in de praktijk te brengen en op eigen tempo, zoals via levenscyclusbeheer, aan te sluiten op de (standaarden en richtlijnen voor) IT-voorzieningen die overheidsbreed georganiseerd worden; 2.

Zij zich committeren aan het Referentiekader digitale autonomie door de hierin voorgestelde technische eisen in het eigen inkoopproces te verankeren, tenzij de ambtelijke gemeentelijke werkgroep die aan de doorontwikkeling van het kader werkt niet akkoord gaat met de inhoud; 3. Zij zich committeren aan de classificatiesystematiek en het normenkader door deze toe te passen op het eigen IT-landschap en op eigen tempo, zoals via levenscyclusbeheer, aan de in het instrument gestelde minimale soevereiniteitsniveaus te voldoen, tenzij de ambtelijke gemeentelijke werkgroep die dit kader ontwikkelt niet akkoord gaat met de inhoud. Toelichting Het versterken van de (collectieve) digitale autonomie en soevereiniteit van gemeenten vereist een overheidsbrede en zelfs Europese aanpak. Doordat het geopolitieke speelveld de afgelopen jaren flink is veranderd, zijn de afhankelijkheden van niet-Europese technologie die al langer bestonden in een korte tijd veranderd in aanzienlijke kwetsbaarheden. Er zijn concrete risico’s ontstaan die op zowel korte als lange termijn moeten worden gemitigeerd. Die risico’s zijn bijvoorbeeld dat niet-Europese statelijke actoren inzage kunnen hebben in gevoelige gegevens van Nederlandse inwoners, of dat essentiële publieke kerntaken (zoals de bijstandsverlening) niet kunnen worden uitgevoerd doordat de daarvoor benodigde IT-systemen niet langer werken.

Gemeenten individueel hebben vaak te weinig invloed om in dit geopolitieke krachtenveld veel verschil te maken, maar als collectief van gemeenten en zelfs als gezamenlijke Nederlandse bestuurslagen kunnen we krachtig optreden, zeker gesteund vanuit de Europese Unie. Vanuit krachtenbundeling en gezamenlijke regie kunnen we de noodzakelijke transitie richting digitale autonomie versnellen. Om die reden is er in overheidsbreed verband onder de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) gewerkt aan een overheidsbrede strategie, de Routekaart digitale autonomie, en aan een set beleidskaders om digitale autonomie te bevorderen. Deze worden hieronder kort toegelicht. Routekaart digitale autonomie Vereniging van Nederlandse Gemeenten 22/52 De overheidsbrede Routekaart digitale autonomie vormt de strategie voor Nederlandse overheden om in de komende jaren de transitie richting digitale autonomie en soevereiniteit te versnellen. De routekaart bestaat uit verschillende fasen en maakt duidelijk welke gezamenlijke voorzieningen en activiteiten wanneer verwacht worden. Ook maakt de routekaart duidelijk welke acties er nog steeds van individuele overheidsorganisaties worden verwacht. De scope van de routekaart ligt daarbij op de lagen van software, data, AI en cloud. Hardware, chips en grondstoffen zijn grotendeels buiten scope.

Commitment van gemeenten aan de routekaart betekent concreet dat zij:  Uiterlijk eind 2027 een Actieplan digitale autonomie in de eigen gemeente gereed hebben, met als onderdeel daarvan:  Het in beeld brengen van kritieke dienstverlening, bepalende digitale componenten en strategische leveranciersafhankelijkheden;  Het in gebruik nemen van het referentiekader en de sourcing-/inkoopkaders bij nieuwe keuzes, waarbij de afwegingen expliciet en uitlegbaar worden vastgelegd;  Waar nodig het borgen van portabiliteit, exit, migratie, terugval en uitwijk in architectuur, contracten en continuïteitsplannen;  Het meedoen aan pilots of optreden als lancerende klant, en als onderdeel van een bredere aanpak op digitale weerbaarheid oefenen met scenario’s waarin digitale afhankelijkheid onder druk staat. Voor het Actieplan digitale autonomie komt vanuit de NDS-samenwerking ook een template beschikbaar dat gemeenten op weg helpt met het ontwikkelen van dit plan. Het is bovendien nadrukkelijk de bedoeling dat organisaties leren van elkaar en goede ideeën uit elkaars actieplannen overnemen. Een overweging is om het gezamenlijk met andere gemeenten in de regio in te vullen. Referentiekader digitale autonomie Het referentiekader digitale autonomie is een kader dat overheidsorganisaties helpt om digitale autonomie te borgen bij de inkoop van IT.

Het referentiekader is een doorvertaling van het Europese raamwerk voor cloudsoevereiniteit (EU Cloud Sovereignty Framework) en helpt om specifieke technische eisen te stellen om minimale niveaus van soevereiniteit te bereiken. Het kader beschrijft aan de hand van acht deelaspecten van soevereiniteit aan welke vereisten IT- aanbod moet voldoen om een minimaal soevereiniteitsniveau te bereiken. Gemeentelijk commitment aan het referentiekader betekent concreet dat zij dit kader standaard toepassen in hun inkoop van IT en digitale autonomie zodoende een plek geven in hun standaard inkoopprocessen. In dit ALV-voorstel wordt voorgesteld om de leden een ‘akkoord, tenzij’ af te geven op dit kader. Het referentiekader moet namelijk nog inhoudelijk door een (ambtelijke) gemeentelijke werkgroep getoetst worden of deze goed aansluit op de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. De verwachting is dat dit het geval is, en dat er anders aanpassingen kunnen worden gemaakt aan dit kader om het goed te laten aansluiten. Mocht dat onverhoopt niet het geval zijn, dan behouden gemeenten de mogelijkheid om het kader niet te omarmen via de ‘tenzij’- clausule. Om gemeenten op weg te helpen bij het omarmen van het referentiekader is de intentie om de in het kader gestelde eisen in de Gemeentelijke Inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT) op te nemen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten 23/52 Een theoretisch risico bij het hanteren van het referentiekader digitale autonomie is dat er bij nieuwe aanbestedingen minder of te weinig inschrijvers reageren, doordat de eisen te scherp zijn gesteld. Om te beginnen is dit onwaarschijnlijk, omdat we de markt juist zeer concreet stimuleren om deze kant op te ontwikkelen door overheidsbreed deze inkoopeisen te stellen. Gemeenten bewegen door dit kader juist niet alleen. Bovendien zijn er al voorbeelden van marktpartijen die aantoonbaar deze kant op bewegen. Daarnaast is het ook nog eens zo dat Europese wetgeving marktpartijen op termijn ook zal verplichten om aan minimale soevereiniteitsniveaus te voldoen, waardoor er ruim genoeg prikkels zijn om deze kant op te bewegen. Indien dit allemaal niet in de praktijk zo blijkt te werken, is er ook nog voldoende ruimte voor gemeenten om het kader naar eigen inzicht toe te passen (ook al is dat in de regel onwenselijk). Classificatiesystematiek en normenkader digitale autonomie De classificatiesystematiek en het normenkader digitale autonomie vormen een kader dat het referentiekader aanvult. Deze worden in zeer nauwe samenhang met het ALV-voorstel op Cloud ontwikkeld.

Waar het referentiekader een beschrijving geeft van technische vereisten die nodig zijn om een bepaald minimaal soevereiniteitsniveau te bereiken, zijn de classificatiesystematiek en het normenkader voorschrijvend van aard. Dat wil zeggen dat deze kaders vaststellen welke IT- oplossingen en -voorzieningen moeten voldoen aan welk minimaal soevereiniteitsniveau. In de gemeentelijke netwerken is veelal de oproep gedaan om deze kaders te maken, zodat gemeenten dit onderscheid niet zelf hoeven te maken, maar overheden gezamenlijk en uniform dezelfde keuzes maken op het gebied van digitale autonomie. Gemeentelijk commitment aan de classificatiesystematiek en het normenkader digitale autonomie betekent concreet dat zij volgens deze kaders hun IT-landschap classificeren en zich inspannen om de minimale soevereiniteitsniveaus die uit de classificatie volgen ook in de praktijk te brengen. In dit ALV-voorstel wordt de leden voorgesteld om een ‘akkoord, tenzij’ af te geven op dit kader. De classificatiesystematiek en het bijbehorende normenkader zijn namelijk nog in ontwikkeling; een (ambtelijke) gemeentelijke werkgroep moet nog inhoudelijk toetsen of deze goed aansluiten op de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. De verwachting is dat dit het geval is, en dat er anders aanpassingen kunnen worden gemaakt aan dit kader om het goed te laten aansluiten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://zoetermeer.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/f33b70f7-81be-4139-9b8a-f57cc88e9a68?agendaItemId=d6c7f27e-092b-447a-906d-8d1ecf781a94