Complete set vergaderstukken Najaars ALV 11 december 2026
Tekst van het document
Verbinden Schuldendomein 3.0 🔗 Subsidie Tijdelijk Noofdfonds Energie 🔗 Subsidie Omkeringsthema: Kansengelijkheid 15 • Op het gebied van toezicht en handhaving binnen de kinderopvang versterken we gemeenten met regionale ondersteuning, kennisdeling, trainingen en datagedreven inzicht en werken we samen met ketenpartners aan uitvoerbare wetgeving, toekomstbestendige informatiesystemen en de verdere ontwikkeling van een stimulerend en reflectief toezichtstelsel. • We zorgen voor een ondersteuningsstructuur voor sterke lokale teams en werken aan de noodzakelijke wijzigingen van de jeugdbeschermingsketen in het kader van het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming. Portfolio 2.3 Gezondheid en maatschappelijke ondersteuning Een inclusieve samenleving nodigt mensen uit tot gezond en prettig samenleven, en daarin kunnen gemeenten het verschil maken. We zetten in op een sterke sociale basis, toegankelijke zorg en ondersteuning, sterke regionale samenwerking én op samenwerking met zorg- en welzijnspartijen, sport, onderwijs, gezondheidszorg, politie en woningcorporaties en tussen het fysieke, sociale en medische domein. In 2027 geven we met het kabinet verder vorm aan onontkoombare keuzes die voor de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) als gevolg van vergrijzing, personeelskrapte en een groeiend beroep op ondersteuning en zorg moeten worden gemaakt.
Daarbij blijven we benadrukken dat gemeenten in staat moeten worden gesteld van begin af aan hun preventieve, signalerende en normaliserende rol in het stelsel goed in te vullen. Gemeenten vormen daarmee het fundament onder de beweging van zorg naar (positieve) gezondheid. Trends & ontwikkelingen Als VNG leveren we inbreng aan de Staatscommissie Zorgstelsel die onderzoek gaat doen naar de inrichting van het brede zorgstelsel in Nederland. We richten ons op de toekomstbestendigheid van de zorg, en de Wmo en Jeugdwet in het bijzonder. Het kabinet werkt momenteel aan diverse bezuinigingsmaatregelen in de zorg. We richten ons in het gesprek met het rijk op de kracht van gemeenten in zowel individuele als collectieve ondersteuning van burgers. Onze inzet is dat de meest kwetsbare burgers ondersteuning kunnen Naam project Link Financiering Hervormingsagenda Jeugd 🔗 GGU en subsidie Kennisborging Sociaal Domein en jeugdbeschermingsketen 🔗 GGU Ketenbureau i-Sociaal Domein 🔗 GGU en subsidie Landelijke inkoop zorgcontracten 🔗 GGU Naleving: Kwaliteit kinderopvang 🔗 GGU Omkeringsthema kansengelijkheid 🔗 GGU Community of Practice gemeenten huisvesting cultuurbeoefening 🔗 Subsidie Met Andere Ogen 🔗 Subsidie Ondersteuningsnetwerk Jeugd en Gezin 🔗 Subsidie Omkeringsthema: Gezond leven en ouder worden 16 blijven ontvangen.
Daarnaast blijft er aandacht voor het verschuiven van problemen tussen de verschillende stelsels. De keuzes die het kabinet maakt op beleidsterreinen, zoals huisvesting, ggz-zorg, bestaanszekerheid, asiel en (arbeids-)migratie, hebben effect op het aantal mensen dat uitvalt, dakloos raakt en een beroep doet op Wmo-maatwerkvoorzieningen, zoals maatschappelijke opvang en beschermd wonen. De combinatie van enerzijds een toename van dakloosheid en anderzijds de beperkte capaciteit om complexe zorgvragen – in een gefragmenteerd stelsel – goed te beantwoorden, baren ons zorgen. Tegelijkertijd zien we dat gemeenten blijven inzetten op inclusief wonen en preventie. De implementatie van het AZWA en de transformatie naar de voorkant, van zorg naar gezondheid, vragen ook de komende jaren om een uitgebreid en zorgvuldig ingericht (implementatie)programma. De fase is aangebroken waarop de transformatie in de regio en bij individuele gemeenten zijn beslag moet krijgen en gemeenten daarmee invulling dienen te geven aan de afspraken die in het AZWA zijn gemaakt.
Met de inrichting van de basisfunctionaliteiten, zoals bijvoorbeeld laagdrempelige steunpunten EPA, kansrijke start en valpreventie, worden op de levensdomeinen mentale gezondheid, kansrijk opgroeien, gezonde leefstijl en vitaal ouder de eerste betekenisvolle stappen gezet in het versterken van de sociale basis en het stimuleren van samenwerking tussen het medische en het sociaal domein. Tegelijkertijd vormt de vormgeving van de transformatie een uitdaging voor de ambitie om te komen tot een integrale benadering van gezondheid en een gezonde samenleving, waarbij de kracht van het sociaal domein behouden moet blijven. Onze inzet in 2027 • In 2027 volgt een verdere uitwerking van onze visie op de verouderende samenleving. We geven daarmee ook opvolging aan het houdbaarheidsonderzoek Wmo en zetten we in op een inkomens- en vermogensafhankelijke bijdrage en aanpassingen in de huishoudelijke hulp. • In 2027 voeren we het convenant sterke lokale teams uit met als doel om in 2028 overal sterke lokale teams te hebben. • In 2027 zetten we ons in het kader van het programma Versterken informatiepositie publieke gezondheid in voor het vergroten van databeschikbaarheid en uitbreiden van datastandaardisatie, regie op gegevensdeling, secundair datagebruik (scenariomodel) en data-governance (programmamanagement).
• Het Ketenbureau i-Sociaal Domein werkt in 2027 aan beheer en vernieuwing van de informatie-uitwisseling tussen gemeenten en zorgaanbieders. Daarnaast ondersteunt het Ketenbureau bij de standaardisatie van inkoop, contractering en administratie voor Jeugdwet en Wmo. • In 2027 versterken we de aanpak van zorgfraude en zorgcriminaliteit door vanuit het collectief de basis van toezicht te helpen verstevigen. En ook door alert te zijn en blijven op fraude bij de toegang, door het verstevigen van inkoop en contractmanagement, en door samen met gemeenten nieuwe interventies te ontwikkelen en handhaving te professionaliseren. • In 2027 ondersteunen we gemeenten bij de huisvesting van aandachtgroepen en invoering van de instrumenten uit de Wet versterking regie op de volkshuisvesting. Met aandacht voor een goede afstemming tussen het fysieke en sociaal domein zetten we in op het realiseren van leefbare wijken die bijdragen aan herstel van inwoners en het voorkomen van uitval. • In 2027 blijven we werken aan een toegankelijke en inclusieve samenleving. Bijvoorbeeld door gemeenten te stimuleren om een Lokale Inclusie Agenda te realiseren en door kennis te bundelen, te delen en te borgen. 17 • In 2027 werken op basis van het IBO mentale gezondheid samen met het rijk aan een duurzame strategie en een stelsel voor het verbeteren van de mentale gezondheid van inwoners.
Daarbij zetten we in op stevige randvoorwaarden voor gemeenten als onmisbare partner in de transformatie van zorg naar gezondheid. • In 2027 zetten wij in op de versterking van de publieke gezondheid vanuit een eigen strategische visie. Daarbij intensiveren wij de samenwerking met de GGD GHOR Nederland. Samen met de GGD'en zetten we in op een structureel en toereikend financieel kader voor nieuwe vaccinaties en een duurzame verhoging van de vaccinatiegraad. Daarnaast werken wij aan een herijking van het basistakenpakket van de jeugdgezondheidszorg, zodat dit aansluit bij actuele maatschappelijke opgaven en de behoeften van kinderen, jongeren en gezinnen. Wij ondersteunen de maatregelen van het rijk om de GGD'en pandemisch paraat te maken. Tegelijkertijd heeft verdere centralisatie van de publieke gezondheid onze aandacht. Alleen met een sterke lokale democratische verankering van de publieke gezondheid kunnen we de omslag van zorg naar gezondheid daadwerkelijk realiseren. Portfolio 2.4 Asiel, migratie en integratie De VNG streeft naar een stabiel opvangstelsel dat wordt gekenmerkt door een goede verdeling van migranten over gemeenten en stimulering van participatie, Hiervoor hebben we het plan ‘Van wachtstand naar werkstand’ gelanceerd. Ook werken we aan plannen om kleinschalige opvang met betere participatie in werk mogelijk te maken.
De problemen in de opvang van asielzoekers en Oekraïense ontheemden vragen continu onze proactieve aandacht. In 2027 zetten we in op het mogelijk maken van de Spreidingswet door het creëren van goede randvoorwaarden. We vertegenwoordigen gemeenten in de opvangketen en doen voorstellen voor een houdbare keten vanuit de lessen van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2025. Daarbij willen we de verbinding tussen opvanglocatie en werk mogelijk maken en de aansluiting tussen inburgering werk en asielfase versterken. We doen voorstellen voor een houdbare keten op basis van adviezen van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen, met oog op betere aansluiting tussen asielfase, inburgering en werk. Arbeidsmigratie Terwijl arbeidsmigranten een belangrijke bijdrage leveren aan de Nederlandse economie, zien we gemeenten worstelen met huisvesting, uitbuiting en participatie. Op basis van de adviezen van het Rapport Roemer zetten gemeenten stappen om grip te krijgen op arbeidsmigratie. Ook bieden we gemeenten ondersteuning om de positie van arbeidsmigranten te verbeteren door implementatie van de adviezen van het Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten.
We Naam project Link Financiering Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) 🔗 GGU Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord 🔗 GGU Informatiestandaard jeugdgezondheidszorg 🔗 GGU Naleving: Kwaliteit en rechtmatigheid zorg 🔗 GGU PGB 2.0 🔗 Subsidie Verbeteren kwaliteitstoezicht Wmo 🔗 Subsidie Versterken informatiepositie publieke gezondheid 🔗 GGU Wmo voorspelmodel 🔗 GGU 18 vertegenwoordigen gemeenten in de asielketen en zetten in een stabiel opvangstelsel dat stimuleert tot participatie van nieuwkomers door de mogelijkheden voor inburgering en arbeidsdeelname te vergroten. Uitvoering van de Spreidingswet met een goede verdeling van asielmigranten over gemeenten maken we mogelijk door het creëren van goede randvoorwaarden. Ook doen we voorstellen voor een houdbare keten op basis van adviezen van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen, waarbij we de aansluiting tussen inburgering, werk en asielfase versterken. Onze inzet in 2027 • We begeleiden vier pilotregio's: 'Eemshaven', West-Friesland, Metropoolregio Utrecht West en (de gecombineerde regio's) Eindhoven/Helmond-De Peel. We ondersteunen deze gemeenten integraal bij de ontwikkeling en uitvoering van arbeidsmigrantenbeleid, inclusief procesbegeleiding, kennisdeling, regionale samenwerking en voortgangsmonitoring.
• We ontwikkelen kennisproducten, actualiseren deze en implementeren ze op basis van de behoeften uit de uitvoeringspraktijk, waaronder: Werken & Wonen (opvolger Effectrapportage bij nieuwe bedrijvigheid), Handreiking Gegevensdeling, Stappenplan voor gemeentelijke ambtenaren, en Handreiking Nachtregister. • We ondersteunen de participatie van nieuwkomers door in te zetten op voldoende middelen voor inburgering en mogelijkheden om asielzoekers te laten werken via een inburgeringsstelsel dat past bij onze visie 'Van wachtstand naar werkstand'. We halen signalen op uit de praktijk, monitoren de resultaten en vertalen deze naar beleidsverbeteringen, lobby en de doorontwikkeling van producten en ondersteuning. We vertegenwoordigen gemeenten in landelijke uitvoeringsketens en beleidsontwikkeling. We doen dit in samenwerking met team MSN, VNG Beleid, Aanpak Mensenhandel en andere relevante teams binnen VNG Realisatie om de impact te vergroten.
We analyseren signalen en vertalen deze naar concrete input voor VNG Beleid en het rijk, inclusief bijdragen aan WIN-punten en implementatie van de aanbevelingen de commissie-Roemer, waarbij prioritering wordt aangebracht op basis van urgentie en impact • Met het oog op beter uitvoerbaar beleid, vertegenwoordigen we gemeenten in overleggen over de uitvoering van diverse ketens, zoals asiel, Oekraïne, Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen (LVV) en openbare orde. Dit doen we met onze ketenpartners Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), Dienst Terugkeer & Vertrek (DT&V), het ministerie van Justitie en Veiligheid en overige ministeries. We hebben een opdrachtgevende rol voor de landelijke functie van het Knooppunt Coördinatie & Informatie Oekraïne (KCIO). Portfolio 2.5 Platform Sociaal Domein Het Platform Sociaal Domein (PSD) helpt gemeenten, rijk en ketenpartners bij het slimmer inrichten van het sociaal domein en het platform ondersteunt bij het verbeteren van de samenwerking met (regionale) partners. Als schakel hebben we een unieke positie in het sociaal Naam project Link Financiering Ondersteuning gemeenten bij taken Asiel en Migratie 🔗 GGU en subsidie Naleving: Ondersteuningsprogramma arbeidsmigranten 🔗 Subsidie 19 domein en zijn we van grote toegevoegde waarde.
De inwoners stellen we altijd voorop om ons uiteindelijke doel te bereiken: betere hulp en een veilige, gezonde maatschappij. Via ons online kennisplatform, AI-tool en de inzet van regioadviseurs ondersteunen we gemeenten met actuele kennis, praktijkvoorbeelden, producten, opleidingen en maatwerkadvies. We versterken het methodisch werken door signalering, data en praktijkervaring met elkaar te verbinden. De inzichten die hieruit voortkomen agenderen we binnen relevante netwerken en bespreken we met onze opdrachtgevers, zodat beleid en uitvoering elkaar beter versterken. Zo dragen we bij aan een lerend sociaal domein waarin kennis, samenwerking en data leiden tot betere ondersteuning van inwoners en een veilige, gezonde en inclusieve samenleving. Onze inzet in 2027 • In 2027 versterken we de ontsluiting van kennis in het sociaal domein via GIDS: met AI, gevalideerde kennisbronnen en actuele praktijkinformatie maken we kennis toegankelijker en beter toepasbaar voor gemeenten en professionals. • We ontwikkelen en delen actuele inzichten, handelingsperspectieven en praktijkgerichte kennis. Die is gebaseerd op signalen uit de uitvoeringspraktijk die we systematisch verzamelen, analyseren en verrijken met beschikbare data. • We dragen bij aan de verdere professionalisering van het sociaal domein.
We versterken het kennisecosysteem, we bevorderen het lerend vermogen van professionals en organisaties en stimuleren methodisch werken. Daarbij verbinden we praktijkervaring, data en kennisontwikkeling om continu te leren en verbeteren te ondersteunen. • Onze regioadviseurs blijven gemeenten en regionale samenwerkingsverbanden ondersteunen met advies, kennisdeling en het verbinden van praktijkervaringen. Zij halen signalen uit de regio op en zorgen ervoor dat deze worden vertaald naar landelijke kennisontwikkeling en bestuurlijke agendering. Portfolio Naam project Link Financiering Partnerschap in de regio 🔗 Subsidie Platform Sociaal Domein 🔗 GGU en subsidie Regioteam Zorg & Veiligheid Platform Sociaal Domein 🔗 Subsidie Versterken samenwerking medisch-sociaal domein 🔗 Subsidie 20 3. Leefomgeving 21 3.1 Fysieke leefomgeving Nederland staat voor een Grote Verbouwing: voor alle inwoners werken we aan een gezonde, schone en veilige plek om te wonen, werken en leven. Het versterken van de fysieke leefomgeving vraagt om een integrale aanpak. Gemeenten hebben een belangrijke taak in de ruimtelijke inrichting en het gebruik van ruimte. Het klimaat verandert, de grenzen van het water- en bodemsysteem zijn in zicht, er ligt een grote vernieuwings- en onderhoudsopgave, we stappen over op een andere energievoorziening en we bouwen aan een toekomstbestendige en circulaire economie.
De groei van de bevolking, de beperkte ruimte en middelen, en de complexiteit van de opgaven maken het essentieel om maatschappelijke opgaven zoals klimaatverandering, natuurherstel, woningbouw, bereikbaarheid, economische ontwikkeling en gezondheid in samenhang met elkaar en voor de lange termijn aan te pakken. Dit vraagt ook om duidelijke prioriteiten en stevige beleidskeuzes die we meer in samenhang maken. Samen met het rijk bepalen we onze inzet richting Brussel. Hoewel het inrichten van de fysieke – en klimaatadaptieve – leefomgeving een kerntaak is van gemeenten, zien we dat hun positie en beschikbare middelen onder druk komen te staan. Daarom zetten we ons in om instrumenten en middelen te verwerven voor uitvoering van deze kerntaak, zodat gemeenten hun rol hierin daadwerkelijk kunnen vervullen. Zo worden gemeenten als bestuurslaag steviger gepositioneerd en kunnen ze agendasettend (blijven) optreden. Wij ondersteunen gemeenten verder door het bevorderen van de samenwerking tussen gemeenten, regio’s, het rijk en omgevingsdiensten. We zetten in op een strategische aanpak voor het hele domein. We verbinden lokaal, regionaal, nationaal en Europees beleid met elkaar en vertalen naar de uitvoeringspraktijk. Daarmee vergroten we het handelingsperspectief en uitvoeringskracht van gemeenten én regio’s.
Gemeenten hebben behoefte aan een sterk economisch klimaat dat bijdraagt aan brede welvaart, een weerbare economie en een toekomstbestendige arbeidsmarkt. De economische opgave staat niet op zichzelf. Deze hangt niet alleen nauw samen met de energie- en klimaattransitie, maar ook met de noodzakelijke versnelling van de woningbouw en de mobiliteitsopgave. Ook de overgang naar een circulaire economie speelt een belangrijke rol; we zetten daarom in op duurzamer (her)gebruik van grondstoffen. Ontwikkelingen binnen de energietransitie en de circulaire economie vragen om een goede afweging tussen ruimtegebruik, veiligheid en leefbaarheid. Een samenhangende investeringsagenda met ontschotte budgetten en langjarige beleids- en investeringszekerheid zijn noodzakelijk om publieke en private investeringen mogelijk te maken. Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners moeten hierin gezamenlijk optrekken. De opgaven rond natuur, klimaat en water hebben grote gevolgen voor het landelijk gebied; de transitie raakt onder meer landbouw, natuur, energie, leefbaarheid en voorzieningen. Een gebiedsgerichte aanpak moet zorgen voor balans met klimaat, water en het natuurlijke systeem, maar ook voor perspectief voor inwoners, ondernemers, gemeenten en regio’s waarbij vergunningverlening weer op gang komt en ons land van het ‘stikstofslot’ gaat.
We verstevigen de positie van gemeenten, waarbij ze kunnen rekenen op interbestuurlijke samenwerking, uitvoerbare wet- en regelgeving en adequate financiering. De samenhang tussen de verschillende opgaven vraagt om ondersteuning die verder gaat dan afzonderlijke dossiers. Daarom ligt de focus op het versterken van uitvoeringskracht, kennisdeling en belangenbehartiging, waarbij datagedreven werken steeds belangrijker wordt. Zo kunnen gemeenten de maatschappelijke opgaven in hun eigen gemeente en regio in samenhang Omkeringsthema: Inrichting van Nederland 22 aanpakken. Voor gemeenten is het essentieel dat beleid en wetgeving uitvoerbaar en juridisch houdbaar zijn. Daarnaast moeten vergunningverlening en handhaving efficiënt kunnen worden georganiseerd, zodat de gestelde ambities ook daadwerkelijk gerealiseerd kunnen worden. • Woningbouw was hét thema tijdens de gemeenteraadsverkiezingen 2026 en nog steeds is er grote behoefte aan huisvesting voor alle inwoners. Het realiseren van voldoende betaalbare en kwalitatief goede woningen binnen de beperkte ruimte vraagt om stevige regie op volkshuisvesting. Deze moet gepaard gaan met aandacht voor woningbouw, de huisvesting van aandachtsgroepen, leefbaarheid in wijken, klimaatadaptatie en water bodem sturend alsook verduurzaming. We ondersteunen gemeenten bij de uitvoering van de woonopgave en van nieuwe wet- en regelgeving.
Door het vroegtijdig signaleren van implementatieknelpunten en deze onder de aandacht van het rijk te brengen, zetten we ons in voor effectief beleid, uitvoerbare wetgeving, mogelijkheden voor maatwerk, en voldoende middelen en aandacht voor consistentie, uitvoerbaarheid en kennisoverdracht. • Ruimte: De grote verbouwing van Nederland vraagt om integrale keuzes die doorwerken in de dagelijkse uitvoeringspraktijk van gemeenten. Daarom is het van belang dat het rijk via de Nota Ruimte en andere nationale programma's een samenhangende koers biedt, gekoppeld aan een investeringsagenda met voldoende middelen. Dit is randvoorwaardelijk om als gemeenten nationale opgaven op het gebied van woningbouw, energie, natuur, water en mobiliteit effectief en in samenhang te realiseren. • Klimaatadaptatie is van groot belang om ons land weerbaar te maken tegen wateroverlast, droogte, hitte en andere klimaateffecten. Vis het Deltaprogramma en de Nationale Adaptatiestrategie moeten gemeenten beter in staat worden gesteld om hun leefomgeving klimaatbestendig in te richten. Dit vraagt om beleidsruimte alsook voldoende financiële en uitvoeringscapaciteit. Ook vraagt water en bodem sturend onze aandacht. Het helpt om ruimtelijke keuzes beter af te stemmen op de mogelijkheden en grenzen van het natuurlijke systeem.
Regionale samenwerking en een sterke positie van gemeenten zijn daarbij cruciaal omdat veel vraagstukken de grens van de gemeenten overstijgen. • Gemeenten kennen een breed takenpakket op het gebied van mobiliteit dat verder gaat dan het onderhoud en beheer van het wegennetwerk alleen. Het is noodzakelijk om mobiliteit breder te bezien nu we voor een complexe transitie staan; de toekomstbestendigheid vraagt om samenhang in opgaven als bereikbaarheid, duurzaamheid, leefbaarheid en verkeersveiligheid, maar ook met vraagstukken in de fysieke leefomgeving, zoals de ruimtelijke inrichting, woningbouw, en bijvoorbeeld netcapaciteit. • Het weer op gang brengen van de vergunningverlening is van groot belang voor gemeenten. Nederland moet af van het stikstofslot. Een impactvol pakket met maatregelen is gepresenteerd waarbij voor gemeenten focus op uitvoerbaarheid, juridische houdbaarheid en voldoende middelen voor die uitvoering belangrijke elementen vormen. Dit naast het bieden van toekomstperspectief aan het landelijk gebied en een stevige inzet op natuurherstel. • Veel maatregelen moeten nog verder worden uitgewerkt. Juist in die fase wordt de rol van gemeenten belangrijk. Gemeenten kennen de lokale situatie, weten waar ontwikkelingen vastlopen en zien waar maatwerk mogelijk is.
Het kabinet biedt op onderdelen ruimte voor regionale alternatieven, als wordt voldaan aan de kaders van het pakket. Dat biedt kansen om lokale kennis en gebiedsgerichte oplossingen beter te benutten en gebieden met energie ruimte te geven. • Een gezonde en duurzame economie en arbeidsmarkt bepalen in belangrijke mate onze welvaart en welzijn. Op lokaal en regionaal niveau werken we aan een duurzame economie, waarin ondernemers en mkb weerbaar zijn voor economische laagconjunctuur en kunnen bijdragen aan de brede welvaart. In onze belangenbehartiging leggen we het accent op thema’s als mkb en innovatie, ruimte voor werken en ondernemen, een human capital agenda en regionaal-economische samenwerking. 23 • Binnen het programma Betere Dienstverlening en Regelgeving (Economie) 2024-2027 ondersteunen we gemeenten om hun dienstverlening naar ondernemers en de aanpak van de regeldruk naar een hoger plan te brengen. Meer en verbeterde inzet hierop leidt direct tot een betere relatie en meer binding van ondernemers aan gemeenten wat indirect positieve effecten op de lokale economie tot gevolg heeft, wat zichtbaar is in een verbeterde werkgelegenheid, economische spin-off en verbinding met maatschappelijke opgaven. • We zetten in op een circulaire economie waarin grondstoffen zo lang en zo vaak mogelijk worden (her)gebruikt.
Op die manier kunnen gemeenten kosten voor hun inwoners beperken tot het minimum, terwijl ze een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het milieu en de reductie van CO2-uitstoot. • Binnen het programma Digitale infrastructuur en 5G werken we aan een uitstekende digitale infrastructuur in iedere gemeente. In de praktijk betekent met name dat we de gemeentelijke belangen ten aanzien van vergunning- en toestemmingverlening, de inbedding van deze infrastructuur in omgevingsplannen en de coördinatie van civiele werken behartigen. De nieuwe wetgeving rond dit onderwerp komt in toenemende mate vanuit Brussel en de nationale implementatie kan leiden tot onverwachte gevolgen en werkzaamheden voor gemeenten. • Gemeenten hebben data en informatie nodig om hun taken in het fysiek domein goed uit te kunnen voeren. Dit vraagt om een robuuste informatiepositie voor gemeenten. Als VNG hebben we ons verbonden aan diverse initiatieven om de informatievoorziening voor gemeenten te verbeteren, zoals monitoring van woningbouwplannen en Digigo. Onze inzet in 2027 • Door samenwerking met koepelorganisaties als Aedes en IPO, ministeries en andere belangenbehartigers, en via kennisoverdracht, zorgen wij voor het benodigde instrumentarium dat gemeenten in staat stelt om hun woonopgave aan te pakken. Dit doen we in nauw contact met onze leden, maar ook via de G4, G40 en P10.
• We houden onze modelverordeningen en handreikingen actueel. Zo staat de actualisatie van instrumenten om leegstand te bestrijden op de agenda. • We zijn betrokken bij de evaluatie van onder meer de Wet goed verhuurderschap (Wgv), de Wet betaalbare huur (Wbh) en de Wet kwaliteitsborging bouwen (Wkb). Daarbij ligt de prioriteit bij uitvoerbaarheid, consistentie en voldoende middelen. • We streven naar modernisering van de bouwregelgeving en mogelijkheden voor experimenten met nieuwe bouwmethoden en technieken. • We versterken de kennis- en informatiepositie van gemeenten met de Lokale Monitor Wonen als het gaat om de beschikbaarheid en betaalbaarheid van (huur)woningen. Met de provincies en het rijk zijn wij verantwoordelijk voor de Landelijke monitor voortgang woningbouw (LMVW). Ook werken we met diverse partners aan standaardisatie van data voor de fysieke leefomgeving. We zijn trekker van de ontwikkeling van digitale vergunningverlening door het gebruik van BIM (bouwinformatiemodellen). • We werken met diverse partners aan structurering, beschikbaarstelling en uitwisseling van data over bouwen in het kader van Interbestuurlijke Samenwerking voor de Informatiepositie (ISIP Wonen) en de iStrategie VRO. • Met het Nationaal Expertisecentrum Woningbouw (NEW) versterken we uitvoeringskracht van gemeenten bij de woningbouwopgave.
Het NEW vergroot de ambtelijke deskundigheid, ondersteunt gemeenten bij de toepassing daarvan in de praktijk en draagt zo bij aan het versnellen van de woningbouw en het realiseren van meer passende woningen. Daarnaast verspreidt het NEW de resultaten en kennis uit het programma Innovatie Woningbouw. 24 • We bepleiten een integrale uitwerking van de Nota Ruimte en andere nationale ruimtelijke programma's met bijbehorende investeringsagenda en een goede koppeling tussen taken en middelen. Ook delen we de ervaringen en lessen uit onder meer NOVEX-gebieden met gemeenten in heel Nederland. We versterken de gemeentelijke positie in regionale samenwerkingsstructuren, zoals de NOVEX maar ook de DPRA (Delta Programma Ruimtelijke Adaptatie). • Als het gaat om klimaatadaptatie is de inzet – naast het kunnen beschikken over voldoende middelen – gericht op het hebben van voldoende afwegingsruimte voor gemeenten bij waterberging en het voorkomen van wateroverlast. • Vanuit de VNG zetten we stevig in op het realiseren van goede en gedragen afspraken met het rijk en bedrijfsleven rondom de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval.
• Voor een juiste werking van het instrument van ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ (UPV) betekent dit in de praktijk onderhandelen over de juiste (rand)voorwaarden voor gemeenten bij aankomende ‘UPV-trajecten’ en strakke monitoring op de voortgang van de huidige afspraken over onder meer verpakkingsafval. Verder werken we aan concrete producten zoals de modelverordening afvalstoffen en de organisatie van bestuurlijke bijeenkomsten rondom het thema grondstoffen en de circulaire economie. • We ondersteunen gemeenten bij het zetten van de stap naar voren als het gaat om de circulaire economie, onder andere in relatie tot de Krachtenbundeling Rijk-regio. • We vergroten het bewustzijn rondom de regeldruk op het MKB door middel van doelgerichte communicatie. Daarnaast zetten we via de Toolkit Regeldrukreductie en een handreiking MKB-toets in op het verminderen van de regeldruk. We inventariseren knelpunten die ondernemers ervaren bij maatschappelijke en economische transities en maken deze zichtbaar via artikelen en video’s. Daarbij maken we de rol van Economische Zaken binnen gemeenten zichtbaarder en ondersteunen we bij de verdere professionalisering ervan. • We ondersteunen gemeenten met concrete producten en kennissessies bij de ontwikkeling van sociaaleconomisch arbeidsmarktbeleid ter voorbereiding op de totstandkoming van regionale meerjarenagenda's in 2027.
• We ondersteunen gemeenten bij ontwikkeling en behoud van voldoende en kwalitatieve economische ruimte via onder andere via de landelijke samenwerkingsagenda Ruimte voor Economie. • We zetten in op de strategische advisering en ondersteuning van gemeenten bij de uitrol van 5G en glasvezel. We werken aan de implementatie en monitoren deze bij telecomaanbieders, netbeheerders en andere overheden naar aanleiding van de Uitvoeringswet Gigabitinfrastructuurverordening. • In 2027 zetten we in op betere uitvoerbaarheid en vereenvoudiging van het omgevingsveiligheidsbeleid, de verdere implementatie van de samenwerkingsafspraken Versterking VTH en de afspraken uit de Meerjarenagenda Versterking VTH. • We voeren lobby op passende financiering voor structurele VTH-taken en op diverse milieudossiers, waaronder een Europees verbod op PFAS waarbij we ons ook richten op onze landelijke lijn in relatie tot PFAS, een uitvoerbare en betaalbare implementatie van de EU-luchtkwaliteitsrichtlijn voor gemeenten met een nationaal programma vanuit het rijk. Ook zetten we in op een vertaling van de Agenda ‘Industrie en Omwonenden’ naar uitvoerbaar én betaalbaar beleid. • We bevorderen dat regels en werkwijzen als het gaat om het thema asbest verbeteren alsook de uitvoerbaarheid bij de beleidsaanpassingen die plaatsvinden.
• We versterken de ondersteuning aan gemeenten op het gebied van omgevingsveiligheid, onder meer via het uitvoeren van de Meerjarenagenda Versterking Omgevingsveiligheid 25 waarmee we kennis op gebied van omgevingsveiligheid verrijken met de ambitie om de kennisinfrastructuur op het gebied van omgevingsveiligheid te verstevigen. • We ondersteunen en begeleiden gemeenten bij de transitie van het landelijk gebied, en zetten ons (onder andere via lobbyvoering) in op een geborgde aanpak van stikstofbeleid, het versterken van gebiedsgerichte aanpakken en het op orde brengen van uitvoeringscondities. Ook zetten we in op uitvoerbaarheid, haalbaarheid en betaalbaarheid bij de totstandkoming van het definitieve natuurherstelplan in relatie tot de natuurherstelverordening. Een realistische vormgeving waar gemeenten mee uit de voeten kunnen als het gaat om het zogenaamde artikel 8 (stedelijke ecosystemen) hoort daarbij. • In aansluiting op de ondersteuning van gemeenten bij stikstofproblematiek en de natuuropgave ondersteunen wij gemeenten met de uitvoering van (beëindigings)regelingen voor agrarisch ondernemers, het benutten van Europees landbouwbeleid en veranderend grondgebruik. • We vergroten het handelingsperspectief van gemeenten, via lobby, webinars en bijeenkomsten, en handreikingen, ten aanzien van hun mobiliteitsopgave op het vlak van financiën en uitvoering.
We positioneren gemeenten om het mobiliteitsbeleid te kunnen verduurzamen. We werken samen met het rijk en gemeenten aan de verduurzaming van reisgedrag, de verdere uitrol van deelmobiliteit en laadinfrastructuur (kennisdeling en platformfunctie) en we lobbyen voor de instandhouding van de zero-emissiezones. Ook is onze inzet gericht op het verkrijgen van voldoende middelen in het gemeentefonds, die ook meegroeien met de instandhoudingsopgave. Ook bieden we ondersteuning bij het formuleren van regionale ambities voor de bereikbaarheid van cruciale voorzieningen gebaseerd op de analyses die in 2026 door de regio's zijn opgesteld. Portfolio Naam project Link financiering Bouwen en Wonen & Programma Woningbouw (min.
VRO) 🔗 GGU Digitale infrastructuur & 5G 🔗 GGU DIWI (Datavoorziening Interne Woningbouw Informatie) 🔗 GGU en subsidie Integrale aanpak Fysieke leefomgeving 🔗 GGU Landelijk Gebied en Natuurbeleid 🔗 GGU Lokale monitor wonen 🔗 GGU Mobiliteit en Bereikbaarheid 🔗 GGU Programma Betere Dienstverlening en Regelgeving (Economie) 2024-2027 🔗 Subsidie Regionale Economie en versterking economische activiteiten 🔗 GGU Ruimte, Water en Klimaatadaptatie - Ruimtelijke puzzel en WBS 🔗 GGU Verkenning Informatievoorziening Fysiek Domein VIFD 🔗 GGU Afval en circulariteit 🔗 GGU 3.2 Instrumentarium leefomgeving Omkeringsthema: Inrichting van Nederland 26 De Omgevingswet streeft naar een balans tussen het benutten én beschermen van de leefomgeving. Op basis van een duidelijke visie en minder en eenvoudigere regels kunnen betere afwegingen worden gemaakt om zo meer ruimte te bieden aan gemeentelijke initiatieven. De Omgevingswet geeft op die manier, samen met de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb), de lokale overheid het instrumentarium om complexe opgaven in de fysieke ruimte aan te pakken, zoals versnelling van de woningbouw. Gemeenten werken inmiddels met de instrumenten van de Omgevingswet. Om deze optimaal te kunnen benutten en de transitie naar een toekomstbestendige uitvoeringspraktijk te versnellen, blijft ondersteuning hierin essentieel.
Dit doen we zowel landelijk als regionaal bijvoorbeeld via kennisdeling, interbestuurlijke samenwerking, monitoring en praktijkgerichte ondersteuning, waarbij regionaal ook implementatieondersteuners (RIO's) worden ingezet. Gemeenten moeten de komende jaren onder meer toewerken naar één integraal omgevingsplan en de instrumenten van de Omgevingswet steeds meer in samenhang toepassen. Dat vraagt niet alleen om juridische kennis, maar ook om aanpassing van werkprocessen, organisatie, samenwerking en informatievoorziening. Tegelijkertijd moeten gemeenten het instrumentarium al inzetten voor urgente maatschappelijke opgaven, zoals woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie. Ondersteuning blijft daarom nodig om de mogelijkheden van de Omgevingswet daadwerkelijk te benutten en te voorkomen dat gebrek aan kennis, capaciteit of goed werkende digitale voorzieningen de uitvoering vertraagt. We ondersteunen gemeenten bij de verdere implementatie en toepassing van de Omgevingswet en aanverwante vraagstukken binnen de fysieke leefomgeving. Daarbij vormt het omgevingsrecht het juridische kader voor actuele beleidsopgaven zoals de woningbouwopgave. Onze focus verschuift hierbij steeds meer van het oplossen van knelpunten naar werken in de geest van de Omgevingswet: integraal, opgavegericht en vanuit de samenhang tussen de verschillende instrumenten.
We helpen gemeenten bij het versnellen van beleidsopgaven, de overgang naar het omgevingsplan en het benutten van het instrumentarium voor maatschappelijke opgaven, wat de komende jaren nog veel van onze inspanning zal vragen Onze focus ligt ook op het verder verbeteren van de uitvoeringspraktijk door kennisontwikkeling, monitoring en doorontwikkeling van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) en ondersteunende producten. Dit doen we op basis van ervaringen uit de praktijk. We verbinden beleid, uitvoering en data, zodat gemeenten effectiever kunnen sturen op maatschappelijke opgaven en een toekomstbestendige uitvoeringspraktijk. Binnen VTH vormen we de verbindende schakel tussen beleid en uitvoering en versterken we de samenwerking in de uitvoeringsketen. We werken aan de vraaggestuurde doorontwikkeling van het DSO door behoeften uit de gemeentelijke uitvoeringspraktijk te verzamelen, analyseren en te vertalen naar verbeteringen in landelijke voorzieningen en lokale software. In samenwerking met gemeenten, leveranciers en ketenpartners worden nieuwe functionaliteiten ontwikkeld, getest, gemonitord en geïmplementeerd, zodat digitale ondersteuning beter aansluit op de uitvoeringspraktijk.
Onze inzet in 2027 • We ondersteunen gemeenten bij uitvoering van de Omgevingswet, onder meer door het uitvoeren van regionale behoeftepeilingen, monitoringsgesprekken en een structurele signalerings- en monitoringscyclus waarbij we knelpunten, kansen en ondersteuningsbehoeften bij gemeenten en ketenpartners in beeld brengen. We evalueren de regionale samenwerking en vertalen de uitkomsten naar concrete verbeteracties en de uitvoeringsagenda voor 2028. Ook stellen we regionale ontwikkel- en uitvoeringsagenda's en periodieke voortgangsbeelden op en actualiseren deze. • We ondersteunen gemeenten bij de organisatieontwikkeling, competentieontwikkeling en de implementatie van nieuwe werkwijzen en rollen binnen de Omgevingswet. 27 • We faciliteren kennisdeling door gemeenten te verbinden met landelijke experts, praktijkvoorbeelden, producten en ons ondersteuningsaanbod. • We ondersteunen gemeenten juridisch bij de ontwikkeling en toepassing van de omgevingsvisie, de programma's en het omgevingsplan, alsook bij de transitie van bestaande regelgeving naar het omgevingsplan, inclusief praktische toepassing van het instrumentarium van de Omgevingswet. • Voor de verdere ontwikkeling en toepassing van de planketen, het omgevingsplan en de beleidscyclus, ontwikkelen en beheren we voorbeeldproducten, geannoteerde regelsets, handreikingen en tooling.
• We voeren regie op de interbestuurlijke samenwerking en afstemming met gemeenten, ketenpartners en andere overheden over de toepassing en doorontwikkeling van de Omgevingswet. • We behartigen de belangen van gemeenten door bestuurlijke advisering, het opstellen van consultatiereacties en door lobby op relevante wet- en regelgeving in en voor het fysieke domein. • We doen onderzoek naar het operationaliseren van het Federatief Datastelsel ten behoeve van de uitvoering van de Omgevingswet via het Digitaal Stelsel. We werken een visie op het Digitaal Stelsel uit voor de optimalisatie van de uitvoering van de Omgevingswet voor gemeenten. • We voeren regie op de vraaggestuurde doorontwikkeling van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), zodat landelijke voorzieningen en decentrale software aansluiten op de behoeften van gemeenten. Portfolio Naam project Link Financiering Nazorg en ondersteuning Omgevingswet 🔗 GGU en subsidie Ondersteuning werkende ketens 🔗 GGU Regie en demandorganisatie Omgevingswet 🔗 GGU Structurele ondersteuning Omgevingswet 🔗 GGU Programma uitvoeringskracht woningbouw 🔗 subsidie Ondersteuning ontwikkeling ketens omgevingswet 🔗 GGU 3.3 Energietransitie Nieuwe warmte- en energiewetgeving vergroot de gemeentelijke regierol op de warmtevoorziening en het energiesysteem, maar tegelijkertijd lopen gemeenten in de uitvoering tegen belemmeringen aan.
Daardoor stokt de transitie en worden grotere maatschappelijke opgaven in andere domeinen geraakt. Het vormgeven van het toekomstige energiesysteem vraagt om ingrijpende keuzes, met mogelijk negatieve effecten op de korte termijn die, als ze niet kunnen worden voorkomen, zoveel mogelijk moeten worden ingedamd of gecompenseerd. Maatregelen zijn nodig, zodat energie Omkeringsthema: Klimaat & Energie 28 tijdens de transitie beschikbaar en betaalbaar blijft voor wonen, werken, mobiliteit en bedrijvigheid. We hebben ons hard gemaakt dat het rijk structurele middelen heeft vrijgemaakt in de vorm van financiering en bijbehorende wetgeving. Die stellen ons in staat om gemeenten te ondersteunen bij het wegnemen van belemmeringen in de transitie. Via kennisdeling en uitvoeringsondersteuning kunnen gemeenten hun wettelijke taken waarmaken. Het komend jaar brengen we wettelijke rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende bestuurslagen in kaart, waarbij we specifiek kijken hoe gemeenten invulling kunnen geven aan de verduurzaming en betere benutting van het energiesysteem. Ook hebben we aandacht voor de uitbreiding en versterking van de energie-infrastructuur. Met het Klimaatakkoord hebben gemeenten een stap naar voren gezet en taken van de nationale overheid overgenomen, zoals het CO2-vrij maken van de gebouwde omgeving en een sterkere inzet op duurzame opwek op land.
We ondersteunen gemeenten hierin en behartigen hun belangen, zodat zij het Klimaatakkoord effectief kunnen uitvoeren. We zorgen dat taken en middelen van gemeenten in balans zijn, zo nodig via herijking van bestaande afspraken, en dat rijksbeleid uitvoerbaar, haalbaar en betaalbaar is voor inwoners en bedrijven. Ook zetten we ons in voor tijdige implementatie van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en de Wet collectieve warmte (Wcw), inclusief de randvoorwaarden die gemeenten nodig hebben (zoals betaalbaarheid en netcongestie). Daarnaast ondersteunen we gemeenten bij het Nationaal Isolatieprogramma, waarmee kwetsbare inwoners hun woning kunnen isoleren, met oog voor een betaalbare energierekening en de bestaanszekerheid van inwoners. Onze inzet in 2027 • We zetten ons in voor een goede samenwerking met het kabinet en andere overheden, zodat we in gezamenlijkheid en met eigen verantwoordelijkheid de opgaven kunnen aanpakken. We streven hierbij naar de meest optimale positionering van de gemeenten. We toetsen op Uitvoerbaarheid van rijksbeleidsvoornemens en streven naar scherpere (proces- ) afspraken over het verbeteren van het toetsingsproces en het vervolg geven aan de toetsingsuitkomsten.
• We richten ons op integraliteit in de uitvoering en de ontwikkeling van een meer integrale aanpak van het klimaat- en energiebeleid door logische koppelingen mogelijk te maken in beleid van samenhangende transities en opgaven en de daaraan verbonden financieringsstroom. • We werken aan de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO), die gemeenten voorziet van de benodigde gegevens, zoals kaartdata en landelijke analyses, zodat ze de warmtetransitie kunnen vormgeven en uitvoeren. Daartoe updaten we bestaande kaartlagen en voegen nieuwe toe, besteden we het beheer uit zodat de kwaliteit geborgd blijft, en breiden we het referentieverbruik warmtemethodiek uit. • We werken aan de implementatie van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en de Wet collectieve warmte (Wcw), waarmee gemeenten extra taken en bevoegdheden krijgen om de warmtetransitie uit te voeren. • Als opdrachtgever van het Landelijke Ondersteuningsprogramma Energietransitie sturen we op aansluiting van de uitvoeringsondersteuning en die van gemeenten zodat zij beter gepositioneerd zijn om de warmtetransitie uit te voeren. • We ondersteunen gemeenten bij de uitvoering van het Nationaal Isolatie Programma zodat ze kwetsbare inwoners kunnen helpen bij het (natuurinclusief) isoleren van hun woningen.
• We werken opgavegericht aan de transitie naar het nieuwe energiesysteem en zetten in op toereikende structurele en flexibele financiering, een passend juridisch instrumentarium en voldoende gekwalificeerde uitvoeringskracht. • We vertalen de NPE en randvoorwaarden vanuit decentrale overheden, provincie en het rijk door ruimte te creëren voor energierechtvaardigheid en betaalbaarheid. 29 • We ondersteunen gemeenten bij het maken van grote ruimtelijke, langetermijn-keuzes voor elektriciteit en warmte en we ondersteunen hen in de aanpak van netcongestie via nationale programma’s • We bouwen verder aan een learning community rondom het nieuwe decentrale energiesysteem als onderdeel van het kennis- en leerprogramma en geven dit een vervolg binnen het Landelijk Ondersteuningsprogramma Energietransitie (LOE). • We dragen bij aan een steeds groter aanbod duurzame energie door het verder ontwikkelen van de regionale aanpak, integrale kaders voor nieuwe bronnen en technieken zoals groen gas, waterstof, energiehubs en de uitrol van wind- en zonne-energie. • We vergroten de kennisbasis van gemeenten over verduurzaming, de eigen rol en bevorderen kennisdeling tussen gemeenten onderling. • We bevorderen effectieve samenwerking tussen kennissectoren binnen het Maatschappelijk Vastgoed en de eigen achterban om integrale vraagstukken verder te brengen.
• We stimuleren innovatieve processen ter bevordering van verduurzaming en verbeteren monitoring en evaluaties om de effectiviteit te borgen. Portfolio Naam project Link Financiering Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO) 🔗 GGU Klimaatopgaven sector Elektriciteit & Infra 🔗 GGU Uitvoeringsondersteuning klimaatakkoord 🔗 GGU Verduurzaming van de Mobiliteitssector 🔗 GGU Verduurzamingsopgaven Gebouwde Omgeving 🔗 GGU 30 4. Lokaal bestuur en veiligheid 31 4.1 Lokaal bestuur en democratie Een sterk lokaal bestuur vormt de basis voor een betrouwbare en gezaghebbende overheid. Dat is essentieel voor het vertrouwen van inwoners en voor de legitimiteit die de overheid nodig heeft om haar taken uit te kunnen voeren. Maar momenteel staat het vertrouwen in de overheid onder druk. Dat vraagt om zelfreflectie binnen alle bestuurslagen en om blijvende aandacht voor een sterke democratische bestuurscultuur. We ondersteunen gemeenten bij het versterken van die bestuurscultuur en gebruiken inzichten die daaruit voortkomen als basis voor onze lobby richting het rijk en voor nieuwe ondersteuningsaanpakken.
Daarnaast ondersteunen we raadsleden die hun professionaliteit verder willen ontwikkelen en versterken hun expertise, zodat zij goed gepositioneerd zijn op inhoudelijke opgaven en hun rol kunnen pakken als initiatiefnemer of controlerend orgaan richting burgemeesters en wethouders. Dit bevordert immers de kwaliteit van de eigen besluitvorming, en daarmee de kwaliteit van het lokale democratische proces. Gemeenten hebben behoefte aan grip en houvast als het gaat om regionale samenwerking op inhoudelijke opgaven. We bieden daarom meer handvatten om te beoordelen of een samenwerking aansluit bij hun opgaven. Zo krijgen ze grip op de samenwerking en is er een visie op de wijze van samenwerken in de toekomst. Onze inzet in 2027 • We voeren de expertfunctie in voor de ondersteuning van gemeenten in regionale samenwerkingsverbanden. We richten daarvoor een loketfunctie in. • In 2027 organiseren we 3 kennissessies voor raadsleden (“Raad op Zaterdag”). • In samenspraak met de Vereniging voor Raadsleden investeren we in 2027 extra in kennis bij gemeenteraadsleden. • We stellen een toekomstvisie op over de digitale publieke ruimte vanuit het perspectief van de lokale democratie. • In 2027 brengen we een essay uit over de democratische erosie. En hebben we een narratief vormgegeven over de weerbare democratie.
• We faciliteren het lokale gesprek over goed lokaal bestuur door de inzet van een vernieuwende gesprekstool (c.q. spel). We organiseren daarvoor informatiebijeenkomsten in het land. • In 2027 staat er een leernetwerk op participatie. We ontwikkelen een tool van democratische spelregels en leeraanbod van vernieuwende inwoners- en overheidsparticipatie en democratisch vakmanschap. We publiceren de resultaten op het kennis- en inspiratieplatform Lokale-democratie.nl • We actualiseren de handreiking voor een gemeentelijk mediabeleid en de Handreiking Burgerberaden. • We behartigen de belangen van gemeenten in de uitvoering van de nieuwe Mediawet en de inrichting van het bestel van lokale en/of streekomroepen. • We bouwen verder aan het in 2026 gerealiseerde kenniscentrum Regionale Samenwerking. In 2027 komt er een loketfunctie. 32 Portfolio Naam project Link Financiering Capabele gemeenteraden (raad op zaterdag) 🔗 GGU Regionale Samenwerking: op weg naar VNG van de regio's (2030) 🔗 GGU Ondersteuningsaanbod regionalisering 🔗 GGU Lokale media 🔗 Subsidie 4.2 Openbare orde en veiligheid Omkeringsthema veiligheid Uit onderzoek blijkt een ruime meerderheid van de Nederlanders zich zorgen te maken over polarisatie in de samenleving nu tegenstellingen tussen groepen steeds sterker worden uitvergroot.
Met gemeenten, rijkspartners en maatschappelijke organisaties werken we aan een integrale aanpak om de maatschappelijke stabiliteit en sociaal-maatschappelijke weerbaarheid te versterken. Daartoe ontsluiten we kennis, instrumenten en netwerken. Vanuit een gezamenlijke visie op het belang van het sociaal weefsel als dragende kracht van de samenleving ontwikkelen we praktische handreikingen, voorbeelden en werkvormen om lokale gemeenschappen weerbaarder en inclusiever te maken. Door onze inzet kunnen gemeenten inwoners actief betrekken bij het versterken van vertrouwen en verbinding, en beschikken ze over de kennis, netwerken en instrumenten om de maatschappelijke stabiliteit duurzaam te bevorderen. In 2027 versterken we de samenwerking tussen gemeenten, ketenpartners en landelijke partners om te blijven bijdragen aan de ontwikkeling en uitvoering van effectieve werkwijzen binnen het domein Zorg & Veiligheid. Op deze manier vergroten we de effectiviteit van gezamenlijke aanpakken voor complexe veiligheidsvraagstukken. Een voorbeeld hiervan is de nazorg voor ex- gedetineerden, waarbij een geïntegreerde aanpak vanuit zowel zorg als veiligheid nodig is. Ondermijning door georganiseerde criminaliteit is en blijft iets wat veel van onze aandacht blijft vragen. Aanslagen op en beschietingen van woningen en bedrijven hebben een grote impact op de lokale samenleving.
Vanuit het Dreigingsbeeld ondermijning in Nederland (DON) van het SKC uit Vlissingen wordt duidelijk dat we als overheid en samenleving niet mogen verslappen maar door moeten gaan en misschien op bepaalde zaken moeten intensiveren in de aanpak van ondermijning. Ook de escalaties in de gemeente Overasselt laten zien wat de impact van de grote macht en kracht van vermoedelijk criminele drugsnetwerken kan zijn op een kleine gemeente en gemeenschap. Naast escalaties van geweld vanuit de drugscriminaliteit ervaren gemeenten rechtstreeks de effecten van ondermijning in de zorgsector. Gemeentelijke zorgbudgetten, die al schaars zijn en de kosten eigenlijk niet dekken, worden ook nog eens door criminele zorgaanbieders en -kantoren gekaapt, waardoor patiënten geen (goede) zorg krijgen en gemeenten wel de rekening betalen. Medewerkers van gemeenten worden ook steeds interessanter voor criminelen, vanwege hun informatiepositie en toegang tot (basis)systemen van de overheid. Onder de paraplu van de Meerjarenagenda Veiligheid van de VNG zetten we dan ook in 2027 stevig in op een veilige, weerbare en leegbare samenleving Omkeringsthema: Veiligheid 33 Veiligheid als omkering – het nieuwe verhaal De kern van de omkering is om het perspectief op veiligheid om te keren en gemeenten handelingsmogelijkheden te bieden om er actief aan te werken.
Die mogelijkheden ontbreken onder andere doordat het veiligheidsstelsel steeds meer in het teken van repressie is komen te staan waardoor preventie, van oudsher terrein van gemeenten, op de achtergrond is geraakt. En daarin staat samenhang, één van de pijlers van de omkering, centraal. Zo hebben burgemeesters bij voorbeeld wel de bevoegdheid om een pand te sluiten wanneer explosieven of ondermijning in beeld komen maar in veel gemeenten krijgen zij vervolgens niet voldoende informatie over de achtergronden. En dan blijkt de sluiting van een pand een averechtse ingreep voor de achterliggende sociale problematiek bij een gezin dat steeds verder in de problemen raakt of onrust in de buurt die leefbaarheid voor alle inwoners steeds verder onder druk zet. In gesprekken met bestuurders over deze en andere knelpunten binnen het veiligheidsbeleid en - bestel is al snel gebleken dat wij als gemeenten of als VNG niet alleen verandering tot stand kunnen brengen. Hiervoor is een brede alliantie nodig van stakeholders in het veld. Voor de vorming van de alliantie is het momentum juist nu vanwege de samenwerkingsagenda met het nieuwe kabinet. Veiligheid als omkering – doorontwikkeling boa-bestel en verkenning collectivisering dienstverlening Gemeenten staan voor een groeiende opgave in het veiligheidsdomein.
Naast de politie zijn boa’s een vaste pijler geworden in de veiligheid en leefbaarheid van buurten en wijken. Waar handhavers voorheen vooral basistaken uitvoerden, hebben ze nu ook een bredere en meer gespecialiseerde rol binnen het veiligheidsdomein. Tegelijkertijd spelen maatschappelijke ontwikkelingen, de visie op de politiefunctie en veranderingen binnen de politie een rol in de verdere positionering van de boa. In dit kader heeft JenV het traject ‘boa-herijking’ gestart. Dit traject heeft als doelbewuste en expliciete keuzes te maken over de inrichting en toekomstbestendigheid van het boa-stelsel. Deze keuzes hebben directe gevolgen voor gemeenten als werkgever en als lokaal gezag. In lijn met de huidige doorontwikkeling van het stelsel zelf hebben we ook een visie op de boa geschreven waarin onder andere de verantwoordelijkheid van de werkgever verstevigd wordt. De urgentie wordt versterkt doordat gemeenten dezelfde randvoorwaarden nu veelal afzonderlijk organiseren. Hierdoor wordt op vergelijkbare onderwerpen 342 keer hetzelfde gedaan, terwijl de opgave vraagt om meer uniformiteit en betere ondersteuning. Met de verandering en verdere professionalisering van het stelsel, ligt er een uitgelezen kans om nu aan de voorkant voor een meer collectieve uitwerking te komen. Met een Boa Dienstencentrum kan die kans en die beweging maximaal benut en ondersteund worden.
Tegelijk moet bij het collectiviseren de belangen en uitvoeringspraktijk van grote, middelgrote en kleine gemeenten herkenbaar ingebracht worden. Onze inzet in 2027 • We faciliteren en ondersteunen overlegstructuren binnen Zorg & Veiligheid, waaronder de klankbordgroep, stuurgroep en meedenkgroep. • We werken aan de aanpak onveiligheid van vrouwen via landelijke verbetertrajecten, zoals het Tijdelijk Huisverbod. • We dragen bij aan landelijke initiatieven rondom re-integratie van mensen die met justitie in aanraking zijn geweest. • We versterken de samenwerking, bijvoorbeeld in de doorontwikkeling en implementatie van het werkproces rondom 18b-meldingen. Dit doen we niet alleen samen met gemeenten, maar 34 ook met ketenpartners, zoals ZVH, Justid, DJI en Reclassering. We blijven bijdragen aan verdere verbetering van gegevensdeling tussen gemeenten en ketenpartners rondom 18b- en BIJ-meldingen. • We dragen bij aan de landelijke beleidsontwikkeling en agendering van complexe zorg- en veiligheidsvraagstukken. • De sociaal-maatschappelijke weerbaarheid versterken we vanuit een gezamenlijke visie op het belang van het sociaal weefsel in het bevorderen van maatschappelijke stabiliteit. Dit doen we met praktische handreikingen, voorbeelden en werkvormen.
Via pilots, kennisdeling en gezamenlijke leeractiviteiten worden succesvolle aanpakken zichtbaar gemaakt en vertaald naar toepasbare ondersteuning voor gemeenten. • We ondersteunen het Netwerk Explosies in Gemeenten (NEIG) en de daarin verenigde gemeenten, politie, Openbaar Ministerie, het ministerie van JenV, et cetera. • We dragen samen met VNG Naleving bij aan een effectieve(re) aanpak van ondermijning in de zorgsector, vooral gericht op preventie door onder meer betere screening van zorgaanbieders, -medewerkers en -bemiddelaars. Daarnaast brengen we ondersteunende producten voor gemeenten rond vergroten van integriteit en het tegengaan van ambtelijke corruptie meer bij de tijd. • Als VNG hebben we ‘het nieuwe verhaal’ en de beweging van werken vanuit de bedoeling geïnterneerd en geborgd binnen de governance en draagt dit intern en extern uit. • We spelen een belangrijke rol met de gevormde alliantie om de beweging ‘het nieuwe verhaal’ te dragen en meer partijen aan te laten sluiten. • We delen ‘het nieuwe verhaal’ ook vooral buiten het klassieke veiligheidsdomein, vakwethouders en de ambtelijke organisatie van gemeenten zijn ook aangesloten om hun aandeel te leveren in de omkering. • We zetten met communicatie in om de beweging het nieuwe verhaal’ te verbreden maar ook om hoopgevende initiatieven uit het veiligheidsveld een podium te geven.
• We zetten ook in met een lobbyagenda om noodzakelijke veranderingen te bewerkstelligen. • We behartigen de belangen van de gemeenten in het geheel van werk- en klankbordgroepen rond de doorontwikkeling van het boa-bestel, onder regie vanuit het ministerie van JenV. • We gaan verder met de eerste bevindingen vanuit de verkenning van een gemeenschappelijk Boa Dienstencentrum. Portfolio Naam project Link Financiering Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) 🔗 GGU Veiligheid dichtbij 🔗 GGU 4.3 Weerbaarheid Weerbaarheid en veerkracht bepalen in belangrijke mate het vermogen van een samenleving om te gaan met crises en calamiteiten met een grote maatschappelijke impact. Het vergroten van die weerbaarheid en veerkracht vraagt om investeringen in het sociale weefsel, een cruciaal element in de zelf- en samenredzaamheid van inwoners. De samenwerking tussen gemeenten, inwoners Omkeringsthema: Weerbaarheid 35 en maatschappelijke organisaties is hierin essentieel. Naast preparatie op kortstondige crises vraagt ook de voorbereiding op langdurige uitval van essentiële voorzieningen onze aandacht.
Door een integrale aanpak van de weerbaarheidsopgave, waarbij verschillende beleidsdomeinen en organisatieonderdelen samenwerken aan gezamenlijke doelen, ontstaat een sterkere verbinding tussen vraagstukken op het gebied van veiligheid, bestuur, informatievoorziening, sociale veerkracht en continuïteit van de dienstverlening. Nederland kan alleen echt weerbaar worden als de samenleving zelf sterk en goed georganiseerd is. Als VNG steunen we gemeenten om dit te bereiken. Onze inzet in 2027 • We updaten de handreiking Eigen continuïteit, waarin we de kwetsbaarheden van processen en essentiële functies in kaart brengen. We brengen de burgerhulpverlening en inzet van vrijwilligers op sterkte in samenwerking met maatschappelijke organisaties, bedrijven en crisisdiensten. • We ontwikkelen een handreiking voor gemeenten over de preparatie op een langdurige crisis en stellen een position paper op over de rol, de taak en de bevoegdheden van burgemeesters en raadsleden in zowel regie- als uitvoering tijdens crises. • We maken bestuurlijke afspraken over het versterken van civiele bescherming en burgerhulpverlening, en over een landelijk netwerk van Noodsteunpunten. • We ontwikkelen een VNG-richtlijn voor de gemeentelijke nazorg- en herstelopgave in het kader van bevolkingszorg.
• Ook stimuleren we gemeenten om crisisoefeningen te doen en bewaken de gemeentelijke belangen rondom schuilen en evacueren en crisiscommunicatiemiddelen. • We voeren consultaties op verwachte (wetgevings-)voorstellen vanuit het rijk over bijvoorbeeld de modernisering van het staatsnoodrecht, de Wet veiligheidsregio’s en andere consultaties in het kader van veiligheid en weerbaarheid. • We verkennen de mogelijkheid van collectieve inkoop van bijvoorbeeld alternatieve communicatiemiddelen en noodaggregaten en we ondersteunen gemeenten in de uitwerking een crisisplan voedselzekerheid. • We geven gemeenten concrete handvatten om een buurt weerbaarder te maken en de zelfredzaamheid van inwoners te vergroten via het uitwerken van een buurtaanpak. • We werken nauw samen met de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) en andere partners om de bewustwording onder inwoners te vergroten via de landelijke communicatiecampagne Denk Vooruit Q1-4. • We organiseren in februari 2027 een landelijke dag van de weerbaarheid, met als hoofdthema 15.000 weerbare buurten. Ook organiseren we inloopsessies en portefeuillehoudersoverleggen. Het Forum breiden we uit met een leerplatform voor weerbaarheidsbeleid, waarin gemeenten samen met kennisinstellingen, maatschappelijke en private partijen werken aan kennisopbouw, innovatie en experiment.
Portfolio Naam project Link Financiering Weerbare samenleving 🔗 GGU 4.4 Gemeenterecht Het gemeenterecht biedt kaders voor besluitvorming, toezicht, financiën, participatie en de samenwerking tussen overheden. Zo worden de rechtszekerheid en transparantie van lokaal 36 bestuur gewaarborgd en de gemeentelijke autonomie beschermd. Als VNG voeren we voortdurend gesprekken met het rijk en andere overheden over wet- en regelgeving die gemeenten raakt. Dat kan gaan over uiteenlopende onderwerpen, zoals herziening van het algemeen bestuursrecht, de positie van de rechtsstaat, ontwikkelingen in de Gemeentewet, het overheidsprivaatrecht en het opstellen van modelverordeningen. We onderzoeken doorlopend of het gemeenterecht voldoende ruimte biedt voor lokaal maatwerk en democratische legitimatie. Waar de klassieke rechtsstaat draait om rechtszekerheid, rechtsgelijkheid en legaliteit, legt de responsieve rechtsstaat nadruk op maatwerk, mensgericht handelen en vertrouwen tussen overheid en burger. Het vraagt om een overheid die luistert en om een reflectieve en opener bestuurscultuur, maar ook een mensgerichte uitvoering, betere rechtsbescherming en om ethisch gebruik van data. Als eerste aanspreekpunt voor burgers neemt de druk op gemeenten toe om maatwerk, nabijheid en rechtszekerheid te combineren.