complete-set-vergaderstukken-alv-30-september-2026
Tekst van het document
Dit is de stip op de horizon waaraan we met verschillende overheden willen blijven werken. • We ondersteunen gemeenten bij de implementatie en uitvoering van beleid en stimuleren integraal werken en regionale samenwerking om benadeling te voorkomen en positie te verbeteren. 2.5 Platform Sociaal Domein Betere hulp aan inwoners, en een veilige, gezonde maatschappij. Dat is het uiteindelijke doel van de activiteiten van het Platform Sociaal Domein. Het platform helpt gemeenten, het rijk en ketenpartners bij het slimmer inrichten van het sociaal domein en ondersteunt bij het verbeteren van de samenwerking met (regionale) partners. We versterken de (gemeentelijke) dienstverlening door (praktijk)kennis te delen . Onze ondersteuning bestaat uit een online (kennis)platform waar we antwoord geven op vragen rondom inrichting en samenwerking in het sociaal domein. Daarnaast werken we aan inhoudelijke projecten en programma’s, met expertise die partijen echt verder helpt. Onze regioadviseurs bieden concrete, 15 iepgaande ondersteuning met producten en diensten, opleidingen en praktijkvoorbeelden. We zetten in op het doorontwikkelen en toepassen van methodisch werken. Hierbij halen we signalen uit de regio op, werken we deze uit en agenderen we deze in relevante gremia. Deze signalen uit de praktijk bespreken we ook met onze opdrachtgevers; de gemeenten en het rijk.
Trends & ontwikkelingen Binnen het sociaal domein blijft behoefte aan domeinoverstijgend samenwerken. Wij zetten ons daarom in voor het verbinden van het sociaal domein met het medisch domein, en ook wonen, zorg en veiligheid . Ook belangrijk is het versterken van lokale teams. Daarbij hebben wij nadrukkelijk aandacht voor randvoorwaarden zoals privacy en gegevensdeling. Wij werken niet vanuit losse (rijks)programma’s, maar vanuit brede maatschappelijke opgaven. Deze opgavegerichte aanpak helpt om samenhang te vergroten en versnippering te voorkomen. Beleid sluiter beter aan bij wat inwoners nodig hebben. Wij ondersteunen gemeenten door vraagstukken te concretiseren, regionale samenwerking te versterken en beleid en uitvoering dichter bij elkaar te brengen. Het versterken van het lerend vermogen van gemeenten, regio’s en het rijk blijft een speerpunt. Onze regioadviseurs werken met beproefde methoden om signalen uit de praktijk te duiden, waarbij ervaringsdeskundigheid een vaste plek heeft. Daarnaast zien wij dat AI een steeds grotere rol gaat spelen in kennisvoorziening en -deling. Daarom ontwikkelen wij een eigen AI-kennistool genaamd GIDS, zodat kennis, toepassingen en praktijkervaringen beter en sneller toegankelijk worden voor gemeenten. Wij blijven gemeenten ondersteunen bij het versterken van samenwerking in het sociaal domein.
We bieden handvatten voor het vormgeven van domeinoverstijgende samenwerking, spiegelen ontwikkelingen in de regio’s en zorgen dat kennis actief wordt gedeeld en benut. Koers in 2027 • In 2027 ligt de focus op de doorontwikkeling van GIDS, onze AI-kennistool voor snellere en gerichtere kennisontsluiting. • We leggen nadruk op het uitbreiden en verrijken van de kennisbank op onze website. • In 2027 focussen we ook op het dichter bij de regio organiseren van de signalerings - en leerfunctie, in nauwe samenhang met de regioadviseurs. 16 3 Leefomgeving 17 Om ook toekomstige generaties welvarend en gezond te kunnen laten leven, is er veel te doen in ons kleine, dichtbevolkte land. Bij dat alles spelen gemeenten een cruciale rol. Ons land staat voor een verbouwing vergelijkbaar met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. De opgaven zijn groot en de impact voor inwoners is enorm, dit raakt woningbouw, infrastructuur, energie, economie, water, klimaatadaptatie, landbouw en natuur. Het hangt allemaal met elkaar samen, en ook met een gezonde en veilige leefomgeving. Als VNG werken we aan een krachtige lokale overheid. Samenwerken op lokaal, regionaal, nationaal én internationaal vlak biedt kansen om agendasettend te zijn. Vanuit gemeentelijk perspectief dragen we bij aan oplossingen voor de grote maatschappelijke opgaven waar we in ons land voor staan.
Dat doen we in het besef dat niet alles overal kan; alles wat we doen moet op dezelfde hectares passen én de beschikbare middelen en capaciteit zijn beperkt. Daarin staat de VNG naast gemeenten en hun regio’s. Het doel i s handelingsperspectief te creëren om de Grote Verbouwing van Nederland uit te voeren. De ruimtelijke puzzel van opgaven in de leefomgeving is een van de omkeringsthema’s in de verenigingsstrategie. Het hebben van een dak boven ons hoofd (‘Thuis in ruimte’) zien wij als het ankerpunt voor de Grote Verbouwing van Nederland. Wonen is zoveel me er dan een dak boven je hoofd; het is een eerste levensbehoefte. We willen immers allemaal gezond leven in een gebied waar je kunt ontspannen in voldoende groen en natuur én droge voeten houdt, en waar je met mogelijkheden hebt om je brood te verdienen; een thuis dat bereikbaar is. In de winter behaaglijk warm en koelte in de steeds hittegevoeligere zomers. 3.1 Fysieke leefomgeving De prognose voor 2050 is de bevolking van Nederland uitgroeit tot ongeveer 19,8 miljoen inwoners. Met dat in het achterhoofd, hebben we op dit moment de kans om in één keer goed te investeren in een toekomstbestendig en onafhankelijk Nederland, met systemen die tegen een stootje kunnen. Waarin inwoners en ondernemers hun energierekening kunnen betalen, en veilig en gezond leven.
Stilvallen geeft economische schade en sectoraal verbouwen levert desinvesteringen, conflicten en extra overlast op. Het is belangrijk om grote transities in de regio’s parallel te plannen, te richten naar een lange periode en de uitvoeringskracht te versterken. Een investeringsagenda voor de fysieke leefomgeving en bijhorende ontwikkelcultuur is dringend nodig. De contour hiervoor zien we terug in het coalitieakkoord van het rijk en ook in onze bouwsteen ‘investeringsagenda’. Allereerst zien wij: Er is een financiële weg voorwaarts. Het kerninzicht is dat de huidige financiële instrumenten te klein en te sectoraal zijn. Beleids- en investeringszekerheid zijn cruciaal zodat publieke en private partijen (onderdelen van) de verbouwing kunnen financieren. Tweede kerninzicht is dat elke hectare telt. De indicatieve ruimtevraag van alle opgaven staan onder meer beschreven in de Nota Ruimte. Een substantieel deel daarvan is voor gebouwen en duurzame economie. Maar ook bijvoorbeeld voor bredere dijken, meer water vasthouden en beter vervoer vragen hun beslag. We bepleiten een Nationale Grondbank, adaptief plannen en vooral; het maken van robuuste keuzes met heldere prioriteiten voor voorspelbaar beleid en krachtige uitvoering. Ten derde: Alle handen zijn nodig. Slimmer werken is de te verkiezen weg.
Dit vraagt om inzet van bewoners(collectieven), publieke en private partijen, zowel in voorbereiding als uitvoering. Omkeringsthema: Inrichting van Nederland 18 Trends & ontwikkelingen Zoals gezegd zien we de woonopgave als het ankerpunt voor de Grote Verbouwing van N ederland. We pakken door op de drie bovenstaande kerninzichten. Samenwerken in de regio, kennis(deling) en inzet op een lange termijn (investerings)agenda krijgen extra accent, ook in de lobby. Bouwen en wonen. Gemeenten vervullen een sleutelrol als het gaat om het organiseren van de daadwerkelijke bouw van woningen. Om deze rol te vervullen hebben zij voldoende oplossingsruimte in regelgeving, middelen en capaciteit nodig. Tegelijkertijd zijn er ontwikkelingen die de bestaande oplossingsruimte verkleinen, denk aan netcongestie, stikstof, investeringscapaciteit van woningcorporaties. Er zijn te weinig middelen voor de dekking van publieke onrendabele toppen en dan is er nog het tekort aan personele capaciteit bij gemeenten. Het helpt ook niet dat het rijk de mogelijkheden voor lokaal maatwerk inperkt, waardoor waardevolle vernieuwingen in de bouw worden afgeremd. Ruimte, water en klimaatadaptatie. In een veranderend klimaat en met toenemende schaarste aan onder meer zoet water is het nog belangrijker dan voorheen om toekomstbestendig te ontwikkelen.
Door rekening te houden met klimaatverandering en het water en bodemsysteem voorkomen we dat kosten en nadelige effecten worden afgewenteld op toekomstige generaties. Schaarste aan bijvoorbeeld water, of aan ruimte in de bodem, betekent soms dat we ingewikkelde keuzes moeten maken. De VNG zet zich in voor een werkbare samenwerking van gemeenten met haar medeoverheden. Ook legt de VNG het verband tussen de Nota Ruimte en de bouwsteen investeringsagenda, want de koppeling aan investeringen is noodzakelijk. Bereikbaarheid en mobiliteit. We verwachten dat fundamentele veranderingen in het mobiliteitssysteem impact hebben op onze leden, denk aan categorisering van het hoofdwegennet, regiocentrales publieke mobiliteit, bereikbaarheid op peil en het werken met acceptabele reistijden naar vo orzieningen. De VNG volgt deze ontwikkelingen nadrukkelijk. Knelpunt in mobiliteitsbeleid is dat de financiering van het rijk, en in het bijzonder de beheer - en onderhoudsopgave, niet meegroeit met de uitgaven die gemeenten hierop doen. Dit levert een spanningsveld tussen gemeentelijke ambities en praktische haalba arheid gezien de groeiende schaarste in geld, fysieke ruimte, menskracht en stikstofruimte. Het rijk focust op elektrificatie van mobiliteit (verduurzamen).
In onze optiek is een brede mobiliteitstransitie nodig, waarbij ook gestuurd wordt op het verminderen en veranderen van mobiliteit. Verder merken gemeenten dat het aantal ernstig verkeersgewonden stijgt en het aantal doden is al jaren niet gedaald, terwijl de rijksmiddelen voor verkeersveiligheid (voor veiligere infrastructuur, handhaving en educatie) achterblijven. We zien ook dat Europese regelgeving veel impact heeft op gemeenten. Natuur en landbouw. We zetten in op een integrale en uitvoerbare gebiedsgerichte aanpak en zetten door waar het gaat om realisatie van de bouwstenen landbouwemissie en natuur zoals overeengekomen met medeoverheden en maatschappelijke partners. Ook vraagt de implementatie van de natuurherstelverordening veel energie. Gemeenten staan aan de lat om de zogenaamde ‘stedelijke ecosystemen’ vorm te geven waarbij boomkroonbedekking (voldoende groen) cruciaal is om in 2030 ten opzichte van 2024 niet te maken te krijgen met een achteruitgang in de bijbehorende omvang van die bedekking. VNG ondersteunt hierbij, het gaat om belangrijke onderdelen om van het stikstofslot te komen. Regionale economie. De VNG ondersteunt gemeenten bij het werken aan een duurzame en circulaire economie, het versterken van het verdienvermogen en een krachtige arbeidsmarkt. Daarnaast spelen we in op de thema’s human capital, MKB & innovatie en ‘ruimte voor werken en ondernemen’.
We werken daarbij samen met medeoverheden en maatschappelijke partners waaronder economic boards. Daarbij leggen we extra accent op de totstandkoming van regionale kansenagenda’s zodat gemeenten 19 ondersteuning ervaren en gedeelde (kennis)inzichten kunnen benutten in hun eigen lange termijn visievorming en uitvoering. Afval en circulariteit. Een circulaire economie in 2050 is een breed gedeeld doel en verwoord in het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE). We richten ons op het ondersteunen en het op juiste wijze positioneren van gemeenten bij de uitvoering van het NPCE en het uitvoerb aar houden van de afspraken over circulaire economie die een plek hebben gevonden in de - met medeoverheden en rijk getekende - ‘Krachtenbundeling rijk-regio circulaire economie’. Daarnaast gaan we verder met het ondersteunen van gemeenten bij de implementatie van de afspraken zoals overeengekomen tussen VNG, branchevereniging NVRD en Verpact in de Samenwerkingsovereenkomst Verpakkingen 2025 -2030. VTH, omgevingsveiligheid en milieu. Onze lobby blijft gericht op het PFAS-dossier, zowel Europees als landelijk. Als het gaat om de implementatie van de luchtkwaliteitsrichtlijn richt de lobby zich op haalbaarheid en uitvoerbaarheid ervan voor gemeenten. Daarnaast komen we de eerder overeengekomen samenwerkingsafspraken met medeoverheden, omgevingsdiensten en het rijk na die zien op VTH.
Ook de subsidieprogramma’s VTH én omgevingsveiligheid (kennisinfrastructuur omgevingsveiligheid) lopen door. Koers in 2027 • In 2027 lobbyen we voor voldoende ruimte voor lokaal maatwerk in nationale regelgeving en verstevigen we de informatiepositie van gemeenten met het programma DiGiGo (digitaal stelsel gebouwde omgeving). Daar waar dat efficiënt is, organiseren we standaardi sering. We zetten in op modernisering van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en stimuleren regionale samenwerking. • Ook stellen we samen met VRO en Platform 31 een expertisecentrum woningbouw in om gemeentelijke professionals optimaal te ondersteunen, interbestuurlijk oplossingen te zoeken voor capaciteitstekorten en door samenwerking met de markt in het kader van de woontopafspraken. • Als het gaat om Water Bodem Sturend (WBS), zet de VNG in op een goede feitenbasis, interbestuurlijke samenwerking en oplossingsgerichtheid. • Klimaatverandering en weerbaarheid gaan hand in hand. Samen met veiligheidsregio's, het Deltaprogramma en het programma weerbaarheid brengt de VNG in 2027 gemeenten in positie om te bouwen aan een weerbaar en veerkrachtig Nederland. Dat is ook een belangrijk element in onze inbreng in de Nationale Adaptatie Strategie. • We maken de strijdigheid tussen rijksbeleid en uitvoering op het terrein van mobiliteit zichtbaar.
Ook bouwen we mee aan het beter benutten van bestaande infra, het kwantificeren van de problematiek van het achterstallige onderhoud van de gemeentelijke inf rastructuur en het versterken van datagedreven werken. • In 2027 blijven we met de partners van de bouwstenen landbouwemissie en natuur inzetten op het stikstofdossier. • In 2027 werken we met het rijk en andere partners aan een uitvoerbare natuurherstelverordening voor gemeenten. • Als gaat om regionale economie, verricht de VNG in 2027 activiteiten via het (subsidie)programma ‘Betere Regelgeving en dienstverlening aan ondernemers’, de landelijke samenwerkingsagenda MKB-dienstverlening, de samenwerkingsagenda Ruimte voor economie en het Pact Waardevolle Kernen. • In 2027 zetten we in op een versterking van de VTH-taken, in lijn met de eerder getekende samenwerkingsafspraken. Dit betekent een intensieve samenwerking met provincies, waterschappen, omgevingsdiensten en ministeries. 20 3.2 Instrumentarium leefomgeving De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving. Dat wordt bereikt door duidelijke visie en prioriteiten, goede afwegingen, vermindering én vereenvoudiging van regels. En door meer ruimte voor initiatieven. De Omgevingswet en Wet kwaliteitsborging bouw (Wkb) zijn op 1 januari 2024 in werking getreden.
De Omgevingswet biedt kansen om de complexe opgaven in het land optimaal aan te pakken. Het vormt het instrumentarium om dat te doen. In het licht van perspectief bieden in de Grote Verbouwing van Nederland en de prioriteit om woningbouw te versnellen blijft inzet en ondersteuning op het instrumentarium onmisbaar. Trends & ontwikkelingen Als het gaat om werken met de Omgevingswet valt er nog veel te doen en verbeteren. Zoals op het vlak van functionaliteiten en gebruiksvriendelijkheid van systemen, omdat regelgeving en praktische uitvoering soms nog schuren. En in de beleidscyclus waar het instrumentarium en de maatschappelijke opgaven echt bij elkaar komen. Verder kost het tijd om werkprocessen aan te passen. Een andere manier van werken vereist van professionals dat ze buiten het eigen vakgebied kijken en de taal van een collega moeten le ren spreken om effectief in de keten samen te kunnen werken. En daarbij staan de (verander)agenda's van gemeenten vol met grote bovenlokale maatschappelijke opgaven, terwijl er een gebrek is aan ruimte, euro's en capaciteit. We zien dat de aandacht verder verschuift van het oplossen van knelpunten naar het werken in de geest van de wet. De VNG biedt gemeenten ondersteuning bij de inzet van instrumentarium ten behoeve van versnelling van tempo op de opgaven en bij de transitie naar het omgevingsplan.
Het betreft een complexe en specifieke opgave waar de komende jaren veel inspanning voor nodig is. Koers in 2027 • In 2027 zetten we onze programmatische ondersteuning aan gemeenten voort. Onze inzet verschuift verder in de richting van ondersteuning in het planproces en een grotere koppeling tussen de beleidsinhoud en het instrumentarium van de Omgevingswet. De dienst verlening richt zich daarbij sterk op het versnellen van tempo en efficiënt handelen van gemeenten. Een helder ingericht instrumentarium maken keuzes mogelijk, net als adequate afwegingsmechanismen. Dit doen we onder andere door ondersteuning van samenwerking en afspraken tussen overheden en andere partners. • In 2027 ondersteunen we gemeenten juridisch én op de inhoud, zodat zij adequate afwegingen kunnen maken in de ontwikkeling van een integraal omgevingsplan dat in 2032 klaar moet zijn. We bieden landelijk inzichttools, kennis en opleiding en initiëren regionale samenwerkingen tussen gemeenten en ketenpartners gericht op sterke versnelling in de transitieopgave omgevingsplan. VNG brengt niet alleen kennis in maar ook actuele voorbeeldsets van alle onderdelen van een omgevingsplan voor de professionals én begeleidt actief een lerend netwerk voor de betrokken managers. Hierbij sluiten we aan op de inhoudelijke regionale onderwerpen en de sturing en organisatie van de beleidscyclus.
• Het regionale perspectief wordt voor uitvoering van beleid steeds belangrijker. Overheden en andere partners zullen elkaar moeten vinden om af te stemmen en om op de relevante opgaven in hun regio's de juiste aanpak en inzet te bepalen. En uiteraard om uit eindelijk tot uitvoering te komen. Met de regionale netwerken rond de Omgevingswet en met de kennis en uitvoeringsondersteuning op het instrumentarium voor de grote opgaven, zetten we als VNG breed in op regionale kansen en uitvoeringskracht. 21 3.3 Energietransitie Door de nieuwe warmte- en energiewetgeving krijgt de gemeente steeds meer de regierol op de warmtevoorziening en het energiesysteem. Maar gemeenten lopen in de uitvoering dagelijks tegen belemmeringen aan. De transitie stokt en dat heeft direct effect op verschillende grote maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, ontwikkeling van industrie en bedrijven, het tegengaan van energiearmoede en breder: de regionale ontwikkeling. Het rijk heeft structureel middelen vrijgemaakt voor de uitvoering van de energietransitie door gemeenten (12 miljard euro tot 2040). De VNG heeft zich zowel voor de financiering als voor de wetgeving hard gemaakt en staat nu met gemeenten aan de lat om belemmeringen in de transitie aan te pakken. Dit doen we door slimme lobby, kennis en uitvoeringsondersteuning, zodat zij hun wettelijke taken kunnen waarmaken.
Trends & ontwikkelingen Om de Grote Verbouwing van Nederland van het energieslot te halen helpt de VNG gemeenten met uitvoeringsondersteuning, lobby en kennisontwikkeling. Steeds meer komt de uitvoering centraal te staan. We zien onder gemeenten een grote behoefte aan leer- en kennisbijeenkomsten over onderwerpen zoals energieplanologie, sneller bouwen van energie-infrastructuur en het beter benutten van de infrastructuur. Het kabinet Jetten heeft tot 2040 jaarlijks 800 miljoen euro gereserveerd voor uitvoeringsmiddelen voor gemeenten. Het gaat om een totaalbedrag van 12 miljard euro. Hiermee geeft het rijk voor lange termijn commitment af. Maar er zijn nog altijd minder uitvoeringsmiddelen gereserveerd dan de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) heeft berekend en geadviseerd. Zakelijke en slimme keuzes zijn noodzakelijk. Nederland stevent af op een aansluitstop. Dit vraagt om ingrepen die zo snel en zo veel mogelijk ruimte creëren op het elektriciteitsnet. Daarom is het van groot belang om in te zetten op het optimaliseren van ons elektriciteitssysteem. De VNG voert de komende jaren een stevige lobby, ontwikkelt kennis en ondersteunt de uitvoering. Nu is de aandacht en inzet van partijen dominant gericht op sneller bouwen (en ruimtelijk inpassen) van transformatorhuisjes, midden- en hoogspanningsstations, opslag en andere energie-infra.
Dit blijft belangrijk voor een robuust decentraal energiesysteem. Door het vaststellen van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie en de Wet collectieve warmte krijgt de gemeente na inwerkingtreding (gepland medio 2026 en begin 2027) stevige regie over de warmtetransitie. Hierbij is een grote en wettelijke verantwoordelijkheid bij gemeenten komen te liggen om de overstap van 8,5 miljoen gebouwen van aardgas naar een alternatief zoals een warmtenet tot een succes te maken. Met het vaststellen van deze wetten is het werk nog niet klaar. De komende jaren gaan gemeenten in de uitvoering tegen obstakels aanlopen, waarbij het belangrijk is dat de VNG hen blijft helpen deze wettelijke verplichtingen en grote verantwoordelijkheid ook tot uitvoering te brengen en de obstakels op de juiste plek te agenderen. Door netcongestie is er druk om snel tot realisatie te komen. De reflex van het rijk en dit kabinet kan zijn om te centraliseren en via noodwetgeving keuzes af te dwingen en procedures te versnellen. Maar het is aan de gemeente om ruimtelijke regie te voeren. Koers in 2027 • In 2027 ontwikkelen we - een methodiek om te komen tot - energieafspraken op decentraal niveau. De VNG is mede opdrachtgever van het Nationaal Programma Energiesysteem (in opbouw).
• In 2027 ondersteunen wij gemeenten met lobby en kennis om obstakels in de uitvoering van de warmtetransitie te overkomen. Omkeringsthema: Klimaat & energie 22 • In 2027 spannen we ons in voor een isolatieoffensief voor alle gemeenten. Het huidige kabinet voorziet een aanpak voor slechts 20 gebieden. Isolatie is randvoorwaardelijk voor een betaalbare transitie. Randvoorwaarde voor isolatie is ook een doorbraak in d e soortenbescherming. • Prioriteit heeft de optimalisatie van het elektriciteitssysteem. Dit is nog weinig geborgd in wet - en regelgeving. VNG zet zich in op lobby, voor bijvoorbeeld energiedelen in energiegemeenschappen, energyhubs, netbewust bouwen en aanpassing van financiële prikkels. • Wij zetten in op een slimmer energiesysteem. Dit vraagt lobby om data delen mogelijk te maken en ondersteuning op analyse, inzicht en betere besluitvorming. • Het is van belang dat gemeenten in positie zijn om lokaal integrale keuzes te maken en hier draagvlak voor te creëren. Door centralisatie en eventuele noodwetgeving dreigt dit onder druk te komen. De VNG zet zich daarom in 2027 extra in voor een stevige positie van gemeenten om in staat te zijn ruimtelijke regie te voeren in samenspel met provincie, het rijk en netbeheerders. 23 4 Lokaal bestuur en veiligheid 24 Het vertrouwen in de overheid staat onder druk en dat is zorgelijk.
De uitvoering van overheidstaken vraagt immers om legitimiteit. Om die reden is er zelfreflectie nodig in alle overheidslagen. We ondersteunen gemeenten bij het versterken van de lokale democratische bestuurscultuur. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de lokale veiligheid van de inwoners, en dat domein is - tegen het licht van mondiale gebeurtenissen - volop in ontwikkeling. Ook in het veiligheidsstelsel werken we aan een omkering: (1) gemeenten meer aan het stuur vanuit hun rol en verantwoordelijkheid, (2) van centrale sturing door het rijk naar lokale regie en sturing, en (3) meer aandacht voor preventie. Onze inzet op weerbaarheid krijgt een impuls. Het is een bijzondere opgave, waar we bewustwording in de samenleving proberen te vergroten: in tijden van nood of crises heb je elkaar nodig. Het gaat ons allemaal aan, en gemeenten staan aan de lat om dit handen en voeten te geven: hoe te handelen bij (langdurige) uitval van basisvoorzieningen? Heel concreet gaat het om het inrichten van steunpunten en noodvoorzieningen, juist voor kwetsbare inwoners. Een goede samenwerking tussen bedrijfsleven, inwoners en overheid - the whole of society approach - is essentieel. Het gemeenterecht vormt het fundament onder het werk van de VNG.
Het bepaalt niet alleen wat gemeenten mogen en moeten doen, maar geeft ook richting aan hun rol als eerste overheid: de bestuurslaag die het dichtst bij inwoners staat. Zonder een helder en goed functionerend gemeenterecht als wettelijke grondslag kunnen gemeenten hun taken niet effectief, rechtmatig en democratisch uitvoeren. Met kennisdeling, modelverordeningen, handreikingen en juridische advisering helpt de VNG gemeenten om hun taken zorgvuldig en effectief uit te voeren. Zo draagt het gemeenterecht niet alleen bij aan een goed functionerend lokaal bestuur, maar ook aan vertrouwen van inwoners in de overheid. Verder in dit hoofdstuk uiteraard de vertrouwde inzet en dienstverlening van de VNG op het terrein van gemeentefinanciën en arbeidszaken. 4.1 Lokaal bestuur en democratie Het lokaal bestuur krijgt elke dag ontzettend veel voor elkaar; we kennen in Nederland hierin een sterke traditie. Gemeenten zijn democratisch, rechtsstatelijk en geografisch verankerd. Dit geeft houvast, ook als de overheid aan vertrouwen lijkt in te boeten. We zetten in op een betrouwbaar, benaderbaar en wendbaar lokaal bestuur. Sterk en goed lokaal bestuur is een noodzakelijk fundament voor een gezagwaardige overheid die vertrouwen geeft. Trends & ontwikkelingen Menselijke communicatie en vakmanschap zijn essentiële waarden voor een goed lokaal bestuur.
We ondersteunen gemeenten bij het versterken van de lokale democratische bestuurscultuur. We maken de komende jaren werk van de uitvoering van de pijlers uit de eigen meerjarenagenda op Lokaal Bestuur. We bewaken de voortgang van de interbestuurlijke verhoudingen en voeren uitvoeringstoetsen uit. We geven extra aandacht aan de ondersteuning- en expertisefunctie op regionaal samenwerken door gemeenten. Ook investeren we in kennis over inwonersparticipatie: hoe geef je inwoners een stem? Investering van kennis doen we ook in de wijze waarop je lokale referenda kan vormgeven als lokaal bestuur. We blijven onze lobby voeren voor goede wetgeving en positie van lokale media in het mediabestel, de positie en financiering van lokale politieke partijen, en uitvoerbare betaalbare verkiezingen waarbij digitale mogelijkheden beter worden benut. 25 Koers in 2027 • We voeren de expertfunctie in voor de ondersteuning van gemeenten in regionale samenwerkingsverbanden. We richten daarvoor een loketfunctie in. • In samenspraak met de Vereniging voor Raadsleden investeren we in 2027 extra in kennis bij gemeenteraadsleden. • We stellen een toekomstvisie op over de digitale publieke ruimte vanuit het perspectief van de lokale democratie. • In 2027 brengen we een essay uit over de democratische erosie. Ook komt er een narratief over de weerbare democratie.
• We faciliteren het lokale gesprek over goed lokaal bestuur door de inzet van een vernieuwende gesprekstool (c.q. spel). We organiseren daarvoor informatiebijeenkomsten in het land. • In 2027 staat er een leernetwerk op participatie. We ontwikkelen een tool van democratische spelregels en leeraanbod van vernieuwende inwoners- en overheidsparticipatie en democratisch vakmanschap. We publiceren resultaten op het kennis- en inspiratieplatform Lokale-democratie.nl • We actualiseren de handreiking mediabeleid en de handreiking burgerberaden. • We behartigen de belangen van gemeenten in de uitvoering van de nieuwe Mediawet en de inrichting van het bestel van lokale en/of streekomroepen. • We bouwen verder aan het in 2026 gerealiseerde kenniscentrum Regionale Samenwerking. In 2027 komt er een loketfunctie. 4.2 Openbare orde en veiligheid Veiligheid is een basisvoorwaarde voor een leefbare en kansrijke omgeving om in te wonen en ondernemen. De VNG behartigt de belangen van gemeenten om haar regierol in het veiligheidsbeleid te kunnen vormgeven en ondersteunt ze in de uitvoering van haar tak en. Bijvoorbeeld in het versterken van de informatiepositie, de aanpak van ondermijning, het veilig kunnen uitoefenen van publieke dienstverlening (veilige publieke taak) en het organiseren van toezicht en handhaving in de openbare ruimte.
Daarnaast helpen we gemeenten met hun lokale wetgeving en instrumentarium rond veiligheid, bijvoorbeeld met de Algemeen plaatselijke verordening (APV). Trends & ontwikkelingen De meerjarenagenda Veiligheid 2025-2030 is vastgesteld in 2025 en de zes geprioriteerde thema’s vormen de leidraad voor onze inzet in 2027. In 2026 is een nieuw gemeentelijk model Integraal Veiligheidsplan ontwikkeld. De VNG ondersteunt gemeentelijke medewerkers en bestuurd ers in het veilig kunnen uitoefenen van hun functie. Kennis, een goede governancestructuur en instrumentarium voor een lokale aanpak zijn onontbeerlijk. We ontwikkelen standaarden en modellen voor een sterkere boa-functie. In onze lobby zetten we in op structurele rijksmiddelen voor Preventie met Gezag. We helpen gemeenten op het gebied van de aanpak van mensenhandel. Ook het omgaan met online openbare orde verstoringen en brede digitale veiligheid (de informatiepositie op maatschappelijke onrust) hebben on ze aandacht. We werken mee aan een duurzaam toekomstmodel voor gemeenten, over hoe om te gaan met demonstraties. Koers in 2027 • De VNG ondersteunt gemeenten - samen met het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid - bij de uitvoering van een nieuw model Integraal Veiligheidsplan.
Omkeringsthema: Veiligheid 26 • In 2027 werken we een lobbyagenda uit voor de versterking van de positie van het lokaal bestuur in het veiligheidsbestel. • We ondersteunen gemeenten in de versterking van de samenwerking met de politie, en leveren een bijdrage aan de uitvoering van de visie op de politiefunctie. • In 2027 bieden we gemeenten ondersteuning in vraagstukken rondom polarisatie en maatschappelijke onrust. • We ondersteunen buitengewone opsporingsambtenaren (boa's) door middel van de oprichting van een expertise- en dienstencentrum en helpen bij de professionalisering van de functie door model handhavingsarrangementen en opleidingsplannen op te stellen, en doo r kennissessies te organiseren over adequaat handhaven. • In 2027 ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van de Wet Veilige Jaarwisseling (landelijk vuurwerkverbod) door het delen van goede voorbeelden en het organiseren van informatiebijeenkomsten en webinars. • We bouwen de gemeentelijke kenniskring verder uit over: veilige publieke dienstverlening, Onze Hulpverleners Veilig en de gemeentelijke aanpak van Explosieven. We denken aan een inspiratiegids om goede aanpakken rondom veilige publieke dienstverlening te b undelen. • In 2027 hebben we een nieuw gemeentelijk kader ontwikkeld over evenementenveiligheid. • In 2027 helpen wij gemeenten met handelingsperspectief hoe ze om moeten gaan met desinformatie.
• In 2027 gaan we verder aan de slag met het opwerpen van barrières tegen ondermijning in de zorgsector, met als doel de kwetsbare zorgbehoevenden te beschermen en malafide zorgaanbieders, -verleners en -tussenpersonen aan te pakken. • Wij leveren, in samenspraak en samenwerking met Zorg en Inclusief, een bijdrage aan de uitvoering van de landelijke agenda Zorg en Veiligheid. Met focus op de aanpak van verward en onbegrepen gedrag. • Ook de VNG levert een bijdrage aan het Nationaal Actieplan Stop Geweld tegen Vrouwen. Dit gebeurt langs drie lijnen: (1) veiligheid achter de voordeur, (2) veiligheid in de publieke ruimte en (3) veiligheid in het openbaar bestuur. 4.3 Weerbaarheid Een weerbare maatschappij draagt bij aan de bescherming van onze veiligheid, vrijheid, welvaart en waarden. Dit geldt niet alleen bij hybride aanvallen of een militair conflict, maar ook bij andere crises of rampen, zoals grootschalige overstromingen, een pandemie of langdurige uitval van vitale processen. Daarom moet de overheid zich goed voorbereiden (en weerbaarder worden) om te zorgen dat de samenleving niet stil komt te staan bij een crisis of een grootschalige ontwrichting. De samenleving als geheel moet doordrongen raken van het belang van zelf- en samenredzaamheid en het versterken van het sociaal weefsel zodat individuen en gemeenschappen beter voorbereid zijn op mogelijke crises.
Het is een whole of society opgave. Trends & ontwikkelingen Oplopende (geopolitieke) spanningen en militaire hybride dreigingen zijn extra aanleiding om als gemeenten een substantiële bijdrage te leveren aan de weerbaarheid en veerkracht van Nederland. Op basis van eigen taken (bevolkingszorg, rampen en crises, brandweer en geneeskundige hulp, maar ook waterzuivering, huisvesting, infra, energie) en daartoe opgeroepen door het kabinet en de Europese Omkeringsthema: Weerbaarheid 27 Commissie. We moeten ons voorbereiden op grootschalige en langdurige uitval van kritieke voorzieningen, als samenleving en als overheden. Gemeenten hebben een belangrijke rol in het versterken van de zelfredzaamheid en samenredzaamheid. Door steunpunten in te richten, borgen gemeenten in tijden van crisis informatievoorziening en het verstrekken van noodvoorzieningen aan de meest kwetsbaren. Daarnaast moeten gemeenten ervoor zorgen dat hun eigen democratische besluitvorming, taakuitvoering en bedrijfsvoering ten allen tijde doorgang kunnen vinden, bijvoorbeeld door analoge protocollen te ontwikkelen én te oefenen. In onze lobby richten we ons op effectieve wetgeving en governance, duidelijke rollen en heldere plannen over gemeentelijke uitvoering zoals bevolkingszorg bij crisis. Het beoogde effect is een weerbare, veerkrachtige lokale samenleving. We zien hierin een opgave die een lange adem ve rgt.
Koers in 2027 • We voeren consultaties uit op verwachte (wetgevings-)voorstellen vanuit het rijk over noodrecht en weerbaarheid. • In 2027 breiden we ons expertisefunctie weerbaarheid verder uit richting gemeenten: we houden een forum Weerbaarheid actueel, verzorgen webinars en podcasts, zorgen voor leer - en kennissessies met en tussen gemeenten, en organiseren een groot landelijk weerbaarheidscongres. • Wij helpen in 2027 (na de pilotfase) gemeenten met de inrichting van voldoende noodsteunpunten; zoveel mogelijk langs uniforme kaders en maken bestuurlijke afspraken daarover. • Wij helpen gemeenten hun plannen voor bedrijfs-continuïteitsmanagement te updaten, waarbij de kwetsbaarheden van processen zijn geadresseerd. We verkennen mogelijkheden voor collectieve inkoop en aanbesteding. • Wij werken nauw samen met de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) en andere partners bij de landelijke communicatie campagne Denk Vooruit. • Wij helpen gemeenten bij het in kaart brengen van de lokale vitale voorzieningen (zoals voedsel, stroom en water) en het maken van afspraken voor alternatieven bij uitval. • Wij verzorgen leerateliers voor het organiseren van lokale sociaal maatschappelijke weerbaarheid en het versterken van het sociaal weefsel.
• Wij actualiseren de handreiking weerbaarheid en veerkracht (en de 41 onderliggende maatregelen) op lokaal niveau, en werken dit uit in handelingsperspectief voor onze leden. 4.4 Gemeenterecht Het gemeenterecht biedt kaders voor besluitvorming, toezicht, financiën, participatie en interbestuurlijke verhoudingen. Daarmee waarborgt het niet alleen rechtszekerheid en transparantie, maar ook lokale autonomie – een kernwaarde van het Nederlandse openbaar bestuur. De VNG zet zich in voor sterke, slagvaardige en toekomstbestendige gemeenten. Dat betekent dat zij voortdurend in gesprek is met het rijk en andere overheden over wet- en regelgeving die gemeenten raakt. Of het nu gaat om een volledige herziening van het algemeen bestuursrecht, de positie van de rechtsstaat, ontwikkelingen in de Gemeentewet, het overheidsprivaatrecht of het maken van modelverordeningen: steeds staat de vraag centraal of het gemeenterecht voldoende ruimte biedt voor lokaal maatwerk en democratische legitimatie. Trends & ontwikkelingen Wij zetten ons maximaal in om uitvoerbare wetgeving tot stand te brengen, die een wendbaar en krachtig lokaal bestuur bevordert.
In 2027 gaat het daarbij voornamelijk om de snelle digitalisering van het recht, de ontwikkeling van de rechtsstaat, een doorontwikkeling van de Wet open overheid, de evaluatie van de Wet gemeenschappelijke regelingen, het staatsnoodrecht, juridische aspecten van een weerbare 28 samenleving en een voorgenomen herziening van het algemeen bestuursrecht. Ook zijn er ontwikkelingen in het kiesrecht die gevolgen hebben voor gemeenten en het juridisch vormgeven aan diverse vormen van burgerparticipatie. Daarnaast zorgt de uitwerking van formele wetgeving en de toename van autonome- en medebewindsbevoegdheden voor het lokaal bestuur voor een toenemende vraag naar modelverordeningen. Wij helpen gemeenten om juridische problemen op te lossen en om te gaan met complexe wet - en regelgeving op lokaal niveau. Deze inzet intensiveren wij in 2027. We stellen nieuwe modelverordeningen op, of wijzigen bestaande. Dat zijn er in totaal zo’n honderd waarvoor we intensief overleg voeren met dossierhouders binnen de VNG, ministeries en externe partijen. We schrijven praktisch bruikbare handreikingen over actuele onderwerpen. We beantwoorden op jaarbasis meer dan duizend juridische adviesvragen van gemeenten en faciliteren gemeentelijke juridische netwerken.
Koers in 2027 • In 2027 werken we aan een wetgevingspakket dat up-to-date is waardoor wij gemeenten kwalitatief hoogwaardige wetgevingsproducten kunnen bieden. We streven naar uitvoerbare wetgeving. • In 2027 implementeren we een grootschalige wijziging van de model -Algemene Plaatselijke Verordening vanwege de inwerkingtreding van de Omgevingswet. • In privaatrechtelijke dimensies focussen we op multidisciplinaire onderwerpen als gemeentelijke samenwerking, gedoogplichten in de Omgevingswet en de privaatrechtelijke component bij klimaatvraagstukken. De VNG ontwikkelt, redigeert en presenteert een aant al publicaties over actuele thema's op het snijvlak van publiekrecht en overheidsprivaatrechtelijk handelen. Denk aan contracten, overeenkomsten en inkoopvoorwaarden. • De VNG actualiseert modelverordeningen indien nieuwe wet- en regelgeving, jurisprudentie of ontwikkelingen op beleidsmatig gebied hiertoe aanleiding geven. We inventariseren keuzes op basis van een integrale werkwijze en in nauwe samenwerking met de beleidsteams . • In 2027 brengen we de gevolgen van onder andere AI voor de juridische werkzaamheden van gemeenten in kaart.
• Ook in 2027 staan we verschillende gremia bij, inhoudelijk en/of secretarieel, denk aan: VNG commissie Bestuur en Veiligheid, VNG Adviescommissie Gemeenterecht, Landelijk Kabinetscontact, Werkgroep Openbare Inrichtingen, Vereniging Juridische Kwaliteitszorg Lokaal Bestuur (VJK), Vereniging voor Bestuursrecht Recht (VAR), Vereniging voor Wetgeving en stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen. 4.5 Gemeentefinanciën De VNG ondersteunt en adviseert de leden over de belangrijkste zaken op het gebied van gemeentefinanciën en -belastingen. Op de verschillende dossiers zijn we een belangrijke gesprekspartner richting het rijk over de bekostiging van de taken. Hierbij speelt de uitkeringsvorm en de verdelin g van de middelen ook een grote rol. Afgelopen jaren hebben uitgewezen dat de balans tussen taken en middelen geen vanzelfsprekendheid is en dat we ons hier vaak tot op het hoogste niveau voor moeten inzetten. Maar ook in de uitvoering van gemeenten ondersteunen we, onder andere door het beschikbaar stellen van modelverordeningen en handleidingen in de lokale heffingen. Trends & ontwikkelingen De belangrijkste taak blijft om taken en middelen structureel in balans te brengen. Om dit te bereiken geven we onder andere opvolging aan de verschillende adviezen van de Raad van het Openbaar Bestuur (ROB).
Waarbij ook de adviezen van de studiegroep Interbestuurlijke verhoudingen een belangrijke rol 29 spelen. De commissie Van Ark zal zich in 2027 uitspreken over de (financiële) houdbaarheid van het jeugdstelsel, met de bijbehorende financiële consequenties. Dit wordt een belangrijk en spannend traject gezien de verschillende belangen. In 2027 bevindt de uitwerking van de alternatieve financieringsvorm van (delen van) jeugdzorg en de Wmo zich in een eindfase. Wij hebben de hoop dat dit ook tot meer rust en inzicht leidt in het zorgdossier. Ook start dit jaar de evaluatie van de normeringssystematiek. Als de Financiële -verhoudingswet per 2028 gewijzigd wordt, zal de introductie van de nieuwe uitkeringsvorm door middel van een Bijzondere Fondsuitkering (BFU) mogelijk worden. We verwachten daarnaast nog mogelijke aanpassingen in het Provinciaal financieel toezicht en het dossier schatkistbankieren als gevolg van de evaluatie Wet Financiering decentrale Overheden (Fido) in 2026. De modernisering van het gemeentelijk belastinggebied krijgt naar verwachting meer vorm. Dit geldt onder andere voor de toeristen- en parkeerbelasting en aanpassing instrumentarium ten behoeve van verduurzaming. Ook komt de evaluatie van de Wet WOZ tot een einde en gaan we aan de slag met opvolging van de aanbevelingen.
Daarnaast werken we aan de uitwerking van de fiscale instrumenten die effect hebben op gemeenten, met name in de fysieke leefomgeving (leegstand, planbaten). Koers in 2027 • In 2027 en 2028 vervangen we de software van TIOX in het GGU-project WOZ-datacenter, aangezien de huidige software (uit 2007) sterk verouderd is. Hiervoor is naar verwachting een flinke investering nodig, mede omdat we gedurende de herbouw tot 1 mei 2028 h et oude systeem ook nog moeten onderhouden. • In 2027 gaan we door met het inzetten op de benodigde investeringen in de ICT -gerelateerde processen in de WOZ-keten. Het is noodzakelijk om dit te moderniseren naar de huidige tijd, omdat anders essentiële onderdelen van het proces tot stilstand komen. Va nwege de grote financiële inkomsten bij gemeenten uit de WOZ is deze inzet nu cruciaal. Dit betekent onder andere dat we verder aan de slag gaan met de herbouw van de Landelijke Voorziening (LV) WOZ. • Naar verwachting heeft de evaluatie van de Wet WOZ, uitgevoerd in 2026, effect op de benodigde informatiepositie (type en omvang gegevens bij waardering) en uitvoering van de Wet WOZ voor gemeenten. Daarnaast wordt gewerkt aan een vervolg van het wetsvoors tel Wet versterking waarborgfunctie Algemene Wet Bestuursrecht (Awb). 4.6 Arbeidszaken De VNG verzorgt de collectieve werkgeversfunctie voor onze 342 leden.
Dit doen wij door het afsluiten van de Cao Gemeenten en de pensioenregeling ABP voor de ruim 200.000 werknemers in de gemeentelijke sector. Daarvoor trekken we samen op met de Werkgeversvereniging Samenwerkende Gemeentelijke Organisaties (WSGO) met ruim 200 leden en 40.000 werknemers. Voor inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt sluiten wij twee cao’s en één pensioenregeling af. De Cao Sociale Werkvoorziening (45.000 mensen) sluit de VNG namens gemeenten. De Cao Aan de slag (20.000 mensen) sluiten we samen met de werkgeversvereniging Cedris af. Voor beide cao’s geldt de pensioenregeling PWRI (Pensioenfonds Werk en (re)Integratie). Ook behartigt de VNG de belangen van de politieke ambtsdragers voor hun rechtspositie en pensioen in het Overleg Rechtspositie Decentrale Politieke Ambtsdragers met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Trends & ontwikkelingen De arbeidsmarkt staat onder spanning. Krapte is nog aanwezig onder andere door de demografische ontwikkelingen van vergrijzing en ontgroening. De gevolgen van technologische ontwikkelingen (zoals AI) zijn voelbaar maar nog niet concreet en kwantificeerbaar. Onzekerheden in de geopolitiek van 30 de wereld hebben ook hun effect op de samenleving in Nederland, en dus ook op de werkvloer.
Omgaan met onzekerheid, mentale druk, verruwing van contacten en desinformatie zijn aspecten waar juist ook in de werkgever-werknemer relatie aandacht voor nodig is. Goed werkgeverschap vraagt om blijvende aandacht voor duurzame inzetbaarheid en integriteit. Om werknemers wendbaar en weerbaar te maken en te houden is het bieden van een veilige werkomgeving een voorwaarde. Daarnaast is het belangrijk om met passende arb eidsvoorwaarden aantrekkelijk te blijven ten opzichte van andere sectoren. Met het nieuwe kabinet Jetten zullen naar verwachting afspraken gemaakt worden over de AOW, over de WW en ZW. Deze wetgeving vormt de kaders voor de cao-afspraken. Evenals de verdere effecten van de Wet DBA en de Wet op de loontransparantie. Wijzigingen in wetgeving zullen leiden tot gesprekken met de bonden over of en hoe deze impact hebben op de Cao's. En ook in het gesprek met het ministerie van BZK over de rechtspositie van politiek ambtsdragers. De aantrekkelijkheid van het politieke ambt staat onder druk. Polarisatie en toegenomen werkdruk vragen om blijvende aandacht voor een toekomstbestendige rechtspositie van politieke ambtsdragers. Koers in 2027 • Het driejarige (2024-2026) GGU-Programma Arbeidsmarktkrapte (AMK) loopt 2026 ten einde. Het instrument doelgroepencampagne is zeker in samenhang met het vacatureplatform werkenbijgemeenten.nl waardevol gebleken.
De ambitie is om deze grootste vacaturewebsite van de gemeentelijke overheid te borgen en de samenhang met een doelgroepen aanpak te behouden. Door de samenwerking met het eveneens beëindigde Programma Focus op Uitvoering (FoU) is duidelijk geworden, volgens de uitgangspunten van de ALV 2025, dat samenwerken, standaardiseren, in relatie tot innoveren belangrijk is. In 2027 zal de samenhang, tussen omgaan met krapte, samenwerken, standaardiseren breed binnen de VNG opgepakt worden. Hierbij is het van belang dat er ook aandacht is voor wendbaarheid en het verandervermogen van werknemers en organisaties. De inzichten van de programma’s AMK en FoU zullen geborgd worden en doorontwikkeld in de digitaliseringsagenda gericht op slimmer werken met AI. • Als wet- en regelgeving wijzigt, betekent dit altijd een toets op de bestaande cao-afspraken en rechtspositionele regelingen. Hiervoor zijn de reguliere overleggen met bonden en ministeries ingericht. Ook zijn er aan alle cao-tafels onderzoeken afgesproken (in de sector gemeenten 6) die gezamenlijk door bonden en VNG (samen met de WSGO) worden uitgevoerd. Dus ook waar een cao niet afloopt, is er sprake van regulier overleg. De afloopdatum van de huidige cao Gemeenten en cao SGO is 1 april 2027.
De ledenraadpleging over de inzet voor de onderhandelingen staat gepland vanaf eind 2026, het zwaartepunt van de onderhandelingen wordt verwacht in het eerste kwartaal van 2027. • 2027 is een speciaal jaar voor de rechtspositie van de politieke ambtsdragers. In navolging van de Wet Toekomst Pensioenen worden alle wethouderspensioenen en pensioenen van de andere politiek ambtsdragers ondergebracht bij het ABP. De transitie betreft een grote en complexe verandering die zorgvuldig en met tempo moet worden uitgevoerd. Daarnaast verwachten we de kabinetsreactie van het ministerie van BZK naar aanleiding van het adviesrapport van 10 februari 2026 over de herijking arbeidsvoorwaarden politieke ambtsdragers. De gesprekken hierover lopen via de adviescommissie Rechtspositie Politiek Ambtsdragers van het College voor Arbeidszaken in het Overleg Rechtspositie Politiek Ambtsdragers van het ministerie van BZK en verenigingen van alle betrokken politieke ambtsdragers. 31 5 Digitale samenleving 32 Als het gaat om digitalisering staan gemeenten voor flinke uitdagingen. Verantwoorde uitvoering van gemeentelijke taken en dienstverlening aan inwoners en bedrijven staan onder druk door schaarse middelen en mensen. Als informatie-intensieve organisaties ervaren gemeenten beperkingen van hun huidige informatiekundige ondersteuning en landschap.
Zij zijn onderdeel van een veranderd geopolitiek speelveld, waarin digitale systemen regelmatig doelwit zijn van kwaadwillende actoren en bestaande afhankelijkheidsverhoudingen nieuwe risico’s met zich meebrengen. Redenen genoeg voor gemeenten om de digitalisering gezamenlijk te gaan oppakken. Dat blijkt wel uit de overweldigende meerderheid (99%) voor de resolutie ‘Als één sterke bestuurslaag regie op de digitale samenleving’. Door een krachtenbundeling ontstaat de slagkracht om regie te voeren op de digitale samenleving, grote maatschappelijke opgaven effectief aan te pakken en dienstverlening te verbeteren. Bovendien staan we samen sterker in een wereld waarin digitale dreigingen toenemen. Door de handen ineen te slaan, vinden gemeenten samen veilige en verantwoorde digitale oplossingen. Deze nauwe gemeentelijke samenwerking betekent een enorme paradigmawissel: van vrijblijvende samenwerking naar een centrale, collectieve aanpak. Op termijn (10-15 jaar) collectiviseren gemeenten minstens 80% van hun digitalisering. Gemeenten schaarden zich eensgezind achter vier prioriteiten om als eerste op te collectiviseren: AI, Cloud, Digitale Dienstverlening (Common Ground) en Digitale Veiligheid. En de doorsnijdende thema’s Autonomie, Sourcing en Vakmanschap. Een stukje zelfstandigheid opgeven levert de gemeenten veel op.
Ambtelijk is er binnen de lokale overheid ook de nodige impact: Wat betékent het om als collectief aan AI te werken, met welke dossiers begin je en hoe implementeer je dit? Alle rollen en disciplines zijn betrokken, van inhoudelijk experts tot gemeentesecretarissen. Gemeentelijke netwerken en expertnetwerken krijgen hierin een centrale rol. We maken gebruik van de kracht van de koepels. Gemeenten staan in deze ontwikkeling niet alleen. In de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) besloten gemeenten, provincies, waterschappen en het rijk om digitalisering overheidsbreed op te pakken. Intensief, als gelijken en bindend: ‘de vrijblijvendheid voorbij’. De prioriteiten komen overeen: gemeenten werken interbestuurlijk aan hun eigen collectivisering. 5.1 Digitale veiligheid & privacy De VNG werkt met de Agenda Digitale veiligheid in 2027 verder aan de volgende hoofdthema’s: Voorbereiding op digitale ontwrichting, online aangejaagde openbare ordeverstoringen, weerbaarheid inwoners en ondernemers en de basis op orde in eigen huis. Dat laatste gaat over risicogebaseerde informatiebeveiliging en toezicht en verantwoording (breed) op basis van ENSIA, hét verantwoordingsinstrument over informatiebeveiliging en datakwaliteit dat ook steeds beter inzicht geeft en de gemeente helpt te verbeteren.
Met het beleidsteam Digitale Veiligheid, de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) en ENSIA ondersteunen we gemeenten in de versterking van hun digitale weerbaarheid. Met de community digitale veiligheid biedt de VNG een online en offline platform waarop medewerkers van gemeenten mee kunnen denken met de uitwerking van wet- en regelgeving, best practices met elkaar kunnen delen en verbindt zij partijen en initiatieven met elkaar. De samenwerking op digitale veiligheid is kansrijk, we zijn al ver in denken en voorbereiding. De IBD en ENSIA en de inkoopmantels via GGI-Veilig zijn al concrete collectieve diensten. Vanuit de Agenda Digitale Veiligheid werken we in 2027 verder aan interbestuurlijke en collectieve oplossingen. Omkeringsthema: Digitalisering 33 Trends & ontwikkelingen De snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en de opkomst van quantumcomputing bieden kansen. Tegelijkertijd vergroten zij de digitale risico’s aanzienlijk. De leefwereld is online en offline nauw verbonden en ontwikkelingen in de digitale wereld kennen altijd een maatschappelijke weerslag. De impact van (geopolitieke) verstoringen op de digitale veiligheid van gemeenten en hun inwoners kan enorm zijn.
Denk aan sluizen of gemalen die kunnen uitvallen of gemanipuleerd worden door een hack, waardoor afvalwater het drinkwater kan vervuilen, of hulpdiensten die elkaar niet meer kunnen bereiken of een luchthaventerminal die stilvalt. De aankomende wetgeving vraagt om veiligheid te zien als een hybride vraagstuk, vanuit een all hazard approach, met publieke en private partners en in ketens. Die hybride aanpak, waarin de fysieke en digitale risico's samen worden geanalyseerd voor adequate maatregelen, is een nieuwe invalshoek. Het is daarom belangrijk dat hier structurele middelen voor komen en dat de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden concreet zijn vastgelegd binnen het digitale veiligheidsstelsel. Voor gemeenten is het een uitdaging om deze ontwikkelingen bij te benen. Een sterke informatiepositie met inzicht en overzicht over lokale kritieke entiteiten, technologie en dienstverlening is noodzakelijk voor adequate handelen. Het aantrekken, behouden en opleiden van voldoende gekwalificeerd personeel is een voortdurende uitdaging om de continuïteit en kwaliteit van digitale veiligheid te waarborgen. De geopolitieke en statelijke dreigingen raken ook de gemeentelijke bedrijfscontinuïteit en vragen om een stevige verankering van weerbaarheid en digitale autonomie in de strategische sturing en inzet van technologie.
Honderd procent veiligheid bestaat niet, maar informatiebeveiliging is wel een heel belangrijke voorwaarde. Gericht risicobeheer is noodzakelijk, waarbij digitale risico’s net als juridische en financiële risico’s op bestuurlijk niveau worden meegewogen. Dit vraagt om een sterke informatieposi tie over de feitelijke veiligheid en structurele financiering, de juiste expertise aan boord en sterk opdrachtgeverschap van ICT-diensten en bij inkoop, contract- en leveranciersmanagement van digitaal veilige technologie. Daar werkt de Informatiebeveiligingsdienst van de VNG aan. Koers in 2027 • In contacten met landelijke politiek en de rijksoverheid vertegenwoordigt de VNG de gemeenten. Wij gaan het gesprek aan over de benodigde randvoorwaarden en middelen om taken op het gebied van digitale veiligheid uit te voeren. • De VNG zet zich in om Europese en nationale wet- en regelgeving te vertalen naar beleid, producten en diensten om de digitale veiligheid van gemeenten en hun rol in de digitale veiligheid van de maatschappij op lokaal niveau te versterken. • De VNG zet zich ook in 2027 in voor structurele financiële middelen waarmee gemeenten de lokale digitale veiligheid kunnen versterken. • In 2027 werken wij verder aan het digitale veiligheidsstelsel waarbij taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden geconcretiseerd, uitgebreid en vastgelegd zijn.
• De VNG biedt concrete oefeningen om zowel intern als in samenwerking met de veiligheidsregio en landelijke partners de rollen in digitale dreigingen en verstoringen te verduidelijken en in te trainen. • De VNG zet zich in voor voorzieningen waar bestuurders, raadsleden en ambtenaren vanuit hun functie melding kunnen doen van onrechtmatige of schadelijke online content. • Met de rijksoverheid werken we aan een privacyvriendelijke tool waarmee gemeenten - binnen de juridische kaders van de openbare orde en veiligheid - onderzoek kunnen doen naar online aangejaagde ordeverstoringen. • In 2027 werkt VNG aan de bestuurlijke gereedschapskist van de burgemeester, zodat deze blijft aansluiten bij de snel veranderende digitale wereld, en zodat gemeenten een gepaste aanpak kunnen ontwikkelen. 34 • De VNG zet zich in voor een goede lokale informatiepositie, gevoed uit periodieke regionale cyberbeelden, zodat gemeenten voldoende capaciteit vrij kunnen maken en met de juist kennis en kunde kunnen werken. • Voor de IBD gaan we in 2027 verder met de doorontwikkeling en het structureel bestendigen van de benodigde middelen voor de uitvoering van de taken op het gebied van informatiebeveiliging en privacy.
• Onze IBD-dienstverlening breiden we in 2027 verder uit naar een robuuste sectorale voorziening om de gemeenten maximaal te ondersteunen in de taken die voortvloeien uit de Cyberbeveiligingswet. Waar mogelijk werken we producten op naar standaarden. • Met BZK gaan wij in gesprek voor een verlenging van de subsidie voor de ENSIA -tool. 5.2 Verantwoorde inzet van digitalisering Digitalisering is al lang niet louter een technisch dossier meer; het is een maatschappelijk vraagstuk dat diep ingrijpt in het dagelijks leven van inwoners en het functioneren van de gemeenten. Van sociale media en chatbots, tot digitale dienstverlening en beslissende algoritmes; technologie beïnvloedt hoe mensen elkaar ontmoeten, hoe jongeren opgroeien, hoe inwoners de overheid ervaren en hoeveel grip zij ervaren op hun eigen leven. De VNG ondersteunt gemeenten bij het pakken van de regie op de digitale aspecten van onze maatschappij en de effecten die het heeft op onze samenleving. In de Agenda Digitale Grondrechten & Ethiek leggen gemeenten vast dat zij technologie niet alleen moeten inzetten onder het mom van efficiëntie, maar ook doeltreffend, mensgericht en democratisch. Het beschermen van digitale grondrechten en de inbedding van ethiek vormen de basis voor het verantwoord gebruik van digitale technologieën binnen gemeenten.
De VNG ondersteunt gemeenten met handreikingen, een brede community, overheidsbrede samenwerking en kaders zoals de Principes voor de digitale samenleving. Trends & ontwikkelingen Niet alleen de digitale autonomie van overheden staat onder druk, dat geldt ook voor de autonomie van de digitale samenleving. De democratie staat onder invloed van de verdienmodellen van sociale media. We zien dit onder andere in de impact van desinformatie op verkiezingen, in het ontbreken van bescherming van kwetsbare groepen, polariserende algoritmen die het publiek debat be ïnvloeden en in toenemende online agressie tegen politieke ambtsdragers. Het beschermen van digitale grondrechten en het normeren en democratiseren van technologie vormen de basis voor het verantwoord gebruik van digitale technologieën binnen gemeenten. Zo beschermen gemeenten de lokale democratie en publieke waarden in de digitale samenleving. Als het misgaat in de online leefwereld van jongeren, dragen gemeenten een deel van de gevolgen. Jongeren ervaren de positieve effecten (zoals verbinding, plezier, kennis) maar ook de negatieve kanten, met grote impact voor de veiligheid, gezondheid, leerprestaties en financiële zekerheid van jongeren.
Gemeenten voelen de gevolgen van de negatieve aspecten bij online interactie tussen jongeren, bijvoorbeeld bij mentale gezondheidsproblemen (jeugdzorg) of bij online ruzies die ontsporen in jongerengeweld op straat, zoals in en rellen op straat (openbare orde en veiligheid). De huidige social mediaplatforms versterken dit, via het verslavende ontwerp en algoritmes die polarisatie in de hand werken. De opkomst van autoritaire technologie is een bedreiging voor de lokale, Nederlandse en Europese democratie. Het gaat hierbij om onder andere surveillancetechnologie en dataverzameling van persoonsgegevens door enkele private equity bedrijven, die buiten Europese democratische controle vallen. Deze bedrijven achter autoritaire technologie lijken zich steeds vaker te bewegen richting staatsmacht. 35 Koers in 2027 • Om de democratie te beschermen streven we naar een gezonde digitale publieke ruimte. We stellen gemeentelijke eisen aan hoe de digitale publieke ruimte functioneert, en komen met een roadmap die hier naartoe werkt. Dit doen we in interactie met de leden, interbestuurlijke samenwerking en het maatschappelijk veld, want de digitale publieke ruimte is van de samenleving als geheel. • Kinderen en jongeren verdienen bescherming in de digitale samenleving. Dat vraagt inzet vanuit verschillende overheden, onderwijs en maatschappelijke organisaties.
VNG zet zich in om de samenwerking tussen deze partijen te versterken en versnippering tegen te gaan. We faciliteren de kennisdeling tussen gemeenten en delen best practices. • We monitoren de ontwikkelingen rondom de (regulering van) autoritaire technologie en zetten in op Europese regulering. We versterken de informatievoorziening over dit onderwerp aan gemeenten, wanneer het gemeenten direct raakt. 5.3 Verantwoord datagebruik en versterken informatiepositie De VNG Datastrategie en de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) zijn instrumenten om de individuele positie van gemeenten als eerste overheidsorganisatie te verstevigen. We versterken hiermee de collectieve positie van gemeenten als één bestuurslaag. We zetten nadrukkelijk in op datagedreven werken voor maatschappelijke opgaven en ondersteuning aan gemeenten, en versterken de belangenbehartiging via datagedreven werken. Met het oog op verantwoord datagebruik bouwen we aan een datafundament met versnellers en kaderstelling. Waarbij we de noodzaak van standaardisatie niet uit het oog verliezen. De dataprojecten uit dit thema raken de maatschappelijke opgaven in alle beleidsdomeinen, en zijn te vinden in de hoofdstukken 2 t/m 4. Trends & ontwikkelingen In de afname van het vertrouwen in de overheid speelt data een rol. Denk aan de toeslagenaffaire en de aanpak van de coronacrisis.