Bijlage - Complete set vergaderstukken ALV

Verduurzaming gebouwde omgeving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Het verduurzamen van de gebouwde omgeving is een forse en complexe opgave. Gemeenten hebben hierbij behoefte aan overzicht, handelingsperspectief en ondersteuning. Denk daarbij aan inzicht in sturing op de naleving van verduurzamingsmaatregelen in het bedrijfsleven, en bruikbare data waarmee er prioriteiten kunnen worden gesteld gebaseerd op factoren zoals de financiële draagkracht van bewoners en ‘drukte in de ondergrond’. Door problemen uit de gemeentelijke uitvoeringspraktijk breder te agenderen, worden er ook andere ketenpartners betrokken die op basis hiervan veranderingen kunnen doorvoeren. > In 2022 maken we inzichtelijk hoe gemeenten invulling kunnen geven aan de verduurzamingsopgaven in de gebouwde omgeving. We beginnen daarbij met onderwerpen zoals warmtevraag-en-aanbod, doelgroepen en wijkgericht werken, huursector, individuele particuliere woningeigenaren en utiliteitssector (waaronder de label C-verplichting en de energiebesparingsplicht voor ondernemers en bedrijven). We ondersteunen gemeenten ook door sturingsdata beschikbaar te stellen via de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO). Tot slot maken we inzichtelijk welke juridische en financiële uitvoeringskaders gemeenten nodig hebben om deze taken uit te voeren, en gaan we hierover in gesprek met stakeholders.

Regionale Energiestrategie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

De gemeentelijke inzet op de energie-infrastructuur is noodzakelijk om te kunnen meebeslissen over de benodigde toekomstige netcapaciteit in relatie tot de lokale energieplannen. Daarbij voeren we gesprekken met regionale netbeheerders om de financiële uitvoeringskaders op orde te krijgen vanuit de gemeentelijke rol als aandeelhouder. In samenwerking met het Nationaal Programma RES bieden we handreikingen aan, en creëren we overzicht van en inzicht in de benodigde financiële, planvormings- en andere uitvoeringsinstrumenten en -middelen. > In 2022 ondersteunen we gemeenten bij het tot uitvoering brengen van de Regionale Energiestrategie (RES) (van plan naar project), met aandacht voor participatie, vergunningverlening en financiering. We helpen gemeenten bij het regionaal en integraal inzichtelijk maken van hun energiebehoefte op de langere termijn, en geven aan wat dit betekent voor het beheer en de aanpassing van de energie-infrastructuur. Daarnaast bieden we inhoudelijke ondersteuning bij investeringsvraagstukken van regionale netbeheerders. Ook zorgen we ervoor dat gemeenten de inwoners tijdig kunnen betrekken in dit soort processen.

30

3 – Leefomgeving

Wijkgerichte aanpak Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Het is van belang dat gemeenten de inwoners op het juiste moment bij de energietransitie kunnen betrekken. > In 2022 ondersteunen we gemeenten met participatie-instrumenten gericht op draagvlak creëren bij inwoners. Daarbij zorgen we ervoor dat gemeenten in staat worden gesteld om hun aanpak te verbinden aan de integrale plannen voor aardgasvrije wijken.

Mobiliteit Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de mobiliteitssector te verduurzamen, hebben gemeenten behoefte aan datagestuurde inzichten. > In 2022 stellen we data beschikbaar over de gemeentelijke verduurzaming van de mobiliteitssector, waardoor het eenvoudiger wordt om gericht te sturen en om de voortgang te vergelijken met andere gemeenten. We verkennen welke inzichten er nodig zijn om de grond-, weg- en waterbouw (GWW) en het doelgroepenvervoer te verduurzamen om zo de doelen uit het Klimaatakkoord te kunnen halen, en ondersteunen gemeenten die hier al mee bezig zijn. Tot slot verkennen we hoe naast verduurzaming ook verandering en vermindering als handelingsperspectieven kunnen worden ingezet binnen de gemeentelijke uitvoering, waarmee er een breder instrumentenpalet ontstaat om de CO2-uitstoot terug te dringen.

Industrie, landbouw en landgebruik Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

In samenhang met de bredere VNG-inzet op thema’s zoals energie-infrastructuur en natuurbeleid, ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van het Klimaatakkoord voor de sectoren ‘Industrie’ en ‘Landbouw & landgebruik’. > In 2022 faciliteren we gesprekken tussen gemeenten die zwaardere industrie huisvesten, om ervaringen en best practices te delen en om gezamenlijk uitvoeringskaders op te stellen. Door met elkaar op te trekken, kunnen inzichten en resultaten breder worden gedeeld met andere gemeenten. > In 2022 vertalen we de opgaven uit het Klimaatakkoord op het gebied van landbouw en landgebruik naar concrete producten – waaronder sturingsdata – waarmee gemeenten de uitvoering kunnen ondersteunen. We dragen daarmee bij aan de opgaven in het bredere landelijke gebied, zoals de vernieuwing van het landelijk gebied, de versterking van het economisch potentieel en de reductie van stikstofuitstoot.

Klimaatakkoord Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten willen meer inzicht in hoe opgaven uit het Klimaatakkoord in de volle breedte van het gemeentelijk domein kunnen worden uitgevoerd, zodat ze hiermee gericht aan de slag kunnen. We ontwikkelen producten en middelen die gemeenten hierin ondersteunen, zoals stappenplannen en handreikingen om de uitvoering te verbinden aan andere domeinen. > In 2022 ondersteunen we gemeenten bij het vertalen van het Klimaatakkoord naar de uitvoeringspraktijk. Daarbij maken we verbinding met andere domeinen en opgaven, bijvoorbeeld bij de ruimtelijke inpassing van de energie-infrastructuur.

31

3.4 Regionale economie Gemeenten willen op regionale schaal samenwerken aan een duurzame economie, zodat zij ook in de toekomst kunnen anticiperen op tijden van laagconjunctuur. Door de sociale en fysieke infrastructuur te versterken, zorgen gemeenten voor een goed vestigingsklimaat. Door de werkgelegenheid te vergroten op basis van een human capital-agenda, kunnen meer inwoners en ondernemers goed wonen, werken en ondernemen.

Beleidsinzet > In 2022 maken we met het nieuwe kabinet afspraken over duurzaam economisch herstel (duurzaamheid, arbeidsmarkt, onderwijs en economisch potentieel) en over de versterking van economische regio’s (onder andere via de bestuurlijke en ambtelijke Taskforce Economisch herstel). We voeren samen met Platform 31 het kennisprogramma regionale economie uit. Daarnaast breiden we de sociale-impactmonitor uit met economische indicatoren.

Economische herstelplannen Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van economische herstelplannen, gericht op het transformeren naar een duurzame economie en een arbeidsmarkt die hiervoor de mensen kan leveren. Dat doen we bijvoorbeeld door kennis te delen, professionalisering van inkoop en aanbesteding te faciliteren, innovatie te stimuleren, ervaringen uit te wisselen en netwerken te verbinden – bij de aanpak van de crisis op binnensteden en dorpskernen. Ook maken we samen met kennisinstellingen en bedrijfsleven handreikingen, datatools en digitale platforms, en organiseren we landelijke en regionale bijeenkomsten.

32

4 Democratisch besturen 4.1 4.2 4.3

Vitale lokale democratie Optimaal lokaal bestuur De veilige gemeente

33

Pieter Jeroense

Plaatsvervangend algemeen directeur VNG

V

oor mij staat komend jaar één onderwerp met stip bovenaan: de gemeenteraadsverkiezingen! We denken na over de organisatie ervan en de mogelijk blijvende impact hierop van de coronamaatregelen. Als na de verkiezingen de nieuwe gemeenteraden worden geïnstalleerd en de colleges worden gevormd, dan staan we voor hen klaar met een passend opleidings- en trainingsaanbod. We hebben de afgelopen vier jaar met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en de belangenverenigingen samengewerkt in het programma Democratie in Actie, met als doel het onderhouden en levend houden van de democratie. Raadsleden zijn vrijwilligers die op basis van vertrouwen dit werk doen naast een reguliere baan. Het is een enorme klus om elke vier jaar negenduizend mensen te vinden die dit werk willen doen. Dus als je dan beseft dat een op de drie raadsleden lid is van een lokale partij die geen toegang heeft tot de kennis en financieringsmogelijkheden van de landelijke partijen, dan zie ik het als onze taak om die positie gelijk te trekken voor alle raadsleden. De vraag is hoe je het raadswerk zelf en samen met je inwoners zo goed mogelijk zou kunnen doen. De VNG heeft de ondersteuning bij raadswerk geïntensiveerd. Dat blijkt hard nodig omdat gemeenten meer taken hebben gekregen, en er ook meer wisselingen zijn gezien de toegenomen complexiteit van het raadswerk.

Maatschappelijke onrust en desinformatie spelen daarbij tevens een

34

rol. Want ondanks dat er nog steeds een groot vertrouwen is in de organisatie van verkiezingen, vertrouwen mensen soms niet meer wat er om hen heen gebeurt, en zien ze overal complotten. Ook daarmee moeten we als gemeenten leren omgaan. Op het gebied van veiligheid en openbare orde besteden we ook komend jaar veel aandacht aan ondermijning. De onder- en bovenwereld komen dichter bij elkaar, en ook in de gemeenteraad vindt er inmenging plaats. Dat heeft een relatie met de leefbaarheid, want in wijken waar mensen school-, werk- en taalachterstanden hebben, is er meer criminaliteit. Gemeenten willen langdurig investeren in zo’n wijk en willen inzetten op een preventieve aanpak, bijvoorbeeld om te voorkomen dat jongeren het verkeerde pad op gaan. Met een gezamenlijke gemeentelijke aanpak kunnen we deze inzet steunen. Bijvoorbeeld door bestuurlijke kennis te delen, en door data uit te wisselen en te analyseren op basis waarvan gemeenten tot betere oplossingen kunnen komen. Dat is zowel organisatorisch, technisch als ethisch een ingewikkeld vraagstuk, want ondermijning is een veelkoppig verschijnsel. Ten slotte zal in 2022, na de gemeenteraadsverkiezingen, de invulling van de VNG-commissies en het VNG-bestuur zich wijzigen.

Ik heb er vertrouwen in dat gemeenten en VNG, ook in een nieuwe samenstelling, de komende jaren de juiste prioriteiten zullen stellen en zo de gezamenlijke gemeentelijke uitvoering zullen versterken.

4.1 Vitale lokale democratie Vitale lokale democratie Beleidsinzet

Lokale politieke partijen dragen in belangrijke mate bij aan een representatief lokaal bestuur. Om deze partijen te ondersteunen, beschikken zij in 2022, evenals de landelijk opererende partijen, kunnen beschikken over meer financiële middelen. Daarnaast versterken we de ondersteuning via het Kennispunt Lokale Politieke Partijen (LPP).

Ondersteuning representatieve democratie Beleidsinzet

> In 2022 bieden we extra ondersteuning aan nieuwe gemeenteraadsleden en wethouders, en analyseren we alle raads- en collegeakkoorden zodat ons ondersteuningsaanbod blijft aansluiten op de actuele gemeentelijke behoeften. Daarnaast bieden we gemeenten een nieuw instrumentarium aan om lokale toekomstvisies te maken, gericht op de ontwikkeling van lokale democratische functies. Dat doen we bijvoorbeeld door reflectiebijeenkomsten (zoals de Raad op Zaterdag) te organiseren over het dagelijks werk voor gemeenteraden, en door de publicatiereeks VNG Raadgevers te actualiseren en aan te vullen. Vanuit een Kennispunt Lokale Politieke Partijen (LPP) proberen we de ongelijke kennisposities op te heffen tussen de lokale politieke partijen enerzijds, en anderzijds de lokale politieke partijen met een directe binding aan de landelijke politiek.

Ondersteuning maatschappelijke en participatieve democratie Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen 2022

> In 2022 zetten we de succesvolle onderdelen van het programma Democratie in Actie voort. Daarbij anticiperen we op mogelijkheden voor nieuwe door het Rijk gefinancierde programma’s, en/of projecten die bijdragen aan de vernieuwing van de lokale democratie en aan een verbetering van de participatiemogelijkheden voor inwoners. Daarnaast faciliteren we gemeenten bij het doorontwikkelen van digitale participatie, en versterken we met het project Democratie en Jongeren de mogelijkheden om jongeren bij het democratisch proces te betrekken.

35

4 – Democratisch besturen

> In 2022 zetten we het instrument Quick Scan Lokale Democratie voort, dat momenteel al door 80 gemeenten wordt gebruikt. Op basis hiervan kunnen gemeenten de werking van hun lokale democratie meten, en zo verbeteracties formuleren en realiseren. Daarbij wordt er ook ondersteuning aangeboden op het gebied van scenario-denken.

36

4.2 Optimaal lokaal bestuur Om invulling te geven aan hun (toegenomen) taken is het van belang dat gemeenten kunnen beschikken over de juiste interbestuurlijke, financiële en democratische randvoorwaarden.

Verbetering interbestuurlijke verhoudingen Beleidsinzet

> In 2022 streven we ernaar dat de wetgever het VNG-voorstel voor de Wet op het decentraal bestuur overneemt, en dat het parlement het wetsvoorstel behandelt en aanvaardt. Mede hierdoor worden de interbestuurlijke verhoudingen merkbaar verbeterd: een en ander conform de adviezen van de studiegroep Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen.

Ondersteuning regionaal samenwerken Beleidsinzet

> In 2022 kunnen gemeenten de stand van hun regionale samenwerking meten en verbetervoorstellen formuleren. Ook bieden we oplossingen voor het vraagstuk van congruente regio’s, toetsen we de werking van het Beleidskader gemeentelijke herindelingen en passen we deze waar nodig aan.

Bevordering kwaliteit lokale democratie en lokaal bestuur Beleidsinzet

We ondersteunen de kwaliteitsverbetering van bestaande ‘instituties’, zoals de gemeenteraad, college van B&W, burgemeester, griffier en gemeentesecretaris, alsook de daaraan verbonden bestuurlijke organisatie. > In 2022 stellen we een door de leden gedragen visie vast op interbestuurlijk toezicht. Daarnaast nemen we het initiatief om een brede coalitie tot stand te brengen voor het lokale vrije woord, waarmee de positie van lokale journalistiek duurzaam kan worden gewaarborgd. We voorzien de Toekomstagenda voor de vernieuwing van de lokale democratie van een implementatieplan en beginnen met de uitvoering daarvan.

37

4 – Democratisch besturen

Bevordering juridische expertise kwaliteit lokaal bestuur Beleidsinzet

> In 2022 werken we aan verdere verbetering van voor gemeenten cruciale wetgeving en dossiers zoals de Gemeentewet, de Algemene wet bestuursrecht, de Kieswet en de wetgeving op het gebied van overheidsprivaatrecht. Daarnaast voeren we verbeteringen en vernieuwingen door in het verkiezingsproces door uitvoering te geven aan de Verkiezingsagenda 2030. Tot slot streven we ernaar dat er een nieuwe Alcoholwet door het parlement wordt aanvaard.

Ondersteuning regionaal samenwerken Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen in 2022

> In 2022ondersteunen we gemeenten in minstens vijf regioverbanden met de Quickscan Regionale Samenwerking bij het meten van de kwaliteit en verbeteren van de inrichting van het regionaal samenwerken. Ook onderzoeken we samen met gemeenten of het Beleidskader gemeentelijke herindelingen voldoet, of dat het moet worden aangepast om te komen tot meer congruente regio’s zonder bestuurlijke spaghetti. Daarbij kijken we onder meer naar de democratische legitimiteit en delen we nieuwe inzichten en oplossingen, zoals regioarrangementen. Op basis van adviezen van het VNG curatorium onderzoeken we of we modellen kunnen ontwikkelen voor het inrichten van regionale samenwerking. Deze kunnen voor gemeenten dienen als referentie bij de nieuwe inrichting van regionale samenwerking of bij de bijstelling daarvan na evaluatie.

Bevordering juridische expertise kwaliteit lokaal bestuur Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen in 2022

Bij het verbeteren en vernieuwen van het verkiezingsproces op basis van de Verkiezingsagenda 2030 wordt de expertise van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) benut.

38

4.3 De veilige gemeente Aanpak ondermijning Beleidsinzet

> In 2022 zorgen we ervoor dat vanuit het Rijk de financiering en wetgeving wordt verbeterd om de lokale aanpak van ondermijning te verstevigen. De VNG heeft positie gekozen en levert bijdragen in het netwerk. Daarnaast versterken we de informatiepositie en gegevensuitwisseling binnen en tussen gemeenten, actualiseren we de toolkits voor het netwerk weerbaar bestuur, en brengen we de verbinding tot stand tussen de wijkaanpak op ondermijning en de zorg.

Toezicht en handhaving Beleidsinzet

> In 2022 stellen we gemeenten in staat om hun toezichthoudende taak in de openbare ruimte uit te voeren op basis van de agenda op toezicht en handhaving. Ook het beheer en onderhoud van de uniformen voor buitengewone opsporingsambtenaren (BOA’s) krijgt definitief een passende plek.

Zorg en veiligheid Beleidsinzet

> In 2022 ronden we het programma Samen tegen Mensenhandel af waardoor het netwerk mensenhandel is versterkt. Voorts wordt er een advies uitgebracht over de uitvoering van nazorg aan ex-gedetineerden en voeren we aanpassingen door ter versterking van de aanpak van personen met verward gedrag. Tot slot zullen we bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de Zorg- en Veiligheidshuizen.

39

4 – Democratisch besturen

Disruptie Beleidsinzet

> In 2022 vergroten we de organisatiekracht van het adviesteam bij de lokale aanpak van polarisatie en maatschappelijke onrust. Ook bieden we gemeenten een uitgewerkt leer- en ondersteuningsaanbod.

Digitale veiligheid Beleidsinzet

> In 2022 werken we de Agenda Digitale Veiligheid verder uit op het gebied van digitale criminaliteit ten aanzien van het handelingsperspectief op bevoegdheden, verantwoordelijkheden en rollen. Als netwerkregisseur in het OOV-domein stimuleren we bij de veiligheidspartners dat digitale veiligheid onderdeel wordt van het reguliere werk.

Aanpak ondermijning Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de lokale aanpak van ondermijning te verstevigen, wordt de informatiepositie van gemeenten verbeterd door bij te dragen aan de landelijke ontwikkeling van de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK). Dit systeem registreert onregelmatigheden die zouden kunnen wijzen op ondermijning en criminaliteit.

Toezicht en handhaving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de toezichthoudende taak van gemeenten in de openbare ruimte te verbeteren, stimuleren we de professionalisering van buitengewoon opsporingsambtenaars (BOA’s). Bijvoorbeeld door gezamenlijk het onderhoud en de aanpassing van een herkenbaar en veilig BOA-uniform te realiseren.

Zorg en veiligheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 dragen we bij aan de verdere ontwikkeling van de zorg- en veiligheidshuizen voor kwetsbare inwoners.

Beleidsvorming in netwerken Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 organiseren we een netwerkdiner met topbestuurders en met stakeholders, zoals ministers en directeuren van veiligheidsorganisaties, om de gemeentelijke belangen op het gebied van openbare orde en veiligheid onder de aandacht te brengen.

40

5 Informatie samenleving 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Gemeentelijke informatievoorziening (Digitale transitie) Digitale overheid Digitale veiligheid Verantwoord datagestuurd werken Ethiek, digitale grondrechten en innovatie

41

Nathan Ducastel

directeur Informatiesamenleving en VNG Realisatie

I

k verwacht dat het nieuwe kabinet op nationaal en internationaal niveau de digitalisering zal omarmen als een van de grote transities. Dit zal doorklinken tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in 2022, en bij de collegevorming die daarop volgt. Wat betekent digitalisering op lokaal niveau? Hoe maken we onze samenleving tot op het niveau van de individuele burger digitaal bewust en weerbaar? Willen we dat onze lokale gemeenschappen bijvoorbeeld WhatsApp inzetten bij buurtpreventie, of moeten we op zoek gaan naar open en lokale varianten? Dat zijn de wezenlijke gesprekken die we met elkaar dienen te voeren. Het is onze taak als overheid om deze gesprekken te stimuleren, en om de benodigde kennis en expertise daarvoor aan te trekken. Ik zie veel kansen op het gebied van datagestuurd werken, bijvoorbeeld wat betreft corona, de Omgevingswet en de woningopgave. Maar gemeenten moeten die kansen wel verzilveren. Het wordt tijd dat we pilots en experimenten omzetten naar lijnactiviteiten. Dat is best ingewikkeld, en niet geheel zonder risico. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van wifi-tracking. Gemeenten moeten de vraag beantwoorden waar ze de grens willen trekken tussen datagestuurde inzichten en de grondrechten vanuit een juridisch perspectief.

Wat betekent dat voor de regels die we stellen, en voor de lokale invulling die we daaraan geven? Denk bijvoorbeeld aan de gegevensuitwisseling over de kinderopvangtoeslag. Gegevens die je aan de ene kant gebruikt, mag je niet zomaar ergens anders voor gebruiken – terwijl dat wel in de rede zou kunnen liggen. Hoe kunnen

42

we daar een werkend geheel van maken? Daarover moeten we met elkaar en met onze ketenpartners in gesprek gaan. Er zijn binnen de informatiesamenleving ook bedreigingen, waardoor de aandacht voor informatieveiligheid de komende jaren verder zal toenemen. De collectieve ondersteuning van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) ontslaat gemeenten niet van het zelf moeten regelen en nadenken. Mondiale ontwikkelingen gaan snel, en het aantal incidenten – zoals het hacken van de gemeente Hof van Twente – neemt toe. We moeten ervoor zorgen dat we, zowel collectief als individueel, voldoende geëquipeerd zijn. Cybercrime maakt een enorme ontwikkeling door, zodat de digitale manifestatie van het maatschappelijk verkeer niet alleen informatieveiligheid vereist, maar ook aandacht voor cyberweerbaarheid. Gemeenten moeten de basis op orde brengen en houden, en hulpmiddelen gebruiken om alert te zijn, want we willen met elkaar sterk staan ten opzichte van deze ontwrichtende krachten. Om te kunnen presteren zijn er investeringen nodig in de ICT-kennis aangaande een informatielandschap conform Common Ground. Gemeenten willen niet alleen nú robuust zijn, maar ook nog over tien jaar. De marktafhankelijkheden van legacy-systemen nemen nog steeds toe, dus moeten we onze bedrijfsvoering zo inrichten dat we weten waar we het over hebben opdat we ook in toekomst ‘digitaal fit’ zijn.

Hiervoor is de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering een belangrijk vehikel voor gemeenten.

5.1 Digitale transitie De digitalisering van de samenleving leidt tot de opgave om op een maatschappelijk verantwoorde manier richting te geven aan technologische innovatie en de manier waarop we technologieën willen en kunnen inzetten. Om aan deze opgaven te kunnen bijdragen, hebben gemeenten een moderne en flexibele informatievoorziening nodig. Common Ground is een informatiekundige visie op basis waarvan we gegevens binnen gemeenten eenvoudiger, sneller en slimmer gaan inrichten. Common Ground is dus geen doel op zich, maar ondersteunt de maatschappelijke opgaven en wordt toegepast bij de realisatie van informatiekundige projecten en programma’s vanuit de GGU en subsidies. Gemeenten passen deze nieuwe informatiekundige visie toe door een informatie-architectuur te implementeren op basis van de principes en een bijbehorende set van uitwisselingsstandaarden. Daarnaast versterken ze het opdrachtgeverschap richting marktpartijen om het aanbod beter te laten aansluiten op hun behoeften. We bevorderen het toepassen van deze principes in de uitwisseling van gegevens tussen overheden en hun uitvoeringsorganisaties via de afspraken zoals die gemaakt worden binnen de Public Ground en de Gemeenschappelijke Overheidsarchitectuur (GO).

We bevorderen de digitale transitie door middel van generieke implementatieondersteuning en de toepassing van bouwstenen in de gemeentelijke uitvoeringspraktijk.

43

5 – Informatie samenleving

Beleidsinzet Veel nieuwe kaders komen de komende jaren vanuit Europa en vanuit de landelijke overheid. Dat vraagt om vertaling van overheidsbrede afspraken naar de gemeentelijke uitvoering. > In 2022 zetten we de eerste stappen gericht op coördinatie en regievoering op planvorming en implementatie van Europese wetgeving bij gemeenten. Daarnaast adviseren we bestuur en uitvoering bij standaardisatieprocessen. Op bestuurlijk niveau zorgen we voor afstemming van stappen naar gezamenlijke beleidsvoering en afstemming met betrokken marktpartijen. Bij de ingebruikname van nieuwe producten, zoals API’s, voeren we regie op het samenspel tussen ingebruikname, betrokkenheid stakeholders en invulling randvoorwaarden. We realiseren ook samenwerking bij toepassingen van nieuwe (OS-)software door beleidsprincipes te formuleren en de gedefinieerde randvoorwaarden te bewaken in het uitvoeringsproces. > In 2022 zetten we in op de versnelling van Common Ground door beleidsmatige ontwikkelingen te toetsen op de relatie met deze informatiekundige visie, door bij te dragen aan (start) notities om de toepassing van Common Ground-principes mogelijk te maken bij bestaande en nieuwe ontwikkelingen en bij wet- en regelgeving. Tot slot toetsen we huidige en nieuwe initiatieven aan de basisgedachten van Public Ground.

Dat is een samenwerkingsverband van gemeenten met uitvoeringsorganisaties uit de Manifestgroep gericht op het creëren van een eenduidig en gestandaardiseerd afsprakenstelsel omtrent datadeling binnen de overheid.

Kaders en Standaarden Gezamenlijk uitvoering | Structurele diensten

Gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT GIBIT (Gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT) is een verzameling hulpmiddelen waarmee de inkoop van ICT-diensten en -producten wordt gestandaardiseerd. De GIBIT-toolbox bevat onder meer voorwaarden, toelichtingen, kwaliteitsnormen, een overeenkomstengenerator, een stappenplan aansprakelijkheid, en een checklist schadebepaling. Deze hulpmiddelen ondersteunen het professionaliseren van de gezamenlijke inkoop van ICT-diensten en producten, waardoor gemeenten een betere prijs-kwaliteit-verhouding krijgen. In 2022 wordt de GIBIT beheerd, doorontwikkeld en uitgebreid met nieuwe inzichten over een informatiekundig landschap. Gemeentelijke model-architectuur De Gemeentelijke model-architectuur (GEMMA) is de landelijke referentiearchitectuur voor gemeenten. GEMMA helpt gemeenten en leveranciers om de gemeentelijke informatievoorziening te standaardiseren, geeft antwoord op de belangrijkste architectuurvraagstukken, en is een middel om qua informatievoorziening overzicht te creëren , opdat bestuur en management alle ontwikkelingen in samenhang kunnen aansturen. GEMMA wordt continu geactualiseerd op basis van nieuwe ontwikkelingen ten aanzien van het gegevenslandschap, en ondersteunt de transitie richting de informatiekundige visie Common Ground.

Door onder architectuur te ontwikkelen, te bouwen, aan te schaffen en te implementeren, zorgen we ervoor dat de oplossingen goed op elkaar aansluiten. GEMMA maakt de samenwerking mogelijk tussen gemeenten onderling en met ketenpartners gericht op aansluitingen op landelijke voorzieningen. > In 2022 worden verschillende instrumenten ontwikkeld – zoals architectuurmodellen, domeinarchitectuurmodellen (sociaal, ruimtelijk, veiligheid), informatiemodellen, berichtenstandaarden en koppelvlakstandaarden. Ook wordt de GEMMA-softwarecatalogus doorontwikkeld tot een Softwarecatalogus (SWC 2.0) die antwoord geeft op ICT-vervangings- of investeringsvraagstukken van gemeenten. We bewaken hierbij de samenhang met de ervaringen die we gaan opdoen met de componentencatalogus waarin herbruikbare Common Ground-bouwstenen zichtbaar worden gemaakt. Op basis hiervan kunnen gemeenten de GEMMA-architectuur beter begrijpen en vertalen naar het eigen informatielandschap en naar de leveranciers.

44

5 – Informatie samenleving

API-standaarden API’s zijn eenvoudig te implementeren, en beheren koppelingen die zorgen voor een betere gegevensuitwisseling tussen systemen. Ze vormen bij gemeenten de basis voor de realisatie van de informatiekundige visie Common Ground. De huidige familie van standaarden (Standaard Uitwisselingformaat StUF) wordt vervangen door moderne API-standaarden. > In 2022 zetten we in op het creëren, faciliteren, ondersteunen, begeleiden, promoten en borgen van zowel de ontwikkeling als het gebruik van API-standaarden op het gebied van gemeentelijke gegevensuitwisseling. Om de creatie van API-standaarden te stimuleren wordt er in 2022 een governance opgetuigd. Daarin zal de API-Adviesraad de besluitvorming voorbereiden en ontwikkelaars voeden, enthousiasmeren en inhoudelijk betrekken. Ook wordt er invulling gegeven aan de gemeentelijke vertegenwoordiging bij elders beheerde API-standaarden, en wordt er bijgedragen aan de landelijke API-strategie. Op deze manier worden het gemeentelijk eigenaarschap en de regie over de ontwikkelagenda vergroot, en versnellen we de implementatie en adoptie van deze standaarden. Dat levert dan in 2022 een piekbelasting op bij beheerwerkzaamheden omdat de nieuwe standaarden aanvankelijk meer beheer vergen, terwijl de oude standaarden nog niet kunnen worden opgeruimd.

Aangezien gemeenten gebruikmaken van zowel oude StUF-koppelvlakken als nieuwe API-standaarden, is het van belang om de overgang te faciliteren van oude naar nieuwe standaarden. Om de oude StUF-standaarden te kunnen uitfaseren, gaan we in 2022 een GAP-analyse uitvoeren die de overgang inzichtelijk maakt naar de nieuwe API-standaarden voor gemeenten en leveranciers. Daarbij wordt het API-testplatform doorontwikkeld tot een landelijke voorziening, en bieden we handreikingen en implementatie-ondersteuning aan – zoals een doe-het-zelf-pakket waarmee gemeenten daadwerkelijk aan de slag kunnen. Hierdoor zijn gemeenten in staat om tot een betere dienstverlening te komen, en om kosten te besparen door een efficiënter en effectiever ICT-beheer.

Gesprek Markt en Overheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 organiseert het College van Dienstverleningszaken een centrale regiefunctie om gemeenten te verenigen en de regie op marktpartijen te versterken. Vanuit deze regiefunctie wordt er, binnen het domein burgerzaken, periodiek domeinoverleg gevoerd met gebruikersorganisaties, koepelorganisaties, ketenpartners, de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid, de Taskforce Samen Organiseren, CIO’s en marktpartijen. Doel is om een gezamenlijke sourcingstrategie op te stellen waarin er behoeften, eisen, voorwaarden, architectuur en plateaus, inkoopstrategie en financieringsvraagstukken worden uitgewerkt. Op basis daarvan kunnen gemeenten eenvoudiger een Common Ground-proof burgerzakensysteem aanschaffen. Daarnaast richten we een centraal aanspreekpunt in wat betreft overheids- en marktpartijen voor consultatie van kaders, beleid, afspraken en standaarden. Ook organiseren we voor gemeenten regio- en groepsbijeenkomsten over Common Ground, waarin wordt uitgelegd hoe gemeenten een lokale transitiestrategie kunnen opstellen om bij Common Ground aan te sluiten. Bevorderen van architectuurprincipes We verankeren de informatiekundige visie Common Ground en bijbehorende principes binnen alle VNG-programma’s.

Daarmee dragen we een eenduidige architectuur uit, en nemen we meer regie over de relevante architectuurkeuzes richting VNG-leden en onze partners in de digitale overheid en het bedrijfsleven. Hierdoor gaan gemeenten meer samenhang en richting ervaren in de informatiekundige ontwikkelingen die worden ontplooid vanuit de gezamenlijke

45

5 – Informatie samenleving

gemeentelijke uitvoering. Bijvoorbeeld doordat bouwstenen, standaarden en uitgangspunten herbruikbaar worden en de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) beter aansluit bij de gemeentelijke bedrijfsvoering.

Generieke bouwstenen voor Common Ground Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 werken we het bouwblokkenmodel voor de toekomstige informatievoorziening uit in een meerjaren-sourcing-agenda. Daarbij maken we onderscheid tussen een centraal en een lokaal inkooptraject, zodat gemeenten weten welke diensten er via de GGU worden verworven. Met dit inzicht kunnen gemeenten en marktpartijen hun eigen investeringsagenda opstellen, en zo bepalen wanneer ze op collectieve initiatieven gaan anticiperen. > In 2022 passen we Common Ground toe in het WISI-domein, om de dienstverlening te verbeteren op basis van een volwassen informatievoorziening. Dit levert bijvoorbeeld voordelen op bij de uitwerking van VUM en UMW, omdat gemeenten met diverse volwassenheidsniveaus qua informatievoorziening hierop kunnen aansluiten. De praktijktoepassing in één domein zal naar verwachting ook leiden tot adoptie van Common Ground in andere domeinen. Daarom voeren we ook praktijktoetsen en ketentesten uit in samenwerking met softwareleveranciers en mede-overheden en hun uitvoeringsorganisaties om nieuwe standaarden zoals API’s toe te passen (bijvoorbeeld Haal Centraal) Op basis daarvan zal dan blijken of er bij implementatie voldoende functionaliteit, procesverantwoording en performance kan worden behouden binnen de bedrijfskritische processen.

Tot slot ondersteunen we gemeenten bij het realiseren van projecten en programma’s, op het gebied van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), de Wet inburgering, digitale toegankelijkheid, de samenwerking rondom API-standaarden en bij het inrichten van leveranciersmanagement op het gebied van de Wet verplichte ggz (Wvggz). Open source We beantwoorden vragen van gemeenten over (her)gebruik van softwarediensten en over nieuwe initiatieven waarbij meerdere gemeenten betrokken zijn. Daarbij leveren we expertise over de technische en organisatorische toepassingsmogelijkheden van Common Ground. Met deze vraagbaak stimuleren we gemeenten om gebruik te maken van en bij te dragen aan de Common Ground Community. > In 2022 realiseren we samen met ICTU een generieke ‘landingsplek’ waar gemeenten opensourcesoftware kunnen ontwikkelen, en beheer en onderhoud kunnen afnemen binnen een cloudinfrastructuur van overheid en marktpartijen. Deze generieke landingsplek maakt een kwalitatief beter beheer mogelijk, en ondersteunt de opschaling van de ontwikkelde oplossingen, zoals het huishoudboekje, de registratie vakantieverhuur en de signalen (meldingen openbare ruimte). Ook nieuwe opensource-initiatieven krijgen hierin een plek. > In 2022 onderzoeken we hoe de samen met de markt ontwikkelde Common Groundcomponenten aan de gemeenten beschikbaar kunnen worden gesteld.

Dit betreft softwarediensten die een capaciteit en expertise vergen die niet iedere gemeente in huis heeft. Om over te gaan tot bredere implementatie en opschaling, voeren we een opschalingsanalyse uit voor Open Zaak en klantenportaal Mijn Omgeving. Hieruit zal blijken welke randvoorwaarden er moeten worden ingevuld om deze softwarediensten aan andere gemeenten beschikbaar te kunnen stellen. Ook ontwikkelen we een taxatieverslag nieuwe stijl dat bijdraagt aan het verminderen van WOZ-bezwaarschriften waardoor gemeenten een kostenreductie kunnen realiseren. > In 2022 bieden we een moderne infrastructuur (Haven) voor gemeenten aan, die de herbruikbaarheid van Common Ground-applicaties volledig faciliteert. Hiermee wordt er laagdrempelig

46

5 – Informatie samenleving

hergebruik van applicaties mogelijk, wat de adoptie van Common Ground zal bevorderen, aangezien dit marktpartijen zal stimuleren om op basis van de Common Ground-principes software aan te bieden. > In 2022 beproeven we op landelijk niveau het integratiemechanisme NLX, waarmee het werken met moderne standaarden en afspraken over data-uitwisseling binnen een overheidsbreed API-landschap in de praktijk kan worden getoetst. Door de werking hiervan te valideren en in standaarden vast te leggen, zal het duidelijk worden of en hoe deze functionaliteit gaat werken en met welke partijen dit verder kan worden vormgegeven en bestendigd. Aangezien het ‘data bij de bron’-principe een belangrijke pijler van Common Ground is, komt hiermee de realisatie van deze informatiekundige visie een stap dichterbij. Daarnaast werken we samen met gemeenten verder aan een platform, waarin alle herbruikbare Common Ground-bouwstenen worden opgenomen en waarin de criteria vermeld staan waaraan deze applicaties moeten voldoen. De informatie zal worden aangevuld en aangepast op basis van ervaringen van gemeenten en leveranciers.

47

5.2 Digitale overheid De overheid kan niet zonder digitalisering. Om het voor verschillende overheden mogelijk te maken om primaire processen doelmatig in te richten en te blijven ontwikkelen, is een overheidsbrede basisinfrastructuur of GDI (Generieke Digitale Infrastructuur) nodig. Deze basisinfrastructuur bestaat uit afspraken, standaarden en voorzieningen die gezamenlijk gebruikt worden door overheden en publieke organisaties, en in een aantal gevallen ook door private partijen. De ontwikkeling van de basisinfrastructuur heeft ook een Europese component door wetgeving, nieuwe standaarden en financieringskansen die voortvloeien uit Europese kaders.

Basisregistraties en geo-informatie Beleidsinzet

> In 2022 brengen we bij de verantwoordelijke ministeries de gemeentelijke eisen en wensen op de interbestuurlijke tafels met als doel om een passend productenportfolio te realiseren die gemeenten in staat stelt effectief en efficiënt gebruik te maken van basisregistraties (waaronder de behoeften vanuit het traject Haal Centraal). Daarbij wordt ook ingezet op voor gemeenten efficiënte processen van bijhouding en kostenefficiënte voorzieningen die dit ondersteunen. > In 2022 realiseren we binnen de financiële en inhoudelijke randvoorwaarden van gemeenten de infrastructuur voor nationale geo-informatie. Ook stellen we een toekomstbeeld op voor het stelsel van basisregistraties dat past binnen de gemeentelijke standpunten zoals opgetekend in de positionpaper Het stelsel van basisregistraties. > In 2022 werken we afspraken uit over specifieke rollen en verantwoordelijkheden en de inrichting van een bijpassende (strategische, tactische en operationele) governance en financiering voor een samenhangende objectenregistratie. Ook stellen we een strategie op voor de transitie van enkele bestaande geo-basisregistraties naar de samenhangende objectenregistratie (SOR) en de invulling van de bijdrage van gemeenten daarin.

48

5 – Informatie samenleving

Toegang en interactie Beleidsinzet

> In 2022 bieden we inzicht in de overheidsbrede ontwikkelingen op het gebied van toegang en interactie zodat gemeenten weloverwogen (investerings)beslissingen kunnen nemen. Daarmee krijgen gemeenten inzicht in onderlinge relaties en afhankelijkheden tussen ontwikkelingen en (in ontwikkeling zijnde) voorzieningen. Dit versterkt het gemeentelijk opdrachtgeverschap richting leveranciers en maakt inzichtelijk wat ze intern moeten organiseren. > In 2022 informeren we gemeenten continu op het gebied van de gevolgen en werkzaamheden met betrekking tot de inwerkingtreding van de Wet digitale overheid. We ondersteunen de uitbouw en doorontwikkeling van digitale dienstverlening op basis van het beschikbaar komen van de hogere betrouwbaarheidsniveaus waarmee er nieuwe mogelijkheden op het gebied van digitale dienstverlening ontstaan. > In 2022 worden de uitgangspunten van Common Ground verankerd in de Gemeenschappelijke Overheidsarchitectuur (GO) en afgestemd met diverse partners in de digitale overheid (Public Ground). We toetsen architectuurproducten rond GDI-bouwstenen aan de gemeentelijke uitgangspunten en Common Ground. Daarnaast maken we met het programma Digitalisering en Europa inzichtelijk wat de effecten zullen zijn van de Europese Digital Decade (in standaarden en wetten) op de Digitale Overheid.

Forum Standaardisatie Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We vergroten de invloed van de gemeentelijke uitvoering op beveiligings- en uitwisselstandaarden, zoals die bij het Forum Standaardisatie worden behandeld. Dat doen we bijvoorbeeld door de toetsing van standaarden ook binnen gemeentelijke expertisegebieden te organiseren. Daarnaast worden er gemeentelijke standaarden en criteria aan het Forum voorgelegd, zodat deze ook landelijk kunnen worden vastgesteld. Denk aan standaarden die bijdragen aan de verbetering van de interoperabiliteit en informatieveiligheid van gemeentelijke informatievoorziening.

Aansluitmogelijkheden van identificatie- en authenticatiemiddelen Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We behartigen de gemeentelijke belangen bij de projecten die het Ministerie van BZK uitvoert op het gebied van identificatie en authenticatie en bewaken de uitvoerbaarheid, inzet en kosten van initiatieven en operationele oplossingen vanuit gemeentelijk perspectief. > In 2022 creëren we inzicht in de aansluitmogelijkheden van identificatie- en authenticatiemiddelen met handreikingen, voorbeeldprojectplannen en aansluitplannen, zodat gemeenten weloverwogen (investerings)beslissingen kunnen nemen. Daarnaast zullen we een architectuurschets uitwerken voor het stelsel Toegang tot een ICT-inrichting, die zal voldoen aan de beleidsmatige kaders en principes van Common Ground.

Vertegenwoordiging, machtigingen en interactiediensten Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We behartigen de belangen van gemeenten bij de doorontwikkeling van vertegenwoordiging, machtigingen en interactiediensten.

49

5 – Informatie samenleving

> In 2022 creëren we inzicht in en overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van vertegenwoordiging in de vorm van handreikingen en bijeenkomsten. Met voorbeeldprojectplannen en aansluitplannen zullen we de implementatie van machtigingsvoorzieningen ondersteunen. Daarbij maken we ook gebruik van praktijkervaringen die via pilots zijn opgedaan. > In 2022 zullen we inzicht en overzicht scheppen wat betreft de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van interactiediensten, zoals MijnOverheid, het Federatief Berichtenstelsel (FBS), en het Berichtenmagazijn voor Burgers en Ondernemers (BBO). Met passende hulpmiddelen, impactbeoordelingen, aansluitplannen en communicatiemiddelen zullen we gemeenten ondersteunen om eind 2022 de migratie van MijnOverheid naar FBS succesvol te kunnen doorvoeren. Daarnaast beoordelen we het vervolg op de berichtenbox voor bedrijven, het Light Portaal voor Ondernemers en de Single Digital Gateway. Ook dragen we bij aan de verdere ontwikkeling en implementatie van het FBS, en bieden we handreikingen en voorbeeldprojectplannen op basis waarvan gemeenten een weloverwogen keuze kunnen maken voor het BBO of een eigen berichtenmagazijn.

Gemeentelijk Geo-Beraad Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ondersteunen met het Gemeentelijk Geo-Beraad (GGB), een netwerk van ruim 1.500 geoprofessionals die informatie over relevante gemeentelijke ontwikkelingen en ervaringen delen waardoor de zelfredzaamheid toeneemt op basis van samenwerking. > In 2022 ondersteunen we dit netwerk door het secretariaat te voeren, coördinatorenoverleg te faciliteren, een kennisbank te beheren en bijeenkomsten te organiseren.

Samenhangende objectenregistratie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

We ontwikkelen een aantal bestaande geo-basisregistraties (zoals BAG, BGT, BRT en delen van de WOZ) door tot een samenhangende objectenregistratie (SOR) waardoor betere kwaliteit en gebruiksmogelijkheden, efficiëntere bijhoudingsprocessen en een flexibele informatievoorziening op basis van Common Ground ontstaan. > In 2022 coördineren we de uitwerking van inhoud, architectuur, organisatie en werkprocessen, zodat gemeenten zowel gericht worden betrokken als worden ontlast. We zullen daarbij streven naar een kostenefficiënte, beheerbare en bruikbare inhoud van de SOR door een verdere detailuitwerking van het inhoudelijke conceptuele model, en een uitgewerkte ICTinrichting die voldoet aan de vastgestelde beleidsmatige kaders en de principes van Common Ground. Dit zal een bruikbare en goed inpasbare procesinrichting opleveren rondom de SOR, die voor gemeenten uitvoerbaar is.

Kwaliteit basisregistraties Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

We verbeteren de kwaliteit van specifieke gegevens in de basisregistraties waarvoor gemeenten verantwoordelijk zijn, zoals de BAG en de BGT. Dat doen we op basis van interbestuurlijke afspraken en gemeentelijke gebruikerswensen. > In 2022 gaan we modelwerkprocessen gebruiken die het structureel monitoren en borgen van de kwaliteit van de registraties ondersteunen. Dit levert gemeenten als bronhouder een hogere gegevenskwaliteit op waardoor er meer gebruiksmogelijkheden ontstaan en minder uitval komt. Door structurele kwaliteitsborging te verbeteren zijn er minder ad-hoc-acties gericht op kwaliteitsverbetering nodig en nemen juridische procedures af.

50

5 – Informatie samenleving

Wetgeving informatiebeleid en digitale overheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

We organiseren bijeenkomsten en bieden juridische adviezen over de toepassing van wetten op het gebied van informatiebeleid en digitale overheid. > In 2022 voeren we een uitvoeringstoets uit op de Wet digitale overheid om de impact hiervan op de gemeentelijke uitvoeringspraktijk in beeld te kunnen brengen. Op basis daarvan komen er onwerkbare voorstellen aan het licht en kan een verzoek om financiële compensatie voor gemeentelijke taken worden onderbouwd.

Digitalisering en Europa Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Naast de landelijke ontwikkelingen moeten gemeenten ook rekening houden met de nieuwe Europese ontwikkelingen, zoals beleidskaders, wetgeving, nieuwe standaarden en financieringskansen op het gebied van digitale veiligheid. > In 2022 geven we op basis van de meerjarige programma-aanpak Digitalisering en Europa invulling aan de kaders waar de Nederlandse gemeenten in de volgende jaren aan dienen te voldoen en/of op moeten anticiperen. We gaan de Europese wetten interpreteren en vertalen naar de praktijk van Nederlandse gemeenten. Het betreft hier wetten die voortkomen uit de Digital Decade, zoals de eIDAS 2.0, AI, Digital Services Act, Digital Market Act, Cybersecurity en de Data Governance Act. Op basis hiervan zullen gemeenten tijdig op deze ontwikkelingen kunnen anticiperen en oplossingen implementeren, waardoor de realisatie van de Digitale Veiligheidsagenda zal worden versneld.

51

5.3 Digitale veiligheid Gemeentelijke bestuurders zijn niet alleen verantwoordelijk voor de veiligheid en continuïteit van de gemeentelijke processen en de ketenprocessen die de gemeente uitvoert, maar ook voor de eventuele maatschappelijke ontwrichtende consequenties van de digitale onveiligheid. Ze zijn samen met (sociale) partners betrokken bij diverse maatschappelijk relevante processen, waarvan de uitval kan leiden tot maatschappelijke ontwrichting. Gemeenten hebben er belang bij dat deze processen ongestoord voortgang vinden, maar ze zijn niet voor alle aspecten verantwoordelijk. Dan is het relevant dat de gemeente weet hoe ze samen met de organisatie of het bedrijf, en soms samen met andere gemeenten en/of de veiligheidsregio, kan handelen om een cyberincident en/of -crisis beheersbaar te maken en af te wikkelen. Continue digitale weerbaarheid vergt nog wel het een en ander van bestuur, ambtelijke organisatie, IT-voorzieningen, samenwerking tussen gemeentelijke partners, en de diverse bestaande digitale en reguliere veiligheidsstructuren. Omdat digitalisering en criminaliteit grensoverschrijdend zijn en omdat de verantwoordelijkheidsverdeling hierbij complex is, is het van belang dat gemeenten hun inzicht vergroten en de sturing hierop goed organiseren.

Informatiebeveiligingsdienst Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ondersteunen gemeenten bij het op orde krijgen en houden van het eigen huis. De noodzaak hiervoor blijkt uit het dreigingsbeeld IBD 2021, het recent verschenen Cybersecuritybeeld Nederland 2021, en uit de ransomware-aanvallen zoals die op de gemeente Hof van Twente. Op basis van het IBD-programma verhogen we de digitale weerbaarheid van gemeenten, en geven we invulling aan de resolutie digitale veiligheid (februari 2021).

52

5 – Informatie samenleving

> In 2022 sluit de IBD-CERT in het geval van incidenten digitaal aan bij gemeentelijke crisismanagementteams, en wordt uitbreiding van deze dienstverlening onderzocht wat betreft de aanwezigheid op de locatie van de gemeente. Daarnaast vergroten we het oplossingsvermogen van gemeenten, bijvoorbeeld door het Gemeentelijk Response Netwerk (GRN) te versterken en door kennis te delen met andere sectorale CERT’s. We laten de IBD-dienstverlening meegroeien met de toenemende vraag naar ondersteuning bij preventie, detectie, incidentcoördinatie en woordvoering. Dat geldt vooral voor de eerste uren van een groot digitaal incident bij een gemeente, waarbij de IBD gemeenten ondersteunt op basis van ‘triage-systematiek’ en leveranciersmanagement. Ook worden er een aantal randvoorwaarden voor digitale weerbaarheid ingevuld, zoals de uitrol van GGI-Veilig en de gemeentelijke inrichting van de Governance-, Risk- en Compliancysystematiek. Daarnaast werken we aan innovatieve oplossingen zoals netwerkinventarisatie, en versterken we het risicobeeld en het inzicht in de privacy- en security-risico’s (IRPA) van gemeenten, waardoor er betere preventie mogelijk wordt. Ten slotte ondersteunen we kennisopbouw en uitwisseling voor FG’s vanuit een in te richten kenniscentrum privacy.

ENSIA Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

ENSIA is opgezet als een verantwoordingsmethodiek om de diverse soorten verantwoording rond digitale veiligheid en datakwaliteit in één verwerkingsgang te ondersteunen. Dit levert verantwoordingsinformatie op over onder meer DigiD, Wet SUWI, BRP/PUN, de geo-basisregistraties, de Waarderingskamer, Waar staat je gemeente en VDW1-basismaatregelen. > In 2022 gaan we de verantwoordingssystematiek ENSIA actualiseren en inhoudelijk verbreden. Bijvoorbeeld naar de WOZ toe, en mogelijk naar andere wettelijke kaders buiten de digitale veiligheid. Als gevolg hiervan wordt de positionering van ENSIA opnieuw beoordeeld.

Digitale weerbaarheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 ondersteunen we gemeenten bij het inrichten van bestuurlijke verantwoordelijkheden, en bieden we een systematiek aan om beter grip te krijgen op een mogelijke digitale ontwrichting. Daarnaast ontwerpen we een actueel oefenprogramma voor het gemeentelijke digitale domein ter ondersteuning van de crisisbeheersing in afstemming met de veiligheidsregio’s. Omdat digitale veiligheid de verantwoordelijkheid van de gemeentelijke CISO regelmatig overstijgt, is dit een bestuurlijk onderwerp waarover bestuur, management en medewerkers een periodieke gesprekscyclus moeten inrichten. De uitwisseling van best practices wordt door bestuurders als waardevol ervaren en uit eerdere ervaringen blijkt dat inzet van een bestuurlijke visitatiecommissie goed werkt om deze gesprekscyclus een impuls te geven. > In 2022 brengen we de tien belangrijkste maatschappelijk relevante processen in kaart, waarbij de gemeenten wel belang hebben, maar ze niet verantwoordelijk zijn voor de uitvoering ervan. We geven daarbij een aanpak om het lokaal betrokken netwerk bij deze processen in het geval van cybercrises of -incidenten in kaart te brengen, en bieden handvatten voor de adequate invulling van de gemeentelijke rollen tijdens een crisis. Daarbij maken we onderscheid tussen bestuur, CISO, FG, ketenpartners en de veiligheidsregio.

> In 2022 voeren we de regie op het beleidsonderzoek, en communiceren we met de verschillende relevante gemeentefunctionarissen over de mogelijke toepassingen van de uitkomsten. Met het ondersteuningsprogramma Digitale Veiligheid creëren we voor gemeenten

53

5 – Informatie samenleving

overzicht van de verschillende initiatieven, pilots en overlegtafels bij de diverse beleidsdepartementen, die ieder vanuit hun eigen perspectief werken aan digitale veiligheid. Daarmee versterken we de communicatie over de thematische samenhang van de brede Agenda Digitale Veiligheid.

Online aangejaagde ordeverstoringen Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Een nieuwe ontwikkeling is de aandacht voor online aangejaagde ordeverstoringen, waarbij er via de sociale media oproepen worden gedaan, en mensen zich snel kunnen organiseren om de openbare orde te verstoren. Voor gemeenten is het relevant om te weten of na een oproep de openbare orde daadwerkelijk in het geding komt, en welk handelingsperspectief er beschikbaar is om hierbij in te grijpen. > In 2022 ontwikkelen we een handreiking online monitoring openbare orde en veiligheid, richten we een meldpunt ‘online content verwijderen’ in, en organiseren we webinars en/ of bijeenkomsten om de gemeentelijke kennisuitwisseling en toepassing te bevorderen. We werken hiervoor samen met het Ministerie van J&V, het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV), en het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV).

Cybercriminaliteit Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Verschillende vormen van criminaliteit vinden vooral online plaats, zoals bankfraude of kindermisbruik. In de bestrijding van deze digitale criminaliteit ondersteunen gemeenten de inwoners en bedrijven. Het is van belang om de verantwoordelijkheden en rolverdeling tussen gemeente, politie en Openbaar Ministerie helder vast te stellen. > In 2022 maken we handreikingen over de rollen en verantwoordelijkheden, en gaan we ondersteuning bieden aan gemeenten zodat zij de digitale weerbaarheid van inwoners kunnen versterken en digitale criminaliteit effectief kunnen bestrijden.

54

5.4 Verantwoord datagestuurd werken Gemeenten hebben behoefte aan bruikbare informatie om maatschappelijke vraagstukken in kaart te brengen en op te oplossen. Een datagestuurde aanpak kan hierbij helpen, als deze mensgericht, inclusief, transparant, flexibel, snel en veilig is. Op het platform Waarstaatjegemeente.nl kunnen gemeenten antwoord vinden op actuele maatschappelijke vraagstukken. Om de bruikbaarheid van dit platform op peil te houden, worden er datadeals gesloten met de belangrijke landelijke dataleveranciers, zoals grote uitvoeringsorganisaties en nutsbedrijven. Via een ecosysteem-aanpak wordt er met gemeenten (en netwerkpartners) gewerkt aan data en AI-oplossingen. We maken daarvoor gebruik van het Machine Learning Lab, nemen deel aan de AI-coalitie en ondersteunen het kennisnetwerk Data en Smart Society.

Beleidsinzet Datagestuurd werken zal een steeds prominentere plaats krijgen bij gemeenten. Het is daarom van belang dat gemeenten actief vertegenwoordigd worden in verschillende klankbordgroepen en gerelateerde rollen in interbestuurlijke omgevingen. > In 2022 starten we met de uitvoering van de VNG-datastrategie. Deze bestaat uit drie pijlers: (1) de usecases richten zich op maatschappelijke opgaven; (2) de adviesfunctie ondersteunt gemeenten in vragen omtrent willen-kunnen-mogen; (3) communicatie versterkt de maatschappelijke discussie. > In 2022 bieden we selectielijsten aan die gemeenten kunnen implementeren. Het is daarbij van belang dat aanpassingen in wet- en regelgeving op het gebied van openbaarheid passen binnen de wensen voor een haalbare en uitvoerbare gemeentelijke uitvoeringspraktijk. Ook zetten we in op een haalbare en uitvoerbare nieuwe Archiefwet en regelgeving.

55

5 – Informatie samenleving

Datatoepassingen en datadeals Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Het dataplatform Waarstaatjegemeente bundelt, bewerkt en presenteert data van en over alle Nederlandse gemeenten en over alle belangrijke beleidsterreinen. Daarnaast biedt de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) gemeenten specifiek inzicht in hun prestaties in het sociaal domein ten opzichte van andere gemeenten. Met de Vensters voor Bedrijfsvoering krijgen gemeenten inzicht en verbeteroptie aangeboden voor de bedrijfsvoering op basis van de cijfers van ruim 120 publieke organisaties. Om op een datagestuurde manier maatschappelijke vraagstukken op te lossen, zijn verschillende datatoepassingen voorhanden, die op basis van datadeals geactualiseerd en aangevuld worden met bruikbare informatie. > In 2022 ronden we de aanbesteding af van het dataplatform Waarstaatjegemeente (WSJG). Daarnaast wordt het WSJG-platform doorontwikkeld en geactualiseerd, evenals de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein, de Landelijke Monitor Wonen, de Monitor Doelgerichte Digitalisering en Vensters voor Bedrijfsvoering. Ook beheren en actualiseren we het Wmo-voorspelmodel, de Zorgpaden en de Zorgspiegel zodat gemeenten maatschappelijke vraagstukken over de inclusieve samenleving datagestuurd kunnen onderbouwen.

Daarnaast beheren en actualiseren we de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO), Ondergrond & Wonen en Klimaatadaptatie, zodat gemeenten maatschappelijke vraagstukken over de leefomgeving datagestuurd kunnen onderbouwen. Ook gaan we de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) beheren en actualiseren, zodat gemeenten vraagstukken over ondermijning datagestuurd kunnen onderbouwen.

Datavolwassenheid Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Het kennisnetwerk Data en Smart Society bestaat uit meer dan 2.500 leden en biedt gemeenten de mogelijkheid om kennis over data en de informatiesamenleving te verzamelen, te combineren en onderling te delen. Daardoor kan de datavolwassenheid van gemeenten toenemen. > In 2022 ondersteunen we het kennisnetwerk Data en Smart Society bij het landelijk toepasbaar maken van dataprojecten en bij het uitwerken daarvan binnen het gemeentelijke handelingsperspectief.

Grip op informatie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

De Wet open overheid (Woo) en de gemoderniseerde Archiefwet stellen eisen aan gemeenten op het gebied van openbaarheid, transparantie, datagestuurd werken en digitale dienstverlening aan inwoners en ondernemers. > In 2022 ontwikkelen we werkwijzen voor implementatie van de Woo, kwaliteitssystemen voor informatiebeheer (KIDO light), aansluiting op het Platform Openbare Overheidsinformatie (PLOOI) en handvatten voor het archiveren en vernietigen van tekstberichten. Daarnaast bieden we juridische adviezen bij de toepassing van deze wetten en ondersteunen we gemeentejuristen om de gevolgen en impact van techniek en digitalisering op het lokaal bestuur juridisch beter te borgen. Ook maken we handreikingen voor gemeenten op het gebied van verantwoord datagebruik. Dit doen we vanuit drie invalshoeken: ‘willen’ (ethiek), ‘kunnen’ (techniek) en ‘mogen’ (juridisch).

56

5 – Informatie samenleving

Opendatastandaarden Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Overheidsdata vormen een bron van economische groei en bieden gemeenten mogelijkheden om meer en gerichter resultaten te boeken. Het rendement van data kan worden geoptimaliseerd door deze te delen met elkaar, maatschappelijke partners en andere overheden. > In 2022 gaan we de standaard voor Open Raadsinformatie doorontwikkelen en stimuleren we leveranciers om deze standaard in hun systemen in te bouwen, zodat gemeenten alle documenten van hun gemeenteraad, zoals agenda’s, moties, beleidsstukken en besluiten, snel en eenvoudig toegankelijk kunnen maken. Daarnaast dragen we bij aan het actieplan Open Overheid door gemeentelijke samenwerking te bevorderen en het gebruik van toepassingen zoals Openwob.nl en Digitale democratie te stimuleren. Ook uniformeren we het publicatieproces voor verkiezingsuitslagen, en stellen we opendataspecificaties op voor het aanleveren van stembureau-gegevens om zo invulling te geven aan de gemaakte afspraken met de Open State Foundation die deze data in samenspraak met het Ministerie van BZK publiceert.

57

5.5 Ethiek, digitale grondrechten en innovatie Om te blijven aansluiten op de snel veranderende verwachtingen in de samenleving, zetten we in op ‘missiegestuurde innovatie’ zoals ook de Europese Commissie nastreeft, en waarvoor zij onder de vlag van Digital Decade de doelstellingen voor digitalisering van Europa per 2030 heeft vastgesteld. Om deze missies te realiseren werken we aan icoonprojecten, gericht op schaalbare digitale oplossingen om meerdere maatschappelijke vraagstukken met diverse technologieën aan te pakken. Door als gemeenten binnen een nationale innovatiehub samen te werken met het Rijk, de private partijen en de kennisinstellingen, sluiten we aan bij een netwerk van Europese digitale innovatiehubs, waarmee de Europese Commissie brede regionale ondersteuning opzet voor het versnellen van de digitalisering. We richten ons daarbij op maatschappelijke vraagstukken aangaande publieke waarden, dataspelregels en standaarden, en versterken hiermee de kennispositie van gemeenten op het gebied van technologische trends en scenario’s.