PR21.133 De Koop Lokaal Booster

artikel 53, lid 1, artikel 62 en artikelgegund 114, niet-discriminerende toegang tot de markt voor alle niet zodanig weten te besteden dat de burgers van on­ de ren. Een toereikend, evenwichtig en flexibel rechtskader nen. die voldoen aan de in artikel 3 genoemde beginselen en die dernemers binnen de Unie en rechtszekerheid zorgen, Unie de vangunning kwaliteitsdiensten tegen zou de beste profite­ Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese voor van concessies voor prijs effectieve en Ook de ambtenarenpensioenfondsen kregen in Lancashire aanhetgeen overheidsinvesteringen in infrastructuur en stra­ ren. Een toereikend, evenwichtig en flexibel rechtskader Unie, en met name ervoor artikel 53, zorgen lid 1, artikeldat 62 ende artikel 114, inschrijvingen onder voorwaarden van niet-discriminerende toegang tot de markt voor alle on­ Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese tegische voor concessies de burger bevordert. dergelijk voor de diensten gunning zou voor Een effectieve en dernemers binnenvan de Unie en rechtszekerheid zorgen, dacht.

Zou dit spaargeld misschien meer in de gemeenschap kunGezienenhet voorstel van de 53, Europese Commissie, Unie, met name daadwerkelijke artikel lid 1, artikel 62 en artikel 114, worden rechtskader zou ondernemers ookde meer mededinging beoordeeld waardoor een niet-discriminerende toegang tot marktrechtszekerheid voor en alle stra­ on­ hetgeen overheidsinvesteringen in infrastructuur 2. Wanneer aanvragen of inschrijvingen pas kunnen worden bieden en zou een basis en een instrument kunnen vor­ dernemers binnenvoor de de Unie en rechtszekerheid zorgen, diensten burger bevordert. Een dergelijk economisch voordeel voor detegische aanbestedende dienst of de internationale nen worden belegd? Het Lancashire Pension heeft meer men voor de verdere openstelling van opgesteld naFund een bezoek van dedan locatie of na een onderzoek terhet voorstelalgeheel hetgeen overheidsinvesteringen in infrastructuur en stra­ Gezien van de Europese Commissie, rechtskader zou ondernemers ook meer rechtszekerheid markten voor overheidsopdrachten en de Een bevordering de aanbestedende instantie kan worden vastgesteld. tegische diensten voor de burger bevordert. dergelijk toezending van het ontwerp van wetgevingshandeling aan bieden en zou een basis en een instrument kunnen vor­ van de documenten tot staving dienen van de Nadocu­ 5,5 miljard pond aan uitstaande plaatse investeringen.

Het fondsdie heeft Gezien het voorstel van de Europese Commissie,

van de wereldhandel. Bijzondere moet worden rechtskader zou ondernemers ookaandacht meer rechtszekerheid

de nationale parlementen, men voor de verdere openstelling van de internationale gegeven verbeteren van instrument de toegangsmogelijkhe­ bieden enaan zouheteen basis en een vor­ menten voor de gunning concessie, worden de termijnen markten voor overheidsopdrachten en de kunnen bevordering dit geld voornamelijk in buitenlandse aandelen belegd. van Dit de type den voor kleine en middelgrote ondernemingen tot de Na toezending van het ontwerp van wetgevingshandeling aan men voor de verdere openstellingaandacht van de moet internationale van de wereldhandel. Bijzondere worden voor de ontvangst van aanvragen voor de concessies of voor de markten voor concessies in de geheleenUnie. de nationale parlementen, voor overheidsopdrachten de bevordering gegeven aan het verbeteren van de toegangsmogelijkhe­ Na toezending van 2. het ontwerp wetgevingshandeling aan belegging presteert vaak slecht, vooral omdat het hoge beheersDe van gunningscriteria houden verband met hetBijzondere voorwerp van wereldhandel. aandacht moet worden ontvangst van inschrijvingen zodanig bepaald dat alle betrokken Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal den de voor kleine en middelgrote ondernemingen tot de de nationale parlementen, 1), gegeven aan het verbeteren vangehele de of toegangsmogelijkhe­ Comité ( van de concessie en verschaffen de aanbestedende dienst markten voor concessies in de Unie.

ondernemers kunnen kosten met zich meebrengt. Er is inmiddels binnen hetbeschikken pensioen-over alle voor het opstellen den voor kleine en middelgrote ondernemingen tot de Gezienenhet advies aanbestedende van het Europees Economisch en geen Sociaal onbeperkte instantie keuzevrijheid. kun­Unie. markten voor concessies inZij de gehele vanom devaker aanvragen benodigde informatie, fonds een groeiende belangstelling lokaalofte inschrijvingen beleggen. Comité (1), sociale, innovatiegerelateerde of opmilieucriteria Gezien het advies nen van hetonder Europeesmeer Economisch en Sociaal De regels van het de gunning van concessies toepas­ (2) in elk geval zijn de termijnen langer dan de minimumtermijnen 2 Gezien (het 1), advies van het Comité van de Regio’s ( ), Comité selijk wetgevingskader moeten duidelijk en eenvoudig omvatten. van leden 3 en 4. zijn.

Zij moeten, in vergelijking tot overheidsopdrachten, De regels van het op de gunning van concessies toepas­ (2) naar behoren recht doen aan het specifieke karakter van Gezien het advies van het Comité van de Regio’s ( ), Tot voor kort richtte het fonds zich altijd puur op het halen van selijk wetgevingskader moeten duidelijk en eenvoudig concessies en mogen niet tot buitensporige bureaucratie De van hetinopvergelijking de gunning concessies toepas­ (2) Handelend de gewone wetgevingsprocedure zijn.regels Zij moeten, totvan overheidsopdrachten, Gezien het volgens advies van het Comité van de Regio’s ( ),( ), leiden. selijk wetgevingskader eenvoudig het hoogste rendement. Tegenwoordig telt ook het effect mee dat 3.

De minimumtermijn voor de ontvangst van aanvragen, al naar behoren recht doenmoeten aan hetduidelijk specifiekeenkarakter van Deze criteria gaan van eisen vergezeldconcessies het mogelijk zijn.die Zij moeten, in vergelijking tot overheidsopdrachten, en mogen niet totmaken buitensporige bureaucratie Handelend de gewone wetgevingsprocedure ( ), niet met inschrijvingen 30 volgens de naar doen aan het specifieke karakter van de beleggingsportefeuille heeft opdan de gemeenschappen waarinvoor de de concessie, bedraagt leiden.behoren recht door de inschrijvers verstrekte informatie daadwerkelijk te concessies en mogen niet tot buitensporige bureaucratie hetgeen Handelend volgens de volgt: gewone wetgevingsprocedure ( ), dagen vanaf de verzending van de concessieaankondiging.Overwegende leiden. controleren. deelnemers wonen. Het gaat dan over het zogenoemde sociaal De EU-richtlijn over aanbesteding geeft (3) Overheidsaanbestedingen spelen een sleutelrol in de Eu­ Overwegende hetgeen volgt: rendement. Ongeveer 200 miljoen pond van het pensioenfonds ropa 2020-strategiē zoals uiteengezet in de mededeling ruimtevanomduidelijke socialeregels en milieucriteria Het ontbreken op uniaal niveau toe (1)fasen hetgeen volgt: 4.

Wanneer de procedure verloopt in opeenvolgendeOverwegende van de Commissie van 3 maart 2010 met de titel „Eu­ voor de gunning van concessieovereenkomsten geeft aan­ de (3) Overheidsaanbestedingen spelen een sleutelrol in de Eu­ te passen bij aanbestedingen. Ook is inmiddels teruggebracht in debedraagt regionale economie. Een deel ropa 2020 —instantie Een strategie gaat voor slimme, en de termijn voor ontvangst van eerste inschrijvingen ten Devanaanbestedende dienst of nain deduurzame leiding tot rechtsonzekerheid en tot belemmeringen voorde aanbestedende ropa 2020-strategiē zoals uiteengezet mededeling Het ontbreken duidelijke regels op uniaal niveau (1) inclusieve groei” (de Europa 2020-strategie) als een van Overheidsaanbestedingen sleutelrol de „Eu­ Eu­ (3) vanveroorzaakt de WHOverstoringen geeft hiervoor de vrije regelgeving dienstverlening, en in van de Commissie van 3 spelen maart een 2010 met de intitel van dit bedrag is geïnvesteerd in minste de bouw eentecampus. 22 van dagen, rekenen Een vanaf de verzenddatum van de of de inschrijvingen daadwerkelijk voldoen aan de gunningscri­ voor de gunning van concessieovereenkomsten geeft aan­ de te gebruiken marktgebaseerde instrumenten om slim­ ropa 2020 2020-strategiē zoals uiteengezet in deduurzame mededeling de werking van van de interne markt.

Alsopgevolg ropa — Een strategie voor slimme, en Het ontbreken duidelijke uniaal daarvan niveau (1) ruimte. leiding tot rechtsonzekerheid en regels tot belemmeringen voor me, duurzame en inclusieve groei 2010 te bereiken en voor„Eu­ het van de Commissie 3 maart met de uitnodiging doen van een teria. wordt met name kleine en middelgrote inclusieve groei” (devan Europa 2020-strategie) als titel een van voor deondernemers, gunning van concessieovereenkomsten geeft aan­ ander deel werd geïnvesteerd in de renovatietotenhet heropening vaninschrijving. de vrije dienstverlening, en veroorzaakt verstoringen in meest doelmatige gebruik van overheidsmiddelen te zor­ ropa 2020 — Een strategie voor slimme, duurzame en ondernemingen, momenteel hun binnen devoor in­ de te gebruiken marktgebaseerde instrumenten om slim­ leiding tot rechtsonzekerheid en totrechten belemmeringen de werking van de interne markt. Als gevolg daarvan gen. In deze context zijn concessieovereenkomsten een inclusieve groei” Europa 2020-strategie) een van terne markt ontzegd en en lopen zij belangrijke zakelijke me, duurzame en (de inclusieve groei te bereiken als en voor het de vrije dienstverlening, veroorzaakt verstoringen in nog het Royal Park Hotel.

Verderop in dit boek zien we dat er wordt ondernemers, met name kleine en middelgrote belangrijk instrument voor de structurele ontwikkeling de te gebruiken marktgebaseerde instrumenten om slim­ 2 2

3

3 3

de werking van momenteel de interne hun markt. Als gevolg ondernemingen, rechten binnendaarvan de in­

Er is hierbij overigens wel een probleem: bij veel lokale investeringen gaat het om bedragen van minder dan 10 miljoen pond. De pensioenfondsbeheerders vinden dat minder aantrekkelijk

42

meer ruimte gewonnen kan worden ondernemers, met name zijkleine en middelgrote 191 van 29.6.2012, (1) PB Cwordt terne markt ontzegdblz. en84. lopen belangrijke zakelijke (2) PB Condernemingen, 391 van 18.12.2012, blz. 49. hun rechten binnen de in­ momenteel door in de aanbesteding op te nemen (3) Standpunt van het Europees Parlement van 15 januari 2014 (nog terne markt ontzegd en lopen zij belangrijke zakelijke 1 ( ) PB 191 van 29.6.2012, blz. 84. nietCbekendgemaakt in het Publicatieblad) en besluit van de Raad van dat betaling (eventueel gedeeltelijk) in (2) PB 391 van 18.12.2012, blz. 49. 11 C februari 2014. PB C 191 van 29.6.2012, blz.Parlement 84. (31) Standpunt het Europees van gaat 15 januari 2014 (nog lokale euro’s plaats vinden. (2) PB 391 van 18.12.2012, blz. 49. nietCbekendgemaakt in het Publicatieblad) en besluit van de Raad van (3) Standpunt het Europees Parlement van 15 januari 2014 (nog 11 februarivan 2014. niet bekendgemaakt in het Publicatieblad) en besluit van de Raad van 11 februari 2014.

meest doelmatige gebruik van overheidsmiddelen te zor­ op lange termijn infrastructuur en strategische me, en van inclusieve groei te bereiken en voordien­ het gen. duurzame In deze context zijn concessieovereenkomsten een sten, doordat zij bijdragen tot een betere mededinging op meest doelmatige gebruik te zor­ belangrijk instrument voorvandeoverheidsmiddelen structurele ontwikkeling de markt, het mogelijk maken om de deskundig­ gen.interne In deze context zijn concessieovereenkomsten een op lange termijn van infrastructuur en strategische dien­ heid van de privésector te benutten en helpen om doel­ belangrijk instrument voortotdeeenstructurele ontwikkeling sten, doordat zij bijdragen betere mededinging op matigheid en innovatie te verwezenlijken. op lange termijn infrastructuur en om strategische dien­ de interne markt, van het mogelijk maken de deskundig­ sten, doordat zij bijdragen tot een betere mededinging op heid van de privésector te benutten en helpen om doel­ de interne en markt, het mogelijk maken om de deskundig­ matigheid innovatie te verwezenlijken. heid van de privésector te benutten en helpen om doel­ matigheid en innovatie te verwezenlijken.

43

en investeren meestal bedragen die minstens twee keer zo groot zijn. Preston bundelt nu kleinere lokale investeringen om ze voor banken en pensioenfondsen toch aantrekkelijk te maken. Preston volgt hierbij trouwens het voorbeeld van veel Amerikaanse steden, waar deze aanpak met succes wordt toegepast.

Een toolkit voor gemeenten Door de successen in Preston ontstaat een groeiende belangstelling bij andere lokale overheden. Verschillende delegaties bezoch5 ten de stad al. Een voorbeeld daarvan is Manchester. Preston is daarom van plan een toolkit te ontwikkelen waarmee belangstellende overheden zelf aan de slag kunnen. Derek Whyte van de gemeente Preston legt uit: “Wij zorgen voor bewijs dat het werkt en willen het anderen makkelijk maken om van de hier geleerde lessen te profiteren en de aanpak te kopiëren. We zeggen dan: hier is het bewijs dat het werkt, al moet je er wel rekening mee houden dat je de opzet wat moet aanpassen aan jullie eigen omstandigheden.” Preston zette ook een netwerk op met lokale autoriteiten in andere delen van Europa. De gemeente was de initiatiefnemer van het Procurement Network, onderdeel van het URBACT-project van de Europese Unie om duurzame stedelijke ontwikkeling te bevorderen. Het netwerk onderzoekt hoe de inkoop kan worden gebruikt om de lokale economische, sociale en milieuvoordelen te maximaliseren. De elf partners zijn steden in Nederland (Almelo), Polen, Spanje, Roemenië, Hongarije, Tsjechië, Kroatië en Italië.

De Lancashire Post brengt het nieuws dat Preston is uitgeroepen tot “the most improved city in the UK”.

5

44

https://cles.org.uk/news/manchester-city-councils-procurement-spending-is-buildingwealth-in-communities/

45

Conclusies – Preston is een inspirerend voorbeeld van een gemeenschap die is begonnen haar langetermijnbelang te behartigen. Zij daagt iedereen uit om met praktische middelen de aanname te heroverwegen dat de huidige organisatie van de economie de beste is die mogelijk is.

Het volgende hoofdstuk laat zien hoe de Oostenrijkse stad Wörgl door de introductie van een speciaal soort lokaal geld ervoor zorgde dat niet alleen de ankerinstellingen, maar ook hun leveranciers zoveel mogelijk lokaal gingen besteden.

– Als een gemeente en grote stedelijke instellingen meer lokaal gaan uitgeven, kunnen ze met weinig inspanning een significant grotere impact hebben op de lokale economie en de sociale structuur. Dat is een aanpak die door beleidsmakers (nog?) vaak over het hoofd wordt gezien. – Preston laat zien hoe belangrijk het is dat lokale inkopers en beleggers zich terdege bewust zijn van de kansen die ontstaan wanneer men alert is op de stimulerende mogelijkheden van lokaal inkopen. Die bewustwording, met name bij de anker­ instellingen, had zoveel impact dat Preston in 2018 werd uitgeroepen tot Most Improved City in the United Kingdom. – Toch kan er ook nog altijd veel worden verbeterd. Bijvoorbeeld als ook lokale bedrijven en consumenten actief hun best gaan doen om lokaal in te kopen. Het punt bij het kopen van lokale producten volgens het model van Preston, is dat ankerinstellingen en consumenten al heel tevreden zijn met de impact die hun eigen, directe uitgaven hebben. Ze hebben nog niet nagedacht over waar hun lokale leveranciers hun extra verkregen verdiensten vervolgens zelf gaan besteden. Blijft dát geld ook ‘in principe’ lokaal?

46

47

Hoofdstuk 3

Hoe de stad Wörgl de impact van lokaal inkopen vergrootte Lokaal bonnengeld zorgde ervoor dat in het Oostenrijkse Wörgl de werkloosheid met 25% daalde.

Inleiding

Wörgl rond 1930.

Preston laat zien dat de lokale economie aanzienlijk profiteert als ankerinstellingen ervoor kiezen om lokaal in te kopen. Hoewel Preston al een succesverhaal is, kan de lokale economie met enkele aanpassingen zelfs nog meer profiteren van lokaal inkopen. Nu hebben deze ankers alleen controle over hun eigen, directe uitgaven. Wat er daarna met dat geld gebeurt, daar hebben ze geen idee van. Als de leveranciers van de ankers zelf ook lokaal gaan inkopen, krijgt de keuze om lokaal te kopen natuurlijk nóg veel meer impact. Voor ankerinstellingen die de lokale economie weerbaarder willen maken is het dan belangrijk te weten dat het door hen uitgegeven geld blijft werken voor de gemeenschap, ook nadat ze het zelf bij hun toeleveranciers hebben besteed. De Koop-Lokaal-Booster helpt daarbij. Dit hoofdstuk beschrijft hoe het idee van die Booster bijna een eeuw geleden (!) in de stad Wörgl werd ontwikkeld en toegepast. Zoals we later zullen zien, maken moderne fintech-innovaties de

48

49

successen van Wörgl, nu breed bereikbaar. Daarnaast heeft die technologie meteen ook het voordeel dat zij een verbeterde juridische opzet mogelijk maakt.

was in veel opzichten typerend voor elke economisch ondermaats presterende gemeenschap: te weinig uitgaven in de plaatselijke winkels, te weinig inkomsten voor andere plaatselijke ondernemers, afnemende werkgelegenheid en dus nog minder geld in omloop. De vicieuze cirkel leek niet te doorbreken.

De noodzaak om deze innovatie toe te passen is er volop, nu de coronacrisis een deel van de bedrijven net zo zwaar heeft geraakt als een diepe depressie dat doet. Een voorbeeld van zo’n eerdere rampzalige situatie was de Grote Depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw. Die depressie werd vooraf gegaan door jaren waarin alles kon, veel geld werd geïnvesteerd, geleend, uitgegeven, en dus ook verdiend. De verwachtingen waren dan ook hoog gespannen. Geen wolkje aan de hemel zou je zeggen. Maar in 1929 klapten plots de beurzen in elkaar. Niemand durfde meer geld uit te geven of te investeren. De omzet van de meeste bedrijven zakte in. Die crisis verspreidde zich wereldwijd en bijna iedereen werd het slachtoffer van een drama waar hij of zij zelf weinig aan kon doen. Maar ‘weinig’ zegt niet dat je er niets aan kunt doen. In dit hoofdstuk bekijken we daarom wat er wél kan. De Grote Depressie bracht werkloosheid, honger en wanhoop over de hele wereld. In Oostenrijk was de situatie nog erger dan in de meeste andere landen, omdat het uitgestrekte Oostenrijks-Hongaarse Rijk een decennium eerder was ingestort. Dat had geleid tot het verlies van vele exportmarkten, waardoor bedrijven veel te weinig konden verkopen. Zo ook in Wörgl, een klein stadje in de Oostenrijkse Alpen. Ook daar waren de mensen wanhopig. Er was te weinig geld.

Niemand kocht nog iets, dus sommige bedrijven ontsloegen werknemers, terwijl andere ondernemingen failliet gingen. Met zo veel mensen die baan en inkomsten verloren, was er dus nóg minder geld beschikbaar om de producten te kopen van de bedrijven die het nog wel overleefden. Bedrijven hadden vervolgens ook niet meer het geld om belastingen te betalen, waardoor de gemeente haar taken niet goed kon uitvoeren. De situatie in Wörgl

50

Een moedig initiatief dat als voorbeeld kan dienen 1 En toch: in 1931 koos Wörgl Michael Unterguggenberger als de nieuwe burgemeester. Unterguggenberger bepleitte een innovatieve vorm van lokaal inkopen en zette een voorbeeld neer, waar we ook nu nog van kunnen leren. Unterguggenberger was lid van de Socialistische Partij maar werd ook gerespecteerd door de lokale ondernemers. Dit kwam mede doordat zijn echtgenote, Rosa Schnaiter, een bekende ondernemer was. Nadat Unterguggenberger gekozen was, wilde hij zijn verkiezingsbelofte, dat de stad de werkloze mensen zou helpen, gaan uitvoeren. Maar ja, de stad had geen geld. Door zijn huwelijk met Rosa was Unterguggenberger zich terdege bewust van de moeilijkheden van ondernemers. Daar viel ook niks te halen. Sterker nog, hij wilde hun juist aan meer inkomsten helpen in de hoop daarmee de economie van de hele stad een oppepper te geven. Hoe dat aan te pakken, dat was de cruciale vraag. Toen Unterguggenberger burgemeester werd, was de crisis al drie jaar aan de gang en de situatie verslechterde nog steeds met de dag. Iedereen begreep dat het een wereldwijd probleem was dat niet door de stad werd veroorzaakt, dus dachten de meeste mensen dat het ook wel niet door de stad zou kunnen worden

1

De informatie en afbeeldingen in dit hoofdstuk zijn voor een groot gedeelte afkomstig van het Unterguggenberger Instituut: https://unterguggenberger.org/ en de film Das Wunder von Worgl: https://de.wikipedia.org/wiki/Das_Wunder_von_W%C3%B6rgl

51

opgelost. Maar voor Unterguggenberger was het duidelijk dat er geen hulp van buitenaf zou komen en dat de stad daarom zelf iets moest doen. De ellende maakte dat bijna iedereen open stond voor het alternatief dat hij voorstelde: samen ervoor zorgen dat het geld dat de gemeente lokaal besteedde, lokaal zou blijven en zo vaak mogelijk zou rondgaan tussen lokale ondernemingen en bewoners. Immers elke keer dat het geld gebruikt werd, verdiende iemand eraan en kreeg iemand anders er iets voor terug. Zo zouden winkels en bedrijven betere kansen krijgen en zouden meer mensen in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Om dit doel te bereiken kwam Unterguggenberger met een briljant idee: hij besloot het geld van de gemeente tijdelijk apart te zetten op een geblokkeerde rekening. Tegenover dat geld drukte hij vouchers als claims op dat geld. Vervolgens werd een deel van de uitgaven van de stad niet in gewone Oostenrijkse Schillingen betaald, maar in die vouchers, die claims op de Schillingen op de geblokkeerde rekening. De ontvangers van de vouchers konden deze besteden als een lokale munt. Op die manier had hij ook de mogelijkheid om het gedrag van dat geld te beïnvloeden door de vouchers regels mee te geven: regels waardoor het lokale geld langer en sneller binnen Wörgl circuleerde dan de Schillingen deden.

Burgemeester Unterguggenberger.

De gemeente had steeds eenzelfde hoeveelheid Schillingen bij de lokale Raiffeisenbank op een geblokkeerde rekening als er vouchers waren uitgegeven. De lokale waardebonnen waren een vordering op dat geld. Iedereen mocht de bonnen bij de Raiffeisen­ bank omruilen voor Schillingen. Tegelijk werd dat omruilen ontmoedigd door 5% kosten voor het terugwisselen in rekening te brengen. Zo had de lokale munt feitelijk een soort pseudo-wissel­ koers met de Schilling. Dit lokale ruilmiddel had twee bijzondere voorwaarden: 1. Binnen Wörgl hadden de bonnen dezelfde waarde als de Schilling en ook de gemeente accepteerde ze één op één als er

52

53

belasting mee betaald werd. Maar, zoals gezegd: bij omruil naar Schillingen verloor je 5 procent. 2. De andere bijzondere voorwaarde betrof de vakjes die op de bonnen gedrukt waren. In elk van die vakjes stond een toekomstige datum afgedrukt: de eerste dag van elke komende maand. Wie zo’n bon op die eerste van de nieuwe maand in bezit had, moest op dat vakje een zegel plakken. Zonder zo’n zegel verloor de bon haar waarde. De Raiffeisenbank verkocht de zegels tegen één procent van de waarde die de bon lokaal vertegenwoordigde en bonnen inwisselen voor de Schillingen in de kluis kon alleen als op de vakjes van alle inmiddels verstreken maanden zegels zaten.

De uitvinding van een lokaal betalingssysteem maakte het Wonder van Wörgl mogelijk

Een bon van 1 Schilling uit Wörgl. Aan de rechterkant is er ruimte om zegels te plakken. Elke maand moet er eentje geplakt worden om de bon haar waarde als lokaal geld te laten behouden. De zegels leveren niet alleen extra inkomen voor de gemeente, maar stimuleren tegelijk ook de ontvangers van het bonnengeld hun verdiensten snel weer te besteden.

54

Burgemeester Unterguggenberger creëerde feitelijk een lokaal betalingsnetwerk op basis van de Oostenrijkse Schilling. Het klonk erg ambitieus en dat was het ook. Het belangrijkste was om te zorgen dat de bonnen geaccepteerd zouden worden door de gemeenschap. Daarvoor was het van belang dat de inwoners zouden beseffen dat de bonnen goed gedekt waren door Schillingen èn dat ze het gemeenschappelijke belang inzagen van een snelle circulatie van de koopkracht. Immers als de vouchers steeds weer uitgegeven werden, konden veel mensen aan het gemeentegeld verdienen. Unterguggenberger vroeg en kreeg eerst de steun van de gemeenteraad. Vervolgens organiseerde hij bijeenkomsten met het bedrijfsleven en met vertegenwoordigers van de bevolking. Toen voldoende mensen zich van de aanpak hadden laten overtuigen, begon hij met het storten van overheidsgeld in de lokale Raiffeisenbank en het drukken van de bonnen. Zodra die er waren, begon de gemeente ze als betaalmiddel te gebruiken.

55

Natuurlijk waren in het begin veel mensen terughoudend en sommigen noemden het zelfs nepgeld. Maar toen het bedrijf van Unterguggenbergers’ vrouw de bonnen als betaling accepteerde, verstomde dat geluid. Dat signaal aan andere bedrijven was helder: Rosa Schnaiter vertrouwde het lokale geld gewoon. De gemeente investeerde stevig in het communiceren van het idee naar het publiek. De bankdirecteur bevestigde dat de tegenwaarde beschikbaar was en de plaatselijke priester steunde het initiatief van de socialistische burgemeester ook. Dat was allemaal heel belangrijk. Maar uiteindelijk was de mogelijkheid om weer te kunnen verdienen, al was het maar een beetje, waarschijnlijk de belangrijkste reden dat de bonnen als betaalmiddel werden geaccepteerd. Bovendien zouden winkels en bedrijven die de bonnen niet accepteerden, simpelweg niets verkopen en blijven zitten met de last van onverkochte voorraden. Dat was geen gunstig vooruitzicht en dus hadden ze weinig te verliezen. Het feit dat de tegenwaarde van de bonnen bij de lokale bank was opgeslagen, gaf uiteindelijk zelfs de grootste twijfelaars vertrouwen in de waarde van de bonnen. Dit nieuwe geld kon alleen worden gebruikt om lokaal te besteden en om belastingen te voldoen aan de gemeente: het bleef dus lokaal. Iedereen wist ook dat je het geld nadat je het ontvangen had, zo snel mogelijk weer moest uitgeven.

Het was een gezamenlijke inspanning om de lokale economie te stimuleren en iedereen werd verondersteld daar zijn uiterste best voor te doen. Dat zou de lokale winkels en bedrijven helpen om inkomsten te verdienen en uiteindelijk hun personeel te betalen. De zegels die elke maand geplakt moesten worden introduceerden feitelijk wel een soort extra inflatie, een negatieve rente. Dat maakte het oppotten van bonnen onaantrekkelijk, want hoe meer bonnen je op de eerste van de maand had, des te meer zegels je moest aanschaffen om op die bonnen te plakken. Alle reden

56

dus om het lokale geld uit te geven voordat zegels gekocht moesten worden. Natuurlijk had niemand zin om kosten te moeten maken voor zegels, maar die zegels hielpen wel dat het geld snel weer werd uitgegeven. En dat was precies wat Unterguggenberger wilde: het bonnen-geld moest zo snel mogelijk circuleren, zodat andere lokale winkels en bedrijven de mogelijkheid kregen om ook weer te verkopen en te verdienen, waarna ook zij hun verdiensten weer snel gingen besteden. Voor de ondernemers in Wörgl voelde het als een provisie die geheven werd over het verdiende geld wat je niet snel genoeg bij een ander besteedde. Je kon je verdiensten dus maar beter snel uitgeven en dat gebeurde dan ook. Ieder die de bonnen verdiende, stond voor de keuze: ze zo snel mogelijk (lokaal) weer uitgeven, of naar de bank gaan en ze tegen 5% kosten voor Schillingen omruilen. Ik stel me zo voor dat iedereen in de gemeenschap zich bewust was dat het lokaal besteden een manier was om samen uit de crisis te komen. Het lijkt me dat je dan niet populair werd als je die gemeenschappelijke inspanningen saboteerde door de bonnen heel makkelijk om te wisselen. Met andere woorden, het waren niet alleen de wisselkosten die ervoor zorgden dat bedrijven de bonnen accepteerden en ze alleen inwisselden als dat echt nodig was. Zelfs wie ze liever niet had, accepteerde ze maar en gaf ze zo snel mogelijk weer uit.

“Nee” zeggen tegen klanten die met de bonnen wilden betalen was sowieso geen optie in een markt waar je maar wat blij was als iemand bij jou wilde besteden. Bedrijven en particulieren gaven de door hen verdiende bonnen dus snel weer uit. Ze betaalden schulden en openstaande facturen en deden nieuwe aankopen. Veel lokale ondernemers kregen extra inkomsten omdat ze nu een deel van hun ongebruikte capaciteit konden verkopen. Vervolgens gebruikten ze die inkomsten weer om bij andere bedrijven te kopen en daarmee de omzet toch iets in de richting van de situatie van vóór de depressie te duwen.

57

Doordat in andere plaatsen geen bedrijf geïnteresseerd was in een betaling met bonnen die alleen in Wörgl gebruikt werden, bleef de koopkracht in de stad. Dat leidde al snel tot een opmerkelijke verbetering van de economische situatie in de stad. Terwijl de werkloosheid overal in Oostenrijk verder steeg, nam in Wörgl tijdens de tweejarige periode van het ‘bonprogramma’ de werkloosheid met maar liefst 25% af!

Gemeente Wörgl

5%

B A N K

1

5 JAN

Nothilfe Wörgl

De gemeente profiteerde ook van de heropleving van de lokale economie. De belastinginkomsten namen toe en de belastingschulden werden afbetaald. Ook het ‘bonprogramma’ zelf leverde extra inkomsten op: de verkoop van de zegels en de 5% omwisselkosten konden worden toegevoegd aan het gemeentelijke budget. Al dat geld werd door de gemeente vrijwel onmiddellijk weer uitgegeven.

1

Bonnen werden snel besteed: vanwege zegels of gemeenschapszin? Zoals gezegd deden de inwoners van Wörgl erg hun best om hun bonnen uit te geven zodra ze die hadden ontvangen. Natuurlijk speelden de dreigende kosten van de zegels hierbij een rol. Maar aan de andere kant: wat te denken van het gegeven dat de eerste duizend bonnen op de eerste dag maar liefst vijf keer door de gemeente werden uitgegeven?

58

2

5%

JAN

Nothilfe Wörgl

1

3

SCHILLING

FEB MRT

JAN

Nothilfe Wörgl

1

SCHILLING

Binnen twee jaar na het in omloop brengen van de bonnen was de stad in staat om alle huizen aan te sluiten op het drinkwaternet, om het nodige straatonderhoud te doen, een nieuwe brug te bouwen en zelfs een skischans aan te leggen. De burgers besteedden zelf de verdiende extra’s onder meer aan het onderhoud van hun huizen. De internationale pers begon erover te schrijven als das Wunder von Wörgl.

FEB MRT

SCHILLING

FEB MRT

95%

4

1 De gemeente stort Schillingen op rekening bij de Raffeisenbank en krijgt daarvoor hetzelfde bedrag in bonnengeld terug. 2 De gemeente betaalt personeel en leveranciers met die bonnen. Vanaf dat moment circuleert het bonnengeld tussen lokale bedrijven, burgers en de gemeente. 3 Op een gegeven moment is er een bedrijf dat de voorkeur geeft aan Schillingen boven bonnen en bereid is 5% verlies te nemen. Het bedrijf levert de bonnen in bij de bank. De bank geeft dat bedrijf 95% van de nominale waarde van de bonnen in Schillingen en stuurt de 5% winst naar de gemeente. 4 Het bedrijf geeft Schillingen uit buiten Wörgl. 5 De gemeente besteedt de 5% winst aan onderhoud van wegen, een nieuwe brug, een skischans, etc. Uiteraard betaalt ze weer met bonnengeld.

59

De nieuwe brug in aanbouw. De arbeiders werden door de gemeente Wörgl betaald met de inkomsten van de zegels.

60

Ik vind het moeilijk me voor te stellen dat die bonnen zo snel werden besteed. Dit laat mijns inziens zien hoe iedereen z’n best deed om zoveel mogelijk extra circulatie te krijgen. De zegels kunnen daarbij nog nauwelijks een rol hebben gespeeld, aangezien de eerste zegels pas na een maand hoefden te worden geplakt. Ik stel me hierbij voor dat op die eerste dag al direct extra ambtenaren moesten worden ingezet om het geld dat bij de gemeente binnenkwam, snel weer uit te geven. De gemeente betaalde ’s morgens vroeg de bonnen en kennelijk loste degene die de bonnen ontvangen had daarmee direct een schuld bij de gemeente af. Of misschien kocht diegene iets bij een bedrijf dat op zijn beurt die inkomsten gebruikte om de gemeente te betalen. In elk geval gebeurde dat op een en dezelfde dag dus minstens vier keer! Het geeft een idee van de motivatie van de bevolking om van de gezamenlijke inspanning een succes te maken! Blijkbaar deed iedereen mee om het geld zo snel mogelijk te besteden en kennelijk was dit goed voorbereid. De gemeente gaf de inkomsten uit de bonnen uit om werklozen aan het werk te krijgen. Openstaande rekeningen werden vereffend en extra goederen en diensten werden gekocht en betaald. Heel veel inwoners omarmden het idee en gaven het lokale geld snel uit nadat ze het hadden verdiend. Niemand potte de bonnen op als appeltje voor de dorst, voor nog slechtere tijden.

Als de situatie niet zo kritiek was, zou ik zeggen dat dit razendsnelle hergebruik van geld een poging was om in het Guinness Book of Records te komen. Iedereen was betrokken bij het realiseren van het record. Het gevolg was ondertussen wel dat al op dag één die 1.000 Schilling maar liefst 5.000 Schilling aan bestedingsruimte voor de gemeente genereerde en burgers, winkels en bedrijven ook minstens 4.000 Schilling aan extra inkomsten hadden ontvangen. Als je aanneemt dat de bonnen op die gedenkwaardige eerste dag ook nog buiten de gemeente om moeten hebben gecirculeerd, dan moeten de verdiensten nog groter zijn geweest.

61

Aanvankelijk meende ik dat de snelle circulatie vooral te danken was aan de 1% kosten van de zegels. Later, toen ik me realiseerde hoe snel dit geld van hand tot hand ging, begreep ik hoe groot het gemeenschapsgevoel – om zich samen in te zetten om de crisis te overwinnen – moet zijn geweest. Het is duidelijk hoe gemotiveerd de mensen waren om Unterguggenbergers initiatief tot een succes te maken. Dit roept dan vervolgens de vraag op wat er in Preston zou zijn gebeurd als de uitgaven van de ankerinstellingen ook via bonnen, of een modern equivalent daarvan, betaald zouden zijn? Zou de drang om direct na het verdienen het geld weer te besteden, even sterk zijn geweest als in Wörgl? Hoeveel meer zou de impact zijn geweest en hoeveel extra inkomsten zouden er in de gemeenschap zijn geweest?

ervan en was meteen verkocht. Hij zag hoe goed de oplossing van Wörgl werkte om de crisis te bestrijden en schreef er het boek 3 Stamp script over. In dat boek beschrijft hij hoe, in afgesloten netwerken, een negatieve rente (door middel van zegels) gebruikt kan worden om de onderlinge handel te versterken, waardoor bedrijven aan meer klandizie en inkomsten konden komen. Hij hoopte daarmee een bijdrage te leveren aan het beëindigen van de grote depressie van de jaren ’30. In Oostenrijk begonnen al snel meer dan tweehonderd gemeenten het voorbeeld van Wörgl te kopiëren. Helaas deed dat de alarmbellen rinkelen bij de Centrale Bank van Oostenrijk. In die tijd, de jaren dertig van de vorige eeuw, waren de centrale banken panisch voor hyperinflatie, omdat Oostenrijk en Duitsland daar het voorafgaande decennium zoveel last van hadden gehad. In Duitsland was de inflatie zo snel geëxplodeerd dat een gewone postzegel in 1923 50 miljard Reichsmarken kostte. Die hyperinflatie werd weliswaar opgelost met de introductie van een nieuwe munt, de Goldmark, maar de angst ervoor kleurde nog steeds de meningsvorming bij de Centrale Bank van Oostenrijk. Ook Oostenrijk was namelijk tien jaar ervoor door hyperinflatie getroffen, waarbij bijvoorbeeld een brood binnen een jaar meer dan 10.000 keer duurder was geworden.

Er was een einde aan die hyperinflatie gekomen met de introductie van de Schilling, begin 1925.

Vanwege copycats greep de Centrale Bank in Al snel werd het succes van het lokale geld bekend. Kranten schreven erover als over ‘een wonder’. De informatie bereikte zelfs de 2 media in de Verenigde Staten. De econoom Irving Fisher hoorde

2

Met de verkeersvergelijking van Irvin Fisher kan je op een hele simpele manier berekenen hoe het met de economie van een land gaat. Dit werkt ook voor een regio of een gemeenschap. Fishers vergelijking stelt dat het volume van het beschikbare geld maal de snelheid (Velocity) van de circulatie de totale productie bepaalt: M x V+ = P x T M (money) = de totale hoeveelheid geld (chartaal + giraal) die in die economie in omloop is; V (velocity) = de omloopsnelheid van het geld (hoe snel iedere eenheid geld van hand tot hand gaat); P (price) = het gemiddelde prijsniveau van alle goederen en diensten; T (trade volume oftewel transactions) = het handelsvolume, dat is het aantal goederen dat van hand tot hand gaat, het aantal handelstransacties. De omvang van de economie is dan: de hoeveelheid geld maal de omloopsnelheid waarmee dat geld van hand tot hand gaat. Die omloopsnelheid bepaalt dus in hoge mate het handelsvolume, wat er verdiend wordt dus. Deze vergelijking van Fisher wordt vrij breed gebruikt door economen. Maar meestal alleen om vast te stellen hoe het gaat en niet om te kijken welke factoren verbeterd kunnen worden. Toch betekent het verhogen van de snelheid van de circulatie dat er meer verdiend kan worden.

62

Onder invloed van die ervaring waren de monetaire autoriteiten vooral bezig met het beperken van geldaanbod. Nu weten we hoe dat de depressie alleen maar verder aanwakkerde, maar dat zag men toen nog niet zo. De Centrale Bank was bang dat als 200 gemeentes lokale bonnen gingen drukken, ze haar greep op het

3

http://userpage.fu-berlin.de/~roehrigw/fisher/

63

geld zou verliezen. Daarom stelde ze dat de bonnen een inbreuk waren op het monopolie van de bank op het drukken van geld. Unterguggenberger kon kiezen: stoppen of het gevang in. Zo eindigde op 1 september 1933 het Wonder van Wörgl. De hoop die het initiatief had gewekt, was verdwenen en geleidelijk aan gaven steeds meer mensen hun vertrouwen aan de nazi’s die hun een andere uitweg uit de crisis beloofden.

Het ontwerp zelf en het betrekken van de bevolking bij de invoering van het lokale betaalmiddel door de burgemeester van Wörgl waren daarbij onmisbare stappen. Dat drong pas later tot me door op grond van eigen ervaringen met de introductie van lokale munten. En dat was – moet ik toegeven – jaren nadat ik in Wörgl was geweest om voor STRO de Unterguggenbergerprijs in ontvangst te nemen, en het Wonder van Wörgl nog helemaal toe4 schreef aan Silvio Gesell.

Het briljante idee van de burgemeester

Tegenwoordig is Unterguggenberger voor mij de man die een manier heeft ontwikkeld om een lokaal betaalmiddel betrouwbaar te maken, door een betaalnetwerk te bouwen met claims op geld. Daarmee verankerde hij de waarde van het nieuwe betaalmiddel in het bestaande nationale geld. En het nieuw betaalmiddel kan zo slimme, eigen regels meekrijgen om de impact van het geld te vergroten.

De meeste teksten over het Wonder van Wörgl op internet gaan ervan uit dat het succes te danken was aan de zegels en de negatieve rente die ze introduceerden. Steeds weer wordt deze belasting op het oppotten van geld genoemd als oorzaak van het succes. Lang dacht ik dat ook. Pas de laatste tijd realiseerde ik me dat het succes voor een groot deel te danken is geweest aan de burgemeester, omdat hij ontdekte hoe je een lokaal betaalmiddel kon invoeren. Hij creëerde een aanpak waarin het geld van de gemeente opzij werd gezet, waarna dat geld in de vorm van het nieuwe gemeentelijke ‘bonnengeld’ eigen regels meekreeg. Zo ontstond de mogelijkheid om het gedrag van het door de gemeente uitgegeven geld te beïnvloeden. De bonnen symboliseerden in de eerste plaats de kans om als gemeenschap te ontsnappen aan de nachtmerrie van de crisis en het heft in eigen hand te nemen. De meest geniale gedachte was natuurlijk om een lokaal betaalsysteem te introduceren van bonnen die claims vertegenwoordigden op de Schillingen in de bank. Daarbij werd met de 5% omwisselkosten de facto een wisselkoers ingevoerd die ervoor zorgde dat mensen eerst keken naar wat er lokaal gekocht kon worden. In een tijd waarin de samenleving sterk gepolariseerd was, lukte het Unterguggenberger vrijwel alle burgers, winkels en bedrijven enthousiast te maken.

64

Een moderne versie van Wörgl zou niet meer in strijd zijn met de huidige regels van de centrale banken, zolang een bank de tegenwaarde van de vouchers op een geblokkeerde rekening heeft staan. Een grappig voorbeeld van ‘eigen’ geld dat binnen de regelgeving valt, waren de biljetten die de Fortis-bank in 2003 drukte voor de Maharishi Yogi in Vlodrop. Daarbij zette de bank een gelijke waarde aan geld op een geblokkeerde rekening als de waarde van de bonnen die ze aan de Maharishi gaf. Dat gebeurde met toestemming van De Nederlandsche Bank, omdat dit de geldhoeveelheid niet veranderde.

4

https://en.wikipedia.org/wiki/Silvio_Gesell

65

Conclusies – In veel opzichte was de situatie in Wörgl uniek, doordat de inwoners prima begrepen dat het ondermaats presteren van de economie niet hun schuld was. Bovendien werd de frustratie omgezet in een positieve energie, terwijl in andere plaatsen die frustratie door de nazi’s geoogst werd. De lokale munt resulteerde ook in inkomsten die de gemeente gebruikte voor heel praktische en zichtbare zaken als straatonderhoud, een nieuwe brug en een skischans. Iedereen zag daardoor dat het beter ging met de stad. – De buitengewone resultaten van het Wonder van Wörgl zijn gebaseerd op de volgende factoren: • De impact van de depressie, waardoor veel van de mogelijk­ heden van de bedrijven onderbenut bleven. • Het gemeenschapsgevoel (samen kunnen we de crisis de baas). • De aard van de crisis: lokale bedrijven verkochten veel minder dan een paar jaar eerder, doordat het geld niet rouleerde maar werd opgepot. De crisis had de natuurlijke cyclus van productie en verkoop doorbroken en het bonnen-initiatief brak de ban. • Het briljante idee van de burgemeester om een eigen lokale betalingsomgeving te creëren, die gebaseerd was op de nationale munt, maar waarbij aan dit betaalmiddel andere regels meegegeven kon worden.

In regio’s waar grote werkloosheid heerst, kan al een kleine verbetering van de circulatie van geld de lokale economie stevig stimuleren. Een goed regionaal betaalsysteem verhoogt in ieder geval de lokale productie, gericht op de lokale consument. In de meeste regio’s kan zo’n op de lokale markt gerichte productie leiden tot betere huisvesting, dat het geld vaker wordt besteed voor het opknappen, onderhouden en isoleren van de huizen, om gezonder en lokaal geproduceerd voedsel te kopen, en om meer te investeren in onderwijs en in energiebesparing. Daarbij krijgen bedrijven die zich op de lokale markt richten, zoals restaurants, meer kansen. En zoals we later in dit boek zullen zien, maakt de ontwikkeling van IT en nieuwe juridische inzichten het vandaag de dag veel gemakkelijker om zulke regionale rekeningen te introduceren dan in de tijd van Unterguggenberger. Daarbij komen we ook voorbeelden tegen die gebruik maken van software en methodes ontwikkeld door STRO.

– Tot slot zijn er dan nog twee technische factoren: • De invoering van een soort pseudowisselkoers: de 5% kosten die je betaalde als je het geld weer wilde omzetten naar Schillingen. Hiermee werd het lokale geld ook min of meer afgeschermd van de normale geldwereld. • De maandelijkse 1% kosten van de zegels die mensen en bedrijven aanmoedigden om het verdiende geld zo snel mogelijk weer uit te geven.

66

67

“STRO maakt zichtbaar dat er ook andere wegen

Hoofdstuk 4

denkbaar en begaanbaar zijn naar een menswaardig

Succes dankzij wisselkoers en vermijdbare provisie

bestaan. De vernieuwing die daaruit voortkomt kan ons weer enkele stappen verder brengen. STRO bouwt zo aan een lokaal alternatief voor de steeds dominanter wordende financiële markten, met de nadruk op circulaire economie met veel plaats voor een sterke ontwikkeling van het lokale kleinbedrijf.” Herman Wijffels Medeoprichter Sustainable Finance Lab, voorheen o.a. voorzitter SER, Bestuursvoorzitter Rabobank, oud-bewindvoerder van de Wereldbank en prominent CDA-lid. Lid van het comité van aanbeveling van STRO, hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ aan de Universiteit Utrecht.

Lokale rekeningen maken een soort lokale wisselkoers mogelijk én de lokaal gemaakte koopkracht wordt vaker verdiend.

Inleiding Ik denk dat het voor ons heel moeilijk voor te stellen is hoe verdeeld Oostenrijk was in de tijd van het Wonder van Wörgl. Des te opmerkelijker is het dat de burgemeester van Wörgl de hele bevolking meekreeg in zijn aanpak. Vermoedelijk komt dat omdat het initiatief van de burgemeester voor de hele gemeenschap van belang was: voor de ondernemers meer inkomen en voor de rest van de bevolking meer werk, meer kansen en meer voorzieningen. Maar welke economische redenen waren er voor het succes? Dat gaan we in dit hoofdstuk onderzoeken. Dat wordt een beetje theo­ retisch. Als u dat minder interessant vindt, kunt u dit hoofdstuk ook alleen snel doorbladeren. Centraal is de vraag waarom het lokale geld in Wörgl dingen voor elkaar kreeg. Daarbij kijken we naar de twee eigenschappen waarin het lokale geld zich onderscheidde van de gewone Oostenrijkse Schillingen: 1. Het geld bleef langer in Wörgl actief Naast de motivatie van de inwoners was daar een economische reden voor: de 5% kosten die je betaalde als je het geld buiten Wörgl wilde besteden en daartoe de bonnen moest inwisselen.

68

69

2. Het geld werd sneller en dus vaker besteed Ook hiervoor was er naast de motivatie om samen de crisis aan te pakken een economische reden: Wie geld ongebruikt liet, betaalde daarvoor doordat er maandelijks op de lokale geldbonnen een zegel moest worden geplakt. Zonder zo’n zegel verloor de bon zijn waarde. Mensen probeerden die kosten te vermijden. Daardoor rolde het geld sneller, werd het vaker besteed en in Wörgl meer verdiend.

Imp

VOOR

ort

Exp

interne handel EN productie

ort

Een lokale wisselkoers Wie de lokaal-geldbonnen bij de Raiffeisenbank wilde omruilen voor schillingen, kreeg slechts 95% van de nominale waarde van de bonnen terug. Het verschil van 5% bleef bij de gemeente die het gebruikte voor extra publieke werken. Voor mensen en bedrijven die de bonnen hadden verdiend, waren producten van buiten Wörgl dus 5% duurder en zo werd lokaal besteden vaker de goedkopere keus. Voor de inwoners kwam dit neer op een 5% lagere wisselkoers. Hoe lager de wisselkoers van een munt des te minder aantrekkelijk wordt het voor bewoners om buiten de regio te kopen, omdat hun geld daar minder waard is. Een economie met een munt waarvan de wisselkoers feitelijk te hoog is, krijgt weinig klanten van buiten de gemeenschap. En ook voor de eigen mensen is de lokale productie duurder dan het aanbod van buiten. Dus niet alleen klanten van buiten, maar ook lokale klanten kopen liever producten van buiten de gemeenschap. En zo verlaat het geld, de koopkracht, de gemeenschap snel en wordt de productieve basis van de gemeenschap zwakker. Er wordt steeds minder lokaal geproduceerd en de gemeenschap wordt steeds afhankelijker van producten en diensten van buiten. Je ziet gemakkelijk over het hoofd dat hierdoor ook de verdiensten van de lokale productie voor lokale consumenten wegvallen. Er ontstaat een neerwaartse spiraal waarbij minder wordt verdiend

70

verlaging wisselkoers

NA

Imp

interne handel EN productie

VOOR: Als een land of een gemeenschap een te hoge wisselkoers heeft t.o.v. anderen, wordt altijd benadrukt dat die gemeenschap niet concurrerend is en daardoor minder exporteert. Maar net zo belangrijk is dat de hoge wisselkoers geïmporteerde producten zo goedkoop maakt dat lokale ondernemers de concurrentie om de lokale markt verliezen. Daardoor verdwijnt veel onderlinge economie en valt de gemeenschap uiteen.

ort

Exp

ort

NA: Als de wisselkoers verlaagd wordt, komen export en import in evenwicht. Geïmporteerde producten worden duurder waardoor lokale ondernemers weer de kans krijgen om voor de lokale markt te produceren.

71

en er dus ook minder potentie is om de lokale productie te kopen. Dan wordt er nog minder verkocht en nog minder verdiend. Van die neerwaartse spiraal wordt iedereen slechter: de lokale ondernemers, medewerkers en potentiële klanten. Ook de andere steden en regio’s hebben er last van als er steeds minder verdiend wordt. Na verloop van tijd lijkt de geringe productie en verkopen binnen de gemeenschap een natuurlijke situatie te zijn. De eigen kwaliteiten worden steeds vaker onderschat, waardoor het risico ontstaat dat er ook niet meer wordt nagedacht hoe lokaal aanwezige potenties beter benut kunnen worden. Onderlinge economische activiteiten brengen een positieve verbondenheid. Als dat afkalft wordt overleven een individuele zaak. Het gezamenlijke zit ’m alleen nog in het gevoel slachtoffer te zijn van een boze buitenwereld.

Als ik deze situatie herformuleer vanuit het oogpunt van het organiserende medium geld, dan gaat het erom dat er voldoende geld in de gemeenschap circuleert en dat dat geld lang en actief genoeg binnen de gemeenschap gebruikt blijft worden. Lokaal geld met een passende wisselkoers kan ervoor zorgen dat de koopkracht langer lokaal blijft. Lokaal gemaakt geld dat een wisselkoers mee krijgt kan de lokale economie in een opwaartse spiraal brengen: een deel van het geld dat de gemeenschap binnenkomt, gaat daar langer en effectiever circuleren, pept de economische activiteit op en versterkt de economische en sociale cohesie. Jongeren vinden eerder aantrekkelijke banen en besluiten te blijven. Niet langer hoeft de boze buitenwereld het enige te zijn dat mensen samenbindt. Inwoners zijn verbonden op basis van eigen kracht en samenwerking.

1

In het begin van het lokaal-geldnetwerk Sardex vroegen alle bedrijven: what’s in it for me? Maar dat veranderde toen mensen jaarlijks binnen het netwerk meer dan €10.000 extra gingen omzetten: toen een deelnemer werd getroffen door brand, werd dat bedrijf er via donaties weer bovenop geholpen. Andere deel­nemers hadden geleerd dat het eigen belang en dat van de gemeenschap in elkaars verlengde liggen. Ze hadden de kans gekregen te ontdekken hoeveel voordelen het biedt als je met lokaal geld elkaar de bal toeschuift. Dat je daarbij elkaar nodig hebt en het zo samen beter krijgt.

1

Cyclic Motifs in the Sardex Monetary Network. By George Iosifidis, Yanick Charette, Edoardo M. Airoldi, et al. Nature Human Behaviour, volume 2, pages 822-829 (2018), https://www.sardexpay.net/, https://www.ft.com/content/cf875d9a-5be6-11e5-a28b50226830d644, https://www.finchandbeak.com/1369/sardex-local-currency-for-thrivingcommunity.htm

72

Op pagina 23 citeerde ik het Internationaal Monetair Fonds. De door hen verzamelde data wijzen uit dat regio’s steeds verder uit elkaar groeien. Het IMF typeert dat in het rapport als een structu2 rele weeffout en een falen van de markt. Het gaat dan om regio’s waar al weinig geld binnenkomt en waar dat weinige geld ook te snel weer wegvloeit uit de gemeenschap, lang voordat het de lokale productie en consumptie goed heeft georganiseerd. Daardoor gaan die lokale economieën ondermaats presteren. Met de 5% omwisselkosten introduceerde burgemeester Unterguggenberger een antwoord op die weeffout: er kwam een lokale wisselkoers die ervoor zorgde dat het goedkoper werd om aankopen binnen de gemeenschap te doen. Het geld, de koopkracht, bleef langer lokaal voordat het elders werd besteed. Daarmee verliet dus niet minder geld Wörgl, maar gebeurde dat later. Het aanwezige geld hielp ondertussen het lokale bedrijfsleven.

2

World Economic Outlook, April 2019, Growth Slowdown, Precarious Recovery. https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2019/03/28/world-economic-outlookapril-2019

73

“Dit boek biedt een prachtig overzicht van de drijfveren en de praktische mogelijkheden om onderlinge economische relaties tussen bedrijven, burgers en overheden te versterken door gebruik te maken van betalingen via lokale rekeningen en versnelling van de transacties met lokale kredietsystemen. Op basis van een veelheid van ervaringen in verschillende Europese landen (en daarnaast ook in Latijns Amerika) wordt uiteengezet hoe een netwerk van korte en lokale keten binnen een circulaire economie kan bijdragen aan versterking van de duurzaamheid, de eerlijkere verdeling van de welvaart en een grotere weerbaarheid bij het herstel uit de Covid-19 crisis. De koop-lokaal-booster is zeker geen eenduidig recept en vraagt om voldoende schaal en diversiteit om de beoogde impact te kunnen bereiken.” Prof dr Ruerd Ruben (Emeritus) Hoogleraar Impactanalyse van Voedselsystemen Wageningen university & research

In elke wijk, stad of regio waar de economie niet soepel draait, kan deze aanpak een nieuwe dynamiek bieden, doordat de lokale wisselkoers de lokale productie voor lokale consumptie betere kansen geeft. Vervolgens vormt die versterkte lokale productie een steviger basis voor de handel met andere wijken, regio’s of landen. Zo krijgen ook buurgemeentes baat bij de impact die de Koop-LokaalBooster heeft. Gemeentes of regio’s trekken zich dan aan elkaar op.

Een andere route is nodig Nu de economie een antwoord moet vinden op de gevolgen van de coronacrisis, is het de vraag of we terug moeten naar de oude vorm van economische groei of meer moeten investeren in de veerkracht van de lokale economie en daarbij ook oog hebben voor de energietransitie en de grenzen die een snel verarmende natuur stelt. Dat gaat met het huidige geld niet lukken. Dat geld laat ons slechts de keuze uit twee kwaden: groei die onvermijdelijk milieu- en klimaatrampen tot gevolg heeft, of crisis die leidt tot bezuinigingen en een nog sterkere polarisatie. Lokaal geld biedt zicht op het vermijden van dat dilemma, op een groei van kwaliteit van leven. Het gaat dan om productie en consumptie die niet ten koste gaan van natuur en milieu, dankzij een effectiever gebruik van arbeid op lokaal niveau. Daarbij leren we welvaart te scheppen met een verminderend gebruik van natuurlijke hulpbronnen. We moeten een weekend winkelen in Parijs of Rome snel gaan inwisselen voor leuke lokale dingen. Als de Koop-Lokaal-Booster ingevoerd wordt ligt voor de lokale ondernemers de uitdaging om consumenten te stimuleren extra lokaal te gaan besteden. We zagen al tijdens de corona-lockdown consumenten die hun best deden het lokale bedrijfsleven te steunen. Die lijn wordt doorgetrokken door ervoor te kiezen meer lokaal te besteden.

Denk daarbij ook aan het vaker lokaal te laten repareren van goederen, meer gebruik te maken van lokale dienstverlening (denk bijvoor-

74

75

beeld aan het snel en veilig houden van computers – in plaats van nieuwe te kopen) en het vaker lokaal uit eten gaan. Hierbij zouden bijvoorbeeld de horecabedrijven voor mensen die meerdere keren per week komen eten, van het restaurantbezoek iets speciaals kunnen maken. Denk aan het aanbieden van een setting waarin je mensen ontmoet of met vrienden of buurtgenoten gaat eten, of juist aan settings met heel veel privacy of aan kwaliteits-bezorgmaaltijden. De Koop-Lokaal-Booster schept alleen de voorwaarden. De ondernemers moeten de nieuwe kansen benutten.

Een tool waardoor geld soepel circuleert Vervolgens het tweede onderdeel van de succesformule van de Koop-Lokaal-Booster van Wörgl: ervoor zorgen dat het lokale geld vaker wordt gebruikt.

– Zegels hadden het effect van een negatieve rente In Wörgl werd de omloopsnelheid, de snelheid waarmee de bonnen van had tot hand gingen, in eerste instantie bepaald door de betrokkenheid van de inwoners. Maar gaandeweg werd het lokale geld snel besteed omdat niemand degene wilde zijn die zegels moest kopen om op de bonnen te plakken. Die zegels creëerden dus ongeveer hetzelfde effect als een stevige inflatie: je bent beter af als je je geld snel besteedt dan wanneer je je geld bij je houdt. Burgemeester Unterguggenberger had dit idee van een heffing op oppotten van het geld niet zelf bedacht. In zijn boek The Natu3 4 ral Economic Order stelde econoom en zakenman Sylvio Gesell de invoering van negatieve rente voor als de ultieme manier om economische crises te bestrijden en te voorkomen dat het armste

3 4

1918, uit het Duits naar het Engels vertaald door Philip Pye M.A. In zijn General Theory of Employment, Money and Interest voorspelt Keynes dat Gesell uiteindelijk een belangrijker rol in de geschiedenis zal gaan spelen dan Marx (Boek VI, hoofdstuk 23)

76

De Centrale Bank van China. Centrale banken wereldwijd zouden een substantiële negatieve rente moeten overwegen in tijden van een deflatoire crisis, zo schrijft Sun Guofeng van de financiële onderzoeksafdeling van de Chinese centrale bank in een nieuw onderzoeksrapport. Ook zouden centrale banken volgens hem de negatieve rente moeten omarmen als een conventioneel beleidsinstrument om de economische groei weer aan te jagen.

77

deel van de mensheid het rijkste deel rente moest betalen om te voorkomen dat zij hun geld zouden oppotten. Met zijn briljante strategie om de Oostenrijkse Schillingen te vervangen door bonnen, bracht Unterguggenberger het idee van theorie naar praktijk. Zo zette de gemeente de zegels in als een negatieve rente die het gebruik van het bonnengeld intensiveerde en zo zorgde voor extra verdiensten, die de gemeente gebruikte voor zaken van algemeen belang.

Toch blijft de opbrengst van de provisie precies gelijk aan wat die zou zijn als de ontvanger van het geld niet geprobeerd had de provisie te vermijden. Zo’n instrument om koopkracht sneller en vaker te laten circuleren kan in economieën waar veel potenties ongebruikt blijven, voor meer lokale productie en extra inkomsten zorgen. Dan compenseren de extra inkomsten ruimschoots de nadelen van de beperkte besteedbaarheid van het lokale geld.

– De negatieve rente is provisie op verdiensten die beperkt kan worden De zegelkosten in Wörgl waren een belasting op het ongebruikt laten van geld. Hiervoor bestaan een hele rits termen, onder andere negatieve rente, circulatieheffing, omloop- of circulatieversneller. Het geld met zo’n kunstmatige inflatie (eigenlijk een heffing waarvan de opbrengst naar de gemeenschap gaat) wordt ook wel roestend geld of natuurlijk geld genoemd. Natuurlijk, omdat geld dat steeds minder waard wordt, zich gedraagt als vrijwel alle zaken in de natuur die in de loop van de tijd verouderen. In Duits­ talige teksten treffen we ook wel de term Freigeld aan, om aan te duiden dat deze geldinnovatie de mensheid kan bevrijden van de macht van rente-eisend geld.

Vermijdbare provisie Ik geef de voorkeur aan de term vermijdbare provisie op verdiensten, omdat het woord provisie duidelijk maakt dat je alleen iets afdraagt van je verdiensten. Vermijdbaar geeft aan dat wie snel het verdiende geld weer besteedt, nauwelijks provisie betaalt. Door zo snel het geld te besteden, vermijd je niet alleen kosten maar geef je ook een ander de kans om het geld te verdienen. Die ander neemt dan jouw rol over als betaler van de provisie en heeft dus ook haast om het te besteden. Wanneer iedereen probeert de provisiekosten zoveel mogelijk te vermijden door bij elkaar te besteden, verdienen we allemaal meer.

78

79

Conclusies Sinds je overal kan betalen via het web zijn wisselkoersen niet langer ingewikkeld. De software vertaalt onmiddellijk wat de kosten in jouw muntsoort zijn. Dat doen internationale webshops al op grote schaal. Hierdoor zijn wisselkoersen tussen landen heel makkelijk te verrekenen. Het is zelfs doenlijk om per regio of doelgroep onderlinge wisselkoersen te hebben, waarbij die verschillende geldsoorten samen binnen 1 overkoepelende munt kunnen functioneren. Een kaalslag bij bedrijven die voor lokale klanten werken, zoals die Griekenland heeft plaatsgevonden, zou met een goede inzet van de mogelijkheden van IT tot het verleden moeten behoren. En omgekeerd biedt dit perspectief voor regio’s waar die kaalslag al heeft plaatsgevonden of bezig is.

Hoofdstuk 5

Fintech maakt het mogelijk het succes van Wörgl te kopiëren Een app met een lokale rekening werkt eenvoudiger dan de bonnen van Wörgl.

Digitaal lokaal geld Dankzij de snelle ontwikkeling van betaalapps is de technologie die het Wonder van Wörgl kan kopiëren nu beschikbaar voor elke regio of stad. Gemeentes kunnen met deze technologie hun lokale economie versterken. Die versterking vergroot de werkgelegenheid, de sociale cohesie en de verduurzaming van de productie. Laten we eens kijken hoe een hedendaagse burgemeester Unterguggenberger het zou gaan aanpakken. Dat begint denk ik met het publiceren van het beleidsvoornemen dat de gemeente over een tijdje zoveel mogelijk gaat inkopen bij lokale bedrijven. Daarbij vertelt hij/zij dat de gemeente gaat betalen met lokale euro’s om zeker te stellen dat ook de leveranciers zoveel mogelijk lokaal gaan inkopen. Daarnaast kondigt de burgemeester aan dat dan de gemeentelijke belastingen met dit lokale geld betaald kunnen worden. Naast de techniek – die het nu relatief gemakkelijk maakt om lokaal geld in te voeren – is en blijft het ook nu heel belangrijk de bevolking erbij te betrekken. Hoe krijgen burgers en lokale bedrij-