PR21.133 De Koop Lokaal Booster

ontv. Griffie 14-06-2021/PR21.133/482235 Zeist/Utrecht, juni 2021

Geachte raadsleden en college van B&W van de gemeente Zeist, Graag brengen ondergetekenden, Henk van Arkel, directeur van Social TRade Organisation en Arnout van Dijk, initiatiefnemer van de lokale munt de Zeister Knoop/het lokale betaalnetwerk Knooppunt Zeist, deze brief en bijgaand boek onder uw aandacht. Wij doen dit omdat de actieve rol die college en raad hebben genomen richting sport, cultuur én ondernemers in het Eerste en Tweede Corona-Steunpakket laat zien dat deze belanghebbenden u aan het hart gaan. Ze leveren een zeer belangrijke bijdrage aan onze samenleving. Door actief deel te nemen aan het lokale betaalnetwerk kunt u als raad en gemeente Zeist nog meer het lokale MKB, de sport en cultuur en daarmee de lokale werkgelegenheid stimuleren.

Het zou daarbij mooi zijn als de gemeente en andere publieke instellingen het lokale betaalnetwerk gebruiken om meer lokaal en regionaal in te kopen, zodat de publieke koopkracht de lokale circulaire processen aanjaagt. Dit sluit ook aan bij de wensen van de leden van de IAC om de Zeister Knoop een grotere rol in de Zeister samenleving te geven. Inzet van de “power to convene” van de gemeente, én natuurlijk zelf ook het voorbeeld geven. We verwachten dat bij u interesse is in nieuwe perspectieven om iets te doen in het belang van het lokale MKB en tegelijk te bouwen aan de transitie naar minder groeidwang, minder inzet van grondstoffen en fossiele brandstoffen en een ombouw naar een economie die meer gerecht is op energiearme dienstverlening, reparatie en recycling. Dat is immers ook de achtergrond waarom de Zeister Knoop is gestart vanuit Samen Duurzaam Zeist, pijler circulaire economie. Nu we zicht hebben op een einde aan de lockdown, is het tijd om na te denken over hoe de gemeente het kleinbedrijf kan helpen om er weer bovenop te komen en lokale bedrijven een kans kan geven tegen opkomende internationale bedrijven zoals Amazon die lokale bedrijvigheid steeds meer het leven onmogelijk dreigen te maken.

Hoe een lokaal betaalnetwerk daarin een belangrijke rol kan spelen wordt uitgelegd in het boek De Koop-Lokaal-Booster, waarvan de tekst nu naar de uitgever is; in pdf-vorm is het bijgevoegd. Over een maand gaan we bij zoveel mogelijk gemeentes een aantal

gedrukte exemplaren van dit boek bezorgen voor belangstellende raads- en collegeleden en ambtenaren die gaan over de lokale economie. Als er veel belangstelling voor deze mogelijkheid is in uw gemeente, wilt u ons dat dan melden? We zorgen dan dat er voldoende exemplaren van het boek worden aangeleverd. Voor de inwoners van Zeist zal het boek beschikbaar zijn bij Kramer & Van Doorn. We gaan graag met u in gesprek over de inzet van de “Koop Lokaal Booster” in Zeist. Aan het einde van deze aanbiedingsbrief treft u een samenvatting van het boek aan.

Met vriendelijke groet,

Henk van Arkel directeur Social Trade Organisation Arnout van Dijk initiatiefnemer Zeister Knoop

AANBEVELING voor het boek Koop-Lokaal-Booster Prof. Dr. Herman Wijffels

Medeoprichter Sustainable Finance Lab, voorheen o.a. voorzitter SER, Bestuursvoorzitter Rabobank en prominent CDA-lid. Lid van het comité van aanbeveling van STRO

“STRO maakt zichtbaar dat er ook andere wegen denkbaar en begaanbaar zijn naar een menswaardig bestaan. De vernieuwing die daaruit voortkomt kan ons weer enkele stappen verder brengen. STRO bouwt zo aan een lokaal alternatief voor de steeds dominanter wordende financiële markten, met de nadruk op circulaire economie met veel plaats voor een sterke ontwikkeling van het lokale kleinbedrijf. ” Rens van Tilburg

Econoom en directeur Sustainable Finance Lab aan de Universiteit van Utrecht “Social Trade Organisation (STRO): Gefeliciteerd met deze mooie publicatie! In dit boek legt STRO

helder en praktisch uit wat op gemeentelijk niveau mogelijk is, juist in deze economisch zo onzekere tijden. De coronacrisis trof een wereldeconomie die al onder een ongekende schuldenlast gebukt ging. De eurolanden gaan roerige tijden tegemoet. Reden te meer om lokale ankers te slaan. De Amazonisering van de economie zuigt het leven weg uit de winkelstraat. Alle reden dus om de kansen te benutten die eigen lokaal geld biedt om werk en welvaart in de wijk te houden.” Niam Wetsteijn

Voorzitter Jong MKB Rotterdam Rijnmond

“Jong MKB Rotterdam Rijnmond is er voor de jonge ondernemer met een "niet lullen maar poetsen" mentaliteit. Ons motto; “Samen sterker voor jonge ondernemers”. Wij zetten ons in om onze stad nog een stukje mooier te maken. Het boek “Koop-Lokaal-Booster” geeft een interessante kijk op, onder andere, ook onze benadering. Samen de stad mooier maken voor en door Rotterdammers.” Wim Boonstra,

Speciaal adviseur bij Rabobank, bijzonder Hoogleraar aan de VU (geld- en bankwezen), voorzitter van de Monetaire Commissie van de European League for Economic Cooperation (ELEC):

“Lokale geldsystemen kunnen een belangrijke rol spelen bij het ondersteunen van de lokale gemeenschap. De auteurs laten zien hoe zulke systemen, als zij professioneel worden vormgegeven, ook de lokale economie kunnen versterken. Dit boek beschrijft hoe oude goede ideeën met nieuwe technologie kunnen worden versterkt. Het is verplichte kost voor iedereen die de lokale gemeenschap een warm hart toedraagt. “

Prof dr Ruerd Ruben

(Emeritus) Hoogleraar Impactanalyse van Voedselsystemen Wageningen university & research: “Dit boek biedt een prachtig overzicht van de drijfveren en de praktische mogelijkheden om

onderlinge economische relaties tussen bedrijven, burgers en overheden te versterken door gebruik te maken van betalingen via lokale rekeningen en versnelling van de transacties met lokale kredietsystemen. Op basis van een veelheid van ervaringen in verschillende Europese landen (en daarnaast ook in Latijns Amerika) wordt uiteengezet hoe een netwerk van korte en lokale keten binnen een circulaire economie kan bijdragen aan versterking van de duurzaamheid, de eerlijkere verdeling van de welvaart en een grotere weerbaarheid bij het herstel uit de Covid19 crisis. De koop-lokaal-booster is zeker geen eenduidig recept en vraagt om voldoende schaal en diversiteit om de beoogde impact te kunnen bereiken.” Volkert Engelsman

Winnaar duurzame top 100 2017, directeur Eosta “Wat mij vooral treft in dit boek is hoe het lokale mkb een rol kan spelen in de verduurzaming

van de economie. Met onze verslaving aan korte-termijn-winst zagen we aan de stoelpoten van onze toekomstige winstgevendheid. Als we ook morgen de wereld willen voeden, ontkomen we niet aan veerkrachtige, regionale landbouwsystemen waarin bodemvruchtbaarheid, schoon water, biodiversiteit en klimaat centraal staan, evenals een eerlijke inkomensverdeling in de keten. Het is nergens voor nodig om ons te laten gijzelen door de kunstmest-, agrochemische- en veevoer industrie die parasiteert op gezondheid van mens en milieu. We zijn toe aan een gelijk speelveld waarin de vervuiler niet langer wegkomt met een concurrentievoordeel. Lokaal circulair geld is mogelijk een belangrijk instrument in de transitie naar het nieuwe normaal. “

Samenvatting Koop Lokaal Booster Systematisch lokaal kopen heeft zeker impact

De Engelse plaats Preston werd in 2018 uitgeroepen tot “most improved city in the UK”. Lokale bedrijven waren opgebloeid en de mensen voelden zich weer deel van één gemeenschap. Dat alles was te danken aan een koop-lokaal-initiatief dat werd opgestart door de gemeentelijke overheid. Vervolgens betrok die er steeds meer lokale semi-publieke en non-profitorganisaties bij, zoals de politie, het ziekenhuis, scholen, de grootste woningbouwvereniging en later de universiteit. De inkopers van de deelnemende partijen gingen samen hun best doen om meer lokaal in te kopen. Ze leerden van elkaar en maakten er een wedstrijd van om telkens weer het percentage lokale bestedingen te vergroten. Dankzij die inzet overleefden veel lokale bedrijven. Die bloeiden op en startende ondernemingen kregen meer kansen.

Versterken lokale economie vergroot veerkracht nationale economie Jarenlang had de gemeente geloofd in het verhaal van de efficiënte wereldmarkt. Bovendien wilde ze geen beleid voeren dat ten koste van andere gemeentes zou gaan. Maar bij nadere beschouwing bleken beide argumenten meer ideologisch dan praktisch van aard. En ook bleek dat de hoeveelheid geld die uiteindelijk buiten Preston besteed werd, precies even groot was als voorheen. Het enige verschil was dat, voordat het geld elders werd besteed, het eerst effectiever lokaal gebruikt werd. Uiteindelijk bleek dus dat gemeenschappen hun potentie sinds jaar en dag hadden onderbenut.

Koopkracht beter benutten voordat die naar elders gaat Dat effect — meer lokale inkoop door de gemeente — kan zelfs nog verder vergroot worden. Dat gebeurt als de leveranciers van de gemeente, en van die andere grote lokale instellingen — zich committeren om op hun beurt ook weer lokaal in te kopen. Dan blijft dat geld nog langer beschikbaar om de lokale productie en handel te stimuleren. De Oostenrijkse stad Wörgl ontwikkelde daartoe midden in de Grote Depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw een koop-lokaal-keten. Daardoor nam de werkeloosheid 25% af, terwijl die in de rest van Oostenrijk juist toenam. De gemeente gebruikte in die aanpak tegoedbonnen om mee te betalen. Die waren alleen binnen de gemeente geldig. Ze zette daarvoor geld op een geblokkeerde bankrekening, zodat de tegoedbonnen goed gedekt waren. Dit bonnengeld onderscheidde zich op twee bijzondere manieren. Om te beginnen moest iemand die de bonnen wilde omwisselen in het geld dat op de geblokkeerde bankrekening stond, om dat dus buiten de gemeente te kunnen besteden, daarvoor 5% omwisselkosten betalen. Daarnaast kende dit lokale geld een zgn. vermijdbare provisie. Over het verdiende geld betaalde je een kleine provisie, zolang je het niet zelf weer lokaal besteedde.

Die negatieve rente op lokaal geld werkt als een impuls om het snel en vaak te besteden en dat geeft veel kansen op extra omzet voor het lokale midden- en kleinbedrijf en voor starters.

Een netwerk van lokale betaalrekeningen De Social TRade Organisation (STRO) heeft in een jarenlang R&D- programma deze aanpak uit Wörgl verder verbeterd. Parallel bouwde STRO een softwarepakket dat al deze mogelijkheden in betaalrekeningen faciliteert. Inmiddels gebruiken wereldwijd tenminste 12 banken deze software en ze bieden daarmee vele miljoenen klanten een mobiele bankrekening. De software kent dus enkele belangrijke innovaties, bovenop wat normale banksoftware kan. . Zo kan aan geld een tijdteller worden meegegeven. Die kan gebruikt worden om het lokale geld een bepaalde periode binnen een lokale groep rekeninghouders te houden.

Extra kredietmogelijkheden voor mkb Ook biedt de software de mogelijkheid om leveranciers van bedrijven die krediet nodig hebben, mee te laten betalen aan het mogelijk maken van zo’n krediet. Bij Sardex op Sardinië hebben hierdoor duizenden kleine bedrijven toch kredieten kunnen krijgen die bij standaard bankkrediet met gewone rekeningen niet mogelijk waren geweest. Het krediet dat Sardex zo kon leveren, heeft inmiddels meer dan een half miljard euro aan extra omzet voor bedrijfjes opgeleverd. Onlangs is Sardex gekocht door de Italiaanse staat, omdat die het programma wil opschalen in de strijd tegen de gevolgen van de lockdown.

Koop Lokaal Booster in uw gemeente Ook in uw gemeente kan het mkb de extra omzet van langer circulerend geld ongetwijfeld heel hard gebruiken. Zo zullen ook bij u goedkope kredieten hard nodig zijn voor bedrijven die door de lockdown(s) inmiddels onvoldoende eigen liquiditeit hebben. Het is daarom nuttig om een netwerk van lokale rekeningen te creëren en via die rekeningen een serieus lokaal inkoopprogramma te draaien, zodat de leveranciers van de gemeente en de grote instellingen zelf ook weer een groter deel van het inkomen lokaal gaan besteden.

Praktisch zou het voor uw gemeente op het volgende neerkomen: De gemeente kiest ervoor zoveel mogelijk lokaal te besteden en probeert anderen in dat lokaal inkopen te betrekken. Ze betaalt vervolgens haar leveranciers bij voorkeur voor een zo groot mogelijk deel op hun nieuwe lokale rekeningen, wat ervoor zorgt dat ook die leveranciers en daarna hun leveranciers hun best doen om dat geld ook weer lokaal te besteden. Die koopkracht gaat sneller rond dankzij de vermijdbare provisie, waardoor het geld nog meer doet voor de lokale economie: de Booster. Bestaande leveranciers van de gemeente en de instellingen en andere betrouwbare bedrijven krijgen vooraf een bestedingsruimte, een basiskrediet om het onderling zakendoen te stimuleren. De risico’s op wanbetaling worden gedekt door de opbrengst van de vermijdbare provisie.

Topeconoom bij de Rabobank, doceert monetaire politiek aan de VU

“Social Trade Organisation (STRO): Gefeliciteerd met deze mooie publi­ catie! In dit boek legt STRO helder en praktisch uit wat op gemeente­lijk niveau mogelijk is, juist in deze economisch zo onzekere tijden. . .”

Prof. Dr. Herman Wijffels

“[. . .] Gemeenten kunnen daar het verschil in maken als ze echt serieus lokaal gaan inkopen en daar andere partijen bij betrekken. Gezamenlijk hebben ze een inkoop­ portefeuille van miljarden euro’s. Dat die allemaal neerslaan in lokale gemeenschappen klinkt als een utopie, maar in dit boek leest u simpelweg hoe we dit mogelijk kunnen maken.” Barbara Kathmann Haalde als wethouder de Booster naar Rotterdam

Rens van Tilburg Directeur SFL aan de UU

www.socialtrade.nl

Uitgeverij Jan van Arkel

de koop lOKAaL BOOSTER

Wim Boonstra

“[. . .] STRO bouwt zo aan een lokaal alternatief voor de steeds dominanter wordende financiële markten, met de nadruk op circu­ laire economie met veel plaats voor een sterke ontwikkeling van het lokale kleinbedrijf.”

Henk van Arkel / team STRO

“Lokale geldsystemen kunnen een belangrijke rol spelen bij het ondersteunen van de lokale gemeen­ schap. De auteurs laten zien hoe zulke systemen, als zij professioneel worden vormgegeven, ook de lokale economie kunnen versterken. Dit boek beschrijft hoe oude goede ideeën met nieuwe technologie kunnen worden versterkt. Het is verplichte kost voor iedereen die de lokale gemeenschap een warm hart toedraagt.”

Samen handelen voor een sterk MKB

de koop lOKAaL BOOSTER Henk van Arkel / team STRO

De Koop-Lokaal-Booster

Henk van Arkel / team STRO

de koop lOKAaL BOOSTER Samen handelen voor een sterk MKB © STRO, Utrecht 2021 isbn 978 90 6224 067 8 Vormgeving: Karel Oosting Uitgeverij Jan van Arkel Grifthoek 151, 3514 JK Utrecht www.4eco.nl www.janvanarkel.nl Social Trade Organisation STRO Oudegracht 42, 3511 AR Utrecht tel 030 2314314 info@socialtrade.nl www.socialtrade.nl

Social Trade Organisation STRO Uitgeverij Jan van Arkel

Social Trade Organisation, afgekort STRO, is een ngo die al sinds 1970 actief is op het gebied van economie, armoedebestrijding en milieu.

Een donatie van u helpt om het circulaire geld in Nederland van de grond te tillen. Maak deze donatie over naar NL97 TRIO 0784 9116 22 t.n.v. Stichting STRO o.v.v. “donatie” STRO is een ANBI-stichting. Daardoor is uw gift aftrekbaar van de belasting.

Kijk op pagina 205 voor meer informatie

4

De Koop-Lokaal-Booster is hét middel om de lokale economie een boost te geven. Met een nieuwe kijk op geld en een flinke portie fintech presenteert dit boek een oplossing om lokale bedrijven te versterken, de stad levendig te houden en ook nog aan duurzaamheid te werken.

De Koop-Lokaal-Booster wordt aanbevolen door o.a. MKB-voorzitters, bankiers en wetenschappers.

Omdat de Booster voor veel gemeentes van belang kan zijn, sturen we dit boek naar de verschillende partijen in de gemeenteraden.

Geef uw exemplaar van het boek door!

5

“Social Trade Organisation (STRO): Gefeliciteerd met deze mooie publicatie! In dit boek legt STRO helder

Inhoud

en praktisch uit wat op gemeentelijk niveau mogelijk is, juist in deze economisch zo onzekere tijden. De coronacrisis trof een wereldeconomie die al onder een

Voorwoord – 15

ongekende schuldenlast gebukt ging. De eurolanden gaan roerige tijden tegemoet. Reden te meer om lokale ankers te slaan. De Amazonisering van de economie zuigt het leven weg uit de winkelstraat. Alle reden dus om de kansen te benutten die eigen lokaal geld biedt om werk en welvaart in de wijk te houden.” Rens van Tilburg Econoom en directeur Sustainable Finance Lab aan de Universiteit van Utrecht

1 Lokaal kleinbedrijf beter af met de Koop-Lokaal-Booster Koopkracht effectiever gebruiken voor lokale bedrijven – 17 Waarom lokale bedrijven het steeds moeilijker krijgen – 20 De veerkracht van de lokale economie neemt al langer af – 22 De Koop-Lokaal-Booster – 24 Ook de omgeving heeft baat bij een bloeiende lokale economie – 27 Koop-Lokaal-Booster versterkt ook de transitie – 28 Wat kunt u verder in dit boek verwachten? – 28

2 Het verhaal van Preston: serieus werk maken van lokaal kopen Inleiding – 31 Een korte geschiedenis van Preston – 33 De keuze voor een collectieve inspanning om lokaal te kopen – 34 Het betrekken van de lokale ankerinstellingen bij het project – 35 Het omkeren van een negatieve spiraal – 36 De start van het Preston project – 37 De eerste successen – 39 Bijdragen aan duurzame en sociale waarden – 41 Lokale investeringen door het lokale pensioenfonds – 42 Een toolkit voor gemeenten – 45 Conclusies – 46

7

3 Hoe de stad Wörgl de impact van lokaal inkopen vergrootte

6 Het Consortium van regio’s die de Booster willen gebruiken

Inleiding – 49 Een moedig initiatief dat als voorbeeld kan dienen – 5 1 De uitvinding van een lokaal betalingssysteem maakte het Wonder van Wörgl mogelijk – 55 Bonnen werden snel besteed: vanwege zegels of gemeenschapszin? – 58 Vanwege copycats greep de Centrale Bank in – 62 Het briljante idee van de burgemeester – 64 Conclusies – 66

Regio’s en steden willen ‘hun’ MKB helpen – 103 Italië/Sardinië – 104 Frankrijk – 108 Spanje /Catalonië – 110 Griekenland/Karditsa – 111 België /Vlaanderen – 112 België /Wallonië – 112 Nederland – 113

4 Succes dankzij wisselkoers en vermijdbare provisie Inleiding – 69 Een lokale wisselkoers – 70 Een andere route is nodig – 75 Een tool waardoor geld soepel circuleert – 76 Vermijdbare provisie – 78 Conclusies – 80

5 Fintech maakt het mogelijk het succes van Wörgl te kopiëren Digitaal lokaal geld – 81 Een speciale (bank)rekening – 85 Zegels worden vermijdbare provisie – 87 Doorbraak: tijdteller-technologie als alternatief voor de omwisselkosten – 88 De tijdteller maakt de opbrengst van de ‘zegels’ zeker en daarmee de premie – 92 Lokaal geld en de aanbestedingsregels – 96 Samenwerken met andere lokale netwerken – 98 Geen toegang tot geldautomaten – 99 Conclusies – 101

8

7 Hoe de lokale rekeningen ook rentevrije kredieten mogelijk maken Inleiding – 117 Krediet als in Sardex – 119 Social-Trade-Krediet – 119 Hoe worden de kredietrisico’s gedekt? – 122 Het basiskrediet gezien vanuit de deelnemer – 124 Basiskrediet als pilot: de €1.000-challenge – 125 Samenvatting – 131

8 De Koop-Lokaal-Booster: samenvatting & succesfactoren De Booster in grote lijnen – 135 De methode – 137 De middelen – 138 Kosten en financiering – 140 Betrouwbare betaalsoftware – 140 Voor welke regio’s? – 141 Wat is nodig voor succes? – 142

9

Bijlagen 1 De financiën van de Koop-Lokaal-Booster Inleiding – 155 Uitgaven – 156 1) Opstartkosten ( jaar 0: € 80.000 tot € 300.000) – 157 2) Organisatiekosten ( jaar 1: € 100.000 - € 300.000) – 157 3) Premies om het binnenbrengen van koopkracht te belonen ( voorfinanciering 7,5% van het in omloop gebrachte geld) – 158 4) Kosten van de risicodekking van kredieten – 161 2 FAQ’s over de Koop-Lokaal-Booster Inleiding – 167 1) Wie kan een Koop-Lokaal-Booster starten? – 169 2) Hoe maak je deelname voor bedrijven zo eenvoudig mogelijk? – 170 3 ) Hoeveel gaat ‘meedoen’ een bedrijf kosten? – 171 4 ) Is er voldoende zekerheid over de waarde van het lokale geld? – 172 5) Waar wordt al met de Booster gewerkt? – 174 6 ) Hoe ziet de planning eruit voor het starten van een Koop-Lokaal-Booster? – 174 7) Wie gaat die lokale rekeningen aanbieden? – 177 8) Kan je ook beginnen met vooraanmeldingen? – 181 9) Hoeveel investeringsgeld is er nodig? – 182 10 ) Waar vind je een investeerder? – 182 11) Hoe leg je de Koop-Lokaal-Booster het beste uit? – 182 12) Hoe zit het juridisch? – 183 13 ) Kunnen consumenten helpen de Booster op gang te krijgen? – 185 14 ) Is besteedbaarheid bíj de overheid belangrijk? – 186

10

15) Wat als het geldsysteem in elkaar klapt en de economie in een depressie raakt? – 187 16 ) Waar kan ik hulp krijgen bij het opzetten van een Koop-Lokaal-Booster? Welke hulp biedt de Social Trade Organisation ? – 187 3 Social Trade Krediet: voor leningen tussen €10.000 en €50.000 Social-Trade-Krediet: de werkvoorraad van bedrijven financieren – 189 Bij risico’s boven de 7,5%: een sleutelrol voor de leverancier – 193 De ontdekking van contra-cyclisch krediet – 200 Kredietunies werken nu (nog?) anders – 201

Nawoord – 205

11

Dankwoord

“Lokale geldsystemen kunnen een belangrijke rol spe­len bij het ondersteunen van de lokale gemeenschap.

Aan de vele versies van dit boek die in de loop der jaren gemaakt zijn, werd bijgedragen door heel veel mensen: Agnes Witte, Aniek ter Riet, Annet Stomph, Ariëtta Vreuls, Bastiaan Meinders, Bert van 't Holt, Brita Stubbe, Camille Chautagnat, Catharina de Bruin, Gerben Nap, Gerrit Welle, Guus Peterse, Hans Lamboo, Hans Potters, Hélène Wolf, Hugo van der Zee, Jaap Vink, Jan Prins, Jan Teuwen, Jan-Joost van der Slik, Karel Oosting, Karel van Haaften, Kim Terbrack, Koen de Beer, Laurens Maatman. Marieke van Geldermalsen, Marjolijn Blankestijn, Marlies de Bruin, Mónica Guasca, Nick van Tol, Roder van Arkel, Sander Van Parijs, Steven Rijsdijk, Suzanne Olivier. Teun van Aken, Trudie ten Doeschate, Wally Schokking, Wim Droogers, Yessie Vanden Branden.

De auteurs laten zien hoe zulke systemen, als zij profes­ sioneel worden vormgegeven, ook de lokale economie kunnen versterken. Dit boek beschrijft hoe oude goede ideeën met nieuwe technologie kunnen worden versterkt. In het diepst van de depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw liet het Wonder van Wörgl de wereld zien hoe een lokaal geldstelsel kan helpen om een economie op eigen kracht uit het moeras te trekken. Het geheim van het succes lag in een succesvolle samenwerking tussen overheid, bedrijven, banken en mensen. Nu het einde van de coronacrisis opdoemt, speelt boven alles de vraag hoe de kleinere lokale ondernemers de weg omhoog weer kunnen vinden. Dit boek laat verder zien hoe lokale geldsystemen daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. De auteurs beschrijven hoe oude succesvolle ideeën met nieuwe technologie ook in de economie van de 21e eeuw kunnen werken. Al met al verplichte kost voor iedereen die de lokale gemeenschap een warm hart toedraagt.” Wim Boonstra Speciaal adviseur Rabobank, Bijzonder Hoogleraar Economische en Monetaire Politiek aan de VU, Voorzitter van de Monetaire Commissie van de European League for Economic Cooperation (ELEC)

12

13

“Ons “xxx”MKB is niet alleen de banenmotor van Nederland. Ons MKB is ook cruciaal voor de leefbaarheid van

Voorwoord

onze steden, buurten en dorpen en onmisbaar voor de verduurzaming van productie en consumptie. Iedereen die dat nog niet wist, is daar gelukkig tijdens Corona achter gekomen. De lokale ondernemer ging eindelijk op het schild. Dat vasthouden is cruciaal voor snel en veerkrachtig crisisherstel. Gemeenten kunnen daar het verschil in maken als ze echt serieus lokaal gaan inkopen en daar andere partijen bij betrekken. Gezamenlijk hebben ze een inkoopportefeuille van miljarden euro’s. Dat die allemaal neerslaan in lokale gemeenschappen klinkt als een utopie, maar in dit boek leest u simpelweg hoe we dit mogelijk kunnen maken.”

Er is op dit moment meer dan ooit aanleiding om te bouwen aan veerkrachtige en duurzame lokale economieën. Dit boek vertelt hoe de Koop-Lokaal-Booster daaraan kan bijdragen middels het versterken van het lokale MKB. Ik hoop dat het u inspireert om in uw eigen gemeenschap deel te worden van de coalitie van kleinbedrijf, politiek en burgers, die samen nodig zijn om de Koop-Lokaal-Booster voor uw gemeenschap bereikbaar te maken. Henk van Arkel

Barbara Kathmann Tweede Kamerlid PvdA, tot 2021 de wethouder economie die in Rotterdam de voorbereiding voor het gebruik van de Booster oppakte

14

15

Hoofdstuk 1

Lokaal kleinbedrijf beter af met de Koop-Lokaal-Booster Koopkracht effectiever gebruiken voor lokale bedrijven Er is een serieus risico dat als nasleep van de lockdown veel MKB-bedrijven uit de gemeente of regio zullen verdwijnen. Maar dankzij een creatieve en vernieuwende aanpak met een kooplokaal-munt kunnen we ook lokale bedrijven een kans geven op een betere toekomst. Dat geeft de lokale economie meer veerkracht en draagt bij aan de transitie naar een duurzamer economie. Dit boek laat zien hoeveel verschil het voor kleine bedrijven maakt, wáár en hóe de lokale overheid inkoopt. Ook andere instellingen die het publieke belang dienen, kunnen door lokaal te kopen veel invloed uitoefenen. Czaar Peterstraat, Amsterdam, april 2020

16

Het lokaal kopen kan extra impact krijgen dankzij de samenwerking van lokale overheden, instellingen en ondernemers. Die openen in deze opzet een speciale bankrekening, bestemd voor het versterken van de lokale handel. Dat is een tool om de aanwezige koopkracht lokaal effectiever te maken. Als geld een gemeenschap binnenkomt, verzorgt het gewoonlijk hooguit één of twee lokale transacties. Daarna verdwijnt het alweer uit de gemeenschap. Dankzij het lokale betaalnetwerk wordt het geld wel vier keer of nog vaker verdiend en weer uitge-

17

geven voordat het uit de gemeenschap verdwijnt. Hetzelfde geld, maar het stimuleert de lokale productie en consumptie wel een stuk beter. In het op een na laatste hoofdstuk bekijken we ook nog hoe de lokale rekeningen een nieuw soort krediet voor het lokale MKB mogelijk maken. Steeds meer overheden en ondernemersorganisaties begrijpen het belang van de lokale economie en propageren Koop Lokaal. Dat is een goede eerste stap. Het is dan nog maar een klein stapje verder om ervoor te zorgen dat die lokale uitgaven meer gaan doen voor de lokale economie. Dat het geld inderdaad vier keer verdiend en besteed wordt in plaats van twee keer. Hoe dat werkt? Door de lokale aankopen te betalen naar een lokale betaalrekening. De voorwaarden van die rekeningen zorgen er dan voor dat dat geld, die koopkracht, intensiever voor lokale ondernemers gaat werken voordat het uit de gemeenschap verdwijnt. We spreken daarom over de Koop-Lokaal-Booster. Deze innovatieve aanpak om de lokale economie te ondersteunen 1 maakt gebruik van Cyclos betaalsoftware. Dit softwareprogramma 2 is ontwikkeld door de Social TRade Organisation (STRO). STRO is de Nederlandse stichting waarvoor ik werk. Ik ben nauw betrokken bij het Research & Development-programma dat aan de basis lag van de innovaties die in Cyclos ingebouwd zijn.

De voorlopers van deze innovaties werden door internationale experts al in 2014 herkend, toen Cyclos gekozen werd tot de meest innovatieve 3 betaalsoftware wereldwijd.

De door STRO gebouwde Cyclos betaalsoftware werd door de internationale betaalindustrie ETA (Electronic Transaction Association) en de Gates foundation gekozen als e-pay innovation award winner 2014.

1 2 3

18

https://www.cyclos.org/ https://www.socialtrade.nl/ https://www.electran.org/e-pay_innovation_awards/

19

Voor de Europese Commissie was dat reden om STRO te steunen, 4 zodat STRO met voorbeelden een start kon maken. Daarbij werd onder andere op Sardinië de software op grote schaal getest. En met succes! Zo biedt Cyclos nu de kans om de Koop-Lokaal-Booster te realiseren, waarbij de lokale bestedingen van de overheid en de publieke instellingen tot een extra stijging van de omzet van het lokale kleinbedrijf leiden. Inmiddels hebben vijf Europese steden en regio’s, met samen meer dan 10 miljoen inwoners aangegeven de Koop-Lokaal-Booster te willen gaan gebruiken om na de coronacrisis het lokale MKB 5 te steunen. U leest meer over dit Impact-Multiplier-consortium in hoofdstuk 6.

Deze ontwikkelingen vinden plaats tegen de achtergrond van een wereldeconomie met veel instabiliteit: handelsoorlogen, de Brexit en de concentratie van rijkdom bijvoorbeeld. Daar bovenop komt dat het meeste geld gebruikt wordt om te speculeren, waardoor er te weinig geld overblijft om de lokale economie goed te organiseren. Met een rente die al op nul staat, weten centrale banken niet meer hoe de economie te stimuleren. Dat kan een probleem worden als de eerste opleving na de lockdown is weggeëbd, als de extase van de ‘bevrijding’ voorbij is. De beroemde econoom Keynes waarschuwde al dat vanwege de deflatie die bij zo’n lage rentestand hoort, mensen en bedrijven liever op hun geld gaan zitten dan 6 het uit te geven. Als dat gebeurt, ontstaat een rampzalige situatie. Minder bestedingen betekenen minder verkopen waardoor steeds meer bedrijven moeten stoppen.

Waarom lokale bedrijven het steeds moeilijker krijgen De Booster komt precies op het goede moment beschikbaar, want de lockdown heeft de bestaande tegenstellingen in de economie versterkt. Daarbij blijft er steeds minder plaats over voor het lokale kleinbedrijf. We gaan daar even wat op in. Het valt direct op dat de lokale bedrijven steeds meer moeten concurreren met webshops. Sommigen daarvan werken op globale schaal en zien daardoor kans veel minder belastingen te betalen dan het lokale kleinbedrijf. Ook hebben ze vaak een goedkopere financiering. Ondertussen blijft de samenleving met kale winkelstraten en minder belastinginkomsten zitten. Na corona zullen veel kleine bedrijven daardoor al met 2-0 achterstaan. Het terugveroveren van de positie van voor de lockdown gaat veel winkels meer geld kosten dan wat er nog over is.

4 5

https://cordis.europa.eu/project/id/621052 https://territories4resilience.eu

20

De gevolgen van de lockdown verschillen erg per branche. Sommige bedrijven hebben geprofiteerd en andere hebben een enorme klap gekregen. Voor bijvoorbeeld de horeca, reclame, kunst en cultuur en sport en recreatie heeft de coronacrisis heel veel meer gevolgen dan die van de crisis in 2008. Ronald van Tol, schrijver van het boek Levende Cijfers, zegt hierover in een nota over Koop Lokaal in Rotterdam: Gaan we dieper in op de ontwikkeling van ondernemingen bij een schok als deze, dan zien we de aard van de problematiek bij herstart. De lockdown bracht een dramatische teruggang in omzet voor veel sectoren. Hierdoor werd de winst negatief beïnvloed en ondanks de steunmaatregelen nam het eigen vermogen in veel gevallen af. Doordat de crisis zo lang heeft aangehouden, ontstaan er steeds meer

6

John Maynard Keynes. The General Theory of Employment, Interest and Money (1936)

21

problemen met het betalen van de personeelskosten en vaste lasten. Hiervoor is het opgebouwde eigen vermogen gebruikt, waardoor de solvabiliteit maand na maand afnam. De bezorgende winkels zijn over het algemeen de internetbedrijven die het voor elkaar krijgen met hun producten op pagina 1 te komen van Google en andere zoekmachines. Dit zijn winkels die niet in de eigen plaats zijn gevestigd. Zo wordt de koopkracht versneld weggetrokken uit de lokale economie en in een aantal gevallen zelfs uit het land. Dit draagt bij aan de toename van de scheve verdeling van de vermogens, die dus niet lokaal beschikbaar meer zijn voor de economie. Als voorbeeld: Bol.com groeide in omzet in de corona7 maanden met 30% naar € 2,8 miljard en Amazon met 38% tot $ 386 8 miljard in 2020. Ter vergelijking: dit is bijna 50% van het bbp van Nederland. Er is een overloop van klanten naar deze bezorgbedrijven, een ontwikkeling die nu kan worden afgelezen aan hun omzetstijging, maar pas straks, wanneer de winkels weer open mogen, aan de omzetdaling van de winkelbedrijven. Van de consumenten is 86% 9 voornemens om de dagelijkse boodschappen online te blijven doen.

De veerkracht van de lokale economie neemt al langer af Al voor corona was het voor veel gemeenschappen belangrijk om de Koop-Lokaal-Booster te gaan gebruiken. Er is namelijk al langer een trend dat er steeds minder lokale producten en diensten worden gekocht. Daardoor is de economie van elke Nederlandse gemeente sterk afhankelijk geworden van ontwikkelingen

7 8 9

NOS, 12 februari 2021, https://nos.nl/artikel/2322671-omzet-bol-com-groeit-met30-procent-amazon-wordt-niet-gevreesd.html Forbes.com, 2 februari 2021, https://www.forbes.com/sites/shelleykohan/2021/02/02/ amazons-net-profit-soars-84-with-sales-hitting-386-billion/ Global Consumer Insights Survey 2020, PwC, https://www.pwc.com/gx/en/consumermarkets/consumer-insights-survey/2020/pwc-consumer-insights-survey-2020.pdf

22

op wereldschaal. Ontwikkelingen waar we geen enkele greep op hebben. Onder het motto van efficiëntie is daarbij geaccepteerd dat de lokale economische veerkracht is afgenomen en de sociale structuur kwetsbaarder is geworden. Tijdens de coronacrisis hebben we moeten ervaren hoe efficiëntie en veerkracht elkaar bijten. De ziekenhuizen werden jarenlang steeds efficiënter gerund. De IC’s werden daardoor ingekrompen tot een minimale capaciteit. Dat was op de korte termijn en gezien vanuit het ziekenhuis efficiënt, maar leidde uiteindelijk tot een strenge lockdown die de gemeenschap oneindig veel geld kostte. Precies zo lijkt het ondergeschikt maken van de lokale economie aan de wereldeconomie efficiënt, maar ook hier kan deze efficiëntie omslaan in een ‘goedkoop is duurkoop’. Met het afnemen van de veerkracht van veel lokale economieën groeien ook de verschillen in welvaart. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) luidde al voor de coronacrisis hierover de nood10 klok in haar World Economic Outlook van april 2019. Daarin spreekt het IMF zelfs van marktfalen, omdat er op veel plekken te weinig geld is voor lokale ondernemers om überhaupt voldoende te kunnen verdienen. Geld dat in economisch zwakke wijken, steden of regio’s binnenkomt gaat daar (te) snel weer uit, zodat lokale ondernemers steeds minder verkopen.

Dat holt de lokale economie uit en brengt ook de sociale samenhang van de gemeenschap in gevaar. Het slimmer inzetten van publieke gelden kan tegenwicht bieden. Het publieke lange termijn belang mag, nee móet daarbij volop meegewogen worden. Doordat in de loop van de tijd heel veel, zo niet bijna al het geld in omloop wel op enig moment door

10 World Economic Outlook, April 2019, Growth Slowdown, Precarious Recovery, https:// www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2019/03/28/world-economic-outlook-april-2019

23

de handen van de overheid en de publieke instellingen gaat, kan veel geld een sociaal karakter meegegeven worden. Volksvertegenwoordigers zien dat en pleiten ervoor dat de lokale overheid bij haar inkopen niet alleen naar de laagste prijs zoekt, maar ook denkt aan de lange termijn en sociale effecten op de gemeenschap en daarom meer lokaal inkoopt.

De Koop-Lokaal-Booster De neerwaartse trend van vóór corona en de hierboven beschreven effecten van de lockdown kunnen veel gemeenschappen met een slechte economische situatie opzadelen met gevolgen voor werkgelegenheid, sociale cohesie en duurzaamheid. Alle reden dus om te onderzoeken wat de Koop-Lokaal-Booster kan doen voor die gemeentes. De Booster is gebaseerd op lokale samenwerking en versterkt die op haar beurt ook weer. Het start met het openen van lokale betaalrekeningen door overheid, bedrijven en burgers. Verderop in het boek zien we hoe rekeningen regels meegegeven kunnen worden waardoor het geld daarop bouwt aan een gezonde, duurzame en levendige gemeenschap. Die regels zorgen er namelijk voor dat geld langer en ook intensiever lokaal gebruikt wordt: hetzelfde geld wordt binnen dat netwerk van lokale rekeninghouders vaker dan gewoonlijk besteed en verdiend. Het geld – de koopkracht – blijft door die regels bijvoorbeeld een jaar beschikbaar binnen het netwerk van lokale rekeningen, voordat er euro’s naar een gewone rekening courant overgemaakt kunnen worden. Dat zorgt ervoor dat het geld de lokale economie optimaler organiseert. Het levert extra omzet op en geeft het lokale bedrijfsleven meer kans zich te herstellen. Daarbij komt het economisch zwaartepunt weer iets terug naar de lokale economie, waardoor die duurzamer wordt en beter bestand tegen crises.

24

€ €

Veel geld dat een gemeenschap binnenkomt wordt direct, of na één keer, weer buiten de gemeenschap uitgegeven.

25

Als overheden gaan kiezen waar en hoe het budget besteed gaat worden, kunnen ze met de Booster ook het langetermijnbelang van de gemeenschap zwaarder laten meewegen. Andere publieke instellingen zoals de politie, het ziekenhuis en het buurtwerk, kunnen uiteraard ook meedoen. Samen vormen hun uitgaven een groot bedrag. Er is dus heel wat te verdienen. Dit maakt het voor lokale bedrijven bijzonder aantrekkelijk om ook zo’n lokale rekening te openen en te kunnen verdienen aan het geld dat tussen die rekeningen in omloop is. 4

1

3 2

€

Het netwerk van lokale bedrijven dat nodig is voor de Booster maakt ook een basiskrediet mogelijk, waardoor al vanaf de start van het lokale netwerk de meeste bedrijven direct aankopen kunnen doen. Wanneer voldoende bedrijven meedoen, worden ook grotere kredieten mogelijk en al dat kredietgeld gaat dan lokaal circuleren en hierbij de lokale productie, handel en consumptie ondersteunen.

Ook de omgeving heeft baat bij een bloeiende lokale economie €

Dankzij de Koop-Lokaal-Booster gaat de koopkracht in de vorm van lokale euro’s vaker lokaal rond voordat ze als gewone euro’s buiten de gemeenschap uitgegeven worden. Die extra circulatie betekent dat bedrijven extra verkopen doen, extra inkomen voor hen en hun medewerkers genereren: hetzelfde geld geeft zo meer bedrijven de kans te verdienen en uit te geven.

26

Intuïtief zou je denken dat als een lokale overheid ervoor kiest om meer lokaal in te kopen, dat dit ten koste gaat van andere regio’s. Ik moet dat tegenspreken: lokaal inkopen heeft dat effect niet. In het grotere plaatje tussen de regio’s verandert er namelijk niets. Hoe zit dat? Geld komt altijd al de regio binnen, om dan na verloop van tijd buiten het gebied uitgegeven te worden. Dat blijft zo. Waar het om gaat is wat er in die tussentijd gebeurt. Het lokaal betalen maakt dan dat het geld in die tijd effectiever gebruikt wordt. Er treedt slechts een eenmalige vertraging in de relatie met andere regio’s en het buitenland op, terwijl er voor de lokale bedrijven wel veel verandert: het lokaal uitgegeven geld wordt namelijk vaker verdiend en weer uitgegeven. Voorwaarde is wel dat het lokale

27

gebruik van het aanwezige geld meer aan- en verkopen mogelijk maakt, vóórdat het vertrekt. Juist dan neemt de welvaart lokaal toe. Elke gemeenschap die welvarend wordt kan ook meer bijdragen aan de wereld, onder andere door meer aan de belastingen bij te dragen. Dat is uiteindelijk ook voor naburige gemeentes van belang.

Koop-Lokaal-Booster versterkt ook de transitie Het versterken van de lokale economie heeft ook effect op de duurzaamheid van de economie. Dat effect komt doordat het geld gedurende een periode alleen lokaal besteed kan worden. Hierdoor krijgen lokale bedrijven en starters betere kansen om lokale producten en diensten te leveren. Die extra productie moet dan wel gemaakt worden met lokale middelen, want er zijn geen euro’s om extra import mee te betalen. Zo stimuleert het circulaire geld innovaties, ontwikkeld door lokale producenten, handelaren en sociale ondernemers waarbij geen extra grondstoffen van buiten aangekocht hoeven te worden. Dat zal vaak extra dienstverlening zijn, maar er zal ook vaker sprake zijn van reparatie, hergebruik en recycling

Wat kunt u verder in dit boek verwachten? U leest straks eerst twee inspirerende praktijkvoorbeelden. Het eerste vertelt hoe lokaal kopen aangepakt wordt in de Engelse stad Preston. Het volgende hoofdstuk geeft een voorbeeld van hoe het effect van lokaal inkopen nog extra vergroot kan worden. Dan zoomen we in hoofdstuk 4 even uit en kijken we naar de economische mechanismes die het lokaal inkopen met hulp van een lokale munt zo effectief maakt. Daarna bekijken we de techniek achter de moderne KoopLokaal-Booster. Daarbij maakt u kennis met de tijdteller, een tech-

28

Eetkamerstoelen van gerecycled polypropyleen zijn weer te recyclen tot hetzelfde product. Gemaakt door GP Groot BV, deelnemer aan het circulair geldnetwerk de Vix uit Alkmaar. Lokale productie impliceert ook minder transport en meer nadruk op diensten door arbeid. Het is een integrale aanpak waarbij ook de sociale cohesie in de regio sterker wordt. Allemaal zaken die ook cruciaal zijn voor de klimaat-transitie.

29

nologie die lokale euro’s de voordelen meegeeft van een blockchain-toepassing, doordat die teller garandeert dat de binnenkomende euro’s daadwerkelijk een jaar lokaal circuleren. Maar hoewel de in de Booster gebruikte technologie lijkt op een cryptomunt, is het geld niet geschikt voor speculatie, omdat het lokale geld uiteindelijk gewoon bestaat uit euro’s met een nieuwe regelgeving. Hoofdstuk 6 introduceert de deelnemers van het consortium van Europese regio’s en steden die de introductie van deze KoopLokaal-Booster voorbereiden. Hoofdstuk 7 beschrijft een innovatie waardoor krediet mogelijk wordt zodra de Koop-Lokaal-Booster een community met voldoende deelnemers heeft gecreëerd. Verschillende soorten krediet worden besproken alsmede de opties die deze bieden om extra geld te introduceren voor het organiseren van de lokale economie. Speciale aandacht gaat uit naar de mogelijkheid om krediet te verstrekken aan startende bedrijven en aan innovaties die nodig zijn om de overgang te maken naar een meer duurzame vorm van productie en consumptie. Het slothoofdstuk geeft een kort overzicht van de verschillende aspecten van de Koop-Lokaal-Booster. De bijlages geven meer informatie over: – Het kosten-baten-plaatje – FAQ – Social Trade Krediet

30

Hoofdstuk 2

Het verhaal van Preston: serieus werk maken van lokaal kopen In 2018 werd Preston uitgeroepen tot “most improved city in the UK”. Hier leest u hoe ze dat voor elkaar hebben gekregen.

Inleiding Dit hoofdstuk vertelt het verhaal van een stad waar het ‘lokaalkopen’ serieus werd opgepakt. Aan de hand van ervaringen daar ontdekken we wat er kan gebeuren als de gemeente en lokale instellingen meer in de eigen regio gaan besteden. Op veel plaatsen zijn er weliswaar koop-lokaalcampagnes, maar een goed gecoördineerde aanpak om daar veel instellingen bij te betrekken is zeldzaam. Daarom is de lokale-aankoopcampagne in het Britse Preston (niet ver van Liverpool) zo belangrijk als voorbeeld. De campagne, The Community Wealth Building Project, werd gelanceerd om de economische neergang in de regio na de financiële crisis van 2008 aan te pakken. De gevolgen van de coronacrisis maken deze aanpak weer bijzonder actueel! De campagne in Preston is geïnspireerd door een soortgelijke campagne in Cleveland, Ohio, waarbij tegelijk werd ingezet op het starten van door medewerkers beheerde coöperaties. Ik kies ervoor om in dit hoofdstuk het Preston-initiatief als voorbeeld te nemen, omdat het zich rechttoe rechtaan richt op lokaal inkopen.

31

De informatie voor dit hoofdstuk is grotendeels afkomstig uit een 1 publicatie van Clifford Singer. Preston deelde haar ervaringen in 2 het kader van URBACT met o.a. Almelo.

Een korte geschiedenis van Preston Preston is een stad met 140.000 inwoners, gelegen in het noordwesten van Engeland. Het graafschap Lancashire, waartoe Preston behoort, was ooit een bakermat van de Industriële Revolutie, dus je zou denken dat er veel banen zijn. Maar hoewel de industrie in eerste instantie inderdaad voor veel banen zorgde, bleef nauwelijks iets van het geld in de stad achter dat in de gloriejaren van de industrialisatie verdiend was. Preston had in de jaren vijftig van de 20e eeuw nog best veel industrie, vooral in de elektrotechnische sector, maar daar was in de jaren zeventig niet veel meer van over. Doordat Aziatische producenten de markt domineerden, gingen veel banen in de regio verloren. En hoewel sommige economische activiteiten sindsdien zijn gegroeid, waren armoede en ongelijkheid begin deze eeuw nog steeds een groot probleem. Toen in 2008 en de daarop volgende jaren de kredietcrisis de wereld op zijn grondvesten deed schudden, werd Preston geconfronteerd met een snelgroeiende werkloosheid, stedelijk verval en verdere de-industrialisatie. De economische veerkracht in Preston bleek intussen verdwenen. Zowel de economie van de stad als die van het omringende Lancashire County raakte in een ernstige recessie, waarvan veel lokale bedrijven te lijden hadden. In de politiek leidde de economische neergang tot een linkse overwinning bij de lokale verkie-

Preston ten tijde van de industriële revolutie in de negentiende eeuw.

Market Square, H.C. Booth, 1851, Harris Museum

32

1 2

https://thenextsystem.org/the-preston-model https://www.youtube.com/watch?v=GZhybb56Njc

33

zingen van mei 2011. Maar juist toen Labour daar aan de macht kwam, bezuinigde de nationale overheid zeer fors op de gemeentelijke financiering. Het bedrag dat de stad van de centrale overheid ontving, werd zelfs gehalveerd. De situatie verslechterde nog verder. Doordat de crisis ook leidde tot de ineenstorting van particuliere investeringen werd bijvoorbeeld de bouw van een winkelcentrum van 700 miljoen pond in november 2011 afgeblazen.

nomie proberen te stimuleren. CLES stelde een Koop-lokaalcam4 pagne voor, het Community Wealth Building Project. De gemeenteraad stemde in en het project werd in 2013 gelanceerd met als doel het stimuleren van de lokale economie. Centraal stond de oproep aan de belangrijkste instellingen in Preston om bij elke aankoop serieus te onderzoeken of die niet lokaal gedaan zou kunnen worden. Het idee was om te voorkomen dat koopkracht te snel uit de lokale economie zou weglekken. Deze actoren, de zogenaamde ankerinstellingen, waren voornamelijk semipublieke en non-profitorganisaties die in Preston gevestigd zijn: de politie, het ziekenhuis, de scholen en natuurlijk de gemeente zelf.

De keuze voor een collectieve inspanning om lokaal te kopen In 2011 vroeg de nieuwe gemeenteraad van Preston aan het kersverse Labourraadslid Matthew Brown om te kijken naar manieren om de lokale economie een impuls te geven. Brown zette zich al jaren in voor sociale rechtvaardigheid. Zo had hij ook kennis gemaakt met het initiatief van de Evergreen Cooperatives of Cleve3 land, waarvan hij zeer onder de indruk was. Dit initiatief werd gesteund door nieuw opgerichte arbeiderscoöperaties, waarbij een aantal grote inkopers in de stad ervoor kozen om hun aankopen bij deze lokale coöperaties te doen. Deze aanpak was op zijn zachtst gezegd ongebruikelijk. De meeste steden en regio’s waren (en zijn) van mening dat het heil van buitenaf moet komen. Ze steken veel geld en energie in het aantrekken van exportgerichte bedrijven of gokken erop dat investeringen van elders met grootschalige projecten ook de lokale economie een impuls zullen geven. Het nieuwe stadsbestuur van Preston koos door de inzet van Brown een andere weg. Brown nam contact op met het Center for Local Economic Strategies (CLES), een denktank met veel ervaring in samenwerking tussen lokale overheden en andere instellingen die de lokale eco-

3

http://www.evgoh.com/

34

Het betrekken van de lokale ankerinstellingen bij het project De eerste fase van het project bestond uit drie aspecten: 1. Het aangaan van een dialoog met die grote lokale instellingen (de ankers die ze op het oog hadden) over waar die hun geld uitgaven; om zo meer kansen te creëren voor lokale bedrijven. 2. Het vinden van manieren om meer aandacht te krijgen voor lokale aanbieders in de inkooppraktijk van deze ankerinstellingen. 3. Verkenning van het vermogen van de lokale economie om vaker goederen en diensten te leveren, om er zo voor te zorgen dat de uitgaven van de instellingen steviger in de gemeenschap zouden worden geïntegreerd. Zes van deze zogenaamde ankers vonden een manier om samen te werken: Naast Preston ook nog een buurgemeente, een politie­ bureau, Prestons grootste sociale woningbouwvereniging en twee scholen.

4

https://cles.org.uk/

35

Derek Whyte, assistent-directeur van de Preston-stadsraad: “Om eerlijk te zijn dacht ik dat het moeilijker zou zijn om mensen te overtuigen. Ik denk dat we geholpen zijn door het feit dat al onze instellingen erg betrokken zijn bij de gemeenschap. Ik weet niet of het ook zo makkelijk zou zijn geweest om in een stad als Londen voor elkaar te krijgen wat we hier hebben bereikt.”

Het omkeren van een negatieve spiraal En dan komt het erop aan om de goede bedoelingen om te zetten in gedrag. Stap één was toen onderzoeken en proberen te begrijpen waarom er steeds minder lokaal ingekocht werd: • Lokale leveranciers zijn meestal kleiner dan grote (inter)nationale leveranciers. Ze kunnen minder in marketing investeren, waardoor ze minder bekend zijn bij de ankerinstellingen. • De inkopers hebben al gauw de neiging de kwaliteit van het werk van grote bedrijven meer te vertrouwen, juist omdat ze groot zijn. Zonder dat je het je erg bewust bent, denk je dat bekendheid bewijst dat ze over veel kennis en capaciteit beschikken. Of dat ook zo is, valt te bezien. • Een inkoper speelt op safe door met een groot bedrijf in zee te gaan. Als het dan fout gaat, is het minder pijnlijk voor die inkoper dan wanneer er iets mis gaat bij de levering door een minder bekend klein bedrijf. • Als er al een relatie bestaat met een afdeling van een groot bedrijf, gaat een nieuwe opdracht heel makkelijk naar een andere afdeling van datzelfde bedrijf. Dat scheelt het werk van het uitzoeken waar je precies het best kan inkopen. Deze argumenten hadden door de jaren heen tot steeds meer externe aankopen geleid. Dat proces had vervolgens weer een zelfversterkende negatieve spiraal tot gevolg: hoe minder er in de regio ingekocht wordt, des te verder kalft de ervaring en kennis

36

af. Zo wordt de trend van minder lokale activiteit steeds sterker en lijken of zijn de ankers uiteindelijk bijna gedwongen om het buiten de regio te zoeken. Maar met het doorbreken van die cirkel gebeurt het omgekeerde en groeit de lokale economische capaciteit. Lokale bedrijven krijgen de kans zich te herstellen en hun aanbod gaandeweg te verbeteren en nieuwe bedrijven krijgen een kans. Met het sterker worden van de lokale bedrijvigheid ontstaan veel positieve terugkoppelingen waardoor op de lange termijn de gemeenschap werk biedt, sociaal stevig is, en jonge mensen kansen biedt.

De start van het Preston project Voor de start van het project wilde CLES een duidelijker beeld van de aanbestedingen van de zes deelnemende ankerinstellingen: de gemeente Preston, de Lancashire County Council, het politiedistrict Lancashire, de Universiteit van Lancashire, Preston’s College, en de woningbouwcoöperatie. CLES vroeg daarom de ankers om de aankoopgegevens van hun 300 topleveranciers in het boekjaar 2012-13. Daarin kwamen de volgende zaken aan de orde: • Hoeveel van die 300 topleveranciers uit Preston kwamen en hoeveel uit de rest van Lancashire County. • Hoeveel geld er in de eigen regio werd besteed. • Hoe de bestedingen waren verdeeld over grote, middelgrote en kleine ondernemingen. De resultaten van het onderzoek lieten zien dat de ankers voor de start van het project van de in totaal 750 miljoen pond die ze per jaar hadden uitgegeven, slechts 5% in Preston hadden besteed en 34% in de rest van Lancashire County; samen maar 39%. Maar liefst 61%, een bedrag van 458 miljoen pond, lekte dus direct weg uit de economie van Lancashire. De gemeente Preston zelf besteedde al met al ook maar 14% van haar budget bij lokale bedrijven, terwijl

37

het nationale gemiddelde voor plaatsen als Preston op 31% ligt. Dat geeft een aardig idee hoever de negatieve spiraal al bezig was de sociale en economische structuur van Preston aan te tasten. CLES keek ook welk deel van de uitgaven was vastgelegd in langetermijncontracten en wanneer dus weer lokale aankopen mogelijk zouden zijn. In het geval van de Preston City Council bleek het mogelijk om 3 van de 8 miljoen pond die jaarlijks uit Lancashire weglekte bij aanbestedingen te behouden voor de lokale economie. De rest lag vast in langetermijncontracten. De zes ankerinstellingen kwamen overeen dat ze zouden samenwerken om de langetermijnontwikkeling van de lokale economie in Lancashire te versterken. Door vaker te kopen van lokale bedrijven wilden ze de koopkracht die hun uitgaven vertegenwoordigde langer voor de economie van Preston en Lancashire behouden. Op die manier moest het proces van terugloop van lokale bedrijvigheid worden tegengegaan. Ze hadden namelijk gemerkt dat de beginnende teruggang de neiging had een vicieuze cirkel in gang te zetten. Want nadat de eerste bedrijven verdwenen, volgden hun toeleveranciers. Het leek erop dat de negatieve spiraal in de lokale economie zover zou kunnen doorgaan dat de ankers op termijn niet eens meer lokaal zouden kunnen inkopen, omdat hele sectoren van lokaal aanbod verdwenen zouden zijn.

Met elkaar wilden ze die vicieuze cirkel keren. Het project begon vervolgens een actie om die lokale bedrijven die zich wilden aanmelden als leverancier voor de ankers te helpen. En er kwam een publiciteitscampagne om ook het publiek bij het project te betrekken. De ervaring van Preston leert dat afspraken tussen de ankers weliswaar nuttig zijn, maar dat uiteindelijk de rol van de inkopers van de ankers cruciaal is. Daarom is de Preston Procurement Practitioners Group opgericht. In deze groep leren inkopers van elkaar en stimuleren ze elkaar.

38

Verder werd de Koop-lokaalcampagne in Preston eenvoudig ge­houden. De ankerinstellingen werkten flexibel samen, soms als een groep van vier of zes, maar soms ook met z’n tweeën of drieën. Mensen die hun kwaliteiten hadden bewezen, kregen het vertrouwen en er werd geen bureaucratische controle ingesteld.

De eerste successen CLES heeft samen met de Preston City Council een database van lokale bedrijven opgebouwd om helderder te krijgen wat de verschillende ondernemingen te bieden hebben. Ook de gemeenteraad heeft haar uitgaven opnieuw geanalyseerd. Het bleek dat er veel meer mogelijkheden waren om lokaal in te kopen dan eerder gedacht. Alle hier samenwerkende ankerinstellingen samen hebben een geschatte totale koopkracht van meer dan 1,2 miljard pond per jaar. Als we kijken naar de economie van heel Lancashire (inclusief Preston), dan zien we dat daar in 2016-17 £ 488,7 miljoen lokaal werd uitgegeven. Dat is een toename van £ 200 miljoen ten opzichte van de start van het project in 2012. In die vijf jaar waren de bestedingen bij leveranciers uit Preston opgelopen van 5% naar 18,2%, en als je naar heel Lancashire kijkt ging dat percentage zelfs van 39% naar een ongekende 79,2%! Het Community Wealth Building Project kreeg ook steeds meer belangstelling van andere lokale ankerinstellingen. De Universiteit van Central Lancashire (UCLAN) heeft zich in 2015 bij het programma aangesloten. Momenteel zijn er gesprekken gaande met lokale gezondheidsorganisaties. Dat is een zeer belangrijke ontwikkeling, omdat de ziekenhuizen in de regio de grootste werkgevers zijn.

Ook de raden van nog andere naburige gemeenten werden uitgenodigd om deel te nemen samen met nog vier woningcorporaties en onderwijs­ instellingen.

39

PERCENTAGE LOKALE UITGAVEN GEMEENTE PRESTON 2012-2013

2016-2017

5%

18,2%

PERCENTAGE LOKALE UITGAVEN LANCASHIRE COUNTY 2012-2013

2016-2017

39%

79,2%

In de periode 2012-2017 hebben de inkopers flinke vooruitgang geboekt met vaker lokaal of regionaal inkopen. De bovenste cijfers laten de groei van lokale uitgaven zien binnen Preston alleen. Daaronder is te zien hoe intussen verreweg het meeste geld in de regio besteed wordt. (bron: www. cles.org.uk/the-preston-model)

40

Bijdragen aan duurzame en sociale waarden Behalve meer lokaal inkopen hebben de ankerinstellingen ook inkoopstrategieën ontwikkeld die naast de traditionele kostenen kwaliteitscriteria specifiek rekening houden met andere maatschappelijke waarden. Het lokaal inkopen wordt zo ook steeds meer ‘inkopen op een sociaal verantwoorde manier’. De Lanca­shire County Council heeft begin 2016 een kader voor maatschappelijk verantwoord inkopen vastgesteld, met de volgende doelstellingen: 1. het bevorderen van lokale onderwijs- en werkgelegenheids­ kansen, 2. het aanpakken van de werkloosheid, 3. het ondersteunen van de vrijwilligerssector, 4. het verminderen van ongelijkheid en armoede, en 5. het bevorderen van duurzaamheid om de aantasting van het milieu tegen te gaan. Minder armoede en een meer verantwoord gebruik van grondstoffen zijn voorbeelden van de impact die lokale aankopen mogelijk maken. Deze indirecte positieve impact kan de keus voor lokaal inkopen toch verantwoord laten zijn, ook als de directe prijs van sommige lokale aankopen hoger is. En dan zijn er niet te vergeten de extra inkomsten die lokale ondernemers realiseren, waarvan een groot deel ook weer lokaal besteed kan worden. Dat kan je niet verwachten van de inkomsten van een bedrijf dat van ver weg komt.

De vraag om verantwoording af te leggen over de maatschappelijke impact van het koopgedrag, een vraag die de politiek tegenwoordig steeds vaker stelt, is echt een wezenlijk andere dan die welke de anker-instellingen tot dan gesteld kregen. Alles goed en wel, maar er is veel regelgeving die een open aanbesteding vereist. En zo’n open aanbesteding kan natuurlijk op gespannen voet staan met het bredere algemeen belang.

41

maximumduur van de uitsluiting indien de ondernemer geen in 9 omschreven maatregelen heeft getroffen om zijn betrouw­ 28.3.2014 baarheid aan te tonen. Wanneer de duur van de uitsluiting 28.3.2014 niet is vastgesteld bij onherroepelijk vonnis, mag deze niet lan­ 28.3.2014 ger zijn dan vijf jaar vanaf de datum van de veroordeling bij Gelukkig verandert de regelgeving, waardoor gemeenten bij aanonherroepelijk vonnis in de gevallen bedoeld in lid 4, en drie bestedingen rekening mogen en jaar kunnen metdedebetrokken maat- gebeurtenis in de gevallen na dehouden datum van bedoeld in lid 7. schappelijke impact. Zowel de Britse Public Services (Social Value)

Act van 2012 als de in 2014 ingevoerde EU-richtlijnen maken het Artikelop39 tegenwoordig mogelijk dat aankopen speciaal gericht worden kleine en middelgrote lokale ondernemingen en dat publieke Termijnen voorbijde ontvangst van aanvragen en voor de concessie bestedingen bredere economische, sociale en inschrijvingen milieudoelstellingen mogen worden meegenomen.1. Bij de vaststelling van de termijnen voor de ontvangst van

schriftelijk verzoek, iedere inschrijver die een geldige offerte heeft ingediend in kennis van de kenmerken en relatieve voor­ NL Publicatieblad delen van de gekozen offerte.van de Europese Unie

L 94/1

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 94/1

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 94/1

I

2. De aanbestedende(Wetgevingshandelingen) dienst of aanbestedende instantie kan besluiten bepaalde informatie Ibetreffende de overeenkomst in het kader van lid 1 niet(Wetgevingshandelingen) mee Ite delen indien openbaarmaking van die informatie de toepassing van de wet in de weg zou (Wetgevingshandelingen) RICHTLIJNEN staan, op een andere wijze met het openbaar belang in strijd zou zijn, de rechtmatigeRICHTLIJNEN commerciële belangen van publieke of particuliere ondernemers zou kunnen schaden, of afbreuk aan RICHTLIJNEN RICHTLIJN 2014/23/EU VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD de eerlijke concurrentie tussen deze ondernemers zou kunnen van 26 februari 2014 doen. RICHTLIJN 2014/23/EU VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende het plaatsen van concessieovereenkomsten vanHET 26 februari 2014PARLEMENT EN DE RAAD RICHTLIJN 2014/23/EU VAN EUROPEES (Voor de EER relevante tekst)

aanvragen of van inschrijvingen moeten de aanbestedende dien­ betreffende het plaatsen van concessieovereenkomsten van 26 februari 2014 41 tekst) sten of aanbestedende instanties inzonderheid rekening houden deArtikel EER relevante betreffende het(Voor plaatsen van concessieovereenkomsten HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, kansen mis, terwijl autoriteiten overheidsgeld mogelijk niet zodanig weten te besteden dat de burgers van de complexiteit van de overeenkomst en met de voor de (Voor de EER relevante tekst) Lokale investeringen doormet hetdelokale Unie van kwaliteitsdiensten tegen de beste prijs profite­ Gunningscriteria HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, kansen mis, terwijl autoriteiten overheidsgeld mogelijk voorbereiding van de aanvragen of inschrijvingen benodigde ren. Een toereikend, evenwichtig en flexibel rechtskader pensioenfonds niet zodanig weten te besteden dat de burgers van de Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese voor de mis, gunning vanautoriteiten concessies overheidsgeld zou voor effectieve en HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, kansen terwijl tijd, onverminderd de in dit artikel vastgestelde minimumtermij­ Concessies worden op basis van objectieve criteria Unie van kwaliteitsdiensten tegen de beste prijsmogelijk profite­ Unie, en met name 1.