23RV014 Routekaart Nieuwe Energie (Def opmaak)
Tekst van het document
Verdeling Energie Klasse - 2022 van verblijfsobjecten 4397
4366
4000 3158
3000 2267
1271
1192
F
G
1813
2000
E
D
A+
C
219 B
142
A
214
A++
26 A++++
0
A+++
1000
Figuur 4: Verdeling energieklasse van verblijfsobjecten in de gemeente Zeist (Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving 2022, http//depo.vng.nl)
Wat is onze ambitie? Alle inwoners van de gemeente Zeist hebben toegang tot betaalbare en duurzame elektriciteit en warmte. Alle inwoners en bedrijven nemen maatregelen om hun energievraag te beperken, en regelen -al dan niet met hulp- dat zij op een duurzame manier in hun energiebehoefte voorzien. In 2050 is iedereen van het aardgas af.
Welke voortgang is geboekt sinds de vorige Routekaart? In de afgelopen periode hebben we nader onderzoek gedaan naar de beschikbare warmtebronnen voor Zeist. Samen met stakeholders hebben we de TVW13 opgesteld. De TVW vormt het kader voor de aanpak om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. In verschillende buurten hebben we samen met inwoners en andere stakeholders verkenningen uitgevoerd. In enkele buurten zetten we nu de eerste stappen naar een buurtuitvoeringsplan (bup), waarbij dit in eerste instantie de vorm heeft van een buurtprocesplan (bpp). De ontwikkeling in het aardgasverbruik is in de onderstaande grafiek
13.
https://www.zeist.nl/energie-en-milieu/nieuwe-energie/transitievisie-warmte-naar-een-aardgasvrije-gemeente Nieuwe energie voor Zeist
25
weergegeven. Het aardgasverbruik van woningen vertoont een licht dalende trend. Maar het is niet voldoende om in 2030 1/3e deel van het aardgasverbruik te besparen.
Aardgasverbruik woningen 400
Temperatuur gecorrigeerd aardgasverbruik (GWh)
350
300
250
200
150
100
50
0 2015
2020
2025
2030
2035
Figuur 5: Ontwikkeling in het aardgasverbruik van woningen (bron: Klimaatmonitor) In bijlage A zijn alle actiepunten uit de Routekaart in detail toegelicht. Kort samengevat is op de acties uit de actielijn Warme Wijken de volgende voortgang geboekt: Resultaat
26
Actiepunt
De Transitievisie Warmte is vastgesteld op 8 juli 2021
De eerste stappen voor een buurtuitvoeringsplan Austerlitz wordt samen met inwoners opgepakt
Verkenningen Austerlitz, Den Dolder Noord, Pedagogenbuurt/ Vollenhove, Zeist-West, Arnhemse Bovenweg en EBG/Slot e.o. zijn uitgevoerd
Inwonersinitiatieven worden op dit moment ondersteund door MGH en collectief aangepakt waar mogelijk
Partnerschap met corporaties is ingevuld met bijvoorbeeld een pilot voor ‘gespikkeld bezit’ (buurten met zowel huur- als koopwoningen), een gezamenlijke inspiratiesessie en duurzaamheid als onderdeel van de prestatieafspraken tussen gemeente en woningcorporaties. Er is maandelijks een TVW-overleg met woningbouwcorporaties, netbeheerder Stedin en SEZ
De rol van MGH als energieloket is verder uitgebouwd
Nieuwe energie voor Zeist
Resultaat
Actiepunt
Via MGH en via projecten zoals het project Regeling Reductie Energiegebruik Woningen (RREW) is energiezuinig gedrag gestimuleerd, zowel bij huiseigenaren als huurders
De gemeente is een aanpak voor het verduurzamen van monumenten gestart
Aardgasvrije nieuwbouw is mede dankzij landelijke wetgeving nu de norm
Bestaande gemeentelijke richtlijn duurzaam bouwen uit 2017 hebben we begin 2022 geactualiseerd en gebreid. Het convenant Duurzame Nieuwbouw heeft gemeente Zeist in september 2022 ondertekend
Op diverse plekken (Austerlitz, Oude Arnhemseweg) zijn de koppelkansen tussen vervangen gasleidingen en onderhoud van de openbare ruimte benut
De financiering(sregelingen) van de energietransitie is onderzocht, onder andere in regionaal verband. Hier zijn nog geen conclusies aan verbonden. Ook heeft de gemeente rondom specifieke projecten overleg gevoerd met het Nationaal Warmtefonds (lobby) en heeft de gemeente gesproken met het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVn) over mogelijke regelingen.
Wat is de volgende stap? Vanuit de inmiddels opgedane ervaringen gaan we door met bestaande acties en programma’s die effectief zijn gebleken en waaraan we commitment hebben gegeven. Zo blijven we investeren in MGH en zetten samen met inwoners en partners de volgende stappen in de verschillende buurtverkenningen. De TVW benoemt twee buurten waar mogelijk kansen liggen voor een warmtenetoplossing. De andere wijken lenen zich meer voor individuele oplossingen en kleinere collectieve oplossingen. Dat vraagt om een intensief participatieproces en een structuur om woningeigenaren te ontzorgen. De gemeente gaat zowel thematisch als gebiedsgericht aan de slag. Concreet werken we aan minimaal drie buurt uitvoeringsplannen, die het karakter zullen krijgen van een buurtprocesplan. We communiceren actief over waar in Zeist er kansen zijn voor een collectieve aanpak, en waar niet. Daarmee geven we duidelijkheid aan inwoners en bedrijven. We versterken onze samenwerking met buurtinitiatieven en experimenteren met nieuwe onderlinge rolverdelingen. Ook werken we samen met maatschappelijke partners aan (de organisatie van) een ontzorgingsstructuur voor het grootschalig kunnen versnellen in de komende jaren. Naast een technisch vraagstuk is de energietransitie ook vooral een organisa torische uitdaging.
Dit leidt tot de volgende focuspunten: Inzet op energiebesparing We subsidiëren SEZ als laagdrempelig onafhankelijk informatiepunt voor inwoners en bedrijven. MGH is het energieloket voor huiseigenaren en huurders. De ondersteuning voor Verenigingen van Eigenaren (VVE), bedrijven en wijkinitiatieven krijgt vorm onder een eigen label (VVE-aanpak, MGB en Mijn Groene Wijk (MGW)). De campagneactiviteiten van MGH zoals ‘Heel Zeist Isoleert’ (collectieve inkoop isolatie) en ‘Zon op Zeist’ (collectieve inkoop zonnepanelen) worden verbreed naar nieuwe doelgroepen. We stimuleren een buurtgerichte communicatie, zoals bijvoorbeeld het Energiecentrum Vollenhove in ‘t Volle Hof. We ontwikkelen een ontzorgingsstructuur voor inclusie en versnelling We onderzoeken de mogelijkheden voor een maatschappelijke ontzorgingsstructuur (maatschappelijke ESCo: Energy Service Company) en hoe dit in de context van Zeist vorm kan krijgen. Ontzorgen is een belangrijke pijler in landelijk beleid. Goed ontzorgen vraagt aandacht voor de hele klantreis: van oriëntatie, motivatie, offerte, realisatie tot financiering en jaarlijks onderhoud. Het vraagt een
Nieuwe energie voor Zeist
27
samenspel van inwoner, overheid en markt. Samen met partners ontwerpen we een aanpak voor Zeist. Daarbij betrekken we ook de kansen om tegelijkertijd te werken aan levensbestendig wonen, het tegengaan van hitte, armoedebestrijding, et cetera. Versnelling vraagt om standaardisering en een collectieve aanpak, tegelijkertijd vraagt elk huis maatwerk en individuele begeleiding van de bewoners. Op dit moment zijn Zeist-West en Austerlitz, beide in de visie aangemerkt als wijken voor de middellange termijn, kansrijke gebieden om dit verder uit te werken en in de praktijk samen met inwoners en partners vorm te geven. Benutten van natuurlijke momenten We stimuleren het gebruik van ‘natuurlijke’ momenten voor verduurzamen. Voor individuele bewoners gaat het dan om verhuizing en verbouwing als ‘natuurlijk’ moment voor investeringen in besparing. We gaan in gesprek met intermediairs zoals banken, makelaars, architecten, installateurs en aannemers. Een natuurlijk moment voor verduurzaming kan ook ontstaan door onderhoud aan de openbare ruimte. We zoeken actief naar koppelkansen en hebben hierbij een integrale blik. Heldere communi catie voor inwoners over doelstellingen en tempo van de ontwikkeling richting aardgasvrij helpt inwoners om in hun eigen situatie de juiste keuzes te maken. Figuur 6 Levensloop bestendig
Verhuizing
Armoede
Hitte stress
Wateroverlast
Natuurlijke momenten benutten
Individueel
Collectieve warmte en inkoop
Buurtaanpak
Focus op isoleren van woningen met energielabel E, F of G We brengen in kaart waar in Zeist de meeste label EFG-woningen zijn en welke wijkaanpak kan helpen om hier versneld te isoleren. We sluiten daarbij aan op de kansen vanuit het Nationaal Isolatie programma (NIP). Het NIP stelt budget beschikbaar voor het financieren van advies, ontzorging en isolatiemaatregelen rond label EFG-woningen van mensen die maximaal 290% van het sociaal minimum verdienen. Faciliteren van inwonersinitiatieven In Zeist zijn en ontstaan er veel inwonersinitiatieven waar bewoners met elkaar oplossingen zoeken voor verduurzamen. Dat kan gaan van samen zonnepanelen aanschaffen tot het opstellen van maatwerkadviezen voor referentiewoningen of onderzoeken van collectieve warmteoplossingen. We continueren onze nauwe samenwerking met inwonersinitiatieven in Zeist en onderzoeken welke ondersteuning behulpzaam is voor het versterken van een initiatief.
28
Nieuwe energie voor Zeist
Figuur 7 Opstellen buurtuitvoeringsplannen: buurtprocesplan naar aardgasvrij Tot 2026 gaan we in drie buurten aan de slag met het opstellen van een buurtuitvoeringsplan. Door de beperkte mogelijkheden en beschikbaarheid van grootschalige collectieve warmtebronnen hebben deze vooral het karakter van een procesontwerp voor een buurt. Daarin staat hoe in samenwerking met bewoners, gemeente, ondernemers en maatschappelijke partners een buurt aardgasvrij wordt gemaakt. Den Dolder en Vollenhove zijn verkenningsbuurten voor de korte termijn en daar wordt onderzocht of een warmtenet kan worden georganiseerd. Austerlitz en Zeist West zijn buurten die op de middellange termijn in de planning staan maar waar wel veel gebeurt op het gebied van ontzorging en klein collectieve oplossingen. Dit zijn kansrijke wijken om aan de slag te gaan met buurtuitvoeringsplan (bij warmtenet) of buurtprocesplan (bij nadruk op individuele en klein collectieve oplossingen). We maken hierbij slim gebruik van beschikbare data en monitoring. Verdieping op mogelijke locatie warmtenet We onderzoeken of en hoe we de restwarmte van Remia in Den Dolder en de RWZI in Zeist West kunnen inzetten. Dit soort grootschalige warmtevoorzieningen zijn vooral kansrijk voor gestapelde bouw.
Bij het onderzoeken naar de haalbaarheid van het benutten van een restwarmtebron moet rekening worden gehouden met het risico dat deze bron komt te vervallen. Een warmtenet in Vollenhove op basis van bodemwarmte zien we als meest kansrijk. Voor andere wijken in Zeist is aardwarmte op dit moment alleen kansrijk als Vollenhove als basis kan worden aangesloten. Wanneer er meer bekend is uit het landelijke onderzoek naar aardwarmte zal een uitvoeringsplan voor een aardgasvrij Vollenhove in 2035 worden opgesteld en aan de raad worden voorgelegd. Aanpak energiearmoede Armoede door hoge energiekosten raakt steeds meer mensen. Door de koppeling tussen energie en armoede vraagt dit een aparte aanpak. Energiearmoede is zowel een energie- als inkomensprobleem en daarom werkt de gemeente samen met partnerorganisaties uit het sociaal domein en met woningcorporaties. Zo willen we energiearmoede identificeren, voorkomen en gerichte maatregelen nemen om mensen te helpen. De inhoud van de aanpak wordt nauw afgestemd met de partnerorganisaties in het minimanetwerk.
Nieuwe energie voor Zeist
29
Monumenten aanpak Ongeveer 10% van alle gebouwen in Zeist heeft te maken met een vorm van bescherming vanwege de cultuurhistorische waarden die het gebouw en/of zijn omgeving hebben. Verduurzaming met behoud van de erfgoedwaarden is een complexe opgave. Toch moeten ook monumenten worden verduurzaamd. Ook monumenten moeten in 2050 aardgasvrij zijn. We zoeken de balans tussen het verduurzamen van monumenten en bijzondere gebieden en het behoud van erfgoedwaarden. We zoeken naar een evenwichtige aanpak tussen veranderingen die nodig zijn voor de energie transitie en hedendaags gebruik enerzijds, en het beschermen en zorgvuldig beheren van de monumenten en de beleving daarvan anderzijds. Zo waarborgen we de gebruiks- en toekomstwaarde van onze monumenten.We informeren en wijzen de weg. We geven duidelijkheid vooraf over processen en mogelijkheden (regels). We stimuleren en ondersteunen door subsidie op de meerkosten voor omgevingsvergunningen voor het verduurzamen. Integrale financiële regeling Landelijk worden subsidieregelingen en toegankelijke leningen aangeboden, onder andere door het nationaal Warmtefonds. Landelijke regelingen schieten (nu nog) soms tekort. We onderzoeken de meerwaarde van het instellen van een revolverend duurzaamheidsfonds – gericht op het dichtbij faciliteren van een integrale financiering van verduurzaming voor de inwoner.
In 2023 experimenteren we hiermee in een pilot in Zeist West.
5.2 Actielijn Duurzame mobiliteit Waar gaat deze actielijn over? Bijna de helft van alle autoverplaatsingen in ons land is korter dan 7,5 kilometer. Een afstand die voor velen prima te fietsen is . Door andere vormen van vervoer te stimuleren willen we het autoverkeer (en daarmee de energiebehoefte en CO₂-uitstoot) terugdringen, zowel voor korte afstanden als langere afstanden. Daarvoor is goed en bereikbaar OV nodig en meer gebruik van de (e-)fiets. Wanneer toch gebruik wordt gemaakt van gemotoriseerd vervoer, zal dit zo spoedig mogelijk emissieloos moeten worden. Tussen nu en 2050 stappen vrijwel alle 30.000 auto’s en 3500 bedrijfsauto’s in de gemeente Zeist over naar elektrisch rijden of naar emissieloze brandstof (zoals groene waterstof ). De openbare ruimte moet dit kunnen faciliteren: voorrang voor de fiets, laadpalen voor auto’s, goede fietsparkeervoorzieningen, nieuwe OV-routes, en deelauto’s. Om CO₂-uitstoot tegen te gaan en de energiebehoefte te verminderen, stimuleren we inwoners om bij korte afstanden de fiets pakken en bij lange afstanden met het OV te gaan. Voor een deel wordt het thema ‘duurzame mobiliteit’ door landelijk beleid bepaald.
Denk bijvoorbeeld aan het invoeren van een systeem van betalen naar gebruik in de automobiliteit (rekeningrijden), aanschafsubsidie voor elektrische auto’s of fiscale maatregelen om het gebruik van bepaalde vervoerswijzen te stimuleren. Waar we als gemeente invloed op hebben, krijgt richting in de in 2021 door de raad vastgestelde mobiliteitsvisie en de uitwerking daarvan in het mobiliteitsplan (2022). Mensen kiezen hun vervoerswijze zelf. De uitdaging is om mensen te verleiden tot, en te faciliteren bij een duurzame mobiliteitskeuze. De verwachte CO₂-uitstoot zonder verduurzaming is in 2030 130 kiloton (kt) per jaar . Door maatregelen als meer OV, nieuw parkeerbeleid, deelmobiliteit, het stimuleren van fietsgebruik, band op spanning en elektrisch vervoer is een besparing mogelijk van ongeveer 50 tot 60 kt waarbij emissieloos rijden en ander parkeerbeleid het meeste bijdragen aan een verminderde uitstoot.
14. 15.
30
Kamerbrief over Nationaal Toekomstbeeld Fiets en Fietsambitie ‘22-’25 Kamerstuk | 18-07-2022 RMP Midden-Nederland, provincie Utrecht, factsheet gemeente Zeist Nieuwe energie voor Zeist
Wat is onze ambitie? De fiets en het openbaar vervoer zijn -samen met lopen- de belangrijkste vervoersmiddelen binnen Zeist. Al het gemotoriseerd verkeer maakt gebruik van een duurzame emissieloze brandstof. De openbare ruimte faciliteert de fiets en andere duurzame vervoersmiddelen.
Welke voortgang is geboekt sinds de vorige Routekaart? In het recent vastgestelde Mobiliteitsplan 2022-2027 is duurzaamheid een centraal uitgangspunt. De acties uit de Routekaart 2019 staan daarmee niet op zich, maar zijn geïntegreerd in, en zijn de centrale focus van ons mobiliteitsbeleid. De afgelopen periode hebben we geïnvesteerd in het faciliteren van de transitie naar elektrisch rijden. Het aantal (semi)publieke laadpalen en het aantal elektrische auto’s in de gemeente is fors gestegen. Het aantal laadpalen is de laatste twee jaar gestegen van 54 naar 162. Het aantal elektrische auto’s is toegenomen met maar liefst 230% in de afgelopen 3 jaar. Maar om de doelstelling van 2030 (een derde van de doelstelling voor 2050) te bereiken is versnelling nodig. Onderstaande grafieken tonen de ontwikkeling in de overgang naar elektrisch vervoer:
14000
1600
12000
1400 1200
10000
1000 8000 800 6000
Aantal laadpalen
Aantal elektrische auto’s
Groei elektrisch vervoer
600 4000
400
2000
0 2015
200
2020 Totaal aantal elektrische auto’s
2025
2030
0 2035
Semi-publieke laadpunten
Figuur 8
Nieuwe energie voor Zeist
31
Figuur 9: Ontwikkeling in het elektrisch vervoer in Zeist (bron: Nationale Agenda Laadinfrastructuur) In bijlage A zijn alle actiepunten uit de Routekaart in detail toegelicht. Kort samengevat is in de actielijn Duurzame mobiliteit de volgende voortgang geboekt: Resultaat
16.
32
Actiepunt
Mobiliteitsplan 2022-2027 vastgesteld februari 2022
Laadvisie 2021 – 203016 vastgesteld oktober 2021
In februari 2021 is het laadpalenplein langs de Zinzendorflaan geopend
Flexibele parkeernormen moet nog worden uitgewerkt (2023)
Ruim baan voor de fiets’ is onderdeel Mobiliteitsplan
In 2024 is de mobiliteitshub bij bushalte Jordanlaan gereed
Een voorbeeld van een innovatieve pilot is de kabelgoottegel die inwoners faciliteert om in de openbare ruimte zelf opgewekte (zonne)stroom te benutten voor het laden
We stimuleren en reguleren aanbieders van deelmobiliteit. Vanaf 2025 zijn alle deelauto’s elektrisch
De maximumsnelheid op snelwegen is verlaagd (landelijk beleid)
Onder andere via het Impact Event Duurzaam Zeist zijn we in gesprek met bedrijven over duurzame mobiliteit
Onderzoek naar logistieke bevoorradingshub start in 2023
https://zeist.raadsinformatie.nl/document/10545592/1/01-21RV038+Bijlage+1+Laadvisie+Zeist+2021-2030+%28gewijzigd%29 Nieuwe energie voor Zeist
Wat is de volgende stap? De komende periode gaan we aan de slag met de in de mobiliteitsvisie en het mobiliteitsplan gestelde doelen en prioriteiten. Dit betekent: investeren in de mobiliteit van de toekomst. Dit doen we op de lokale schaal van Zeist, en we werken samen met de partners in de regio (buurgemeenten en provincie). Duurzaamheid als basiswaarde zal zijn vertaling moeten vinden in de nieuwe parkeernota. We stimuleren deelmobiliteit en experimenteren met nieuwe vormen van mobiliteit: smart mobility en smart logistiek. We gaan aan de slag met de volgende focuspunten: Nieuwe parkeernormen en invoeren fietsparkeernormen In 2023 stellen we nieuwe auto- en fietsparkeernormen vast. Deze normen bieden ons handvatten om de komende jaren bij ruimtelijke ontwikkelingen flexibiliteit en maatwerk toe te passen. Lagere autoparkeernormen kunnen duurzame mobiliteitskeuzes zoals lopen, fietsen, deelmobiliteit en OV stimuleren. Bovendien dragen ze bij aan een vermindering van het ruimtebeslag door geparkeerde auto’s in de openbare ruimte. Fietsverkeer verder stimuleren We stimuleren de fiets als duurzaam alternatief door de fietsveiligheid te vergroten, het fietscomfort te verbeteren, de fietsverbindingen, doorfietsroutes en stallingsmogelijkheden te verbeteren en fietsroutes langs aantrekkelijke gebieden te leiden. De doorfietsroute door Den Dolder ronden we in 2023 af.
Mobiliteitshub Jordanlaan De huidige bushalte Jordanlaan en naastgelegen fietsparkeerplek gaan we opwaarderen tot een toekomstbestendige, hoogwaardige mobiliteitshub die de overstap tussen fiets en OV voor reizigers faciliteert en aantrekkelijk maakt. Een mobiliteitshub is een fysieke plaats met verschillende mobiliteitsfuncties en andere voorzieningen. Extra diensten die bij de mobiliteitshub Jordanlaan kunnen worden aangeboden zijn bijvoorbeeld: een pakketkluis, WiFi of kiosk. Planning is dat de hub bij de Jordanlaan in 2024 gereed is. Verkenning logistieke bevoorradingshub (met laadplein) Duurzame mobiliteit gaat ook over duurzame logistiek. Samen met ondernemers en instellingen onderzoeken we op welke manier een bevoorradingshub aan de rand van de gemeente kan bijdragen aan het terugdringen van het aantal vrachtwagens die het centrum in trekken om winkels te bevoorraden. In plaats daarvan, leveren grote vrachtwagens hun goederen dan af bij de hub. Daarna worden de goederen verspreid over het centrum in kleine elektrische voertuigen. Een laadplein waar logis tieke dienstverleners hun voertuigen kunnen opladen wordt - indien mogelijk - ook onderdeel van de bevoorradingshub. Meer laadpalen (uitvoeren Laadvisie 2021-2030) In 2030 zijn er 710 laadpalen (en dus ongeveer 1400 laadpunten, want elke paal heeft twee laad punten) nodig in Zeist.
Om dit aantal te realiseren, gaan we door met het proactief plaatsen van laadpalen. We werken toe naar tien keer méér laadpunten in de gemeentelijke parkeergarages in 2025. Bij ieder nieuwbouwproject gaan wij het gesprek met de ontwikkelaar aan om minimaal twee laadpunten te realiseren. Slim laden Bij 33 van de 160 laadpalen in Zeist wordt nu al gebruik gemaakt van slim laden. Bij slimme laadpalen wordt het stroomaanbod door algoritmes continu gemeten. Is het aanbod van zonne- of windenergie groot, dan wordt de elektrische auto automatisch met maximaal vermogen geladen. Is er weinig aanbod van groene stroom, dan wordt de auto juist met iets minder vermogen opgeladen. Wij doen mee aan een proef met slim laden die in 2023 in de provincies Utrecht, Noord-Holland en Flevoland,
Nieuwe energie voor Zeist
33
wordt uitgebreid naar 1000 laadpunten. Het is onze ambitie om op termijn alle laadpunten slim te laten laden om zo de beschikbare duurzame energie optimaal te benutten en het elektriciteitsnetwerk te ontlasten. Smart mobility Flowtack is een van de mogelijke innovatieve oplossingen voor het aansturen van slimme verkeerslichten (iVRI’s) die vraag en aanbod van verkeer continu analyseert en real-time op elkaar afstemt, en verkeersstromen voorspelt en optimaliseert. In 2023 zijn alle verkeerslichten hiermee uitgerust. Hierdoor zal de CO₂-uitstoot van het gemotoriseerde, niet-elektrische verkeer op wegen met verkeerslichtinstallaties afnemen met tussen de 7 en 18%. De reductie wordt behaald doordat er minder geremd en opgetrokken hoeft te worden op de routes met slimme verkeerslichten. Ook andere opties voor smart mobility worden onderzocht. Verlagen van maximumsnelheden op aantal wegen Samen met de provincie Utrecht werken we aan lagere rijsnelheden op een aantal verbindingswegen, zo gaat de snelheid op de Woudenbergseweg van 80 naar 60 km/u. Daarnaast zijn er in Huis ter Heide en Vollenhove een aantal woonstraten die van 50 naar 30 km/u gaan. Dat is niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor de leefbaarheid en de verkeersveiligheid.
Informatiepunt duurzame mobiliteit We onderzoeken de behoefte aan een ‘informatiepunt duurzame mobiliteit’ en nemen het verduurzamen van mobiliteit mee in de adviesrol die Mijn Groene Huis (MGH) en Mijn Groene Bedrijf (MGB) hebben richting inwoners en bedrijven. Bevorderen deelmobiliteit Deelmobiliteit is belangrijk om Zeist leefbaar en bereikbaar te houden. Als meer bewoners en bezoekers (bak)fietsen en auto’s delen, zijn minder vervoermiddelen nodig. Hierdoor verbetert de bereikbaarheid en zijn er minder (fiets)parkeerplaatsen nodig. We stimuleren en reguleren aanbieders van deelmobiliteit die hun producten in de gemeente willen aanbieden. Vanaf 2025 willen we alleen nog maar elektrische deelauto’s in Zeist. Bij ruimtelijke ontwikkelingen stimuleren we het faciliteren van deelmobiliteit. Belangenbehartiging en regionale samenwerking Regionale Mobiliteitsprogramma: We werken mee aan het Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP). Het RMP is een regionale aanpak voor het terugdringen van de CO₂-uitstoot door mobiliteit in de regio Midden-Nederland. In het RMP werken 26 Utrechtse gemeenten, de provincie Utrecht en Rijkswaterstaat Midden-Nederland samen aan een regionale aanpak voor het terugdringen van de CO₂-uitstoot door mobiliteit in de regio. U Ned: We continueren de samenwerking in U-Ned verband.
In U-Ned werken 12 gemeenten, de provincie en het rijk samen aan een gezonde groei van de regio Utrecht, in balans met goede bereikbaarheid en leefbaarheid. Tot 2030 zijn speerpunten een nieuwe regionale parkeerstrategie en de ontwikkeling van OV-knooppunten. Openbaar vervoer: Op dit moment verzorgen vervoerders Keolis en Qbuzz het openbaar busvervoer in de gemeente Zeist, dat op de grens ligt van twee concessies in de provincie Utrecht. De gemeente heeft geen beslissingsbevoegdheid als het gaat om openbaar vervoer. We behartigen de belangen van Zeist jaarlijks bij de vaststelling van het OV-jaarplan door de provincie. In 2025 lopen de huidige concessies af. Bij de nieuwe concessies voor het openbaar vervoer (2025-2035) is de ambitie: zero emissie in 2028, oftewel openbaar vervoer zonder uitstoot. Dat vraagt om nieuwe bussen, en voldoende capaciteit van het Utrechtse energienetwerk.
34
Nieuwe energie voor Zeist
Verminderen Korter & minder
ZE & zuiniger Werkgebonden mobiliteit
Goederenvervoer en logistiek
Veranderen
Verschonen
Modal-shift
ZE & zuiniger
Fiets
OV
Figuur 10
5.3 Actielijn Groene bedrijven en maatschappelijke organisaties Waar gaat deze actielijn over? In Zeist zijn er 9.630 bedrijven (CBS) gevestigd, inclusief zzp-ers, industrie, maatschappelijke organisaties zoals scholen (43 schoolgebouwen) en zorgorganisaties. Exclusief de zzp-ers, betreft dit ongeveer 1.700 gebouwen waar bedrijven en organisaties in gevestigd zijn. Deze gebouwen zijn verantwoordelijk voor 42% van het totale energieverbruik in de gemeente Zeist (exclusief mobiliteit). Circa 260 bedrijven en organisaties verbruiken per jaar meer dan 25.000 m3 aardgas of 50.000 kWh elektriciteit. Door de manier waarop bedrijven en organisaties hun gebouwen beheren en verwarmen, door te kiezen voor duurzame productiemethoden (en productontwikkeling) en door circulair in te kopen en te produceren kunnen bedrijven een grote bijdrage leveren aan de energietransitie en het energieneutraal maken van Zeist. Bedrijven hebben te maken met wettelijke verplichtingen, zoals: ■ de informatieplicht (doorgeven van energieverbruik en welke maatregelen al wel/niet genomen zijn), ■ de bespaarplicht (verplicht nemen van maatregelen die zich binnen vijf jaar terugverdienen), ■ de label C-verplichting voor kantoren. En daar komen nieuwe verplichtingen bij, zoals een CO2-reductieplicht en een minimaal energielabel voor alle bestaande utiliteitsgebouwen.
Maar bedrijven voelen vaak ook zelf een urgentie en motivatie om met energiebesparing en duurzaamheid aan de slag te gaan. De huidige energiemarkt versterkt de noodzaak daarbij. Ondernemers kunnen elkaar inspireren tot nieuw ondernemerschap.
Wat is de ambitie? Alle bedrijven en maatschappelijke organisaties in Zeist zetten in op een fossielvrije energieneutrale bedrijfsvoering, waarbij maximaal wordt bespaard op energie en de mogelijkheden voor duurzame opwek worden benut.
Nieuwe energie voor Zeist
35
Wat is de voortgang sinds de vorige Routekaart? De afgelopen periode is vooral ingezet op het betrekken van ondernemers en hen informeren zodat zij zelf maatregelen nemen die bijdragen aan energiebesparing en duurzame energieopwekking. Het zakelijke energieverbruik in Zeist is de afgelopen jaren ook duidelijk gedaald.
Totaal Energieverbruik bedrijven en organisaties Zeist 400 GWh
380 GWh
360 GWh
340 GWh
320 GWh
300 GWh
280 GWh 2015
2016
2017
2018
2019
2020
Figuur 11
Energieverbruik bedrijven en organisaties in Zeist Anders 25 GWh
Handel 39 GWh
Vervoer en opslag 4 GWh
Industrie
Horeca
51 GWh
22 GWh
Financiele dienstverlening
Cultuur, sport en recreatie
20 GWh
11 GWh
Onderwijs
Specialistisch zakelijke diensten
13 GWh
29 GWh
Gezondheidsen welzijnszorg 69 GWh
Openbaar bestuur en overheden 45 GWh
Figuur 12
36
Nieuwe energie voor Zeist
Het grootste deel van de zakelijke energieverbruikers in Zeist zijn: handel, overheden, gezondheid en industrie. In bijlage A zijn alle actiepunten uit de vorige Routekaart in detail toegelicht. Kort samengevat is op de acties uit de actielijn groene bedrijven de volgende voortgang geboekt: Resultaat
Actiepunt
De Omgevingsdienst Regio Utrecht (ODRU) heeft meer structurele aandacht voor de wettelijke plichten van bedrijven op het gebied van energiebesparing, inclusief de Label C-verplichting voor kantoren. De ODRU heeft nu toezichthouders die gespecialiseerd zijn op het aspect energie.
MGB heeft contact gelegd met honderden bedrijven, instellingen en vastgoed eigenaren. MGB adviseert en ondersteunt ondernemers in de verduurzaming, waaronder ondernemers met kantoren met Label C-verplichting, en verzorgt de advisering van de collectieve verduurzaming van bedrijvenparken.
MGB vult het informatiebeheer over bedrijven in.
Een doelgroepgerichte aanpak is ingevuld voor zorg, kantoren en de cultuursector. Een start is gemaakt bij bedrijventerreinen.
Voor het verduurzamen van sportverenigingen heeft de gemeente samengewerkt met de Groene Club (KNVB). De gemeente heeft geen eigen overleg met sport verenigingen geïnitieerd. Versnelde besparingskansen worden nu in beeld gebracht.
Voor scholen heeft de gemeente een verduurzamingsaanpak gestart als onderdeel van de aanpak vanuit het Strategisch Huisvestingsplan Onderwijs.
We investeren in het vergroten van het netwerk van duurzame bedrijven, onder meer door het aanbod voor collectieve verduurzaming van bedrijvenparken.
Wat is de volgende stap? De komende periode willen we pioniers samenbrengen om als ambassadeurs andere ondernemers te inspireren bij het verduurzamen van hun onderneming. Er gebeurt veel moois in Zeist! Door het onderlinge netwerk te versterken, door informatie te delen en slim te verbinden, kunnen we effectievere ondersteuning bieden en de energietransitie versnellen. We zoeken naar effectief partnerschap. De accountmanagers van het Ondernemersplein hebben hierin een actieve rol. Onder andere in het organiseren van netwerken en het benaderen van bedrijven. We hebben daarbij de volgende focuspunten: Wettelijke verplichtingen energiebesparing bedrijven Landelijk gezien zijn er veel veranderingen en aanvullingen in de wetten die bepalen welke verplichtingen er gelden voor bedrijven om energie te besparen. We maken afspraken met de ODRU om het toezicht op deze punten te versterken en te rapporteren over de resultaten. Voorbeelden van nieuwe ontwikkelingen zijn een minimaal energielabel voor utiliteitsbouw en mogelijke wetgeving waardoor er extra verplichtingen komen voor bijvoorbeeld het plaatsen van zonnepanelen en warmtepompen. Partnerschap met sectoren De doelgroepgerichte aanpak wordt voortgezet en verbreed. De afgelopen jaren lag de nadruk op zorgorganisaties, kantoren, cultuur, grotere energieverbruikers en een start met een aanpak richting bedrijventerreinen.
We continueren de inzet op deze doelgroepen en verbreden dit en hebben daarbij specifieke aandacht voor sport en cultuur. We werken daarin nauw samen met relevante partners zoals de KNVB (Groene Club) en de provincie (zorg en cultuur). Nieuwe energie voor Zeist
37
Collectief verduurzamen op bedrijvenparken De bedrijvenparken in Zeist kennen veelal een lage organisatiegraad. Toch ligt hier een duidelijke kans voor versnelling. Bij elkaar liggende bedrijven hebben vergelijkbare kenmerken en uitdagingen om te kunnen verduurzamen. Door samen te werken kan informatie worden gedeeld, van elkaar geleerd worden en een gezamenlijke aanpak worden uitgevoerd (schaalwinst). In 2021 zijn we gestart met een collectieve aanpak bedrijvenparken. Twee parken werken inmiddels aan een collectieve aanpak. We gaan door met het aanjagen en faciliteren van collectieve aanpakken. MGB is hierbij een belangrijke partner. TOP20 energieverbruikers Sinds enkele jaren weten we welke locaties in Zeist het grootste energieverbruik hebben. De 20 grootste zijn bijna allen bezocht door de ODRU, om te controleren of ze voldoen aan de wettelijke verplichtingen. Omdat de impact van besparing van grootverbruikers groot is, gaan we met de top 20 in gesprek om te zien welke versnelling mogelijk is in energiebesparing. Doorontwikkeling Mijn Groene Bedrijf We subsidiëren MGB als het laagdrempelig onafhankelijk energieloket voor bedrijven. Ondernemers kunnen hier informatie, advies en begeleiding krijgen bij het verduurzamen van hun bedrijfspand.
In eerste instantie heeft MGB vooral gefocust op individueel advies aan ondernemers over de mogelijkheden van energiebesparing en duurzame opwek en ondersteuning richting realisatie ervan. Met tal van bedrijven in Zeist is pro-actief contact opgenomen. Hierdoor is MGB steeds meer bekend bij ondernemers en is een informatiebeheersysteem over bedrijven en verduurzamen opgebouwd. We continueren MGB als laagdrempelig informatiepunt, maar focussen de inzet voor de komende periode vooral op het ontwikkelen en uitvoeren van collectieve aanpakken voor specifieke doel groepen. Aandachtspunten daarbij zijn: ■ de realisatie van zonnepanelen op bedrijfsdaken (binnen de beperkingen van de netcongestie), ■ maatregelen voor aardgasvrije oplossingen, ■ advisering rondom subsidies en financiële regelingen. We experimenteren ook met nieuwe vormen van contact en informatieverstrekking, zoals webinars en een demonstratiemarkt. Zichtbaar maken Goede voorbeelden Samen met MGB en het ondernemersplein brengen we voorlopers in beeld. We maken ze meer zichtbaar voor andere ondernemers, bijvoorbeeld door het organiseren van een duurzame bedrijvenroute. We zoeken het directe gesprek op met voorlopers, bijvoorbeeld door het organiseren van een duurzaam bedrijvendiner. We werken daarbij nauw samen met het netwerk rondom ‘impact onder nemen’, dat wordt gefaciliteerd vanuit het Ondernemersplein.
Duurzaam ondernemen gaat niet alleen over energie, maar raakt ook circulair en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Koplopers Aardgasvrij Steeds meer bedrijven willen niet alleen energie besparen of duurzame energie opwekken met zonnepanelen, maar zoeken ook naar mogelijkheden om aardgasvrij te worden. Met een koplopersaanpak willen we samen met MGB 10 bedrijven ondersteunen bij de stap naar aardgasvrij. Naast meedenken en adviseren, gaat het daarbij ook om het zoeken naar mogelijke subsidies en interessante innovaties. De koplopersaanpak geeft inzicht en informatie over wat nodig is voor bedrijven in de route naar aardgasvrij. In 2025 willen we het eerste aardgasvrije bedrijvenpark gerealiseerd hebben. Versterken aanbod Een belangrijke groep bedrijven in Zeist zijn de aanbiedende partijen. Denk aan de installateurs, bouwers en leveranciers van duurzame oplossingen. We gaan met deze partijen in gesprek om te kijken waar er kansen liggen om knelpunten en capaciteitsproblemen op te lossen.
38
Nieuwe energie voor Zeist
5.4 Actielijn Duurzame bronnen Waar gaat deze actielijn over? Het gebruik van fossiele energie, met name aardgas, benzine en diesel, wordt in de periode tot 2050 teruggebracht tot nul. Dat betekent dat duurzame energiebronnen, zoals wind, zon en aardwarmte de rol van fossiele energie zullen overnemen. Deze duurzame bronnen zijn er in verschillende soorten en maten en vragen veelal ruimte in huis, in de openbare ruimte of in open veld. Voor het verwarmen van huizen en gebouwen zullen verschillende energiebronnen naast elkaar gebruikt worden zoals warmte pompen, aardwarmte, elektrische oplossingen. Voor het opwekken van elektriciteit via wind- en zonne-energie moet ruimte gevonden worden. Ook is ruimte nodig voor het bufferen van opgewekte energie, bijvoorbeeld in een batterij of in warmte-opslag. Het gebruik van duurzame energiebronnen vraagt aanpassingen in de energie-infrastructuur en verandert de marktordening. Nieuwe vormen van lokaal en coöperatief eigenaarschap zijn mogelijk. Deze actielijn gaat ook over het vinden van de juiste energiemix voor Zeist: Wat is er op het grond gebied van Zeist mogelijk en haalbaar? Wat is nodig voor het realiseren van de beschikbare potentie? Welke innovaties zijn bruikbaar in Zeist?
Wat is onze ambitie? De ambitie is, dat alle potentie voor duurzame opwek die er in Zeist is, optimaal wordt benut. We wekken alle energie die we gebruiken duurzaam op, binnen het grondgebied van Zeist. Daarvoor maken we naast de bestaande bronnen in de toekomst ook gebruik van nieuwe innovatieve oplossingen op gebied van opwek en opslag.
Wat is de voortgang sinds de vorige Routekaart? Belangrijke voorbereidende documenten, zoals de beleidsvisie Zonnevelden, de aanpak duurzame elektriciteitsopwekking tot 2030 en de RES zijn door de raad vastgesteld. In een gebiedsverkenning voor het gebied tussen de A12 en het spoor zijn de mogelijkheden en onmogelijkheden voor de opwek van duurzame energie in dit gebied verkend. Omdat Zeist weinig open gebieden kent, zijn de mogelijkheden voor het realiseren van grootschalige duurzame energieopwekking beperkt. Tot nu toe zijn er vooral resultaten geboekt met zonnepanelen. Zowel voor projecten van bewoners op hun eigen woning als projecten op grotere daken zijn we de achterstand met andere gemeenten aan het inlopen. Een verdere groei van zonnepanelen op daken wordt bemoeilijkt door de netcongestie: daardoor kunnen aansluitingen met meer dan 200 panelen waarschijnlijk tot 2029 niet op het net worden aangesloten.
Ontwikkeling Zonne- energie in Zeist 350.000 300.000 250.000 200.000 150.000 100.000 50.000 0
2012
2014
2016
2018
2020
2022
2024
2026
2028
2030
2032
Figuur 13: Ontwikkeling van zonne-energie in Zeist (bron: Stedin en RVO (SDE-subsidies)
Nieuwe energie voor Zeist
39
In bijlage A is de voortgang op de actiepunten uit de Routekaart in detail toegelicht. Kort samengevat is de volgende voortgang geboekt op de acties in de actielijn duurzame bronnen: Resultaat
Actiepunt
Mijn Groene Huis (MGH) heeft verschillende inkoopacties voor zonnepanelen georganiseerd.
Er is een ‘Aanpak duurzame elektriciteitsopwek tot 2030’ vastgesteld door de raad. Een afwegingskader voor windenergie wordt opgesteld als er een concrete locatie aan de orde is. Beleidskader zonnevelden is in oktober 2020 vastgesteld.
Algemeen afwegingskader warmte is onderdeel van de Transitievisie Warmte.
Zoekgebieden voor zonnevelden en windmolens zijn aangewezen.
Onderzoek aardwarmte in de regio loopt nog. Voor warmte uit de ondiepe bodem is het potentieel in kaart gebracht.
De bronnen voor restwarmte in Zeist zijn in kaart gebracht. Er is een eerste verkenning uitgevoerd naar het benutten van de restwarmte van de Remia en van de RWZI.
RES 1.0 is vastgesteld
Proactief is gezocht naar nieuwe energie-opties. In dit kader is samen met andere gemeenten de mogelijkheden voor duurzame opwek bij de A28 onderzocht, inclusief zonnepanelen op de halve overkapping van de A28
De eerste ervaringen met energieopslag worden opgedaan door het ondersteunen van projecten die investeren in een batterij.
Wat is de volgende stap? Uit de verkenning van de mogelijkheden voor zonnepanelen en windmolens in het gebied langs de A12 blijkt dat grootschalige windturbines van 5 MWe met een ashoogte van 150 meter moeilijk inpasbaar zijn. Besloten is om bij de RES 2.0 (2025) opnieuw naar de haalbaarheid van windenergie in dit gebied te kijken, met de dan geldende wet- en regelgeving. Dit betekent dat we in Zeist op andere manieren moeten toewerken naar 33% duurzame opwek in 2030. Onverminderd geldt de inzet op het maximaliseren van zonne-energie op gebouwen (daken, gevels) en in veld. De haalbaarheid van diepe aardwarmte wordt regionaal onderzocht. Innovatie en opslag zijn de andere thema’s waar we voort varend mee aan de slag willen. In de komende periode hebben we de volgende focuspunten: Stimuleren zonnepanelen op daken en gevels Zonnepanelen op daken van woningen en zonnepanelen op grote (bedrijfs-)daken is de belangrijkste bron van duurzame energie in Zeist. Het belangrijkste knelpunt hierbij is de netcongestie. Dit geldt niet voor kleinere projecten en projecten bij kleinverbruikers van elektriciteit (minder dan 200 panelen). Via MGH en MGB blijven we zonnepanelenprojecten aanjagen. Voor monumenten is de inpassing altijd maatwerk.
Voor bedrijven zullen we ons voor de korte termijn meer richten op de kleinere daken, bijvoorbeeld bij kantoren of kleinere bedrijven zoals winkels, die niet worden gehinderd door net congestie. Voor grotere projecten onderzoeken we, in samenwerking met Stedin, of technische oplossingen zoals batterijen een oplossing kunnen zijn. Ook stimuleren we dat dakoppervlak maximaal wordt benut voor opwek van zonne-energie. Met woningcorporaties, projectontwikkelaars en bedrijven onderzoeken we wat nodig is om slim en maximaal gebruik te maken van daken, zodat meer energie wordt opgewekt dan nodig is voor eigen verbruik. Zodat zo veel mogelijk gebouwen energieleverend worden.
40
Nieuwe energie voor Zeist
Duurzame daken stimuleren We ondersteunen bewoners in het optimaal benutten van hun dak: voor groen, zon en isolatie. We werken hierin nauw samen met MGH en partners op het gebied van klimaatadaptatie. Verdieping zoekgebieden voor windmolens: A28, Kamp van Zeist en A12/spoorzone In overleg met Rijkswaterstaat worden binnen het OER-programma (Opwek Energie op Rijksvastgoed) de mogelijkheden in kaart gebracht. Voor Zeist wordt daarbij met name gedacht aan zonnepanelen op de halve overkapping van de A28, zonnepanelen op het talud van de A28 en wellicht windmolens in de omgeving van de A28. Bij de RES 2.0 (2025) onderzoeken we, binnen de dan geldende regel geving, de haalbaarheid van duurzame opwek in de A12/spoorzone. In 2023 agenderen we eventuele toekomstige duurzame energieopwek op het terrein van Kamp van Zeist (Hart van de Heuvelrug). Volgen onderzoek naar diepe aardwarmte Op basis van diverse onderzoeken, onder andere door Energie Beheer Nederland (EBN), kunnen we concluderen dat aardwarmte in de regio kansrijk is. Landelijke onderzoeken geven naar verwachting de komende tijd meer inzicht in de mogelijkheden van de verschillende aardlagen voor aardwarmte. We volgen (de opbrengsten van) het onderzoek nauwkeurig. De uitkomsten zijn vooral van belang voor de vervolgstappen in Vollenhove en eventueel Zeist West.
Dit zijn de twee buurten waar op basis van de dichtheid (hoogbouw) een warmtenet een mogelijke optie is. Samenwerking RES voortzetten Zeist maakt deel uit van de RES U16. Binnen de RES werken we samen met buurgemeenten, onder andere in de Kromme Rijn-regio. Deze samenwerking zetten we voort in de komende jaren. We leveren onze bijdrage aan RES 2.0 (2025) en RES 3.0 (2029). Lokale aanpak voor financiële participatie door inwoners bij grootschalige duurzame energieprojecten Aan de hand van enkele pilots (bijvoorbeeld de halve overkapping van de A28 of collectieve projecten op bedrijfsgebouwen) wordt samen met de energiecoöperatie DECZ een goede lokale aanpak voor financiële participatie opgezet. We onderzoeken welke handvatten de principes van de Internationale Coöperatieve Alliantie (coöperatieve waarden) hierbij kunnen bieden. Opslag van energie We stimuleren projecten gericht op opslag en geven daarin zelf ook het goede voorbeeld (bij het verduurzamen van ons eigen gemeentelijk vastgoed). De landelijke ontwikkelingen rondom de rol van waterstof in de energietransitie volgen we en wanneer het mogelijk is vertalen we dat naar een aanpak voor Zeist. Bij verschillende wijkinitiatieven is belangstelling voor kleinschalige collectieve warmteopslag. Dit soort projecten kent technische, sociale en praktische uitdagingen en bevinden zich nog in het stadium van pionieren.
We denken pro-actief mee en zoeken naar haalbare oplossingen. Innovatieagenda We stellen een eigen innovatieagenda op. We sluiten daarbij aan bij regionale ontwikkelingen en maken een inschatting van de relevantie van ontwikkelingen voor Zeist. Nieuwe ontwikkelingen zullen in de toekomst bestaande technieken voor duurzame energieproductie verbeteren en er zullen nieuwe duurzame technieken beschikbaar komen. De doelstelling in duurzame energieopwek voor 2030 moeten we vooral met de nu bekende technieken invullen, maar voor de opgave ná 2030 is innovatie een noodzakelijk onderdeel. Op het gebied van zonne-energie verwachten we dat het rendement van zonnepanelen langzaam blijft stijgen, dat circulaire productiewijzen voor zonne panelen worden ontwikkeld, en dat er nieuwe toepassingen ontstaan om zonne-energie te ‘oogsten’ (zoals op wegen). Voor windenergie bieden stillere en kleinere windmolens nieuwe kansen voor de toepassing in een stedelijke omgeving. Bijvoorbeeld kleine windmolens op daken. Misschien dat Nieuwe energie voor Zeist
41
verbeteringen aan windmolens, bijvoorbeeld betere detectiesystemen voor vogels, toepassing van windenergie in bossen mogelijk zullen maken. De inzet van omgevingswarmte zal verbeteren doordat warmtepompen beter worden. Hogere rendementen en de productie van warmte op hoge temperatuur zorgen ervoor dat warmtepompen op steeds meer plaatsen, bijvoorbeeld in oudere gebouwen, kunnen worden toegepast.Ook op het gebied van opslag verwachten we technische innovaties. Bijvoorbeeld de opslag van warmte in fase-veranderende materialen. Met deze materialen kan warmte chemisch worden opgeslagen. Isolatie van warmte-opslag wordt dan minder belangrijk en de warmteverliezen worden kleiner.
5.5 Actielijn Het Goede Voorbeeld Waar gaat deze actielijn over? De gemeentelijke organisatie kan via drie sporen de duurzaamheid in de gemeente Zeist versterken: ■ als bedrijf (waaronder beheer vastgoedportefeuille en 24 voertuigen), ■ in de uitvoering van haar publiekrechtelijke taken (beleid, vergunningen en kaderstelling), ■ als opdrachtgever en inkoper (van bijvoorbeeld facilitaire zaken maar ook van grootschalige grond-, weg- en waterbouwprojecten). Door slimme keuzes te maken en duurzaamheid voorop te stellen, geeft de gemeentelijke organisatie het goede voorbeeld en wordt ervaring opgedaan met de praktijk van duurzaamheid. Duurzaamheid is een integrale kernopgave. In deze actielijn richten we ons primair op de zojuist vermelde drie sporen. De brede inzet op duurzaamheid vanuit de gemeente wordt beschreven in de uitvoeringsagenda van de Brede Milieu Visie (BMV). Deze actualiseren we in 2023. De BMV zal aanvullend zijn op onderstaande acties. Zo kan het versterken van de aandacht voor energie bij inkoopprocessen, niet los gezien worden van het versterken van duurzaam inkopen in het algemeen met thema’s als ketenverantwoordelijkheid, circulair en het vergroten van de biodiversiteit.
Wat is de ambitie? De gemeentelijke organisatie is in 2030 energieneutraal. De gemeentelijke gebouwen zijn, waar dit kan, aardgasvrij en het wagenpark rijdt op duurzame energie (is ‘fossielvrij’). Duurzaamheid is integraal onderdeel van het dagelijks werk en de mindset van medewerkers van de gemeente.
Wat is de voortgang sinds de vorige Routekaart? We hebben flinke stappen gezet in het verduurzamen van de gemeentelijke gebouwen en het stimuleren van duurzaamheid als uitgangspunt van alle reguliere werkzaamheden binnen de gemeente. De CO₂-uitstoot is verder gedaald naar 2.610 ton in 2021. Aandacht voor duurzaam en maatschappelijk inkopen is intern aangejaagd. Er is een spendanalyse gemaakt waardoor de impact van ons inkoopvolume (141 miljoen) zichtbaar is gemaakt en er zijn concrete handvatten gegeven voor duurzaam inkopen aan opdrachtgevers en budgethouders. We hebben het energiebeheer verder geprofessionaliseerd. Ook hebben we besparingskansen in beeld gebracht (zoals versneld over schakelen naar LED bij sportvelden en parkeergarages). Het bewustzijn in duurzaamheid als integrale opgave is vergroot. Het aanjagen van verdere verduurzaming is vertraagd door de uitdagingen van corona, zowel qua organisatieprioriteiten als qua werkomstandigheden (lockdowns).
42
Nieuwe energie voor Zeist
In bijlage A zijn de actiepunten uit de Routekaart in detail toegelicht. Kort samengevat is de volgende voortgang op de acties van de actielijn Het Goede Voorbeeld geboekt: Resultaat
Actiepunt
Duurzaam MeerJaren OnderhoudsPlan (DMOP) 2.0 is opgesteld en vastgesteld door de raad.
Planvorming rondom aardgasloos maken van het kernvastgoed ronden we in 2023 af.
Gesprekken met interne accounthouders van verbonden partijen en gemeen schappelijke regelingen (denk aan RMN, RSD, VRU, BghU) over duurzaamheid zijn gevoerd. We hebben afspraken gemaakt over vervolgstappen.
Invoering van beleid voor duurzaam woon-werkverkeer is vertraagd. Verwacht wordt dat dit per 1 juli 2023 gereed is.
Een fossielvrij wagenpark is gereed vóór 2030. Zonder forse extra investeringen wordt 2025 niet gehaald, maar 2028 naar verwachting wél. De nieuwe gemeentewerf wordt in de zomer van 2024 opgeleverd met laadvoorzieningen voor het geëlektrificeerde wagenpark.
Het CO₂-verbruik van de gemeentelijke organisatie monitoren we jaarlijks. Het daalt gestaag. Zowel onze elektriciteit als gas kopen we groen in. Er is daardoor sprake van prijscompensatie van CO₂.
Duurzame inkoop is verstevigd in de organisatie. We hebben een spendanalyse gemaakt en per afdeling zijn ambitiekaarten opgesteld.
We hebben stappen gezet om duurzaamheid te borgen in alle reguliere werkzaam heden. Met alle afdelingen zijn gesprekken gevoerd. Dit geldt met name voor het evenementenbeleid en het bouwbeleid. Komende fase moet duurzaamheid echt vanzelfsprekend worden.
Mede vanwege Corona (andere prioriteiten in de teams) is de interne community met duurzaamheidsambassadeurs nog niet van de grond gekomen.
Inspanningen voor duurzaamheid hebben we op diverse wijze onder de aandacht gebracht.
Wat is de volgende stap? Voor de komende periode is de opgave om duurzaamheid ‘het nieuwe normaal’ te laten zijn en een vanzelfsprekend onderdeel van de mindset en het werk van medewerkers van gemeente Zeist. De energietransitie heeft impact op hoe we wonen, werken, consumeren. Als medewerkers de samenhang van de energieopgave met hun werk kennen, kunnen wij pro-actief en integraal uitvoering geven aan maatschappelijke opgaven. Duidelijk is dat energiebesparing ook in financieel opzicht van groot belang is. De komende periode nemen we de volgende acties: Verduurzamen gemeentelijk vastgoed In de afgelopen jaren zijn de eerste gebouwen aardgasvrij gemaakt. Op basis van de geleerde lessen hebben we de plannen voor de volgende gebouwen uitgewerkt. In fasen willen we bereiken dat de gemeentelijke kernvoorraad van gebouwen (31 gebouwen) in 2030 aardgasvrij is. Besluitvorming over de fasering en bij behorende financiën wordt in 2023 aan de raad voorgelegd. Bij de nieuwbouw van de gemeentewerf zetten we maximaal in op duurzaam en natuurinclusief bouwen (bouwen voor de toekomst). Naast de panden in de kernportefeuille betrekken we daarbij ook de gemeentelijke (woonhuis)monumenten.
Nieuwe energie voor Zeist
43
Fossielvrij wagenpark In de afgelopen periode is in kaart gebracht hoe het wagenpark fossielvrij kan worden gemaakt. Wanneer we op natuurlijke momenten wagens vervangen is het wagenpark naar verwachting in 2028 fossielvrij, behalve een vrachtwagen waar nog geen elektrisch alternatief voor beschikbaar is. De nieuwe gemeentewerf ontwerpen we voor een fossielvrij wagenpark, waarbij accu’s ook benut kunnen worden in het kader van opslag. We onderzoeken of we wagens kunnen afstoten voor alternatief vervoer zoals elektrische scooter of deelauto. Duurzame inkoop Het traject om duurzaam inkopen te versterken hebben we opgestart. De afgelopen periode hebben we vooral ingezet op kennisontwikkeling. De vervolgstap is dat duurzaam inkopen de vanzelfsprekende norm wordt en medewerkers zich toegerust voelen om hier uitvoering aan te geven. We hebben het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeverschap en Inkopen (MVOI) ondertekend en maken een ‘actieplan MVOI’. In concrete pilotprojecten gaan we aan de slag om de duurzame impact van het team Beheer Openbare Ruimte (BOR) te vergroten (inkoop weg- en waterbouw). Van energiebeheer naar energiemanagement We zetten in op pro-actief energiemanagement. Door extra inzet op het thema zorgen we voor het oppakken van besparingskansen (zoals versneld overgaan naar LED-lampen) en ingrijpen bij geconstateerde afwijkingen in verbruik.
Stappenplan gemeentelijke organisatie energieneutraal 2030 We vertalen de ambitie van energieneutraal naar concrete stappen en streven daarbij naar een klimaatneutrale organisatie. We certificeren ons op de CO₂-prestatieladder om de CO2-footprint van de gehele gemeentelijke organisatie te kunnen monitoren. Door certificering borgen we de aandacht voor energiemanagement en CO₂-impact in de hele organisatie. Ook kunnen we onszelf beter vergelijken met andere overheidsorganisaties. De ladder biedt bovendien handvatten voor het stappenplan naar 2030. Energie als belang bij beleidsafwegingen We vergroten het bewustzijn van energie als ‘belang’ bij beleidsafwegingen. Bij beleidsvoorstellen willen we de impact op energie zichtbaar maken, zowel qua financiële kosten als CO₂-uitstoot. Zo brengen we de factor ‘energie’ expliciet als element in bij inkoop, bij vergunningverlening of bij de start van grote gebiedsopgaven. We bespreken de consequenties van de Routekaart en TVW met de relevante gemeentelijke teams. Samen met de teams van onder meer het sociaal domein, recreatie, sport, wijkzaken, economie, openbare ruimte en ruimtelijke ontwikkeling, kijken we naar de onder linge versterking en samenwerking op het gebied van duurzaamheid. Bij invoering van de omgevingswet zorgen we voor een goede vertaling van de Routekaart in omgevingsplannen en een omgevingsprogramma.
Borgen duurzaam bouwbeleid In 2022 is het duurzaam bouwbeleid geactualiseerd. Recent is het convenant Duurzaam Bouwen ondertekend18. De ambities geven concrete afspraken voor een energiebewuste inrichting van de fysieke ruimte, bijvoorbeeld door voorrang voor de fiets of ruimte voor elektrisch laden en deel mobiliteit. We bespreken de ambities en eisen met de relevante teams (projectmanagers, vergunningverlening, Ruimtelijke Ordening, duurzaam bouwloket), en organiseren regelmatig een inspiratiesessie Duurzaam Bouwen om collega’s te informeren over wat er kan, en in gesprek te gaan over hoe we
17. https://www.zeist.nl/verhuizen-en-verbouwen/bouwen-en-verbouwen/duurzaam-bouwen 18. https://www.zeist.nl/nieuws-en-actualiteiten/zeist-ondertekent-afspraken-voor-duurzame-woningbouw
44
Nieuwe energie voor Zeist
de markt hiertoe kunnen verleiden. We onderzoeken of het beschikbaar stellen van ‘frictiebudget’ van belang is voor lopende projecten, waarbij bij vaststelling van het projectbudget geen rekening is gehouden met later gestelde duurzaamheidseisen. Leercirkels duurzaamheid We maken het leertraject voor interne accounthouders en eigenaren van gemeenschappelijke regelingen af. We ontwikkelen een leertraject voor projectleiders, budgethouders/opdrachtgevers en subsidieverstrekkers. We maken duurzaamheid een onderdeel van het inwerktraject van nieuwe medewerkers en ontwikkelen een trainingsaanbod als onderdeel van de Zeist Academie. Duurzaam woon-werkverkeer We stimuleren medewerkers van de gemeente over te stappen op duurzaam woon-werkvervoer. We maken een aantrekkelijk mobiliteitsbeleid dat medewerkers stimuleert met de (e-)fiets of het OV te komen. Als gevolg van corona (meer thuiswerken) is de ontwikkeling van nieuw beleid voor woon-werkverkeer vertraagd. Nu de situatie zich stabiliseert, werken we aan een nieuw plan dat in 2023 ingevoerd kan worden. Duurzaamheid als het nieuwe normaal Om duurzaamheid een vanzelfsprekend onderdeel te laten zijn van de werkzaamheden in samen werking met de teammanagers in alle teams per team een duurzaamheidsambassadeur benoemd.
Nieuwe energie voor Zeist
45
6 Organisatie en monitoring 6.1 Participatie en samenspel De energietransitie kan alleen maar slagen als inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden samenwerken. We organiseren dit samenspel op verschillende manieren.
Procesparticipatie In de actielijn warme wijken krijgt de samenwerking vooral vorm in het samen toewerken naar buurtuitvoeringsplannen (buurtprocesplannen) en het faciliteren van inwonersinitiatieven. Participatie vindt hier vooral plaats op buurtniveau, via gesprekken, bijeenkomsten, enquêtes en dergelijke. Bij de actielijn duurzame mobiliteit hebben we de participatie vooral – maar niet uitsluitend - georganiseerd rondom het vaststellen van de mobiliteitsvisie en het mobiliteitsplan, waarbij veel inwoners betrokken waren. Het overleg met inwoners en bewonersverenigingen blijft hierover doorgaan. Rondom groene bedrijven willen we de directe betrokkenheid van ondernemers graag vergroten. Hiervoor hebben we diverse acties opgenomen in de Routekaart. De meest directe vorm van participatie bij de Routekaart hebben we georganiseerd rondom het thema duurzame bronnen. Tijdens vier meedenkavonden konden inwoners meedenken over met name de kansen voor duurzame opwek op het grondgebied van Zeist. Een verslag van de avonden is bijgevoegd als bijlage D. De meedenksessies bij de Routekaart hebben laten zien dat er onder inwoners grote betrokkenheid en waardevolle deskundigheid aanwezig is. Minimaal één keer per jaar organiseren we een ‘stadsgesprek’ over de voortgang van de energietransitie in Zeist om de meedenkkracht van de samenleving te blijven benutten.
De komende periode intensiveren we de samenwerking met inwoners, voornamelijk op buurtniveau. Op gemeenteniveau blijven we nauw samenwerken met SEZ, de DECZ, de woningbouwcorporaties en SDZ. Ook starten we een gemeentebreed overleg met en voor de diverse inwonersinitiatieven op buurtniveau. Zo leren we van elkaar en kunnen we samen verder ontwikkelen.
Financiële participatie De energietransitie verandert het samenspel tussen inwoners, markt en gemeente en tussen inwoners onderling. De rol van de gemeente is daarbij in beweging. In het klimaatakkoord is een doelstelling afgesproken van minimaal 50% lokaal eigendom, een doelstelling die ook de gemeente nastreeft. Daarin zijn de DECZ en SEZ (via hun loketten MGH en MGB) natuurlijke partners. Zij kunnen op dit vlak een rol spelen in het versnellen van de energietransitie. De coöperatie legt daarbij meer de focus op projectontwikkeling en financiering van energieprojecten, SEZ richt zich meer op de begeleiding van bewoners(groepen), VvE’s en bedrijven bij de verduur zaming van vastgoed.
46
Nieuwe energie voor Zeist
6.2 Communicatie Om het benodigde maatschappelijk samenspel tot stand te brengen is een goede communicatie essentieel. De communicatie over de energietransitie is gericht op drie doelen: ■ Inwoners en ondernemers/organisaties begrijpen het doel en de noodzaak van de energietransitie en wat dit voor henzelf betekend; ■ Inwoners en ondernemers/organisaties weten wat ze kunnen doen en weten welke ondersteuning ze kunnen krijgen bij de gemeente en/of de door de gemeente gefinancierde loketten; ■ Inwoners en ondernemers/organisaties komen zelf in actie en maken gebruik van de beschikbare hulpmiddelen (zoals loketten, advies, collectieve inkoop). Naast de specifieke inzet van communicatie per actielijn, ondernemen we de volgende communicatie-acties die overkoepelend zijn voor alle actielijnen uit de Routekaart: Eenduidige naam ‘Nieuwe Energie’ We communiceren over de energietransitie onder de naam ‘Nieuwe Energie (voor Zeist)’. We zorgen ervoor dat inwoners en ondernemers heldere en praktische informatie krijgen over energiebesparing, over opwekking van duurzame energie, over advies dat ze kunnen krijgen en over financieringsmogelijkheden. MGH en MGB spelen hierin een belangrijke rol. Website www.zeist.nl/nieuweenergie Inwoners kunnen op www.zeist.nl/nieuweenergie informatie vinden over hoe we lokaal en in de regio werken aan de energietransitie.
We bieden informatie over bijvoorbeeld zonnevelden en windmolens, de TVW, wijkuitvoeringsplannen, het onderzoek naar aardwarmte, regelgeving rond duurzaam bouwen, verduurzaming van monumenten, et cetera. Voor bedrijven is informatie te vinden over de wettelijke verplichtingen en waar ze terecht kunnen bij vragen of ondersteuning. Nieuwsbrief Nieuwe Energie Via de nieuwsbrief Nieuwe Energie (inmiddels meer dan 1000 abonnees), regelmatig te verschijnen pagina’s in de huisaanhuisbladen, social media, persmedia en communicatiekanalen van partner organisaties en andere media, informeren we inwoners over mooie voorbeelden, voortgang, tips, hulploketten, financieringsmogelijkheden, actuele kennis en ontwikkelingen rond de energietransitie in Zeist. Energiekrant Na vaststelling van de Routekaart verzorgt de gemeente een huis-aan-huis krant over de energie transitie. Met informatie over het waarom en het hoe van de energietransitie, de voortgang en de inzet van de gemeente daarbij in begrijpelijke taal. Inspelen op verschillen in waardepatronen We zijn ons bewust dat verschillende typen inwoners verschillende waarden hanteren. We verdiepen ons actief in de verschillende groepen inwoners in Zeist en maken daarbij gebruik van een model dat verschillen in waarden vertaalt naar verschillende communicatiestijlen (BSR model).