23RV014 Routekaart Nieuwe Energie (Def opmaak)

Nieuwe energie voor Zeist Actualisatie Routekaart Naar een energieneutraal Zeist april 2023 | Austerlitz • Bosch en Duin • Den Dolder • Huis ter Heide • Zeist

Nieuwe energie voor Zeist

1

Colofon Gemeente Zeist, april 2023 Vormgeving: DSGN.FRM, Amsterdam

Voorwoord De energietransitie is een grote veranderopgave. Op dit moment is de urgentie duidelijker dan ooit. Zowel klimaatveranderingen als de internationale politieke verhoudingen laten zien dat we op een andere manier in onze energie behoefte zullen moeten gaan voorzien. In deze Routekaart staat beschreven hoe we in de gemeente Zeist aan de slag gaan met de energietransitie. Als gemeente Zeist nemen we onze verantwoordelijkheid in de energietransitie. We willen fors energie besparen en de energie die we daarna nog nodig hebben duurzaam opwekken. Het uiteindelijke doel blijft om uiterlijk in 2050 net zo veel energie op te wekken in Zeist als we gebruiken. In deze Routekaart staat beschreven wat de volgende stap is in het verduurzamen van onze woningen, welke stappen we nu kunnen zetten richting aardgasvrij, hoe we het vervoer willen verduur­zamen, hoe we bedrijven willen helpen met verduurzaming, welke kansen we zien voor duurzame energie opwek in Zeist en tenslotte wat we doen om als gemeentelijke organisatie het goede voorbeeld te geven en voorop te lopen. We durven daarbij onze nek uit te steken door innovatieve concepten te ondersteunen en als gemeente zelf ook te zoeken naar nieuwe oplossingen. In de afgelopen vier jaar hebben we een begin gemaakt met de energietransitie. Inmiddels hebben we veel geleerd. We weten nu beter wat er werkt en waar concrete kansen liggen.

Maar ook welke uitdagingen en belemmeringen we tegenkomen onderweg en wat niet kan. En hoe ingrijpend de opgave uiteindelijk ieder huis, bedrijf en organisatie raakt. Op basis van wat we nu weten hebben we de plannen aangescherpt en de actielijnen in de routekaart aangevuld. We blijven de routekaart vierjaarlijks actualiseren. Want hoewel het doel helder is, is de route er naar toe een gezamenlijke ontdekkingstocht waarin creativiteit en innovatie belangrijke pijlers zijn. Werken aan de energietransitie doen we samen. Wij zijn trots op de grote betrokkenheid in de Zeister samenleving van zowel inwoners als organisatie en maatschappelijke partners. Bij het schrijven van deze actualisatie is dankbaar gebruik gemaakt van het enthousiasme en expertise van inwoners. Ook de vele initiatieven in wijken en buurten tonen de collectieve kracht van Zeist. Daar bouwen we graag aan verder. Alleen samen kunnen we dit realiseren. In die opgave is ieders inzet welkom en gewenst.

Wouter Catsburg Wethouder Duurzaamheid

Nieuwe energie voor Zeist

3

Inhoud Samenvatting

6

1 Inleiding 1.1 Aan de slag voor het klimaat 1.2 Actualisatie van de Routekaart 2019: van pionieren naar versnellen 1.3 Actueel en urgent

9 9 9 10

2 De opgave 2.1 Het hoofddoel concreet gemaakt 2.2 Analyse energiebehoefte 2.3 Subdoel 1: energiebesparing 2.4 Subdoel 2: energieopwekking en -opslag

12 12 12 14 14

3 Uitgangspunten en samenspel 3.1 Waarden als kompas 3.2 Fasegewijs op weg 3.3 Maatschappelijk samenspel

19 19 20 20

4 Reflectie en geleerde lessen

21

5 Actielijnen per thema 5.1 Actielijn warme wijken 5.2 Actielijn Duurzame mobiliteit 5.3 Actielijn Groene bedrijven en maatschappelijke organisaties 5.4 Actielijn Duurzame bronnen 5.5 Actielijn Het Goede Voorbeeld

25 25 30 35 39 42

6 Organisatie en monitoring 6.1 Participatie en samenspel 6.2 Communicatie 6.3 Programma organisatie 6.4 Innovatieagenda 6.5 Monitoring 6.6 Financiële middelen 6.7 Risico’s

46 46 47 48 48 48 49 50

Bijlagen A Voortgang actiepunten routekaart 2019-2022 B Begrippenlijst C Vertaling doelstelling routekaart 2019

4

52 53 64 66

Nieuwe energie voor Zeist

Nieuwe energie voor Zeist

5

Samenvatting We zitten midden in een grote verandering. Van oude fossiele energie, naar nieuwe energie. We gaan allemaal minder energie verbruiken, minder CO₂ uitstoten en meer groene energie opwekken. Klimaatontwrichting vraagt om actie, en over die actie gaat de Routekaart ‘Nieuwe Energie voor Zeist’. De ambitie is: Zeist is zo spoedig mogelijk energieneutraal, uiterlijk in 2050. Dat betekent: op het grondgebied van Zeist wordt uiterlijk in 2050 evenveel energie duurzaam opgewekt als aan energie verbruikt. Eén derde van de opgave gaan we realiseren in 2030: 33% van de benodigde energie­ besparing en 33% van de noodzakelijke duurzaam opgewekte energie. De gemeentelijke organisatie is in 2030 energieneutraal en waar het kan aardgasvrij. Samen met inwoners, bedrijven en maat­ schappelijke partners bouwen we met onverminderde inzet aan een gezond en duurzaam Zeist. Zodat we onze kinderen een leefbare toekomst geven en zodat betaalbare energie voor iedereen in Zeist beschikbaar blijft. We doen dat in een ambitieus én tegelijkertijd realistisch tempo. De primaire reden voor de energietransitie is het tegengaan van klimaatontwrichting door de uitstoot van CO₂ te verminderen. Energiegebruik is op dit moment één van de belangrijkste oorzaken van CO₂-uitstoot.

Daarnaast is er het besef dat fossielen brandstoffen eindig zijn en uit landen komen met regeringen die niet altijd betrouwbaar zijn. Dat kan tot ongewenste onafhankelijkheden leiden. Ook ervaren steeds meer inwoners dat de hoogte van de energierekening een (te) groot beslag legt op hun bestedingsmogelijkheden. Energiebesparing en nieuwe duurzame energiebronnen zijn dus urgent. De Routekaart gaat over de transitie naar een duurzaam energiegebruik binnen de gemeente Zeist. We focussen op de acties en doelen om de energietransitie op het grondgebied van Zeist vorm te geven en te versnellen. We zijn ons bewust van de samenhang met de bredere duurzaamheidsopgave en zien de energietransitie als een integraal (en niet los te koppelen) onderdeel van de transitie naar een duurzaam Zeist. De samenhang met biodiversiteit, circulariteit en een gezonde leefomgeving nu en in de toekomst nemen we in alle acties mee. Deze Routekaart is de beloofde actualisatie van de Routekaart uit 2019. In de afgelopen periode hebben gemeente, maatschappelijke partners en inwoners op diverse vlakken concrete resultaten geboekt. In de fase 2019 – 2022 heeft het accent gelegen op verkenning, onderzoek en voorbereiding (zie bijlage A). Ook de komende periode blijven onderzoek en verkenningen nodig, maar zal het accent ook verschuiven naar uitvoering.

Om ons doel van een energieneutraal Zeist te realiseren is het nodig om de uitvoering te versnellen en op te schalen. Maatregelen voor energiebesparing en duurzame energieopwekking zullen we samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties grootschaliger en in grotere aantallen van de grond moeten laten komen. Aandachtspunt daarbij is en blijft dat de energietransitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar moet zijn en dat energie voor iedereen toegankelijk blijft. De energietransitie betekent een grootschalige verandering in onze manier van leven en de inrichting van onze omgeving. Dagelijkse gewoontes zullen veranderen. Ook zal de (samenhang in de) directe leefomgeving veranderen, omdat duurzame energievormen meer ruimte vergen, in de directe nabijheid van gebouwen worden geplaatst en omdat er sprake kan zijn van andere (zoals collectieve) eigendomsverhoudingen. Bovendien moeten de investeringen voor een groot deel door inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties gedaan worden. Omdat de verandering zo ingrijpend is,

6

Nieuwe energie voor Zeist

willen we hier samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties in blijven optrekken. Alleen samen kunnen we daadwerkelijk verduurzamen en versnellen. We blijven voortbouwen op de krachtige samenwerking die er in Zeist is. Stichting Energie Zeist, Duurzame Energie Coöperatie Zeist, inwoners- en buurtinitiatieven, Samen Duurzaam Zeist, en ook bedrijven, maatschappelijke organisaties en financiers zijn belangrijke partners. Zij kunnen daarbij rekenen op een gemeente die samenwerkt, die zoekt naar haalbare en betaalbare oplossingen, die durft te experimenteren, voorop wil lopen, voortdurend blijft leren, en samen met hen de ontdekkingsreis aangaat. Om het doel te bereiken werken we aan vijf actielijnen. De actielijnen richten zich op de drie grootste energievragers (woningen, bedrijven, mobiliteit), het vergroten van duurzame energie-opwek op het grondgebied van Zeist en het energieneutraal maken van onze eigen organisatie. De belangrijkste acties per actielijn zijn de komende periode:

Actielijn Warme Wijken Onze wijken en buurten worden zo spoedig mogelijk, uiterlijk in 2050 aardgasvrij. Alle 30.422 woningen en 3.400 overige gebouwen worden dan met duurzame energie verwarmd en duurzaam van warm water voorzien. Koken gebeurt elektrisch. Als uitgangspunt hanteren we: van, voor en door Zeist. We gaan door met de bestaande acties en programma’s die effectief zijn gebleken en waar we ons aan hebben verbonden. Zo blijven we investeren in het energieloket ‘Mijn Groene Huis’, gaan we door met de vertaling van de Transitievisie Warmte naar buurtuitvoeringsplannen en blijven we bewonersinitiatieven ondersteunen. We zetten meer in op ontzorging van woningeigenaren en het benutten van de natuurlijke momenten om woningen en andere gebouwen te verduurzamen.

Actielijn Duurzame Mobiliteit Een flink deel van de fossiele energie (ruim een kwart) verbruiken we in het autoverkeer. In de komende periode gaan we inzetten op een aantal acties om dat te verminderen. Duurzaamheid wordt steeds meer een integraal onderdeel van het mobiliteitsbeleid. In de komende periode voeren we het mobiliteitsplan uit en gaan we onder andere aan de slag met het actualiseren van de parkeernormen, het stimuleren van fietsverkeer en het stimuleren van het delen van auto’s. We breiden het aantal laadpalen flink uit.

Actielijn Groene Bedrijven en maatschappelijke organisaties De ambitie is dat alle bedrijven in Zeist inzetten op een energieneutrale bedrijfsvoering, waarbij ze maximaal besparen op energie en de mogelijkheden voor duurzame opwek volop benutten. De komende jaren versterken we ons netwerk binnen bedrijven. Zo kunnen we, samen met koplopers, bedrijven effectief benaderen om gezamenlijk aan de slag te gaan met verduurzaming. Het energie­ loket voor bedrijven ‘Mijn Groene Bedrijf’ speelt hierin een belangrijke rol. Uiteraard hebben we ook aandacht voor de wettelijke verplichtingen van bedrijven om energie te besparen en maken we afspraken met de Omgevingsdienst Regio Utrecht om hierop te handhaven. Ook gaan we door met de sectorale aanpak waarbij specifiek ook is voor de sectoren sport, cultuur, onderwijs en zorg.

Actielijn Duurzame Bronnen De ambitie is dat we alle potentie die er in Zeist is om duurzame energie op te wekken, optimaal benutten. Voor Zeist bieden zonnepanelen op daken op dit moment de belangrijkste duurzame bron. We blijven ‘zon op dak’ en ‘zon op gevel’ stimuleren. Ook diepe aardwarmte kan een belangrijke bron worden. We blijven de ontwikkelingen op dit gebied in de regio goed volgen. In 2023 onderzoeken we de mogelijkheden voor windmolens in Kamp van Zeist. Komende periode maken we helder of we de restwarmte kunnen gebruiken voor een warmtenet in de directe omgeving en welke route voor een warmtenet in Vollenhove haalbaar is.

Nieuwe energie voor Zeist

7

Actielijn Het Goede Voorbeeld Gemeente Zeist geeft als organisatie het goede voorbeeld. De organisatie is energieneutraal in 2030 en is dan, waar mogelijk, van het aardgas af. We vertalen dit naar een eigen route richting energie­ neutraal in 2030. Binnen de gemeente Zeist wordt duurzaamheid ‘het nieuwe normaal’: het wordt meegewogen in al het beleid dat de gemeente ontwikkelt. Dat maken we ook zichtbaar via het verduurzamen van het vastgoed, een wagenpark dat rijdt op duurzame energie, duurzame inkoop en een duurzaam woon-werkverkeer voor onze medewerkers. We certificeren ons op de CO₂-prestatieladder. Om zicht te houden op de voortgang maken we ieder jaar een duurzaamheidsmonitor. Op basis daarvan kunnen we zo nodig maatregelen bijstellen. We actualiseren deze Routekaart elke vier jaar, mede op basis van de informatie uit de duurzaamheidsmonitor en eventuele in de tussentijd beschikbaar gekomen innovaties. Twee jaar na vaststelling van de Routekaart leveren we een voortgangsrapportage aan de raad.

8

Nieuwe energie voor Zeist

1 Inleiding 1.1 Aan de slag voor het klimaat De belangrijkste reden voor de energietransitie is het tegengaan van klimaatontwrichting door de uitstoot van CO₂ te verminderen. Over het terugdringen van de CO₂-uitstoot zijn internationaal afspraken gemaakt. Ook Zeist wil hier haar bijdrage aan leveren. Daarnaast is er het besef dat fossiele brandstoffen op termijn op raken en uit landen komen met regeringen die niet altijd even betrouwbaar zijn. Dat kan ertoe leiden dat we afhankelijk zijn van landen waar we niet afhankelijk van willen zijn. De totale transitie naar minder CO₂-uitstoot is breder dan alleen energie en ook breder dan de gemeentegrenzen van Zeist. Het is een integrale, samenhangende, internationale opgave. Deze Routekaart gaat over de transitie naar een duurzaam energiegebruik binnen de gemeente Zeist. We focussen op de acties en doelen om de energietransitie op het grondgebied van Zeist te versnellen. Dat doen wij om inwoners helderheid te geven over wat nodig is voor een omschakeling naar duur­ zame energie, hoe we daarin samenwerken en in welk tempo we aan welke concrete acties werken. De energietransitie vraagt inzet van ons allemaal en raakt elk huishouden, bedrijf en organisatie. De Routekaart geeft richting in hoe we hier samen stappen in willen zetten.

We zijn ons terdege bewust van de samenhang met de bredere duurzaamheidsopgave en zien de energietransitie als een integraal (en niet los te koppelen) onderdeel van de transitie naar een duurzaam Zeist. De samenhang met biodiversiteit, de kringloopsamenleving en een gezonde leefomgeving nu en in de toekomst is een belangrijk uitgangspunt dat we in alle acties meewegen. Het gebruik van materialen (productie, consumptie, bouw), het voedsel dat we consumeren, het afval dat wij produceren en het landgebruik, hebben allen invloed op de totale CO₂-uitstoot. De samenhang van deze opgaven en hoe we daar als gemeente aan werken, beschrijven we in de uitvoeringsagenda van de Brede Milieuvisie1. Deze Routekaart ‘Nieuwe Energie voor Zeist’ richt zich op de belangrijkste bron van CO₂: het energiegebruik2. Met de overgang naar een duurzame energievoorziening zetten we een belangrijke stap in de richting van een klimaatneutraal Zeist.

1.2 Actualisatie van de Routekaart 2019: van pionieren naar versnellen In 2019 heeft de gemeenteraad van Zeist de eerste Routekaart ‘Nieuwe Energie voor Zeist’ vastgesteld. Doelstelling van deze Routekaart is dat Zeist zo spoedig mogelijk, maar uiterlijk in 2050 energie­ neutraal is. In de Routekaart is aangegeven wat Zeist concreet gaat doen om die doelstelling binnen bereik te brengen. Afgesproken is dat de Routekaart periodiek wordt geactualiseerd. Dit is de eerste actualisatie. De doelstelling en uitgangspunten blijven onveranderd3. De focus en actielijnen actualiseren we in deze Routekaart, naar aanleiding van de ervaringen en inzichten die we hebben opgedaan. Vanwege prioritering tijdens Covid-19 is deze actualisatie niet in 2021, maar in 2022 opgesteld.

1. De uitvoeringsagenda van de Brede Milieuvisie wordt begin 2023 geactualiseerd. 2. In de klimaatmonitor wordt CO2 uitstoot door landgebruik niet meegenomen. Energieverbruik is op basis van die data in Zeist dan verantwoordelijk voor 95% van de uitstoot in klimaatequivalenten. 3. Europa en Nederland hebben inmiddels een doelstelling van 55% CO2-reductie in 2030 (in plaats van 49%). Op dit moment lijken er in het Fit for 55 pakket geen extra maatregelen voor gemeenten opgenomen te worden. Nieuwe energie voor Zeist

9

In de afgelopen periode hebben we in Zeist op diverse vlakken concrete resultaten geboekt. Het accent heeft gelegen op verkenning en voorbereiding, inzicht krijgen in de opgave en in beeld brengen van concrete kansen op het grondgebied van Zeist (zie bijlage A). De resultaten daarvan zijn te vinden in verschillende kaderstellende documenten en onderzoeken, zoals de Transitievisie Warmte, de ‘Aanpak duurzame elektriciteitsopwek tot 2030’, de Regionale Energiestrategie en de Mobiliteitsvisie. Ook de komende periode blijft verkenning en onderzoek nodig. Ook werken we volop door aan benodigde innovaties. Tegelijkertijd kunnen we het accent verschuiven naar uitvoering. Om het doel van een energieneutraal Zeist te realiseren is het nodig dat het ons lukt om de uitvoering op te schalen - als gemeente, maar vooral ook als samenleving en in partnerschap met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. ‘Opschalen’ houdt in dat maatregelen voor energie­ besparing en duurzame energieopwekking grootschaliger en in grotere aantallen van de grond komen. Dit betekent ook dat de samenwerking met inwoners en belanghebbenden verschuift van samenwerking met pioniers naar nieuwe en grotere groepen in de samenleving. De energietransitie is naast een technische uitdaging, ook een sociale en organisatorische uitdaging. Het verandert de manier waarop we voorzien in onze energiebehoefte.

De infrastructuur wijzigt: duurzame bronnen zijn over het algemeen kleiner en meer verspreid over het land en vragen een andere infrastructuur dan fossiele energiecentrales. Ons elektriciteitsnet is niet ontworpen om lokale bronnen en teruglevering te faciliteren. Het transporteren van warmte vereist dat voldoende woningen dicht bij de warmtebron en dicht bij elkaar staan (om warmteverlies tijdens transport te minimaliseren). Daar komt de behoefte aan opslag van energie nog bij: de duurzame bronnen wind en zon zijn weersafhankelijk en zijn niet altijd beschikbaar als de energievraag groot is. We moeten energie dus kunnen ‘opslaan’. Aardgasvrij worden, betekent dat de energiemarkt verandert. Er komen meer soorten energiebronnen en meer variatie in wie eigenaar is van de energieopwek. Dat eigenaarschap varieert van individuen tot coöperaties van individuen of bedrijven. Ze zijn eigenaar van buurtbatterijen, kleine collectieve warmtesystemen, zelfvoorzienende woningen, grootschalige collectieve systemen, windmolens in lokaal beheer, et cetera. Om deze ontwikkelingen mogelijk te maken, onderzoeken we vernieuwende samenwerkingsvormen. We streven naar lokaal en maatschappelijk eigenaarschap van energie (van, voor en door Zeist). Dit vraagt ruimte om te blijven leren en experimenteren, en gezamenlijk op te trekken in de transitie.

1.3 Actueel en urgent Sinds 2019 zijn de effecten van klimaatverandering wereldwijd steeds zichtbaarder: droogte, hitte, bosbranden, extreme regenval. Dit geldt ook voor Nederland. Denk aan de gevolgen daarvan: overstromingen in Limburg, verzakkende woningen, lagere opbrengst van oogsten, extra sterfte door hoge temperaturen, binnenvaartschepen die niet meer kunnen varen door lage waterstanden, enzovoort. Stijgende energieprijzen en de oorlog in Oekraïne heeft de urgentie om minder afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen extra benadrukt. Voor het eerst in zestig jaar maken we ons zorgen over de aardgasvoorziening. Steeds meer inwoners en bedrijven komen in actie en investeren in zonnepanelen, isolatie en warmtepompen. De urgentie om vaart te maken met de energietransitie wordt voor steeds meer mensen duidelijk. Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) stelt in haar recente rapporten uit 2021 en 2022 dat de mens ondubbelzinnig de oorzaak is van de recente klimaatverandering en dat de klimaat­ verandering tot onomkeerbare gevolgen leidt. “De toekomst van het klimaat op aarde hangt af van de keuzes die de mensheid vandaag maakt. Wij kunnen het tij nog steeds keren maar dan moeten we wel drastisch onze leef- en eetgewoonten veranderen.

De limiet om de opwarming van de aarde tot 1,5 graad te beperken, wordt volgens berekeningen van het IPCC al binnen 10 jaar bereikt. 10

Nieuwe energie voor Zeist

Dit betekent dat er nú actie nodig is en nú geïnvesteerd moet worden in energiebesparing, duurzame bronnen en andere maatregelen om de CO₂ -uitstoot drastisch te verminderen. Door klimaatwetenschappers wordt 2030 als ‘tipping point’ gezien: het is van groot belang om al in 2030 de CO₂ -uitstoot fors te verminderen om onbeheersbare klimaatverandering te voorkomen. De urgentie van de opgave is voelbaar vanuit de confrontatie met extreme weersomstandigheden in Nederland en wereldwijd. Maar de urgentie is ook voelbaar en concreet als het gaat om de ambitie dat iedereen toegang houdt tot betaalbare en duurzame energie zodat woonlasten en vervoer betaalbaar blijven. De enorme stijging van energieprijzen naar aanleiding van de oorlog in Oekraïne maakt dat voor veel mensen de toegang tot voldoende warmte en elektriciteit niet meer vanzelfsprekend is. Ook de toegang tot betaalbare energiebesparing is daarbij een aandachtspunt (inwoners hebben geld nodig om te kunnen isoleren, investeren in zonnepanelen et cetera). Leeswijzer: opbouw van deze Routekaart In hoofdstuk 2 actualiseren we de opgave op basis van de meest actuele inzichten. Vervolgens zetten we in hoofdstuk 3 op een rij wat onze visie en uitgangspunten zijn voor de wijze waarop we samen met de samenleving de energietransitie willen realiseren.

In hoofdstuk 4 rapporteren we welke voortgang is geboekt voor elk van de actielijnen uit de Routekaart 2019 en welke acties wij de komende fase doorzetten en aanvullend initiëren. We sluiten af met een beschrijving van hoe we het samenspel met inwoners en maatschappelijke partners organiseren, hoe we intern sturen, welke risico’s er zijn en hoe we monitoring en bijsturing organiseren.

Nieuwe energie voor Zeist

11

2 De opgave 2.1 Het hoofddoel concreet gemaakt In 2019 is de Routekaart Nieuwe Energie voor Zeist vastgesteld door de gemeenteraad met als ambitie: Zeist is zo spoedig mogelijk energieneutraal, uiterlijk in 2050. ‘Energieneutraal’ betekent dat op het grondgebied van Zeist evenveel energie duurzaam wordt opgewekt als wordt verbruikt. Dit doel kan gerealiseerd worden door een combinatie van 50% energiebesparing ten opzichte van 2016, en opwek van duurzame energie. Daarbij is energie­ besparing het eerste aandachtspunt. Immers: alle energie die wordt bespaard hoeft niet te worden opgewekt. Vervolgens moeten we met duurzame bronnen voorzien in de energiebehoefte die overblijft. Daarbij richten we ons zowel op het benutten van duurzame bronnen als op het organiseren van opslag van energie. Energieneutraal in 2050 is ver weg, nog meer dan 25 jaar. Tegelijkertijd weten we dat de energietransitie een grote verbouwing is en tijd vraagt. Het is dus zaak om nú snelheid te maken. Om de doelstelling concreet te maken is in de Routekaart 2019 de ambitie vastgesteld om in 2030 één derde van de besparingsdoelstelling en één derde van de benodigde duurzame opwek in 2030 te realiseren. Hieronder volgt een korte analyse op de energiebehoefte en de potentie voor duurzame opwek in Zeist.

2.2 Analyse energiebehoefte In de Routekaart 2019 is op basis van de regionale scenariostudie4 een analyse van de energievraag gemaakt. De basis was de energievraag in 2016. In deze Routekaart zijn de cijfers gewijzigd: ■ Als bron van de gegevens hanteren we nu de regionale klimaatmonitor van Rijkswaterstaat5. Deze bron hanteren we ook bij de jaarlijkse duurzaamheidsmonitor. ■ De invloed van de gemeente op het energieverbruik van auto’s op snelwegen is in deze actualisatie buiten beschouwing gelaten, aangezien we hier geen invloed op hebben. Dit scheelt ongeveer 13% van het energieverbruik. ■ We gaan uit van de herkenbare energie-eenheid GWh in plaats van Terrajoule. Cijfers zijn omgerekend naar deze eenheid. In bijlage C is een omrekentabel GWh – TJ met de Routekaart uit 2019 toegevoegd. Tussen 2016 en 2020, het meest recente jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn, zijn er zonne­ panelen bij gekomen, er is bespaard op aardgas en er rijden meer elektrische auto’s. De energievraag is met 11% afgenomen, maar dat heeft ook te maken met corona.

4. Energie Transitie Model van Quintel t.b.v. de Regionale Energie Analyse U16 5.  https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard

12

Nieuwe energie voor Zeist

Energievraag

Energiebronnen

24%

Motorbrandstof

(benzine, diesel & LPG)

25% 42%

27%

55%

Aardgas

22%

Elektriciteit

6%

Woningen Verkeer Industrie en landbouw Overige gebouwen

Figuur 1: Huidig energieverbruik (vraag en bronnen) Zeist 2019 (excl. snelwegen) (bron klimaatmonitor) Ruim 40% van de energie in Zeist wordt verbruikt in woningen. Zowel het verkeer als de bedrijven en organisaties gebruiken ongeveer een kwart van de energievraag in de gemeente. Industrie en landbouw zijn in Zeist bescheiden van omvang. In deze cijfers is alleen het directe energieverbruik op het grondverbruik van Zeist meegenomen. De energie die elders gebruikt wordt om producten te maken die door inwoners of bedrijven in Zeist worden aangeschaft, is niet meegenomen6. Energie die in Zeist wordt gebruikt voor het maken van producten die buiten Zeist worden gebruikt, is wél meegenomen. Ook de mobiliteit op snelwegen is hier buiten beschouwing gelaten. De grootste energiebron voor Zeist is aardgas (ruim 55% van het totaal). Het wordt vooral gebruikt voor de verwarming van gebouwen. Motorbrandstoffen ten behoeve van voertuigen is goed voor bijna een kwart. Ruim 20% betreft elektriciteit voor apparaten, elektrisch rijden, et cetera. Tussen 2016 en 2020 is het energieverbruik in Zeist langzaam gedaald. Tot 2019 is de besparing beperkt en blijft deze achter bij de ambities. In 2020 is er een sterke daling van de energiebehoefte zichtbaar, met name door minder vervoer, waarschijnlijk veroorzaakt door corona. Tabel 1: Ontwikkeling energieverbruik 2016 - 2020 Zeist

2016 2017 2018 2019 2020

Totaal

1.090

1.075

1.064

1.039

954

0%

1%

2%

5%

12%

Energiebesparing t.o.v. 2016

6. De daadwerkelijke energievraag en CO2-uitstoot is dus hoger, indien gekeken wordt naar de hele keten. Nieuwe energie voor Zeist

13

Autonome groei 33%

Energieverbruik

Energiebesparing

Duurzame opwek 33% 2015

2020

2025

2030

2035

2040

2045

2050

Figuur 2: Route naar energieneutraal in 2050 De Route naar energieneutraal is in figuur 2 grafisch weergegeven. Als we geen maatregelen nemen dan zal het energieverbruik in de komende jaren licht stijgen, doordat het aantal inwoners van Zeist toeneemt en doordat er meer bedrijven komen. Beide ontwikkelingen leiden tot meer vervoers­ bewegingen en consumptie. Hoe groot die autonome groei (de blauwe lijn) zal zijn is niet precies te zeggen en wordt in het figuur als indicatie aangegeven. Ook de omvang van de energiebesparing geven we als indicatie weer: de energiebehoefte daalt door energiebesparende maatregelen zoals isolatie. En door innovatie worden auto’s, koelkasten en andere energie verbruikende producten energiezuiniger. Welke impact dit heeft op de energievraag is niet exact te voorspellen. Innovatie is noodzakelijk. Zowel op het gebied van energiebesparing als op het gebied van duurzame energie­ opwek. In de figuur is dat aangegeven met het gele ovaal. Het doel is om in 2050 – of zoveel eerder als mogelijk - energieneutraal te zijn: op het grondgebied van Zeist wordt dan evenveel duurzame energie opgewekt als verbruikt. De doelstelling voor 2030 was 230 GWh (830 TJ) energiebesparing en 213 GWH (766 TJ) duurzame opwek. Na correctie voor het snelwegverkeer wordt de doelstelling 1907 GWh energiebesparing en 182 GWh duurzame opwek in 2030.

2.3 Subdoel 1: energiebesparing In 2050 willen we circa 50% minder energie gebruiken dan in 2016. Eerste aandachtspunt is dus energiebesparing. Immers, alle energie die je bespaart hoeft niet te worden opgewekt. In 2021 zagen we een forse daling in de energiebehoefte doordat mensen in de coronaperiode minder gebruikt maakten van auto en OV. In 2022 zijn de energieprijzen hard gestegen. Dit heeft in ieder geval effect op de energievraag op korte termijn die af zal nemen, op lange termijn is dit onzeker. Het laat zien dat de energievraag zich door externe factoren onvoorspelbaar kan ontwikkelen, ook de precieze impact van innovatie is onzeker. De energiebehoefte tot 2050 is dan ook een schatting. We gaan ervanuit dat ruim 50% energiebesparing haalbaar is, door isolatie, duurzame maatregelen, regelgeving, gedragsverandering en innovatie.

7. Het doel voor energiebesparing is in de eerste Routekaart gebaseerd op 52% energiebesparing in 2050 ten opzichte van 2016 (voortbouwend op het energieplan). Ook in de geactualiseerde routekaart rekenen we met 52%.

14

Nieuwe energie voor Zeist

Het realiseren van dit doel voor energiebesparing betekent een grote opgave. Het gaat dan bijvoorbeeld om ongeveer 1000 woningen van het aardgas af per jaar (360 sociale huurwoningen en 643 koopwoningen), of de vervanging van ruim 1300 personenauto’s per jaar naar elektrisch rijden. Tabel 2: Energieverbruik (in GWh)

2016 2017 2018 2019 2020 2030 2050

Doelstelling energieverbruik

1.090

1.074

1.058

1.042

1.026

Werkelijk verbruik

1.090

1.075

1.064

1.039

954

892

547

2.4 Subdoel 2: energieopwekking en -opslag De energiebehoefte die overblijft na besparing, gaan we duurzaam opwekken. Op de korte termijn (tot 2030) gaat het daarbij om elektriciteitsopwekking door reeds bewezen technieken: windmolens en zonnepanelen, maar ook om het benutten van duurzame warmtebronnen8. Duurzame warmtebronnen zijn: restwarmte, bodemwarmte, warmte uit oppervlaktewater (aquathermie) en aardwarmte. Restwarmte is de warmte die vrijkomt bij processen die warmte als afvalproduct hebben. In Zeist bieden de Remia-fabriek in Den Dolder en de rioolwaterzuivering in Zeist-West kansen voor het benutten van restwarmte9. Bodemwarmte (warmte uit de bodem tot circa 250 meter diep), Warmte Koude Opslag (WKO), en aquathermie kunnen kansrijk zijn voor kleine collectieve warmtesystemen. Aardwarmte (warmte uit de bodem van 500 meter of dieper) is de warmte die uit de diepe bodem gewonnen kan worden om woningen of bedrijven te verwarmen. Of biomassa als duurzaam en hernieuwbaar wordt gezien hangt af van de herkomst van de bron (snoeihout of mestvergisting, et cetera.) en in hoeverre er schadelijke stoffen vrij komen bij verbranding. Het opwekken van duurzame energie vraagt meer ruimte dan fossiele installaties. Bovendien liggen zonnepanelen en staan windmolens vaak in de directe leefomgeving van mensen.

Voor ingrepen in infrastructuur, zoals de aanleg van een warmtenet om restwarmte te benutten, moeten straten opengebroken worden en moet ruimte worden gemaakt in de toch al drukke ondergrond. Kortom, de ruimtelijke impact van lokaal duurzame energie opwekken is groot. We hebben onderzocht waar - binnen de wettelijke kaders - op het grondgebied van Zeist ruimte kan worden gevonden voor het opwekken van duurzame energie. Daaruit blijkt dat die ruimte zeer beperkt is. Ook hebben we in kaart gebracht welke warmtebronnen er op het grondgebied van Zeist beschikbaar zijn. In Zeist zijn maar heel beperkt collectieve warmtebronnen beschikbaar. Het grootste deel van het oppervlak van de gemeente bestaat uit woonwijken, monumentale structuren en natuur. Om energieneutraal te zijn zal de beschikbare potentie maximaal benut moeten worden en zullen we ook innovatie nodig hebben om de doelen te kunnen behalen. Om tot keuzes en realisatie te komen, werken we samen met inwoners en belanghebbenden. Daarbij realiseren we ons dat verduurzaming urgent en noodzakelijk is. Het meewegen van de belangen van onder meer leefbaarheid, natuur, biodiversiteit en hergebruik van grondstoffen is daarbij vanzelfsprekend. Dat geldt ook voor de ambitie van lokaal eigendom. De groei van zonnepanelen is gestaag. Maar om onze doelen in opwek te halen is meer nodig.

8. Vaak wordt ook waterstof als belangrijke duurzame bron benoemd. Waterstof is echter een energiedrager, niet een vorm van duurzame opwek. Om waterstof te produceren is elektriciteit nodig. Als die elektriciteit geproduceerd wordt met zon of wind dan kan het als groene waterstof worden ingezet. 9. W  armte uit warmtepompen is meegenomen bij energiebesparing. De toepassing van warmtepompen gaat vaak gepaard met extra isolatie. Bovendien worden warmtepompen veelal door individuele inwoners geïnstalleerd. Het is daardoor niet mogelijk om precies te meten hoeveel de warmtepomp bespaard en hoeveel duurzaam opgewekt wordt. Omdat warmtepompen leiden tot een verlaging van het gasgebruik (maar wel een toename van het elektriciteitsgebruik) kiezen we ervoor warmtepompen te zien als energiebesparing. De verlaging van het gasverbruik geeft dan een goed beeld van energiebesparing én warmtepompen samen. Andere warmtebronnen zijn grootschaliger en makkelijker te meten. Die kunnen wel meegeteld worden bij duurzame energieopwekking. Nieuwe energie voor Zeist

15

Tabel 3: Opwek energie

2016 2017 2018 2019 2020 2030 2050

Ambities Routekaart

2

15

28

41

54

Resultaat monitoring

2

4

6

9

15

182

547

De hier weergegeven resultaten bestaan geheel uit duurzame elektriciteit vanuit zonnepanelen. Theoretisch mogelijkheden voor duurzame opwek in 2030 De mogelijkheden voor duurzame energieproductie in Zeist zijn, zoals gezegd, beperkt. Het theoretisch potentieel is gebaseerd op wat er nu technisch kan én op wat realistisch haalbaar is in 2030. Innovatieve technieken zullen na 2030 wellicht extra mogelijkheden bieden. Zonnepanelen op daken: Als we uitgaan van panelen op alle daken dan lijkt er ruimte voor circa 470.000 panelen. Dit getal is gebaseerd op de huidige stand der techniek. Efficiëntere panelen en kostenverlaging van panelen kunnen betekenen dat er meer panelen geplaatst kunnen worden op gevels en daken die minder gunstig liggen. Dit houdt dus ook in dat eigenaren hun daken vol moeten leggen, en dus in een aantal gevallen meer energie opwekken dan ze zelf nodig hebben. Windmolens: De theoretische mogelijkheden voor windmolens schatten we in op maximaal vier windmolens van 5 MWe (ca 150 meter ashoogte). Dat is gebaseerd op maximaal twee windmolens langs de A12 en maximaal twee bij Kamp van Zeist. Dit zijn de zoekgebieden die de gemeenteraad heeft vastgesteld10.

Zonnevelden: Voor zonnevelden gaan we uit van maximaal 35 hectare zonneveld, zoals vastgesteld in de Beleidsvisie Zonnevelden.11 Wellicht is er extra ruimte voor zonnepanelen op het talud langs de A28 en de halve overkapping van de A28, Zonnepanelen boven parkeerterreinen kunnen ook een (beperkte) bijdrage leveren. Warmte: Voor warmte zijn er twee bestaande restbronnen, beiden van beperkte omvang. De restwarmte van Remia en van de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) kunnen mogelijk een rol spelen in een warmtenet in Den Dolder dan wel Zeist West. Met name voor gestapelde bouw (bouwdichtheid) is dit interessant. Biomassa: Verbranding van snoeihout en houtachtig afval uit onderhoud van de openbare ruimte zal samen met biogas een beperkte rol kunnen spelen, mits dit kan worden toegepast met weinig uitstoot van schadelijke stoffen. Aardwarmte kan, als blijkt dat de ondergrond geschikt is, als alternatieve warmtebron worden ingezet. Het ontwikkelen van grootschalige warmte projecten vragen een lange adem. Ook kan worden ingezet op laagwaardige warmte uit de ondiepe bodem voor een groot of klein collectief warmtenet aangevuld met warmtepompen. Het potentieel voor aardwarmte is groot. Een optimistische inschatting: aardwarmte kan warmte leveren voor alle hoogbouw plus omliggende wijken in Zeist.

10.

16

Raadsvoorstel “duurzame opwek elektriciteit”, aangenomen op 13 oktober 2020 Nieuwe energie voor Zeist

Op basis van bovenstaande bronnen komen we tot een theoretisch potentieel van 347 GWh. In theorie is het dus mogelijk om het doel van 182 GWh duurzame opwek in 2030 te bereiken. Realistisch gezien is dit lastig aangezien duurzame energieprojecten vaak een lange voorbereidingstijd vragen en er op dit moment nog geen zonnevelden of windmolens in voorbereiding zijn. Daar komt bij dat de aanpassingen van de netinfrastructuur veel tijd vragen en er op dit moment ook in de regio Utrecht sprake is van een ‘vol’ elektriciteitsnet (netcongestie): nieuwe grote netaansluitingen zijn de komende jaren niet of nauwelijks mogelijk. Het uitbreiden van het elektriciteitsnetwerk wordt bovendien beperkt door een gebrek aan arbeidskrachten en het niet beschikbaar zijn van materieel. Tabel 4: Theoretisch potentieel voor duurzame energie in Zeist in 2030 Elektriciteit

GWh

zonnepanelen op dak

117

470.000 panelen (100% potentie)

windmolens

56

vier windturbines van 5 Mwe

zonnepanelen in veld

19

35 hectare

Warmte

GWh

restwarmte rioolwaterzuiveringsinstallatie

36

restwarmte Remia

4

houtachtige biomassa

16

biogas

16

aardwarmte en bodemsystemen

83

Totaal

347

potentieel onzeker

Kansrijke bronnen tot 2030 Op basis van de informatie die we tot nu toe hebben verzameld kan een redelijke inschatting van de mogelijkheden voor duurzame energie in Zeist worden gemaakt. Zon op dak is de belangrijkste en meest zekere vorm van duurzame elektriciteitsopwekking. De doelstelling van 330 000 zonnepanelen in 2030 is ambitieus (70% van het potentieel). Naar aanleiding van de verkenning naar duurzame opwek in het gebied tussen de A12 en het spoor worden niet eerder dan in 2025 opnieuw de mogelijkheden in dit gebied heroverwogen, met de dan geldende wet- en regelgeving. Ook de overige zoeklocaties voor wind geven geen zekerheid over realisatie op korte termijn. Aangezien windprojecten een lange voorbereidingstijd vragen is het niet waarschijnlijk dat in 2030 windmolens een bijdrage aan de energievoorziening van Zeist kunnen leveren. De realisatie van maximaal 35 hectare zonnevelden is wel een optie. De Beleidsvisie Zonnevelden laat zien dat er mogelijkheden zijn ten zuiden en in het zuidwesten van Zeist. Daarnaast zijn er mogelijkheden langs de A28 die wellicht voor 2030 ontwikkeld kunnen worden. De doelstelling van 182 GWh duurzame opwek in 2030 is een grote uitdaging voor Zeist. Om deze doelstelling te halen zijn meevallers nodig.

Het zou welkom zijn als het vermogen per zonnepaneel stijgt en als snel duidelijkheid komt over de mogelijkheden die aardwarmte voor ons biedt. Het vermogen per zonnepaneel stijgt langzaam, we rekenen nu met 300 Watt-piek per uur. Dit groeit naar 400 Watt-piek per paneel. Die groei is nu nog niet in de prognoses verwerkt. Meer panelen op daken en betere panelen kunnen zorgen voor een hogere bijdrage van zonne-energie, zeker in combinatie met innovaties in opslag. Ook voor zonnevelden kunnen betere zonnepanelen extra bijdragen opleveren.

Nieuwe energie voor Zeist

17

Het is onzeker of aardwarmte en windmolens voor 2030 al een bijdrage kunnen leveren. Deze projecten vragen een lange voorbereiding en uitgebreide procedures. 2030 blijft het doel, maar op dit moment zijn er te veel onzekerheden om die bijdrage in te boeken voor 2030. Mocht duidelijk worden dat diepe aardwarmte geen optie is in Zeist, dan kan voor Vollenhove naar alternatieven worden gezocht, bijvoorbeeld warmte-koude-opslag (WKO). Tabel 5: Indicatie realisatie duurzame opwek tot 2030 Elektriciteit

GWh

zonnepanelen op dak

82

windmolens

0

zonnepanelen in veld

19

Warmte

35 hectare

GWh

restwarmte rioolwaterzuivering

36

restwarmte Remia

4

houtachtige biomassa

0

biogas

0

aardwarmte

0

Totaal

330.000 panelen (70% potentie)

toekomst RWZI onzeker

potentieel onzeker

142

Opslag van (duurzame) energie Veel vormen van duurzame energie zijn weersafhankelijk en daardoor niet altijd beschikbaar. Opslag is nodig om nacht en dag te overbruggen, en om de in de zomer opgewekte warmte in de winter te kunnen benutten. Opslag van warmte is een manier om het aandeel van duurzame energie te vergroten. Opslag van elektriciteit kan op verschillende manieren: in een batterij of bijvoorbeeld door elektriciteit vast te leggen in waterstof. Bij het opslaan van energie gaat ook energie verloren. Het is daarom belangrijk om de beschikbare energie slim te benutten en efficiënt op te slaan. Opslag is nodig voor een stabiele elektriciteitsvoorziening en kan ook een goede oplossing zijn om het elektriciteitsnet beter te benutten.

18

Nieuwe energie voor Zeist

3 Uitgangspunten en samenspel De energietransitie is een langjarige ontdekkingstocht. De stip op de horizon is in grote lijnen bekend, maar hoe de route ernaartoe wordt ingevuld, ontvouwt zich gaandeweg. De route vraagt flexibiliteit, vindingrijkheid en durf. We hanteren een aantal uitgangspunten en waarden als kompas11.

3.1 Waarden als kompas De energietransitie is van ons allemaal De energietransitie is een gezamenlijke opgave. De gemeente is één van de spelers. Voor groot­ schalige opwekking van duurzame energie en voor de warmtetransitie heeft de gemeente een expliciete regierol. Veel initiatieven voor besparing en opwek komen van inwoners zelf, de gemeente is hierin vooral faciliterend. We werken samen en bouwen voort op de krachtige samenwerkingsbasis die er in Zeist is. Stichting Energie Zeist (SEZ), Duurzame Energie Coöperatie Zeist (DECZ), Samen Duurzaam Zeist (SDZ) en ook bedrijven, inwoners- en buurtinitiatieven, zijn voor de gemeente belangrijke partners. We zoeken naar een route met maatschappelijke meerwaarde die haalbaar en betaalbaar is Energie en warmte zijn een basisbehoefte. Het omschakelen naar een duurzaam alternatief moet voor alle inwoners mogelijk zijn. We kijken daarom ook naar de betaalbaarheid van oplossingen en kiezen voor een route waarbij naast een hoge maatschappelijke waarde (minder CO₂) ook sprake is van acceptabele maatschappelijke en individuele kosten. We benutten beschikbare kennis, expertise en betrokkenheid in de samenleving. CO₂ -reductie is het doel, betaalbaarheid voor iedereen is een voorwaarde.

Aandachtspunt daarbij is ook de maatschappelijke impact van materiaalgebruik: we richten ons op hergebruik van grondstoffen en voorkomen van ongewenste afvalstromen. We zorgen voor een inclusieve energietransitie Zichtbaar is dat toegang tot warmte en energie niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Door de oorlog in Oekraïne en de toegenomen inflatie is het voor steeds meer mensen moeilijk om de eindjes aan elkaar te knopen. Het tegengaan van armoede door hoge energiekosten is een belangrijk thema. We organiseren de energietransitie dusdanig dat alle inwoners toegang kunnen houden tot duurzame warmte en energie. We durven te experimenteren De energietransitie is een ontdekkingstocht – veel kennis is nog in ontwikkeling en innovatie is nodig. We gaan op weg en durven experimenten aan te gaan, omdat innovatie investering en beweging vraagt. We hebben een open en lerende houding. Gewoon beginnen! Resultaten volgen niet uit beleid maar uit samen op weg gaan. We realiseren ons dat de route geen strakke planning kent van A naar B. Veel is nog onzeker. We werken doelgericht in fases – waarbij we de lessen uit de ene fase meenemen in het vervolg. Het ambitieniveau krijgt vorm in voortdurende dialoog met de raad. De acties in de samenleving die eruit volgen, maken het verschil.

11. De uitgangspunten stemmen inhoudelijk overeen met de routekaart 2019, maar zijn in een bondiger set geordend. De ambitie om de energietransitie inclusief vorm te geven is extra geëxpliciteerd. Nieuwe energie voor Zeist

19

3.2

Fasegewijs op weg

De energietransitie vraagt onderzoek en ontwikkeltijd en flexibiliteit in tempo en agenda. Effectieve, realiseerbare en betaalbare oplossingen ontwikkelen we deels pas gaandeweg. Investeren in isolatie en zonnepanelen zijn inmiddels vanzelfsprekende acties, maar de wijze waarop we gas vervangen door duurzame energie en vooral hoe we dit organiseren (denk aan eigenaarschap, governance, juridische en financiële uitdagingen) vereist nog veel onderzoek. De energietransitie kent technische, sociale, financiële en organisatorische uitdagingen. Daarom pakken we de energietransitie in fases aan, waarin we steeds op basis van voortschrijdende kennis de aanpak bijstellen. In de afgelopen periode (fase 1) hebben we waar mogelijk een begin gemaakt met de uitvoering van concrete maatregelen. Voorbeelden zijn het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed, het helpen verduurzamen van woningen en andere (bedrijfs)panden, besparingscampagnes, et cetera. Het accent heeft echter gelegen bij verkenning (zoals naar de mogelijkheden voor zonnevelden en windmolens in de gemeente) en voorbereiding (door het opstellen van de Regionale Energie Strategie (RES) en de Transitievisie Warmte (TVW)). In hoofdstuk 4 is per actielijn de voortgang samengevat en in bijlage A is voor alle acties uit de Routekaart 2019 aangegeven wat de voortgang is.

In deze geactualiseerde Routekaart wordt fase 2 (tot 2026) beschreven. In deze fase zullen nog steeds verkenningen en onderzoek plaatsvinden, maar verschuift het accent verder naar uitvoering. Hoewel veel onzeker is en omstandigheden steeds aanpassingen vragen in de route, is onderdeel van deze fase het vertalen van de doelen naar concrete mijlpalen en “targets”, gebruik makend van alle relevante data die op landelijk en wijkniveau beschikbaar zijn. Fase 3 (vanaf 2026) wordt in de volgende actualisatie verder uitgewerkt, gebruik makend van de tot dan toe opgedane ervaringen en kennis.

FASE 1

FASE 2

FASE 3

FASE 4

2019 - 2022

2023 - 2026

2026 - 2030

Tot 2050 en verder

Verkenning, onderzoek Visievorming, pionieren, initiatief

Versnellen en organiseren Inclusie, integraal, verbreden

Figuur 3: Fasegewijze aanpak in de Routekaart naar een energieneutraal Zeist

3.3 Maatschappelijk samenspel De energietransitie creëert nieuwe spelregels en realisatie vraagt een effectief samenspel van alle betrokkenen. We blijven daarbij voortbouwen op de krachtige samenwerking die er in Zeist is. SEZ, DECZ, inwoners- en buurtinitiatieven, SDZ en ook bedrijven, maatschappelijke organisaties en financiers zijn belangrijke partners. De hierboven genoemde uitgangspunten en waarden vormen de leidraad voor hoe wij als gemeente in het samenspel onze rol spelen.Inwoners en andere stakeholders betrekken we op verschillende manieren bij het vormgeven van de energietransitie. Participatie kent daarbij vele vormen. Het kan gaan om het meedenken over beleidskeuzes, inspraak bij concrete projecten of bij politieke besluitvorming, eigenaarschap als energieproducent of initiatiefnemer van een innovatie, et cetera. In de Routekaart (die we elke 4 jaar actualiseren) zijn we steeds helder over wat onze werkagenda is. De rol van de gemeente kan per onderwerp verschillen. Soms zijn we volgend en faciliterend, soms kaderstellend, uitvoerend of aanjagend. Binnen elke actielijn organiseren we op verschillende momenten vormen van participatie.In fase 2, waarin we organiseren en versnellen, onderzoeken we samen met partners in de samenleving hoe we de energietransitie voor, door en met de samenleving kunnen vormgegeven.

Wat is nodig om een inclusieve energietransitie te realiseren? Welke rol wordt hierbij van de gemeente gevraagd? Samen met inwoners en partners gaan we een antwoord vinden op de vraag hoe we in concrete projecten vormgeven aan eigenaarschap en organisatie. 20

Nieuwe energie voor Zeist

4 Reflectie en geleerde lessen In de periode 2019 – 2022 zijn we aan de slag geweest op alle actielijnen en is er veel geleerd. Hier zetten we kort uiteen wat de belangrijkste inzichten en lessen zijn.

De dynamiek van een transitie vraagt om flexibiliteit, vermogen tot leren en openheid in de samenwerking De omstandigheden waaronder we de afgelopen vier jaar hebben gewerkt, waren onvoorzien: de coronacrisis, een oorlog in Oekraïne. Ook op het gebied van energie waren er voldoende onvoorziene ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld aan de onduidelijkheid over de geluidsnormen voor windmolens en aan de netcongestie in onze regio. Deze ontwikkelingen hebben directe invloed gehad op de resultaten en maatschappelijke voedingsbodem voor de energietransitie. Het belang en de urgentie van de opgave is er niet door veranderd, wel de context waarbinnen gewerkt wordt. Dat vraagt om aanpassingsvermogen, flexibiliteit en openheid. Bewoners, buurten en wijken verschillen sterk van elkaar, zowel in sociaal opzicht als technisch. Ook dit vraagt om voortdurend maatwerk op alle gebieden. Plannen vragen daarom regelmatig aan­passing en bijsturing, terwijl bewoners ook behoefte hebben aan vastigheid. Het is de kunst vastig­heid te creëren en toch flexibel en dynamisch om te gaan met de steeds weer nieuwe uitdagingen. Een goed voorbeeld van een open, flexibele manier van samenwerking in de afgelopen periode is de wijze waarop we samen met SEZ de subsidiemogelijkheden van het rijk hebben benut. Samen hebben we een plan opgesteld om de kans op extra subsidie maximaal te benutten.

Na toekenning is de uit­voeringsorganisatie hierop aangepast. Een ander voorbeeld is de speciale uitkering, de (SPUK) middelen voor energiearmoede. Dit onderwerp is door omstandigheden als nieuw thema op de agenda gekomen.

De energietransitie is een reorganisatie die nieuwe spelregels vraagt die nog niet worden gefaciliteerd door ‘het systeem’ Vooroplopen en pionieren vraagt om experimenteren en proberen. Het vraagt óók om acties die soms schuren met de bestaande kaders en regels. Een transitie wordt niet bewerkstelligd door hetzelfde te doen als in het verleden. Alle spelers zijn daarbij nodig: inwoners, ondernemers en overheid. Het vraagt een ondernemende overheid om verandering te bewerkstelligen en te faciliteren in de samenleving. De aanpassing van regels en wetgeving gaat soms in een lager tempo dan de urgentie van de opgave vraagt. De verduurzaming van de flat Kerkebosch en het realiseren van een batterij op het dak van de VVE Hogeweg zijn voorbeelden van waar we als gemeente in de afgelopen periode geholpen hebben om nieuwe initiatieven mogelijk te maken, ook als het huidige systeem die nog niet faciliteert.

Bewonersinitiatieven zijn krachtige partners in de transitie Tal van inwoners nemen het initiatief tot het verduurzamen van hun woning of het organiseren van deelauto’s. En in tal van buurten zoeken inwoners daarbij de samenwerking met buren. Soms gaat het daarbij om het zoeken naar informatie of het organiseren van een collectieve inkoop. Maar soms zijn er ook groepen inwoners die samen de energietransitie op zich willen nemen voor hun eigen buurt. De uitdaging is om met deze inwonersinitiatieven samen te werken zodat het initiatief, naar behoefte, kan doorgroeien naar een ‘buurtorganisatie’. Bewoners overtuigen elkaar, er is veel kennis bij bewoners en hier zit een grote uitvoeringscapaciteit: als we in staat zijn om met regie de dynamiek en creativiteit van bewonersinitiatieven te ondersteunen en te volgen, wordt een grotere groep bereikt en kunnen we versnellen. Kennis van de wijk is daarvoor essentieel, en vaak zit die bij de bewoners zelf. Het opstellen van de TVW in de afgelopen periode is een goed voorbeeld van de Nieuwe energie voor Zeist

21

samenwerking die we nastreven: samen met partners zoals de Woningcorporaties, SEZ én bewoners­ initiatieven is vorm en inhoud gegeven aan de kaderstelling voor het aardgasvrij maken van buurten. Een ander voorbeeld van de gewenste samenwerking is het overleg dat gestart is met een aantal bewonersinitiatieven die gezamenlijk een klein collectieve warmteoplossing willen onderzoeken voor hun eigen buurt.

Van buurtuitvoeringsplannen naar buurtprocesplan Als er geen sprake is van een collectieve oplossing, dan is het beter om te spreken van een buurt­ procesplan dan van een buurtuitvoeringsplan voor het aardgasvrij maken van een buurt. In buurten waar de TVW een route ziet met individuele en kleine collectieve warmteoplossingen als oplossing, zal er geen grootschalige eenduidige planning richting aardgasvrij komen. Eerder zien we een procesplan voor ons, waar inwoners in hun eigen tempo op aan kunnen haken. In Austerlitz werken we nu aan de eerste stappen van het opstellen van een buurtprocesplan. Ook in Zeist West onderzoeken we samen met bewoners op welke manier een buurtprocesplan vorm kan krijgen.

Om te versnellen is professionalisering nodig Er is professionalisering nodig van mensen en organisaties die zich met warme wijken, duurzame mobiliteit, energieopslag of opwek bezighouden om te kunnen versnellen. Tot nog toe hebben we vooral gewerkt met ‘koplopers’ in de warmtetransitie vanuit een projectmatige aanpak. Nu we willen opschalen ontmoeten we nieuwe doelgroepen en wordt de uitdaging groter en breder. Dit vraagt nieuwe vaardigheden en rollen, zowel van de gemeente, als van inwoners en bijvoorbeeld het energieloket (Mijn Groene Huis (MGH)) of de DECZ. Samen zoeken we naar de juiste rollen van maatschappelijke partners, gemeente, bewoners en lokale ondernemers. In de komende fase willen we ruimte geven om hiermee te experimenteren.

Om te versnellen is ontzorgen nodig Niet iedereen kan verduurzamen omdat het niet altijd betaalbaar en begrijpelijk is wat je moet doen om te verduurzamen. Om te kunnen versnellen is het bereiken van een brede groep inwoners nodig. Een deel van die inwoners heeft hulp nodig bij het verduurzamen. Zowel qua advies, als qua finan­ciering of organisatie. Financiële regelingen zijn complex met verschillende loketten voor verschillende maatregelen (fundering, asbest, levensloop, verduurzaming). Versimpeling is nodig. We onderzoeken of we als gemeente hier een frontoffice voor kunnen bieden en een back-office voor kunnen organiseren.

Een inclusieve energietransitie stelt het inwonersperspectief centraal De energietransitie raakt alle huishoudens en bedrijven in Zeist. Om iedereen mee te kunnen laten doen is het belangrijk om aan te sluiten bij de zorgen en vragen die inwoners en bedrijven hebben. Bewoners hebben uiteenlopende behoeften en benaderwijzen waarop zij tot actie komen. We moeten met een brede blik kijken om te zien waar we meerdere problemen tegelijk kunnen aan­ pakken (‘koppelkansen’). Er is maatschappelijk veel te winnen als we de opgave voor warmte samen oppakken met thema’s als klimaatadaptatie, gezondheid, levensbestendig wonen, kringloopsamen­ leving, asbestsanering, et cetera. Daarbij moeten we kijken door de bril van zowel inwoners als ondernemers.

22

Nieuwe energie voor Zeist

Bewoners en bedrijven vragen om duidelijkheid over de toekomstige warmteoplossing De samenleving vraagt om meer duidelijkheid over de toekomstige warmteoplossing dan de huidige TVW biedt. Inwoners wachten daardoor soms met nemen van maatregelen. Duidelijkheid kunnen we bieden door in te zetten op het wijk/ buurtproces met een focus op geen-spijt maatregelen: maximaal besparen om de energievraag en daarmee de energierekening te beperken. Los van de toekomstige warmteoplossing is het altijd goed om de energievraag te beperken en het huis of bedrijf klaar te maken voor de laatste stap naar aardgasvrij. Inwoners vragen om duidelijke communicatie over de planning van de gemeente. Door te werken met buurtprocesplannen kunnen we inwoners hierin tegemoetkomen. Bedrijven vragen een eigen aanpak en advies op ondernemingsniveau. Ondernemers waarderen het pro-actief contact opnemen en de ondersteuning vanuit Mijn Groene Bedrijf (MGB).

Versnellen is ook een organisatievraagstuk De verduurzaming van onze leefomgeving vraagt om een systeemverandering. Rollen veranderen en nieuwe rollen ontstaan. Netcongestie vraagt om energieopslag op lokaal niveau en het lokaal energie-opwekken willen we ontwikkelen op een manier zodat het van voor, en door Zeist is. De rol van de samenleving in het energiesysteem wordt sterker. Het regelen, eigenaarschap en ontwikkelen van een nieuw technisch systeem is niet alleen een technische uitdaging, maar zeker ook een organisatievraagstuk. De doorontwikkeling van het energieloket (MGH en MGB) en de oprichting van de coöperatie (DECZ) in de afgelopen periode zijn hier voorbeelden van.

Betrokkenheid van inwoners vereist een heldere agenda De betrokkenheid van inwoners bij de energietransitie is groot. Er zijn koplopers, experts en belanghebbenden. In de gebiedsverkenning van de A12/spoorzone was de insteek om vanuit de Mutual Gains approach tot een gezamenlijke verkenning te komen. Het proces heeft veel onrust veroorzaakt en inwoners waren ontevreden over de agendavoering. Een goede participatievraag, duidelijke agendasetting, duidelijke uitgangspunten en spelregels zijn nodig voor effectieve participatie. Het gemeentelijk handvat Participatie is behulpzaam bij het vormgeven van eventuele nieuwe verkenningen of projecten. De meedenksessies, voorafgaand aan de actualisatie van deze Routekaart, laten zien dat er grote betrokkenheid is bij de energietransitie.

Het behalen van de doelstelling in 2030 vraagt toekomstgerichte keuzes Ondanks dat er al veel mooie dingen gebeuren en ook voortgang wordt geboekt, is voor het behalen van de doelstellingen in 2030 veel creativiteit, lef en vernieuwing nodig. Voor bijvoorbeeld mobiliteit zijn keuzes nodig die een trendbreuk zijn met het verleden (fiets in plaats van auto, deelmobiliteit als vanzelfsprekend onderdeel van de parkeernorm). Toekomstbestendig beleid vraagt denken en redeneren vanuit de toekomst(ige generaties).

Nieuwe energie voor Zeist

23

5 Actielijnen per thema Het uiteindelijke doel is dat Zeist zo snel mogelijk, en uiterlijk in 2050 energieneutraal is. Deze Routekaart focust op de mijlpalen voor 2030 aan de hand van de volgende subdoelen:

Subdoel 1: energiebesparing: realiseren van 33% van de totale energiebesparingsopgave, ofwel 190 GWh in 2030;

Subdoel 2: duurzame energieopwekking en opslag: realiseren van 33% van de totale duurzame energieopwekkingsopgave, ofwel 182 GWh in 2030. Om deze doelen te realiseren werken we als gemeente aan verschillende actielijnen. De actielijnen richten zich op de drie grootste energievragers (woningen, bedrijven, mobiliteit), duurzame energie-opwek en een energie neutrale gemeentelijke organisatie (‘het goede voorbeeld’). In de volgende paragrafen actualiseren we elk van deze actielijnen ten opzichte van de vorige Routekaart door de volgende onderdelen toe te lichten: ■ Waar gaat deze actielijn over? ■ Wat is onze ambitie? ■ Wat is de voortgang sinds de vorige Routekaart? ■ Wat is de volgende stap? In bijlage A is per actielijn voor alle acties uit de Routekaart 2019 een toelichting op de stand van zaken opgenomen. Hieronder volstaan we met een samenvatting op hoofdlijnen. Hierbij symboliseren we per actiepunt de voortgang als volgt:  Actiepunt is volledig of voor het grootste deel gerealiseerd;  Actiepunt is vergevorderd, maar nog niet volledig gerealiseerd;  Actiepunt is voor een belangrijk deel niet gerealiseerd.

5.1 Actielijn warme wijken Waar gaat deze actielijn over? Een groot deel van de opgave om energieneutraal te worden speelt zich af in de gebouwde omgeving en dan met name in en om de woningen van Zeistenaren. Uiterlijk in 2050 moet voor alle 30.42212 eenheden met woningfunctie en ca. 3.400 overige eenheden (bedrijven scholen, zorginstellingen, sportverenigingen, et cetera.) warmte niet langer door aardgas worden geleverd, maar door een duurzaam alternatief. Dat kan gerealiseerd worden door enerzijds te isoleren en anderzijds door het benutten van restwarmte, omgevingswarmte (uit lucht of bodem met behulp van warmtepompen), hernieuwbaar gas en aardwarmte. Om van het aardgas af te gaan moeten inwoners ook op een andere wijze gaan koken. Door temperatuurstijging komt er steeds meer behoefte aan koeling van woningen en andere gebouwen. Ook dat vraagt om een duurzame oplossing. Tegelijk moeten we hitte in en om het huis tegengaan door aanpassingen in de buitenruimte of zonwering aan de woning. Het thema ‘Warme Wijken’ gaat óók - en wellicht wel als eerste - over het verlagen van het energie­ gebruik van alle Zeistenaren. Voor alternatieve warmteoplossingen is optimale isolatie vaak een vereiste, zodat met warmte van een lagere temperatuur de woning toch comfortabel verwarmd kan worden. Met de schaarse warmtebronnen is een lage warmtevraag van groot belang.

Zeist kent veel 12.  DEGO: https://dego.vng.nl/?tab=gebouw&label=topo&layer=layer1b#12/52.09954/5.24993/0/6Die kunnen wel meegeteld worden bij duurzame energieopwekking.

24

Nieuwe energie voor Zeist

verschillende typen buurten en woningen. Van kleine monumentale gebouwen tot hoge flats en van arbeiderswoningen tot villa’s en bloemkoolwijken. Van alle woningen in Zeist worden 8.334 sociale huurwoningen verhuurd door woningcorporaties. Het aanpassen van sociale huurwoningen is dus een belangrijk deel van de opgave. Voor woningeigenaren geldt dat zij hun koopwoning zelf moeten verduurzamen, onder meer door het benutten van ‘natuurlijke momenten’ zoals verhuizing of verbouwing. De gemeente Zeist kent ca. 350 VVE’s die variëren in staat van onderhoud en armslag voor de verduurzamingsopgave. De woningvoorraad in de gemeente Zeist kenmerkt zich door relatief veel vrijstaande en oude woningen (van voor 1930). Onderstaand figuur geeft een globaal beeld van de energiesituatie van de woningen in Zeist. Circa 60% van alle woningen in de gemeente Zeist heeft een energielabel geregistreerd. Naar schatting zijn er circa 10.000 woningen met energielabel D, E, F en G: ongeveer 1/3e deel van het aantal woningen in Zeist. Om alternatieve vormen van verwarmen mogelijk te maken, moeten deze huizen beter geïsoleerd worden en dus een ‘labelsprong’ maken. Een label F woning verbruikt ongeveer twee keer zoveel energie per vierkante meter als een label B woning.