Jaarstukken 2023 Zaltbommel - Raad 4 juli 2024

55

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Legesverordening De Legesverordening bestaat uit drie titels, met daaronder diverse producten. Hieronder presenteren we de kostendekkendheid van 2023 op titelniveau: Kostendekkendheid (bedragen x € 1.000) Titel 1 Algemene dienstverlening Titel 2 Dienstverlening leefomgeving Titel 3 Dienstverlening Europese richtlijnen Totale kostendekkendheid

Lasten begroting

Lasten realisatie

Baten begroting

Baten realisatie 596

Kostendekking begroting (%) 89,0%

Kostendekking realisatie (%) 82,2%

544

725

484

1.131

1.427

971

1.721

85,9%

120,6%

15

46

6

6

40,0%

13,0%

1.690

2.198

1.461

2.323

86,4%

105,7%

Toelichting De lastenkant is opgebouwd uit directe kosten. Hiertoe behoren de salariskosten, kapitaallasten en materiële kosten die in direct verband staan met de specifieke dienstverlening, inclusief bijbehorende BTW (BCF) en overheadkosten. De kosten die niet rechtstreeks samenhangen met, of veroorzaakt worden door de dienstverlening, verhalen wij niet bij de inwoner. Dit betekent dat wij de kosten van beleidsvoorbereiding, handhaving en algemene inspraak-, bezwaren beroepsprocedures niet meenemen bij de berekening van de kostendekkendheid. Overhead De overhead rekenen wij toe via een vaste opslag op de salariskosten. Hierbij zijn de totale personele en materiële overheadkosten berekend. Deze verdeelden wij over het aantal productieve uren bij de taakvelden. De uren van de gemeentelijke medewerkers belasten wij door tegen de basissalariskosten per salarisschaal, uitgaande van 1.400 productieve uren per jaar. Bovenop deze salariskosten belasten wij een opslag voor de overheadkosten van per uur door. Deze overhead is opgebouwd uit personele en materiële overhead. De overhead bevat de kosten van management, afdelingssecretariaat en OR.

Maar ook de ondersteunende onderdelen van de gemeentelijke organisatie, zoals Juridische zaken, HRM, Informatievoorziening, Financiën, Facilitaire zaken en huisvesting, Informatie Dienstverlening, Communicatie, KCC en Bestuurssecretariaat vallen hieronder. Een deel hiervan brachten wij in 2017 onder in de Bedrijfsvoeringseenheid Bommelerwaard (BVEB).

4.1.6. Kwijtschelding van lokale lastendruk Met ingang van 1 januari 2010 heffen wij de rioolrechten alleen bij eigenaren. Dit houdt in dat we aan de gebruikers van woningen geen aanslag gemeentelijke belastingen meer opleggen. Daardoor is kwijtschelding niet meer aan de orde omdat kwijtschelding voor eigenaren gekoppeld is aan een inkomensen vermogenstoets.

56

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.2. Weerstandsvermogen en risicobeheersing Deze paragraaf geeft inzicht in het management van (mogelijke) risico’s voor de gemeente en de weerstandscapaciteit om deze risico’s op te vangen. De risico’s zetten we af tegen de weerstandscapaciteit. Dat leidt tot een conclusie over het weerstandsvermogen. In de nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen zijn de kaders hiervoor aangegeven. We definieren een risico voor deze paragraaf als: "een niet voorzienbare gebeurtenis van materieel belang en die niet in de begroting is opgenomen". Per risico schatten wij de kans in op het voordoen van dit risico. Daarbij hanteren we vijf risicoklassen: Classificatie waarschijnlijkheid Zeer klein Klein Niet klein/niet groot Groot Zeer groot

Wegingspercentage* 10% 25% 50% 70% 90%

* als er een wegingspercentage van 100% wordt gebruikt, betekent dit, dat de weging al op een andere plaats is gedaan, bijvoorbeeld bij een verbonden partij. Na deze weging kijken we of het risico al op een andere manier geheel of gedeeltelijk is verkleind. Bijvoorbeeld door het afsluiten van een verzekering, het verkrijgen van zekerheden of het hebben van een bestemmingsreserve. We nemen alleen risico's op met een totaalscore > € 50.000. Dat staat in de nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen. We zetten de berekende bedragen af tegen de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit is "het geheel van middelen waaruit tegenvallers eventueel bekostigd kunnen worden, zonder dat de begroting en het beleid (direct) aangepast moet worden". Als de gewenste minimale weerstandscapaciteit lager is dan de aanwezige weerstandscapaciteit, kan de begroting in volle omvang worden uitgevoerd. De weerstandscapaciteit wordt uitgedrukt in een score. Deze scores leiden tot een beoordeling volgens onderstaande tabel: Ratio weerstandsvermogen >2 1,4 < x < 2,0 1,0 < x < 1,4 0,8 < x < 1,0 0,6 < x < 0,8 < 0,6

Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende

4.2.1. Risico's Bodemverontreiniging en archeologisch onderzoek Identificeren en analyseren In principe verhalen we de kosten van het saneren van bodemverontreinigingen op de vervuiler volgens het principe ’de vervuiler betaalt’. In de Wet bodembescherming (Wbb) is het begrip vervuiler aangevuld met ’de belanghebbende betaalt mee’. Er zijn situaties denkbaar waarbij de vervuiler niet is te achterhalen. Bovendien kunnen wij te maken krijgen met bodemverontreinigingen bij de uitvoering van eigen projecten. Het risico van de saneringskosten hangt niet alleen af van de mate en omvang van de bodemverontreiniging, maar ook van het beoogde gebruik van de locatie. Het risico ontstaat als we archeologische sporen aantreffen in de gebieden waarvoor geen archeologisch onderzoek is vereist of terreinen die na archeologisch (voor)onderzoek zijn vrijgegeven. De mogelijke (opgravings-)kosten komen dan voor onze rekening.

57

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Risicocategorieën: Financieel - Juridisch Risico Omschrijving Kans Bodemverontreiniging Kosten 25% bodemverontreiniging

Impact Risicoscore 200 50

Jaarfactor 1

Saldo 50

Begroting -

Totaal 50

Risico Archeologisch onderzoek

Impact Risicoscore 200 50

Jaarfactor 1

Saldo 50

Begroting -

Totaal 50

Omschrijving Opgravingskosten

Kans 25%

Beoordelen Het risico is klein (25%). De impact van dit risico is tussen de € 25.000 en € 100.000 per geval. Bij bestemmingsplannen kiezen we ervoor om de bouwvlakken voor de gebieden met archeologische waarden 3 en 4 vrij te geven. De kans dat dit risico zicht voordoet kwalificeren we nog steeds als klein. De impact schatten wij op € 100.000. Sturen en beheersen Door het uitvoeren van vroegtijdig onderzoek brengen we (uitvoerings)risico’s in beeld en kunnen we tijdig maatregelen treffen. Een aandachtspunt hierbij is asbest. Saneringskosten nemen we mee in de raming van projectbudgetten. Wij nemen de volgende beheersmaatregelen: verschillende inventarisaties van de gebieden, het laten uitvoeren van (voor)onderzoeken en het opstellen van richtlijnen bij het verlenen van vergunningen in de bestemmingsplannen. Imago Identificeren en analyseren Het handelen van de gemeente Zaltbommel wordt beoordeeld door onze inwoners. Hierbij spelen ook de uitspraken en toezeggingen van het bestuur (college) een grote rol. Daarnaast beïnvloeden de media de publieke opinie door aandacht aan dossiers of besluiten te geven. Risicocategorieën: Imago - politiek/bestuurlijk - Juridisch Beoordelen De impact en de kans is moeilijk te vertalen in een risicoscore. Sturen en beheersen Dit risico kunnen wij verkleinen door het volgen van de opgestelde protocollen voor de dienstverlening en communicatie.

Juridische geschillen Identificeren en analyseren Het besturen van een gemeentelijke organisatie betekent ook dat we continu keuzes moeten maken. Keuzes maken kan ook negatieve gevolgen hebben voor bedrijven en inwoners. De mogelijkheid bestaat dat hieruit juridische geschillen ontstaan. Risicocategorieën: Imago - politiek/bestuurlijk - Juridisch - Financieel Beoordelen De impact en de kans is moeilijk te vertalen in een risicoscore. Lopende geschillen worden individueel beoordeeld. Sturen en beheersen Dit risico verkleinen we door, voordat we een keuze maken, de gevolgen in beeld te brengen en hiervoor een procedure op te stellen.

58

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Gemeenschappelijke regelingen Identificeren en analyseren Gemeenschappelijke regelingen(GR) zijn zelfstandige organen met hun eigen specifieke risico's. Als de door hen genoemde (gewogen) risico's hoger zijn dan hun weerstandsvermogen, is het meerdere het risico dat alle deelnemers zelf dragen, ieder voor hun aandeel. Deze risico's komen uit de jaarrekeningen van de GR-en. Het betreft niet het risico de door ons afgegeven garantstellingen of leningen aan GR-en. Beoordelen De risico's zijn binnen de GR al geïdentificeerd, gewogen en afgezet tegen het weerstandsvermogen. Op dit moment is het weerstandsvermogen van al onze gemeenschappelijke rekening toereikend of is het risico voor Zaltbommel lager dan € 50.000. Sturen en beheersen Sturing en beheersing van deze risico's is een taak van de gemeenschappelijke regelingen. We zijn doorlopend in gesprek met de gemeenschappelijke regelingen over de uitvoering van hun taken en de invulling van de risicobeheersing. Leningen en garantstellingen Identificeren en analyseren Het risico van leningen en garanties is dat de debiteur ons of de geldverstrekker waarvoor wij garant staan niet betaalt. Bij de leningen hebben wij het geld rechtstreeks uitgeleend aan de andere partij.

Bij een garantstelling leent de andere partij rechtstreeks bij een bank, maar geven wij aan dat wij de restantschuld inclusief rente van de lening op ons nemen bij een eventueel faillissement van een partij. Risico Garantstelling Nivo Sparta

Omschrijving Kans Impact Risicoscore Jaarfactor Nivo Sparta 10% 933 93 1 kan niet meer aan de betalingsverplichtingen voldoen Garantstelling CDBZ kan 10% 2.850 285 1 Coöperatie niet meer Duurzame aan Bedrijventerreinen de betalingsverplichtingen voldoen Zaltbommel (CDBZ) Garantstelling Hospice 10% 1.915 192 1 Hospice De Samaritaan kan niet meer aan de betalingsverplichtingen voldoen De Samaritaan Garantstelling UBR kan 10% 5.360 536 1 UBR niet meer aan de betalingsverplichtingen voldoen

Totaal 93

Begroting -

Totaal 93

285

-

285

192

-

192

536

-

536

Beoordelen In beginsel hebben alle leningen en garantstellingen een laag risico en dus een kans-score van 10%, omdat we bij de start een beoordeling hebben gedaan. Alleen bij duidelijke aanwijzigingen dat er een reëel risico bestaat, nemen we een hogere kans-score op. Sturen en beheersen Dit risico verkleinen wij door het stellen van zekerheden en het toetsen van de ratio’s. Prijsstijgingen Op dit moment heeft de inflatie weer normale vormen aangenomen. De forse prijsstijgingen van de afgelopen jaren lijken nu achter de rug, hoewel er nog wel inhaaleffecten zichtbaar zijn. Hoewel de verwachting is dat we voorlopig geen grote prijsstijgingen gaan zien, blijven er risico’s bestaan. De onvoorspelbaarheid van de situatie in Oekraine en in het Midden Oosten maakt dat er nog onzekerheid in de markt blijft bestaan. De onzekerheid over rente- en prijsstijgingen kunnen in de komende jaren invloed hebben op toekomstige onderhoudskosten en saldi van grondexploitaties.

59

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Netcongestie Op dit moment is het niet in alle gevallen mogelijk om nieuwbouw van een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk te voorzien. Dit is een landelijk probleem waar ook Zaltbommel mee geconfronteerd wordt. Door deze netcongestie is het mogelijk dat nieuwbouwprojecten (zowel voor bedrijven en instellingen als voor woningen) vertraging gaan oplopen. Wethouderspensioenen Onze actuaris heeft de benodigde voorziening wethouderspensioenen geactualiseerd. In het financieel jaarverslag zijn twee methoden (manieren van berekenen) opgenomen. De BZK-methode en de nFTK-methode. Sinds dit jaar zijn er twee uitgangspunten toegevoegd aan de nFTK-methode die rekening houdt met een mogelijke collectieve waardeoverdracht richting ABP met daarbij een bufferopslag en een opslag voor het verzekeringstechnisch nadeel. Deze wijziging is vooruitlopend op een mogelijke verandering in de pensioensystematiek voor wethouders. Deze wijziging is voorlopig nog niet van toepassing. Omdat deze wijziging nog niet is doorgevoerd en ook nog enkele jaren zal duren voor deze eventueel in werking treedt is met de accountant afgestemd dat we voor nu de BZK-methode hanteren. De benodigde voorziening volgens de BZK-methode is fors lager dan volgens de nFTK-methode. Dit zorgt voor een financieel risico in de toekomst van ongeveer € 1,5 miljoen.

4.2.2. Weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit van een gemeente bestaat uit de volgende elementen: • De stelposten in de begroting voor nog nader in te vullen nieuwe beleidsvoornemens; • De ruimte in de stelpost voor onvoorziene uitgaven; • Het vrij aanwendbare deel van de algemene reserve; • De vrije ruimte in de belastingcapaciteit; De stille reserves, zijnde die activa waarvan de boekwaarde lager is dan de werkelijke waarde en die direct verkoopbaar zijn. Het weerstandsvermogen is van belang, want een sluitende begroting impliceert weliswaar dat er evenwicht is tussen de uitgaven en inkomsten, maar zegt niets over de ruimte voor het opvangen van tegenvallers. Een buffer is daarom wenselijk. Het gaat om echt onvoorziene zaken die de grenzen van de stelpost voor onvoorziene uitgaven op de begroting fors overschrijden. Het weerstandsvermogen is ook mede van belang bij het bepalen van de ’financiële gezondheid’ van de gemeente. Hoe groot het weerstandsvermogen van een gemeente zou moeten zijn hangt sterk af van de eigenheid van de gemeente en haar risicoprofiel.

Hoe ziet de sociale structuur eruit, hoever reiken de groeipotenties, wordt er in de bedrijfsvoering voorzichtig geopereerd of worden er wat meer risico's geaccepteerd, lopen er gerechtelijke procedures waarvan de uitkomst niet zeker is en die grote consequenties kunnen hebben? In het navolgende belichten we een aantal zaken die van belang zijn voor de bepaling van de weerstandscapaciteit. Onvoorzien In de exploitatiesfeer is structureel een post ’Onvoorzien’ opgenomen van € 1.000. Er is in 2023 geen beroep op deze post gedaan. Onbenutte belastingcapaciteit Ons uitgangspunt voor het gemeentelijk tarievenbeleid is kostendekkende tarieven; al geruime tijd zijn de tarieven voor rioolrechten kostendekkend. Overdekking wordt niet toegestaan, waardoor er voor deze belasting geen onbenutte belastingcapaciteit is. Een eventueel overschot gaat naar de voorziening rioolrecht. Bij het sluiten van het bestuurlijk akkoord is ook de maximalisering van de tarieven afgeschaft. Voor het bepalen van de onbenutte belastingcapaciteit gaan we dan ook uit van de artikel-12 norm. Dit betekent een onbenutte belastingcapaciteit van ruim € 1.040.000. Stille reserves Het gaat hierbij om activa met economisch nut waarvan de boekwaarde lager is dan de werkelijke waarde. Stille reserves kunnen als weerstandscapaciteit worden meegerekend als activa binnen 1 jaar in kasgeld omgezet kunnen worden.

De werkelijke waarde van ons aandelenbezit is vele malen hoger dan de nominale waarde zoals deze in de balans is opgenomen. Het gaat om de aandelen BNG en Vitens. Deze aandelen zijn

60

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

echter niet vrij verhandelbaar. Het is dus niet mogelijk om deze waarde daadwerkelijk te verzilveren. Daarom tellen we de berekende waarde niet mee voor de bepaling van de weerstandscapaciteit. Bovendien leidt het verkopen van de aandelen tot het wegvallen van het jaarlijks dividend. Bij de laatste inventarisatie bedragen de stille reserves circa € 1.1 miljoen.

4.2.3. Kengetallen Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) bepaalt dat gemeenten voortaan een basisset van vijf financiële kengetallen moeten opnemen in de begroting en jaarrekening. Deze kengetallen hebben als doel om de gemeenteraad op een gemakkelijke wijze meer inzicht te geven in de financiële positie van onze gemeente. Het gaat om de volgende kengetallen: • Netto schuldquota (gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen) • Solvabiliteitsratio • Grondexploitatie • Structurele exploitatieruimte • Belastingcapaciteit Kengetallen Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle leningen Solvabiliteitsratio Grondexploitatie Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit

Realisatie 2022

Begroting 2023 74,5% 72,0%

22,2% 22,2% 54,6% 7,2% 6,8% 101,2%

Realisatie 2023 21,7%

40,8% 16,2%

21,8% 55,6% 6,7%

7,2% 105,5%

2,8% 110,2%

De provincie hanteert de hieronder gebruikte indeling voor de financiële kengetallen. De indeling is gebaseerd op de signaleringswaarden voor stresstesten voor 100+ gemeenten. Om een beeld te geven hoe de financiële positie van gemeenten zich ontwikkelt, zijn de gemeenten per kengetal onderverdeeld naar 3 categorieën. Categorie A is minder risicovol dan categorie B en B is weer minder risicovol dan C. Financiële gemiddelde kengetallen Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle leningen Solvabiliteitsratio Grondexploitatie Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit

Zaltbommel 21,7% 21,8% 55,6% 6,7% 2,8% 110,2%

Categorie A

Categorie B

Categorie C

<90% <90%

90-130% 90-130%

>130% >130%

Zaltbommel categorie A A

>50% <20% >0% <95%

20-50% 20-35% 0% 95-105%

<20% >35% <0% >105%

A A A C

Netto schuldquote De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van onze schuldenlast tegenover onze eigen middelen. Het geeft op deze manier een indicatie in welke mate de rentelasten en aflossingen op de exploitatie drukken. Omdat er bij leningen onzekerheid kan bestaan of ze allemaal worden terugbetaald, maken wij bij de berekening van de netto schuldquote onderscheid tussen het kengetal inclusief en exclusief de doorgeleende gelden. Op die manier wordt duidelijk wat het aandeel van de verstrekte leningen in de exploitatie is en ook wat dat betekent voor de schuldenlast. Zowel de netto schuldquote als de netto schuldquote gecorrigeerd voor alle leningen valt binnen de laagste risicocategorie A.

61

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin wij in staat zijn om aan onze financiële verplichtingen te voldoen. Onder de solvabiliteitsratio verstaan wij het eigen vermogen als percentage van het totale balanstotaal. Ons eigen vermogen bestaat volgens artikel 42 van het BBV uit de reserves (zowel de algemene reserve als de bestemmingsreserve) en het resultaat uit het overzicht van baten en lasten. De solvabiliteitsratio van onze gemeente is uitstekend en valt binnen de laagste risicicategorie A. Grondexploitatie Dit kengetal geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. Voor de berekening van dit kengetal delen we de bouwgrond in exploitatie door de totale baten uit de programmabegroting en drukken we dit uit in een percentage. Het kengetal grondexploitatie valt binnen de risicocategorie A. Structurele exploitatieruimte Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte wij hebben om de eigen lasten te kunnen dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. Voor de beoordeling van het structurele en reële evenwicht van de begroting maken wij onderscheid tussen structurele en incidentele lasten.

De structurele exploitatieruimte bepalen we door het saldo van de structurele baten en lasten en het saldo van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan reserves te delen door de totale baten en uit te drukken in een percentage. De structurele exploitatieruimte van onze gemeente valt binnen categorie A. Belastingcapaciteit De definitie van het kengetal belastingcapaciteit is: Woonlasten meerpersoonshuishouden in jaar t (het begrotingsjaar) ten opzichte van het landelijk gemiddelde in jaar t-1 (het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar) uitgedrukt in een percentage. De ruimte die een gemeente heeft om zijn belastingen te verhogen, wordt vaak gerelateerd aan de totale woonlasten. Onder de woonlasten verstaan wij de OZB, de rioolheffing en reinigingsheffing voor een woning met gemiddelde waarde in onze gemeente. Het kengetal belastingcapaciteit valt binnen de risicocategorie C.

62

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.2.4. Conclusies De risico’s die onze gemeente loopt, zijn naar onze mening te overzien en voor een deel redelijk te kwantificeren. Van vitaal belang hierbij is de vraag hoe wij met eventuele risico’s omgaan. In het algemeen geldt het zorgvuldig toepassen van de bedrijfsvoeringsprocessen en interne controlemaatregelen in het bijzonder, maar zeker ook een goed ingebedde en na te leven planning- en controlcyclus. Deze bieden voldoende waarborging voor tijdige zichtbaarheid en beheersbaarheid van eventuele calamiteiten. Met name de tussentijds uit te brengen rapportages, zowel op managementniveau als door ons college aan de raad, moeten hier op ingaan. Daar waar we risico’s lopen moeten we maatregelen nemen om die risico’s op te vangen. Als dit niet kan, hetzij omdat de consequenties niet of niet helemaal bekend zijn, hetzij omdat het moment waarop de gebeurtenis zich kan aandienen niet bekend is, kunnen we terugvallen op de weerstandscapaciteit van onze gemeente. Risico's Bodemverontreiniging Archeologisch onderzoek Gemeenschappelijke regelingen Leningen en garantstellingen Grondexploitaties, risico's in verliesgevende exploitaties (zie paragraaf grondbeleid)

Bedrag 50 50 1.106 289

Totaal risico's Absolute ondergrens weerstandsvermogen (2% algemene uitkering)

1.495 1.120

Benodigde weerstandscapaciteit Algemene reserve per 31-12 Te bestemmen resultaat 2023 Algemene reserve grondexploitaties per 31-12

2.615 13.665 1.915 1.711

Totaal weerstandscapaciteit Restant weerstandscapaciteit

17.291 14.676

Het weerstandsvermogen wordt als volgt berekend: Beschikbare weerstandscapaciteit / benodigde weerstandscapaciteit. Voor onze gemeente betekent dit € 17.291.000 / € 2.615.000 = 6,61. Op basis van de nota risicomanagement en weerstandsvermogen betekent deze score: uitstekend. De risico’s van de lopende positieve grondexploitaties vangen we op binnen de winstnemingsreserve van de grondexploitaties en het geprognotiseerde resultaat van deze grondexploitaties. Daarom maakt de reserve winstneming grondexploitatie geen deel uit van het weerstandsvermogen.

63

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.3. Onderhoud kapitaalgoederen In deze paragraaf gaan we in op het beleidskader en de daaruit voortvloeiende financiële consequenties van onze ’grotere’ kapitaalgoederen. De openbare ruimte binnen een gemeente bestaat uit tal van kapitaalgoederen. De belangrijkste hiervan zijn: wegen, riolering, groen, gebouwen, straatverlichting en speelvoorzieningen. De kwaliteit en het onderhoud van de kapitaalgoederen is bepalend voor het voorzieningenniveau en de lasten. Per kapitaalgoed gaan wij in op het beleidskader, de financiële consequenties en vertaling in de begroting en de kwaliteit en risico’s.

4.3.1. Wegen Beleidskader De Wegenwet vereist van de beheerder ’goed rentmeesterschap’ en geeft de wegbeheerder impliciet dus een zeer ruime beleidsvrijheid. Wegbeheer is te omschrijven als de zorg voor het blijvend voldoen van alle verhardingen aan de wettelijke eisen en richtlijnen, een en ander binnen de beleidskaders vastgesteld door de beheerder. Voor de wegverhardingen in onze gemeente is het wegenbeheerplan opgesteld op basis van globale visuele inspecties. De gemeenteraad stelde in 2022 het wegenbeheerplan 2022-2026 vast. In het derde kwartaal van 2023 zijn de wegen opnieuw geïnspecteerd, in 2024 herzien we het wegenbeheerplan zodat we tot 2029 vooruit kunnen kijken. Het onderhoud van asfaltverhardingen, elementenverhardingen en markeringen is aanbesteed in raamcontracten. Financiële consequenties In het wegenbeheerplan is het voor de komende jaren benodigde onderhoudsbudget bepaald. Op langere termijn houden we rekening met een hoger onderhoudsbudget door de veroudering van het wegenareaal en de zwaardere belasting van de wegen. Vanaf 2023 werken we weer met een voorziening voor wegbeheer. Het hebben van een voorziening stelt ons beter in staat verstandige bedrijfseconomische keuzes te maken. De prijsstijgingen stabiliseerden in 2023. Door verstandig in te kopen en scherp te onderhandelen bleven de gevolgen voor de gemeentebegroting beperkt.

In 2023 legden we een nieuwe deklaag aan op de Waalbandijk , met accentuering van geel asfalt om het verkeer te remmen. We renoveerden het asfalt op de Van Voordenpark. Ook verbreedden we de Mertstraat in Zuilichem, een project dat nog voortkomt uit het PIP Glastuinbouw. (Bedragen x € 1.000) Uitgaven Budget

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 2.471 816 1.948 2.471 816 1.784

Totaal Voorziening 1 januari Mutatie voorziening

54

-

-164 54 -54

Saldo

54

-

-

Kwaliteit en risico’s De gemiddelde kwaliteit van de wegen bleek bij opstelling van het nieuwe beheerplan in 2022 ten opzichte van de situatie in 2018 verbeterd. De huidige beheermethode werkt dus. We hebben voor de komende jaren nog een aantal grote investeringen in hoofdroutes gepland die uitstijgen boven het reguliere wegenonderhoud. Deze grote investeringen zijn opgenomen in de begroting waardoor het uiteindelijke risico relatief beperkt is.

4.3.2. Straatverlichting Beleidskader In 2020 is het ’Beleids- en beheerplan Openbare Verlichting’ vastgesteld. Hierin staat wat ons beleid is ten aanzien van de verlichting, hoe wij het onderhoud uitvoeren en welke kosten daaraan verbonden zijn.

64

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Financiële consequenties De kosten van de straatverlichting bestaan uit een aantal posten: • Voor de onderhoudswerkzaamheden is per 1 maart 2022, samen met de gemeente Maasdriel, een onderhoudscontract afgesloten. De looptijd is 2 jaar met een optie tot verlengen van tweemaal 1 jaar. Masten hebben een gemiddelde vervangingstermijn van 40 jaar. Armaturen hebben een gemiddelde vervangingstermijn van 20 jaar. • Periodiek onderhoud (vervangen defecte lampen en het verhelpen van storingen) wordt 1 maal per week uitgevoerd. Gevaarlijke situaties die bijvoorbeeld ontstaan door aanrijdingen worden direct opgelost. • Overgang naar LED verlichting. Armaturen die ouder zijn dan 20 jaar worden vervangen door LED armaturen. LED armaturen verbruiken minder energie. Tevens zijn LED armaturen minder storingsgevoelig. Alle LED armaturen hebben een dimschema waardoor midden in de nacht er minder energie verbruikt wordt dan in de avond en in de morgen. Voor de overgang naar LED armaturen is een projectbudget tot 2025 opgenomen. • Energieverbruik. Minder dan de helft van lichtmasten zijn nog voorzien van armaturen met daarin conventionele PL lampen. Deze armaturen worden de komende jaren vervangen door LED armaturen. De kosten worden deels betaald door de besparing op de energiekosten door de LED armaturen aangeschaft vanuit het projectbudget. (Bedragen x € 1.000) Uitgaven Inkomsten

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 530 343 606 5 7

Totaal Mutatie reserves

525 -

343

599

Saldo

525

343

599

Kwaliteit en risico’s Per 1 februari 2022 is de applicatie Moon geïmplementeerd. Alle straatverlichting en alle bestekposten voor al het onderhoud zijn in deze applicatie opgenomen. In 2023 is gestart met de uitrol van slimme LED armaturen. Deze armaturen zijn op afstand individueel te monitoren en aan te sturen op lichtsterkte. Hiermee kan lichthinder op maat worden weggenomen of bij calamiteiten de armaturen feller te laten branden. Ook kan in samenspraak met inwoners op locaties en tijdstippen verder gedimd worden. Tevens melden deze slimme armaturen zelf wanneer deze in storing staat of als een mast scheef staat. Alle slimme armaturen zijn in de applicatie GRIP geregistreerd. Op dit moment wordt een koppeling gemaakt tussen de applicatie GRIP en de applicatie Moon. Door deze koppeling komt een storingsmelding automatisch bij de aannemer terecht. Alle stamgegeven van masten en armaturen zijn in 2023 toegevoegd aan de applicatie Moon. Hierdoor kan beter aan de installatieverantwoordelijkheid voldaan worden door gefundeerde vervangingsplannen en kwaliteitssteekproeven.

4.3.3. Groen Beleidskader De uitgangsstrategieën en beheerstrategieën voor het groenbeheer zijn vastgelegd in het groenbeleid Ruimtelijk Beheer 2016-2026 ‘Groen dicht bij de burger’. Hierin is vastgesteld dat de beeldkwaliteit van het openbaar binnen de gemeente qua verzorging (onkruid, zwerfvuil, snoeien etc.) aan het onderhoudsniveau B moet voldoen. De uitwerking van het groenbeleid Ruimtelijk beheer 2026-2026 is verder vertaald naar een tactisch document, het Groenbeheerplan 2019-2028. Het Beleidsplan Groen wordt in 2025-2026 geactualiseerd.

65

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Financiële consequenties Voor het groenbeheer zijn onderstaande budgetten opgenomen in de begroting. Het merendeel van de werkzaamheden is in bestekken opgenomen en uitbesteed. O.a. in het bestek Beheer Openbaar Groen, Onderhoud Bomen, Maaien Bermen en Watergangen, Onkruidbestrijding en vegen verhardingen en diverse kleinere aanleg- en onderhoudsbestekken. Onkruidbestrijding en vegen verhardingen zal in 2025 opnieuw aanbesteed worden. (Bedragen x € 1.000) Uitgaven groenbeheer algemeen Uitgaven groenbeheer begraafplaatsen

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 1.836 1.998 2.162 225 211 225

Totaal Mutatie reserves

2.061 72

2.209

2.387 22

Totaal

2.133

2.209

2.409

Kwaliteit en risico’s Uitgangspunt van het Groenbeheerplan is het vasthouden van de bestaande (onderhoud)kwaliteit, op kwaliteitsniveau B (basis).

4.3.4. Speelplaatsen Beleidskader Voor de speelplaatsen is een aantal wettelijke minimum eisen voorgeschreven in het Attractiebesluit. In september 2021 is door uw raad het beheerplan speelplaatsen 2022 t/m 2026 vastgesteld. Financiële consequenties De kosten van speelplaatsen bestaan uit inspectie-, vervangings- en onderhoudskosten. De aanleg van nieuwe speelplaatsen bekostigen wij meestal vanuit een lopende grondexploitatie. Het komt ook voor dat de dorpsen wijkraden hun kernbudget inzetten om te investeren in spelen en bewegen. Sinds 2020 is onderhoud aan de ondergronden ondergebracht in het groenbestek. Daarnaast gaan we kritisch beoordelen of de schokabsorberende ondergronden niet veranderd kunnen worden naar gras. Dit is beheertechnisch interessanter en op de lange termijn zijn de kosten voor het onderhoud lager. (Bedragen x € 1.000) Uitgaven

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 63 365 332

Saldo Mutatie reserves

63 154

365

332 33

Saldo

217

365

365

Kwaliteit en risico’s De afgelopen jaren is er vaak een beroep gedaan op het onderhoudsbuget bij het realiseren van nieuwe projecten. Afgelopen jaar heeft dit niet geleid tot een overschrijding van het budget. Om vandalisme te beperken zijn we een proef gestart met het uitzetten van bebording en tegels met tekst. Hierop staan beknopt een aantal gedragsregels geformuleerd. In samenwerking met beheer, veiligheid, de jongerenwerkers en de dorps- en wijkcoördinatoren is dit initiatief tot stand gekomen. Het uitgangspunt is het inperken van vandalisme, waardoor de spelende kinderen veilig kunnen spelen in de speelplaatsen en overlast in de buurt terug zal lopen. In 2022 hebben we de laatste borden en tegels geplaatst. De proef kunnen we als geslaagd beoordelen. Vandalisme is afgenomen, maar helaas zijn er nog steeds situaties waarin speelplaatsen vernield worden. Met name met de jaarwisseling is dit het geval. Ook kunnen we spreken over een aantal 'hotspots'. Vorig jaar hebben we alle certificaten en logboeken gecontroleerd op volledigheid en we kunnen vaststellen dat alles compleet is. We hebben eind 2021 Playadvisor in gebruik genomen. Alle inwoners binnen de gemeente Zaltbommel, maar ook daar buiten kunnen concreet en snel zien waar al onze ca. 72 speelplaatsen zijn. Ook is inzichtelijk of

66

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

een speelplaats inclusief is. Ook is het mogelijk dat inwoners de speelplaatsen beoordelen en of wensen kunnen aandragen.

4.3.5. Materieelplan buitendienst Beleidskader Met het materieelplan zorgen we voor een adequate uitrusting van de buitendienst. Op basis van het vastgestelde materieelplan beschikken wij over een compleet en up to date wagenpark en materieel, aangepast aan de eisen van de Arbowet. Financiële consequenties (Bedragen x € 1.000) Uitgaven Inkomsten

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 78 81 69 76 76 87

Saldo Reserve 1 januari Mutatie reserves

-2 341 -2

-5 337 -5

18 339 18

Saldo

339

332

357

Kwaliteit en risico’s Ons materieel voldoet aan de daaraan gestelde (wettelijke) eisen. Materieel wordt periodiek gekeurd als dat nodig is. Voor de voertuigen zijn onderhoudscontracten afgesloten. Jaarlijks wordt het vervangingplan geactualiseerd. Overeenkomstig het jaarplan heeft de aanschaf van materieel plaatsgevonden. Duurzaamheid is daarbij een uitgangspunt.

4.3.6. Water en riolering Beleidskader Op 16 december 2021 stelde de raad het Water en Rioleringplan (WRP) Bommelerwaard 2022-2026 vast. Dit plan stelden wij samen met de gemeente Maasdriel op. In het plan vermeldden wij de beleidsuitgangspunten voor het uitvoeren van de wettelijke taken (Wet Milieubeheer, Waterwet) op gebied van inzameling, transport en de (lokale) verwerking van afval-, hemel- en grondwater binnen de Bommelerwaard. In onze visie voor de komende periode blijft het duurzaam omgaan met water centraal staan.We richten ons ook steeds meer op het omgaan met de effecten van klimaatverandering. Dit houdt een duurzame inrichting en doelmatig gebruik van het rioolstelsel en de openbare ruimte in. Financiële consequenties In het WRP namen wij aanzienlijke investeringen op. Daarbij is sprake van investeringen vanuit de taken voor hemelwater en grondwater en nog resterende maatregelen vanuit het voormalige waterplan. De heffingen voldoen aan de voorwaarden van kostendekkendheid. In het WRP hebben we vastgelegd dat de rioolheffing de komende jaren moet stijgen om de toenemende kosten te kunnen dekken. We kiezen ervoor om investeringen in de riolering volledig ineens af te schrijven vanuit de rioolheffing te betalen en niet meer over lange termijn af te schrijven. Hiermee voorkomen we dat op de lange termijn de rioolheffing onhoudbaar hoog wordt.

We zagen in 2022 een sterke stijging van de kosten voor energie en materialen, dit beeld stabiliseerde in 2023 enigszins. Deze stijging moet opgevangen worden binnen het financiële raamwerk van het WRP. Dit leidde tot een verhoging van de rioolheffing.

67

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

(Bedragen x € 1.000) Lasten Rioolrecht Saldo Voorziening 1 januari Mutatie voorziening Saldo

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 2.965 3.429 3.188 4.162 4.464 4.578 1.197 2.278

1.035 2.938

1.390 2.693

415

652

546

2.693

3.590

3.239

Kwaliteit en risico’s De hoogte van de rioolheffing is berekend op basis van de huidige lage rentestand. Een significante stijging van de rente zal ook een toename van de rentelasten met zich meebrengen en dus een stijging van de rioolheffing. Door steeds meer investeringen ineens af te schrijven neemt dit renterisico langzaam af, met als gevolg een lagere heffing op de lange termijn. De dimensionering en de staat van onderhoud van de rioleringsonderdelen bevinden zich momenteel in een redelijke tot goede staat. Door periodieke inspecties controleren wij de belangrijkste onderdelen. Financiële risico’s zijn beperkt, omdat alle kosten van beheer en onderhoud over een lange periode in beeld zijn gebracht en in een dekkende heffing zijn verrekend (uitgezonderd nieuwe aanvullende wettelijke voorschriften; deze zullen echter steeds bij herziening van het WRP - eens in de vijf jaar - meegenomen worden). Technische risico’s zijn daarentegen slechts tegen zeer hoge kosten te voorkomen. Daar is niet voor gekozen. Bij extreme regenbuien zal daarom ook in onze gemeente tijdelijk water op straat voor kunnen komen, hetgeen enig ongemak kan veroorzaken. Levertijden zijn soms lang en vakbekwaam technisch personeel is schaars. Dit is een risico voor de kwaliteit, planning en begroting.

4.3.7. Beheerplan gemeentelijke gebouwen Beleidskader Uw raad heeft op 15 november 2018 het duurzaam gebouwenbeheerplan 2019-2028 vastgesteld. Het doel van het gebouwenbeheerplan is om het onderhoudsniveau van monumenten en bergingen op begraafplaatsen op onderhoudsniveau 2 te houden en de overige gebouwen op ´redelijk´. Huidige situatie Vanuit het ingestelde revolverend fonds worden de meerkosten van energiebesparende maatregelen gedekt. Het gaat daarbij om energiebesparende maatregelen die zich binnen 15 jaren terug verdienen. Afgelopen jaren zijn de ontwikkelingen en doelstellingen m.b.t. duurzaamheid sneller gegaan dan verwacht. Normaliter volstaat een actualisatie, maar gezien deze ontwikkeling zal het huidige plan worden herzien i.p.v. geactualiseerd. Financiële consequenties In 2022 is locatie Wielkamp 1 toegevoegd aan het vastgoedbestand. Hiervoor is een exploitatie budget voor beschikbaar gesteld. Koninklijke Kentalis is hierin tijdelijk gehuisvest. Sporthal de Ring en voormalig zwembad Akwamarijn zijn nog wel onderdeel van ons vastgoedbestand, maar zullen verdwijnen. De locatie zal worden herontwikkeld. In 2023 zal de bestaande klimaat installatie vervangen voor een energiezuinig hybride warmte pomp. De voorbereiding voor het project is gestart in 2021. De werkzaamheden zullen in 2024 afgerond zijn. Ook ligt er een grote 'versnelde' verduurzamingsopdracht voor ons.

Dit doen we samen met Provincie Gelderland. In 2022 zijn we begonnen met het uitvoeren van verduurzamingsscans. Uit deze adviezen komt een overzicht welke duurzame maatregelen genomen moeten/ kunnen worden. Dit is inclusief kosten en terugverdientijden. De gegevens uit deze adviezen zullen worden uitgewerkt in een routekaart welke door u vastgesteld wordt. De wettelijke verplichtingen zullen uitgevoerd moeten worden. Daarnaast zullen we advies uitbrengen wat wenselijk is uit te voeren om te voldoen aan de klimaatdoelen.

68

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

(Bedragen x € 1.000) Lasten (onttrekking aan voorziening) Budget (storting in voorziening) Saldo Voorziening 1 januari

Realisatie 2022 Begroting 2023 Realisatie 2023 277 651 299 260 249 253 -17 773

-402 1.021

Mutatie voorziening

-17

-402

-46

Saldo

756

619

710

69

-46 756

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.4. Financiering De paragraaf Financiering verschaft inzicht en legt verantwoording af over de activiteiten die zich richten op het besturen en beheersen van: • De financiële vermogensvoorwaarden; • De financiële stromen; • De financiële positie en de hieraan verbonden risico’s. Bovengenoemde drie punten noemen we in het kort: treasury.

4.4.1. Beleidskader In deze paragraaf evalueren we de financiële positie van onze gemeente op basis van de Financiële verordening Zaltbommel. Daarnaast maken we de financieringsfunctie transparant. De bedoeling van het treasurybeleid is het beheren van de financiële geldstromen en het beperken van de financiële risico’s. De uitvoering van treasury is geregeld in de Wet Financiering decentrale overheden (Fido). Deze wet regelt dat de uitvoering van de treasuryfunctie gebeurt binnen de financiële kaders van de kasgeldlimiet en de renterisiconorm.

4.4.2. Recente ontwikkelingen De rente op de geld- en kapitaalmarkten stijgt.De rente voor eenmaands kasgeldleningen was vele jaren negatief, maar gedurende het jaar is dit opgelopen naar 3% - 4% positief. De inflatie blijft in 2024 boven de doelstelling van de centrale bank. De verwachting is dat de lange rentetarieven nog wat oplopen. De marktverwachting is dat de rente voor de langlopende leningen zich het komende jaren beweegt tussen de 3% en de 4%.

4.4.3. Risicobeheer financieringsportefeuille Voor het beheersen van het renterisico maken we gebruik van de volgende financieringsstrategieën: • De kasgeldlimiet wordt conform Wet financiering decentrale overheden (Wet Fido) niet overschreden; • De renterisiconorm wordt niet overschreden conform Wet Fido; • Nieuwe leningen stemmen wij af op de bestaande financiële positie en de liquiditeitsplanning; • De rentetypische looptijd en het renteniveau van de desbetreffende lening stemmen wij zoveel mogelijk af op de actuele rentestanden en rentevisie. Renterisico Dit is het risico dat wij lopen op sterke rentestijgingen voor bestaande geldleningen. In zijn algemeenheid blijft dit risico beperkt door het afsluiten van leningen met een lange looptijd en een vast rentepercentage. Renterisico’s kunnen vanuit Wet fido-optiek worden bezien op de korte en op de langere termijn. Renterisico op korte schuld: de kasgeldlimiet Een belangrijk uitgangspunt van de Wet Fido is het vermijden van grote schommelingen in de rentelasten. Juist voor kortere financiering geldt dat het renterisico aanzienlijk kan zijn, aangezien fluctuaties in de rente bij korte financiering direct invloed hebben op de rentelasten. Om een grens te stellen aan de korte financiering is in de Wet Fido een kasgeldlimiet opgenomen.

Deze kasgeldlimiet wordt berekend als een vast percentage (8,5%) van de jaarbegroting van de gemeente bij aanvang van het begrotingsjaar. Voor het jaar 2023 bedraagt de kasgeldlimiet € 8,5 miljoen. Ons uitgangspunt is dat we het financieringstekort binnen de wettelijke grenzen zoveel mogelijk met kort geld financieren en dat het rentepercentage voor kort geld lager is dan het percentage voor leningen met een lange looptijd.

70

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

Renterisico op langlopende schuld: de renterisiconorm Het doel van de renterisiconorm is het beperken van de gevolgen van een stijgende kapitaalmarktrente op de rentelasten van de organisatie. Dit is te bereiken door een limiet te stellen aan een deel van de vaste schuld. Het rentepercentage moet op een bepaald moment worden aangepast aan de markttarieven die op dat moment gelden. De bedoelde aanpassingen van rentepercentages doen zich voor bij herfinanciering en renteherziening: • Herfinanciering is het afsluiten van nieuwe leningen en vervanging van bestaande leningen; • Renteherziening doet zich voor wanneer de geldgever het percentage van een lening gedurende de looptijd herziet. De norm houdt in, dat de jaarlijks verplichte aflossingen en de renteherzieningen voor gemeenten niet meer mogen bedragen dan 20% van het begrotingstotaal. De omvang van de renterisico-norm is als volgt weer te geven: Renterisiconorm (bedragen x € 1.000) 1. Renteherziening 2. Aflossing 3. Renterisico (1+2) 4. Begrotingstotaal 5. Renterisiconorm % cfm regelgeving 6. Renterisiconorm

Begroting 2023 Rekening 2023 2.278 2.280 2.278 97.353 20% 19.471

2.280 100.433 20% 20.087

Uit bovenstaand overzicht blijkt dat onze gemeente ruim binnen de grenzen van de renterisiconorm opereert. Kredietrisico Dit is het risico dat wij lopen wanneer rechtspersonen aan wie een lening is verstrekt in financiële problemen komen. In de Financiële verordening is afgesproken dat wij bij het verstrekken van leningen, het verstrekken van garanties en het verstrekken van risicodragend kapitaal, indien mogelijk zekerheden bedingen. Overigens gaan wij zeer terughoudend om met deze verstrekkingen. Onderstaande tabel geeft de verstrekte geldleningen weer, ingedeeld in categorieën geldnemers. Deze indeling is bedoeld om inzicht te geven in het risico dat de gemeente loopt met de desbetreffende geldverstrekking. Risicogroep (bedragen x €1.000) Gemeenten / provincies Overheidsbanken Woningcorporaties met garantie Wsw Semi overheidsinstellingen

Saldo 31-12-2023

25

% 0% 0% 0% 1%

Financiële instelling (A en hoger) Overige toegestane instellingen, volgens treasurystatuut Niet toegestane instellingen, volgens treasurystatuut Starters/duurzaamheidsleningen/enz.

2.039

0% 23% 0% 76%

Totaal

2.691

100%

628

4.4.4. Leningenportefeuille In totaal staan er in 2023 gemiddeld € 20,8 miljoen aan leningen uit. Het gemiddelde percentage van de geldleningen is 1,27%.

71

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.4.5. Renteomslag Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) schrijft voor dat rente via de taakvelden wordt toegerekend aan de programma’s. Door gebruik te maken van een renteomslag wordt de manier van verantwoorden van de rente in de begroting geharmoniseerd. Met onderstaand overzicht geven we inzicht in de rentelasten voor externe financiering, het renteresultaat en de wijze van rentetoerekening. Het BBV schrijft voor dat de gehanteerde omslagrente niet meer dan 25% (positief of negatief) mag afwijken van de berekende omslagrente. Conform onderstaande berekening komen we voor 2023 uit op een omslagrente van 0,20% voor het berekenen van de kapitaallasten en voor 0,60% bij de bouwgrondexploitaties. Schema rentetoerekening (bedragen x € 1.000) a. De externe rentelasten over de korte en lange financiering b. De externe rentebaten

Begroting 2023 Rekening 2023 521 346 47 123

Totaal door te rekenen externe rente c. De rente die aan de grondexploitatie moet worden doorberekend De rente van projectfinanciering die aan het betreffende taakveld moet worden toegerekend

474 137 0

223 59 -

Saldo door te rekenen externe rente d1. Rente over eigen vermogen d2. Rente over voorzieningen (gewaardeerd op contante waarde)

337 637 0

165 -

De aan taakvelden toe te rekenen rente e. De werkelijk aan taakvelden toegerekende rente (renteomslag) f. Renteresultaat op het taakveld treasury

974 905 69

72

165 164 1

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

4.5. Bedrijfsvoering 4.5.1. Inleiding De paragraaf bedrijfsvoering geeft verantwoording over de stand van zaken rond de gemeentelijke bedrijfsvoering. Met bedrijfsvoering worden de bedrijfsprocessen bedoeld die nodig zijn om de beleidsdoelstellingen uit de programma's te realiseren. De bedrijfsvoeringstaken op het gebied van I&A, Financiën, HRM, en JZ worden sinds 2017 uitgevoerd door de Bedrijfsvoeringseenheid Bommelerwaard (BVEB). In de Begroting van de BVEB is aangegeven dat -ondanks haar juridische autonome entiteit- de BVEB acteert als de bedrijfsvoeringsafdeling van haar moederorganisaties. Voor de meer uitgebreide verantwoording over de bedrijfsvoeringstaken verwijzen we naar de Jaarstukken 2022 van de BVEB. In deze paragraaf richten wij ons op de bedrijfsvoering en een aantal relevante ontwikkelingen die van toepassing zijn op de organisatie van de gemeente Zaltbommel.

4.5.2. Dienstverlening In 2023 is gestart met de inrichting van het financieel pakket om te komen tot meer en betere sturings- en managamentinformatie, bijvoorbeeld op het gebied van het toerekenen van kosten aan producten. De basis is ingericht en in gebruik genomen waardoor in 2024 kan worden uitgebreid.

4.5.3. Ontwikkelen bedrijfsvoering Organisatieontwikkeling Zaltbommel is in Nederland geen uitzondering waar het gaat om uitdagingen op de arbeidsmarkt. Het verloop en het ziekteverzuim was hoog. Om de toekomst het hoofd te kunnen bieden zijn wij in 2023 gestart met een traject van organisatieverandering. Doelstelling zijn: • Verbeteren van de verbinding met (wat nodig is in) de samenleving • Het verbeteren van de verbinding met elkaar (integraliteit) • Meer regie op ons werk en sneller en betere resultaten behalen Voor het bereiken van de doelstellingen wordt gewerkt langs drie sporen: structuur & organisatie, cultuur & gedrag en Opgavegericht werken. Opgavegericht werken is een landelijk veelgebruikt organiseerprincipe dat als middel wordt ingezet om maatschappelijk opgaven te realiseren. De verwachting is implementatie van de organisatieveranderingen in het derde kwartaal van 2024 plaats vinden. Fiscaal Beleid We hechten belang aan een goede relatie met de belastingautoriteiten. We communiceren open en constructief met de Belastingdienst over fiscale aangelegenheden, inclusief de benadering van belastingen zoals in deze strategie is vastgelegd. Vanaf 2020 is de gemeente in gesprek met de Belastingdienst in het kader van de Doorontwikkeling Horizontaal Toezicht (DHT).

Na een intensief traject met onder andere 'show me' gespreken met diversen specialisten van de Belastingdienst is 0p 20 november 2023 het nieuwe convenant getekend. Hierin is afgesproken dat partijen hun onderlinge relatie baseren op transparantie, begrip en vertrouwen. Rechten en verplichtingen op basis van wet- en regelgeving zijn en blijven zonder enige beperking van toepassing. Er is afgesproken te komen tot een effectieve en efficiënte werkwijze om de rechtszekerheid te vergroten. Het convenant is gesloten voor een periode van drie jaar en wordt voor het einde van de looptijd geëvalueerd.

4.5.4. Control Control gaat over het realiseren van doelstellingen, sturing, effectieve en efficiënte processen, beheersen van risico’s en onzekerheden en de maatregelen die we nemen om bepaalde risico’s in te beperken. Een organisatie is ‘in control’ als deze organisatie zodanig is ingericht dat de juiste discussie op het juiste moment wordt gevoerd zodat (indien nodig) kan worden bijgestuurd om de doelstellingen te realiseren. Een belangrijk item in 2022 was de rechtmatigheidsverantwoording. Vanaf 2023 legt het college van

73

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

burgemeester en wethouders een rechtmatigheidsverantwoording (over verslagjaar 2023) af in de jaarstukken van de gemeente. Dit betekent dat het college zelf verantwoording aflegt over de naleving van de regels, die relevant zijn voor het rechtmatig reilen en zeilen van de gemeente en daarmee ook de samenhangende activiteiten die worden uitgevoerd door de BVEB. Een goed ingericht mechanisme van interne beheersing en interne controle voor de in ieder geval de belangrijkste financiële processen is hierbij van groot belang. Immers het college moet de verantwoording goed kunnen onderbouwen. De Verbijzonderde Interne Controle (VIC) is een belangrijke basis voor het afgeven van de rechtmatigheidsverklaring. Nu de eerste aanloopproblemen zijn verholpen is de VIC een regulier onderdeel van de werkprocessen geworden.

4.5.5. Gegevensbescherming Waarom is gegevensbescherming belangrijk? Door de toenemende digitalisering is het zorgvuldig omgaan met (persoons-)gegevens van inwoners en organisaties van steeds groter belang. Een betrouwbare, beschikbare en correcte informatievoorziening is essentieel voor de dienstverlening van gemeenten. Als gemeenten de beveiliging van informatie en de gegevensbescherming van betrokkenen in het kader van privacywetgeving niet voldoende kunnen waarborgen, zijn het vertrouwen en de continuïteit van de bedrijfsvoering in het geding. Met grote risico’s als gevolg voor zowel inwoners als gemeenten. Informatiebeveiliging Het jaar 2023 stond qua informatiebeveiliging in het teken van de uitvoering van de BIO. Sinds 2020 hebben gemeenten namelijk te maken met de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) als normenkader. Door de normenkaders van alle overheden te uniformeren tot één gezamenlijk normenkader, spreken alle overheden vanaf 2020 dezelfde taal op het gebied van informatiebeveiliging. De BIO helpt om ‘in control’ te zijn op het gebied van informatiebeveiliging.

De invoering van dit normenkader biedt een aantal voordelen: • Extra nadruk wordt gelegd op risico bewust werken; • Het laat overheden op een vergelijkbare manier efficiënt werken aan informatiebeveiliging zodat niet iedereen zelf ‘het wiel hoeft uit te vinden’; • Het laat overheden aantoonbaar een betrouwbare partner zijn; • Het vermindert de auditlast. Doelstellingen informatiebeveiliging De belangrijkste doelstellingen van het in 2023 vastgestelde informatiebeveiligingsbeleid 2023-2026 binnen de organisatie zijn: • Managen van de risico’s binnen de informatiebeveiliging; • Adequate bescherming van bedrijfsmiddelen; • Minimaliseren van risico’s van menselijk gedrag; • Voorkomen van ongeautoriseerde toegang; • Garanderen van correcte en veilige informatievoorzieningen; • Beheersen van de toegang tot informatiesystemen; • Waarborgen van veilige informatiesystemen; • Adequaat reageren op incidenten; • Beschermen van kritieke bedrijfsprocessen; • Beschermen en correct verwerken van persoonsgegevens van burgers en medewerkers; • Waarborgen van de naleving van dit beleid. Resultaten 2023 Een overzicht van belangrijke beheersmaatregelen en acties die in 2023 zijn uitgevoerd en hebben bijgedragen aan het realiseren van de Informatiebeveiligingsdoelstellingen:

74

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

• In 2023 is een nieuw Informatiebeveiligingsbeleid opgesteld voor onze organisaties voor de jaren 2023-2026. Hiermee zijn de kaders en de doelstellingen voor informatiebeveiliging vastgelegd voor de komende jaren. • Er is een gedragscode voor medewerkers opgesteld die de uitgangspunten beschrijft op het gebied van informatiebeveiliging. • Er is een start gemaakt met de invulling van Business Continuïteits Management (BCM) • Er is een heraudit uitgevoerd met betrekking tot de Wet Politiegegevens waarbij we verbeteringen hebben gerealiseerd ten opzichte van de initiële audit. • Het proces van instroom, doorstroom en uitstroom van medewerkers - en bijbehorende autorisatievraagstukken - is verder verbeterd en meer geautomatiseerd wat de informatiebeveiliging ten goede komt. • Er is een plan gemaakt om centrale systeem-logging verder vorm te geven zodat detectie van mogelijk verdachte voorvallen in de infrastructuur beter gesignaleerd kunnen worden en bij eventuele calamiteiten makkelijker onderzoek naar de oorzaak uit te voeren is. • Zo ook is een cyber-incident response dienstverlening gecombineerd met training voor betrokken medewerkers uitgewerkt welke in 2024 operationeel zal zijn. Collegeverklaring ENSIA ENSIA staat voor Eenduidige Normatiek Single Information Audit.

Het is een gezamenlijk project van het ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG, gemeenten, het ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid en het ministerie van Infrastructuur & Milieu. ENSIA heeft tot doel het verantwoordingsproces over informatieveiligheid bij gemeenten verder te professionaliseren door het toezicht te bundelen en aan te sluiten op de gemeentelijke Planning & Control-cyclus. Naast het afleggen van horizontale verantwoording richting de gemeenteraad regelt ENSIA ook de verticale verantwoording over informatiebeveiliging richting de verschillende ministeries. Het gaat hierbij om verantwoording over de BRP, Reisdocumenten, Suwinet, BAG, BGT, BRO en DigiD. De gemeente Zaltbommel heeft alle acties met betrekking tot ENSIA in 2023 uitgevoerd en het college van Zaltbommel heeft hierover ook een verklaring afgelegd die dient als verantwoordingsdocument voor het afleggen van horizontale en verticale verantwoording over informatiebeveiliging. Security Incidenten 2023 In 2023 zijn er vier beveiligingsincidenten gemeld via TOPdesk die betrekking had op de gemeente Zaltbommel. Er waren geen incidenten met een hoge impact. De incident registratie is gesplitst in beveiligingsincidenten, feitelijke incidenten en kwetsbaarheidsmeldingen die we van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) ontvangen.

De laatste worden nu niet meer behandeld als beveiligingsincident maar als kwetsbaarheidsmelding. Deze meldingen lopen via een ander proces en wij brengen als gevolg daarvan preventief software patches aan. Het niet aanbrengen van deze patches zou kunnen leiden tot een incident. Het inrichten van dit proces draagt veel bij onze veiligheid. De kwetsbaarheidsmeldingen hadden vooral betrekking op landelijk en mondiaal gemelde software kwetsbaarheden en hebben de organisatie, mede door effectieve aanpassingen in het patch- en updateproces van software, geen schade toegebracht. Mede door het actualiseren van de ICT-foto ontvangen we van de Informatiebeveiligingsdienst Gemeenten (IBD) alleen nog relevante kwetsbaarheidsmeldingen en door beter gebruik van TOPdesk kunnen we het proces veel efficiënter uitvoeren. Meerjarenperspectief In het jaar 2024 staat de verdere uitvoering van een aantal activiteiten vanuit de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) op het programma. Binnen de BIO verschuift de nadruk van verplichte maatregelen naar risicomanagement. We krijgen daarbij ook een steeds beter beeld van onze kwetsbaarheden en werken projectmatig continu aan verbeteringen. De volgende activiteiten staan op de planning voor het jaar 2024:

75

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

1. Optimaliseren van de “hardening” van systemen. (volgens hoge security standaarden inrichten van de systemen). 2. Verder uitvoering geven aan de inrichting van centrale logging van systemen zodat het bij eventuele calamiteiten makkelijker is om forensisch onderzoek uit te voeren. 3. Afronden van de opgestarte procesinrichting van Business Continuity Management (BCM). 4. Verdere uitwerking van de inrichting van de “procesenvelop” binnen het zaaksysteem. Dit betekent onder andere de vastlegging van de elementen beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid, die een belangrijke rol spelen binnen informatiebeveiliging. 5. Een nieuwe “purple team” sessie om de kwetsbaarheden binnen onze systemen beter te leren kennen en te mitigeren. 6. Verder vormgeven van het proces van assetmanagement en dan met name op het gebied van applicaties. Privacy In 2023 is wederom veel aandacht besteed aan het verder borgen van het onderwerp gegevensbescherming in het kader van privacywetgeving binnen de basisprocessen van de gemeentelijke organisatie. Naast privacywetgeving is ook aandacht besteed aan opkomende aandachtsgebieden zoals kunstmatige intelligentie (AI). Kunstmatige intelligentie is een snel groeiende technologie met veel toepassingsmogelijkheden die een grote impact hebben op de samenleving, waaronder ook de gemeentelijke organisatie, haar inwoners en werknemers.

Het is belangrijk dat de organisatie nieuwe technieken op een verantwoorde manier inzet, door voldoende maatregelen te treffen zodat rechten en vrijheden van personen voldoende blijven gewaarborgd. Doelstellingen gegevensbescherming in het kader van privacywetgeving De belangrijkste doelstellingen van het vastgestelde privacy beleid zijn het beschermen van de rechten en vrijheden van personen en dan met name hun recht op bescherming van persoonsgegevens. Door een passende bescherming kan de gemeente aan de verplichtingen van privacywetgeving waaronder de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) voldoen, en blijft het vrije verkeer van persoonsgegevens mogelijk wat noodzakelijk is onder andere voor de bedrijfsvoering van gemeente. Resultaten 2023 Een overzicht van de belangrijkste maatregelen en acties die in 2023 zijn uitgevoerd en hebben bijgedragen aan het realiseren van de gegevensbeschermingsdoelstellingen: • In 2023 is het herziene privacybeleid vastgesteld. • De herziene procedure rechten van betrokkenen is vastgesteld waardoor de gemeentelijke organisatie nog beter in staat wordt gesteld om verzoeken af te handelen die betrokkenen in kunnen dienen op basis van hun rechten uit de AVG. • De gedragscode gegevensbescherming en de richtlijn met betrekking tot verantwoorde omgang generatieve AI zijn vastgesteld.

Deze geven medewerkers van de gemeentelijke organisatie concrete praktische handvaten hoe veilig en verantwoord om te gaan met persoonsgegevens en nieuwe technieken zoals AI. • Er zijn pré DPIA’s en DPIA’s (risico beoordeling in het kader van gegevensbescherming) uitgevoerd binnen de organisaties op verwerkingen met hogere risico’s. Rechten van betrokkenen Betrokkenen kunnen onder de AVG hun rechten uitoefenen door bijvoorbeeld inzage te vragen in de persoonsgegevens die onze organisatie van hen verwerkt. In 2023 zijn er 10 verzoeken gericht aan de gemeente Zaltbommel ingediend door betrokkenen om hun rechten uit te oefenen onder de AVG. Datalekken In 2023 zijn er vanuit de gemeente Zaltbommel 5 incidenten intern gemeld die betrekking hebben op persoonsgegevens (datalekken). Er zijn geen datalekmeldingen ingediend door de gemeente Zaltbommel bij de Autoriteit Persoonsgegevens, omdat er bij deze incidenten geen sprake was van een (hoog) risico voor

76

GEMEENTE ZALTBOMMEL | JAARSTUKKEN 2023 ZALTBOMMEL

betrokkenen. Meldingen bij de toezichthouder zijn wettelijk verplicht wanneer de inbreuk een (hoog) risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van de persoon wiens gegevens betrokken zijn bij het datalek. Indien een datalek zich voordoet, wordt altijd een zorgvuldige afweging gemaakt door de privacy officer, eventueel met ruggespraak van de FG. Meerjarenperspectief Voor 2024 en opvolgende jaren staan de volgende activiteiten op de planning: 1. Verder structureel borgen van het onderwerp gegevensbescherming in de dagelijkse bedrijfsvoering en processen. • Transparantie omtrent gegevensverwerking verder vergroten richting betrokkenen. • Structureel uitvoeren van (wettelijke verplichte) risicobeoordelingen doormiddel van een pré Data Protection Impact Assessment (DPIA) en DPIA bij nieuwe, bestaande en gewijzigde processen. • Kennis vergroten m.b.t. risico beheersing op het gebied van gegevensbescherming en risicobeheersing onderdeel uit laten maken van de rapportagestructuur. • Domein specifieke kennis omtrent privacywetgeving verder vergroten binnen de afdelingen en teams. • Meer in control komen voor wat betreft het afsluiten van (verwerkers)overeenkomsten met leveranciers en samenwerkingspartners door dit structureel rapporteerbaar te maken.