Rapport CHI Sociale woningbouwwijken 1900 - 1945
Tekst van het document
Pagina 25 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingsplan wijk ten noorden van de Belgischestraat/ Schoolmeesterstraat tot de Veeringstraat, 1919 (GAZ)
Dit plan werd niet uitgevoerd. De uiteindelijke verkaveling werd een combinatie van een strenge gridstructuur uit 1909 en wat aanpassingen op basis van het plan uit 1919, zoals twee hofjesvormige buurtjes en enkele pleinen aan het uiteinde van de wijk. ZVH, Patrimonium, Leo XIII en Goed Wonen bouwden in de buurt ieder hun eigen buurtje inclusief voorzieningen. De Belgischestraat en omgeving en de ‘plantsoenen ’zijn wat betreft de opzet en architectuur van de sociale woningbouw het meest bijzonder. Deze gedeelten van de buurt worden daarom hieronder nader beschreven. Van de overige bebouwing is het meerendeel sober. Hoewel spaarzaam is er wel fraai gebruik van ornamentiek.
4.1.3 Belgischestraat e.o. (1913-1918)
Plattegrond Belgischestraat e.o. (GIZ)
De bouwblokken van Leo XIII zijn ontworpen door het bekende architectenbureau S.B. van Sante. Deze architect was tevens actief als kerkmeester van de Bonifatiuskerk en directeur van de Gemeentelijke Teekenschool en van de Nijverheidsschool te Zaandam. De bouwblokken van Van Sante worden gekenmerkt door traditionalistische hoofdvormen, zoals puntgevels en dakkapellen met zadeldak en houten voorschot. De architectuur is verder sober, maar zorgvuldig. Het siermetselwerk en de tegeltableaus verlevendigen de gevels.
Pagina 26 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Kaart Belgischestraat e.o, 1909 (GAZ)
Belgischestraat, deel Leo XIII, tijdens de watersnood van1916 (GAZ)
Pagina 27 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Belgischestraat, deel Leo XIII, huidige situatie (2019, google maps)
Goed Wonen nam voor de nieuwbouw in deze buurt de architect C. Kater in de arm. Op 9 juni 1914 werd de eerste steen gelegd. Ook hier doet de architectuur traditionalistisch aan met de puntgevels met houten beschot, de dakkapellen onder een zadeldakje, eveneens bekleed met hout en de roedenverdeelde ramen. Het expressionistische metselwerk boven de vensters verwijst juist weer naar de Amsterdamse School.
Belgischestraat, deel van ‘Goed Wonen’, 1916 (GAZ)
Pagina 28 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Belgischestraat, woningen ‘Goed Wonen’, 2019 (google maps)
Een deel van de woningen is gesloopt en hier is nieuwbouw voor in de plaats gekomen.
4.1.4 Vissershop (1914-1919)
Plattegrond Vissershop (GIZ)
Waar nu de wijk Het Vissershop ligt, lag vroeger een opgeslibd stuk buitendijks land, een ‘hop’, waar de Zaandamse IJ- en Zuiderzeevissers hun botters afmeerden. Eind negentiende eeuw werd het drooggelegd. Ongeveer 20 jaar later verrees hier een arbeiderswijk, het Vissershop. Dit arbeidersbuurtje is gebouwd in opdracht van de woningbouwvereniging Zaandams Volkshuisvesting
Pagina 29 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
(ZVH). Deze werd opgericht in februari 1913 door arbeiders van het houtbedrijf van William Pont in Zaandam. Het was het eerste woningbouwproject van deze woningbouwvereniging. Het stedenbouwkundig plan was waarschijnlijk van de hand van de architecten Gulden en Geldmaker. Zij waren de ontwerpers van alle woningen en daarom is het voor de hand liggend dat ook het stedenbouwkundig plan van hun hand was. De structuur van de wijk wijkt duidelijk af van de historische visgraatstuctuur (dijken met haaks daarop paden). Dit kon op deze plek, omdat hier van oudsher water was dat met de aanleg van het Noorzeekanaal was drooggelegd. Na de drooglegging waren er al huizen en bedrijven op het stuk land gebouwd. Spoedig na de invoering van de Woningwet werden de plannen gemaakt om hier arbeiderswoningen te bouwen. De concentrische opzet van het plan met in het midden een plein met openbaar groen is duidelijk geïnspireerd door de Tuinstadgedachte. Midden in de wijk was de school gesitueerd. Daar omheen waren, als een soort cirkel, de straten gepland. Ook de huizen waren ontwerpen van Gulden en Geldmaker in de Amsterdamse Schoolstijl. Geheel volgens de Tuinstadgedachte waren dat eengezinswoningen met een tuintje. De wijk werd hierdoor ruimtelijk open en was met relatief veel groen beplant.
De bebouwing in deze buurt is grotendeels vervangen door nieuwbouw, maar de stedenbouwkundige opzet van het wijkje, de straatnamen en de karakteristieken van en tuindorp met eengezinswoningen in het groen is behouden gebleven.
Vissershop Kadasterkaart (GAZ) Vissershop, ongedateerd (GAZ)
Pagina 30 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1.5 Talmabuurt, Zaandam (1919-1920)
Plattegrond Talmabuurt (GIZ)
Ten oosten van de Oostzijderkerk kwam rond 1917 een bouwlocatie vrij, naast het ‘oude’ kerkhof (het huidige Verzetsplantsoen) en ten zuiden van het Franschepad. Meerdere corporaties hadden interesse om te daar de bouwen, waaronder het net opgerichte Patrimonium en het al langer bestaande ZVH. De wethouder vond dat zij hier samen uit moesten komen. Op de naamgeving van de straten na lukte dat ook. Het resultaat was dat beide woningbouwverenigingen op de locatie gingen bouwen. Patrimonium zou 78 huizen, een winkel en een kantoor neerzetten en ZVH 69 huizen, een winkel en een badhuis. De vergunning voor het bouwen van beide delen van de buurt werd op 18 maart 1919 afgegeven. De ZVH had inmiddels ervaring opgedaan met het bouwen van dit soort arbeidersbuurtjes. Zij had al eerder woningen in Vissershop laten bouwen. De Amsterdamse architecten Gulden en Geldmaker ontwierpen, net als bij Vissershop, de woningen voor ZVH. De architecten Kuipers en Ingwersen ontwiepen de woningen voor Patrimonium. Gulden en Geldmaker hadden, in de korte tijd dat de Woningwet bestond, al meerdere volkswoningbouwprojecten op hun naam staan. Eén project in de Spaandammerbuurt in Amsterdam, één project in Den Haag en Vissershop. Wie het stratenplan van de Talmabuurt heeft ontworpen is onduidelijk, maar meestal waren dit architecten of gemeenteopzichters.
Gelet op het ontwerp en de ervaring van Gulden en Geldmaker met vroeg 20st eeuwse wijken, kan het goed zijn dat het ontwerp van hun bureau afkomstig is. Centraal in het plan is een plein gesitueerd met zowel naar het noorden als het zuiden twee gebogen straten. Het plan had voor die tijd een royale groene opzet en ook de woningen, inclusief voortuinen, waren voor die tijd ruim met een praktische plattegrond. Dit concentrische model en het ontwerp van de woningen en de buitenruimte volgen de idealen van de Tuinstadgedachten. Ook sloot het ontwerp aan bij de socialistische idealen van de architecten en woningbouwverenigingen. Een centraal plein zou bijvoorbeeld gemeenschapszin vergroten en een woonkamer aan de tuinzijde moest het gezinsleven stimuleren. Het westelijke deel van het plan is ontworpen door het architectenduo Tjeerd Kuipers en Arnold Ingwersen. Tjeerd Kuipers was vooral een ontwerper van kerken, maar ontwierp samen met Ingwersen ook zeer actief voor de woningbouwvereniging Patrimonium in diverse steden en dorpen zoals Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Bussum. Zo ontwierpen zij in 1918 een deel van Tuindorp Vogelbuurt in Amsterdam Noord.
Pagina 31 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De woningen zijn voor Zaanse begrippen rijk versierd met bogen, pilaren bij de ingang, golvende daklijsten, gevelstenen met Zaanse motieven en twee grote, in steen uitgehouwen gedichten die het ontstaan van de buurt bezingen. De pilaren bij de ingangen waren ook terug te vinden bij de woningen op het Vissershop. De meeste huizen staan er nog. Alleen in de P. L. Takstraat zijn enige blokken vervangen door nieuwbouw.
Klaas Katerstraat, 1935 (GAZ)
Architectuur in de Talmabuurt, 2017
Pagina 32 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1.6 Slachthuisbuurt (1922/ 1934-1935)
Plattegrond Slachthuisbuurt (GIZ)
In deze buurt stonden tot ver in de 19e eeuw alleen molens, woningen en pakhuizen langs de Zaan. Aan het einde van de 19e eeuw werd een groot deel van deze bebouwing vervangen door fabrieken. Ook aan het begin van de 20ste eeuw werden hier fabrieken toegevoegd. Hierdoor ontstond aaneengeschakelde fabrieksbebouwing aan de noordelijke Oostzijde. Tegenover de fabrieken kwamen woningen voor de fabrieksarbeiders. In 1919 werd de grond ter hoogte van de huidige Slachthuisbuurt te koop aangeboden door mevrouw N. Out-Bakker. Zij liet weten dat zij graag zag dat arbeiderswoningen zouden worden gebouwd op de locatie. De gemeente kocht de grond van haar op. In 1921 maakten de architecten C. Kater en B. van den Nieuwen Amstel uit Amsterdam en plan voor het bouwen van 35 woningen aan de Boerenjonkerstraat, Slachthuisstraat en Oostzijde. Deze zijn gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging Goed Wonen. In eerste instantie werd voor het ontwerpen van de bouwblokken vastgehouden aan het door de gemeente aangegeven stratenplan wat gebaseerd was op het vastgestelde uitbreidingsplan uit 1909. Later stemde de gemeente toe om het stratenplan en daarmee het bestemmingplan te wijzigen. Zij zag het nieuwe plan als verbetering ten opzichte van het oorspronkelijke plan.
Pagina 33 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Eerste plan voor woningbouw in de Slachthuisbuurt, 1921 (GAZ)
In 1922 werd de vergunning afgegeven voor het bouwen van de woningen. Op de bouwtekeningen is duidelijk het handschrift van B. van den Nieuwen Amstel herkenbaar, een belangrijk vertegenwoordiger van de Amsterdamse School. Elemnten die daarnaar verwijzen zijn de zware mansarde kappen, de roedenverdeelde ramen en de detaillering van de gevels. Van den Nieuwenamstel geniet bekendheid vanwege zijn ontwerp voor het Nieuwe Huis aan het Roelof Hartplein in Amsterdam.
Bouwtekening 35 woningen “Goed Wonen”, 1922 (GAZ)
Pagina 34 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Vroeg 20ste eeuwse arbeiderswoningen Slachthuisbuurt, 2017
De Slachthuisbuurt dankt zijn naam aan het vroegere openbaar slachthuis dat aan de Slachthuisstraat was gelegen. In 1923 wijzigde de gemeente het bestemmingplan om de bouw van een abattoir mogelijk te maken terwijl al begonnen was met de bouw van een noodslachthuis In maart 1934 werd de vergunning afgegeven voor het bouwen van het slachthuis. Het pand werd in 1935 geopend en functioneerde tot 1985 voor de gemeente als slachthuis in combinatie met de gemeentelijke vleeskeuringsdienst.
Fabrieken aan de Oostzijde, de uitgevoerde woningbouw en het slachthuis (rechts op de kaart paars gekleurd), 1934 (GAZ)
Pagina 35 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Slachthuisbuurt met slachthuis, 1935 (GAZ)
4.1.7 Delftse rijtje in de Havenbuurt (1925-1926)
Plattegrond Delfste Rij, Havenstraat (GAZ)
De Delftse rij is een rij huizen aan de Havenstraat pal naast het Hembrugterrein. In 1924 werd besloten om de constructiewerkplaats van de Delftse wapenfabriek vanuit Delft over te plaatsen naar de Artillerie Inrichtingen het Hembrugterrein in Zaandam. De werknemers die meeverhuisden werden ondergebracht in deze woningen. In 1925 gaf de Artillerie Inrichting opdracht voor het bouwen van 32 woningen en in 1926 was de bouw van de woningen gereed. De woningen zijn op staal gebouwd op een dikke zeekleilaag en ontworpen in traditionalistische stijl. Bijzonder is de ritmische onderbreking van de goot waar de gevel doorloopt in een dakkapel. In deze geveldelen achter zijn poortjes naar het achterterrein gesitueerd.
Pagina 36 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De Delftse rij aan de Havenstraat, 1940 (GAZ)
4.1.8 Albert Hahnplantsoen / Adama van Scheltemaplantsoen (1927)
Plattegrond Plantsoenen (GIZ)
Dit buurtje is in opdracht van ZVH gebouwd. ZVH had inmiddels al enige ervaring met Vissershop, de Talmabuurt en de Havenbuurt. Wederom vroegen zij de architecten Gulden en Geldmaker om de woningen te ontwerpen. Zij ontwierpen woningen rond twee hofjes. Hofjes zijn in de socialistische Pagina 37 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
architectuur van vooral de Amsterdamse School een geliefde typologie. Vanwege het besloten karakter bevorderden hofjes de gemeenschapszin volgens de architecten. Het ontwerp van de hofjes is zeer fraai ontworpen met poorten die toegang geven tot de hofjes, hoog opgaande mansarde kappen en mee ontworpen vlaggenstokken en schoorstenen. De naamgeving past bij de socialistische achtergrond van ZVH. Albert Hahn was een bevlogen socialist die vooral bekendheid kreeg als politiek tekenaar. Adama van Scheltema was een socialistisch dichter.
A. van Scheltemaplantsoen, Zaandam, 1930-1940 (GAZ)
A. Hahnplantsoen, Zaandam, 1930-1950 (GAZ)
Pagina 38 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1.9 IJdenbergbuurt (1928-1931)
Plattegrond IJdenbergbuurt (GIZ)
De Gebr. IJdenberg vatten rond 1928 het plan op om woningen te gaan bouwen met financiële steun van het Rijk en de gemeente. Ze kochten in dat jaar het stuk grond ten noorden van het Hanenpad. Iets later vroegen zij vergunning aan voor het bouwen van 173 arbeiderswoningen. In 1941 verkochten zij 100 woningen aan de bewoners. Het andere deel van de wijk, bestaande uit 199 woningen, werd bebouwd tussen 1930 en 1931 in opdracht van de woningbouwverenigingen Patrimonium, Goed Wonen, Leo XIII en ZVH. Het plan is ontwikkeld een paar jaar voor het vaststellen van het nieuwe uitbreidingsplan. Nieuw was het waaiervormige stedenbouwkundige plan.
Kadasterkaart IJdenbergbuurt , Zaandam, 1894 (waarschijnlijk later aangepaste kaart) (GAZ)
Pagina 39 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De kleine arbeiderswoningen bestaan uit één bouwlaag onder een kap en de architectuur wordt gekenmerkt door sobere baksteenbouw met wat houten bekleding. Wel opvallend zijn de zeer dominante mansardekappen met overstekken bij de eerste bouwfase van de buurt. In een klein deel van de buurt zijn woningen vervangen door nieuwbouw.
Woningen IJdenbergbuurt, 2019 (google maps)
4.1.10 Muziekbuurt/ Componistenbuurt (1931-1938)
Plattegrond Muziekbuurt (GIZ)
Deze buurt is ontstaan op het voormalige scheepsbouwterrein van William Pont ten zuiden van de Burcht. In 1931 verkocht Pont zijn terrein aan de “Bouw- en Bouwgrondmaatschappij De Burcht”. Deze maatschappij was opgericht door twee Amsterdamse bouwkundigen, H. van Saane en G.M. Kramer, omdat zij als particuliere bouwers kans zagen om goede en goedkope woningen te bouwen voor arbeiders. Zij waren ook zeer actief in Amsterdam waar zij onder meer de Muzenhof en de Geuzenhof bouwden.
Pagina 40 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De architect van de woningen was Jacob Dunnebier die eveneens tekende voor woningbouwprojecten in Amsterdam en veel samenwerkte met de bekende architect J. Berghoef. Centraal in de wijk werd een plantsoen ontworpen. Dit was een gebruikelijk thema in de Amsterdamse volkswijken van de vroeg 20ste eeuw. Het gaf de arbeiders een ontmoetingsplek en gezamenlijk groen.
Ontwerp buurt een gevelwand muziekbuurt, 1931
De wijk kent een grote allure met het Apolloplantsoen in het midden van de wijk, de ruime opzet en de woningen met daken met overstekken, gevels met erkers, balkons en luifels. De architectuur kent invloeden van de architectuur van Frank Loyd Wright, maar wijst ook op de hang naar eenvoud die Berghoef propageerde. Het ontwerp voor - vooral de gevelwand aan de Zuiddijk - doet stedelijk aan. Toen woningen en winkels net gebouwd waren hadden de ontwikkelaars moeite om huurders te vinden. De Zaanse ondernemers vonden de winkels te modern. In de beginjaren waren het dan ook vooral Amsterdamse ondernemers die de winkels huurden.
Apolloplantsoen, 1930/1940 (GAZ)
Pagina 41 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1.11 Burgemeestersbuurt en Bomenbuurt (1938-1939)
Burgemeestersbuurt
Bomenbuurt , Zaandam GIZ
Eind jaren dertig werd het bureau Granpré Molière, Verhagen, Kok door de gemeente Zaandam gevraagd om het bestaande uitbreidingsplan te herzien voor het zuidoostelijke deel van Zaandam. Het plan voldeed niet meer aan de eisen van de moderne tijd. De stedenbouwkundige P. Verhagen had veel ervaring met het maken van stedenbouwkundige plannen (o.a. het alom geprezen Tuindorp Vreewijk in Rotterdam) en was al in veel andere Zaandorpen actief geweest als stedenbouwkundige. Hij werd de maker van de nieuw te ontwerpen stadsuitbreidingen in het zuidoosten van Zaandam. Hij presenteerde zijn stedebouwkundig plan voor de Bomenbuurt en Burgemeestersbuurt in 1938 aan de gemeenteraad.
Pagina 42 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Herziening van het uitbreidingsplan voor Zuidoost, door P. Verhagen, 1938 (NHA)
In verband met de toegenomen verkeersdruk ontwierp hij een nieuwe noord-zuid georiënteerde verbindingsweg, evenwijdig aan de Zaan, met daaraan de woonwijken. De wijkjes werden begrensd met groenstroken en singels. Vaak waren dit bestaande sloten die vergraven werden. Centraal in de twee wijken waren scholen te vinden. Lucht- en lichttoetreding waren belangrijke onderwerpen voor stedenbouwkundige plannen in deze tijd en daarom was er oog voor de ruime straten met groen. Dat is terug te zien in de brede opzet van de straten, waarbij ruimte is gelaten bomen en voortuinen. Ook hier zie je de tuindorpgedachte uitgevoerd als kleine eengezinswoningen met een tuintje. Diverse woningbouwverenigingen waren actief in deze buurt zoals ZVH, Leo XIII, Patrimonium en Goed Wonen. Zij realiseerden tussen 1925 en 1947 de bouw van meerdere complexen arbeiderswoningen ten westen van de huidige Wibautstraat/ Kepplerstraat. De woningbouw werd compact om de bouwkosten laag te houden. De architectuur in de Bomenbuurt is sober maar met aandacht voor detail. De overstekken, de gele bakstenen, de erkers bepalen de uitstraling van de woningen. Verder wordt gespeeld met de richting van de kappen (dwars of haaks op de straat gericht), verspringing van de rooilijn en afwisseling in de vorm van de toegangen, een rondboogvorm of rechte beëindiging eventueel met luifeltje.
Pagina 43 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
Meidoornstaat
2019
Acaciastraat, 2019 (google maps)
In de Burgemeestersbuurt is in nagenoeg dezelfde vormgeving gebouwd, alleen wordt hier minder gespeeld met de richting van de kappen en rooilijnen. Er is hier meer sprake van uniformiteit in de bebouwing. Een deel van de woningen in de Burgemeestersbuurt is ontwikkeld door particuliere bouwondernemers. Een groot deel van het gebied is in de vroeg naoorlogse jaren bebouwd. Dit deel valt buiten dit onderzoek.
Meidoornstraat in de Bomenbuurt, 1940. [GAZ]
4.2 Koog aan de Zaan In Koog aan de Zaan was tot aan het einde van de 19e eeuw bebouwing te vinden aan de dijk en spaarzaam aan wat paden. Rond de kerk en de Kogerhem was ook een concentratie van bebouwing. Verderop in het veld stonden molens. Eind 19e eeuw kwam verandering in deze structuur. De spoorlijn van Zaandam naar Alkmaar werd in 1869 geopend en liep dwars door het Zaanse landschap. De aanleg van de spoorlijnen en de stations zorgde voor een omslag in de stedenbouwkundige opzet. De dorpen en steden werden vanaf deze tijd meer op het station eoriënteerd. De bereikbaarheid van de dorpen werd uiteraard ook vergroot door de komst van de stations.
Pagina 44 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Koog aan de Zaan met de oorspronkelijke bebouwing aan de dijken en panden en door het landschap de spoorlijn van Zaandam naar Alkmaar. In het noorden van het dorp het station, 1869 (GAZ)
Al vroeg was aandacht voor de slechte kwaliteit van de huisvesting in Koog aan de Zaan. De Maatschappij tot verbetering van de Huisvesting van der minder gegoede volksklasse werd in 1861 opgericht. Zij boekte echter weinig succes. In 1877 volgde een gemeentelijk verbod op het bouwen van houten woningen. Koog aan de Zaan was ook voorloper in de Zaanstreek wat betreft socialistische politiek. Paul Leguit was in 1891 de eerste socialist in de gemeenteraad van Koog aan de Zaan en daarmee de eerste in de Zaanstreek. Vervolgens werd hij in 1897 verkozen tot wethouder. Vanaf 1913 waren de socialisten de grootste partij in de gemeenteraad en tussen 1927 en 1931 vormden ze zelfs de meerderheid. Dit had uiteraard invloed op de sociale woningbouw binnen Koog aan de Zaan. Na de invoering va de Woningwet kwam een wettelijk instrument voor het verbeteren van de woningbouw en deze kans werd met beide handen aangegrepen. In 1901 ging het gemeentebestuur van Koog aan de Zaan daarom ook rap aan de slag met een uitbreidingsplan voor de gemeente. In 1908 werd het ontwerp-uitbreidingsplan ter inzage gelegd. Het gewijzigde ontwerp-uitbreidingsplan lag in augustus 1915 ter inzage. Op een kaart uit 1916 is het vastgestelde uitbreidingsplan te zien.
Pagina 45 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingsplan Koog aan de Zaan, circa 1916 (GAZ)
Op het uitbreidingsplan uit 1916 is te zien dat, naast de al van oudsher aanwezige paden, wat bebouwing in het veld aanwezig was. Het uitbreidingsplan sloot aan op de bestaande paden en de al gerealiseerde woningbouw werd erin opgenomen. Net als het vroege uitbreidingsplan van Zaandam Oost uit 1909 kent ook dit plan een rationele en praktische verkavelingsstructuur, bestaande uit rechthoeken. Hier en daar werd een plantsoen ingetekend. Die opzet is niet helemaal uitgevoerd zoals gepland, maar het plan bleef in de basis hetzelfde.
Pagina 46 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Na invoering van de Woningwet zag de eerste woningbouwvereniging “Nieuw Leven” al snel het licht, namelijk in 1909. Daarna volgden vereniging “De Woning” in 1911,“Bouwvereniging Zaandijk” in 1918 en De Koger Coöperatieve Bouwvereniging “Volkshuisvesting” in 1919.
4.2.1 Oud Koog, Koog aan de Zaan (1912 – 1939)
Plattegrond deel Oud Koog (GIZ)
Nog voor het vaststellen van het gewijzigde uitbreidingsplan ontstond de eerste woningbouwvereniging “De Woning” in Koog aan de Zaan. Zij lieten in 1913 arbeiderswoningen aan de Zuiderkerkstraat bouwen. Dit is het eerste sociale woningbouwproject in Koog aan de Zaan na de invoering van de Woningwet. Het tweede en derde project verrezen rond het Troelstraplein en de Hyacintstraat rond 1920. Tussen 1925 en 1944 is het deel van Koog aan de Zaan ten zuiden van de A8 bijna geheel volgebouwd, waaronder nog 15 woningen aan de Wilhelminastraat door “De Woning” in 1938-1939. De overige bebouwing is door particuliere bouwers gerealiseerd. Bijna alle woningbouw uit die periode is nog aanwezig in de wijk.
Pagina 47 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Koog aan de Zaan, 1941 (GAZ)
Pagina 48 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.2.2 Hofje Zuiderkerkstraat (1912-1914)
Plattegrond hofje Zuiderkerkstraat (GIZ)
Op 14 maart 1911 richtten een aantal industriëlen en burgemeester Maarschalk de woningbouwvereniging De Woning op. Zij wilden goede en goedkope woningen bouwen voor arbeiders die in de fabrieken werkten in Koog aan de Zaan en de arbeiders die buiten de gemeente woonden te. Verleiden om te verhuizen naar Koog aan de Zaan. Dit hofje is het derde woningbouwproject in Zaanstad na invoering van de Woningwet en het eerste in Koog aan de Zaan. De structuur week af van het bouwen langs paden. Een hofje verwijst naar de socialistische idealen die sterk leefde in die tijd. Het zou de gemeenschapszin vergroten. Later is deze typologie toegepast in de Talmabuurt, bij “de Plantsoenen” en het Prins Hendrikplantsoen in Zaandam. Dit Koogse hofje is echter een zeer vroeg voorbeeld. In juni 1911 vroeg de vereniging aan gemeentearchitect Gerrit van der Koogh om een ontwerp te maken. Het jaar erop werd de vergunning afgegeven voor het bouwen van 25 woningen inclusief schuurtjes.
Ontwerptekening Gerrit van der Koogh, huisnummers 31 t/m 51, 1911 (GAZ)
Er waren echter veel klachten over de woningen zoals lekkende schoorstenen en vastzittende schuiframen. Het bestuur was ontevreden over het optreden van Van der Koogh. Voor het ontwerp van de tweede serie woningen werd daaro architect P.N. Leguit gevraagd. Deze serie van Leguit was in nog traditionalistischere stijl dan het ontwerp van Van der koogh. De woningen waren in 1914 gereed.
Pagina 49 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Ontwerptekening voorgevel Type A, , huisnummers 20 t/m 28 P.N. Leguit, december 1913 (GAZ)
Hofje Zuiderkerkstraat in 1962 (GAZ)
Deze eerste generatie stenen arbeiderswoningen was bijzonder, met onder andere keuken- en buitenkranen aangesloten op de ‘drukwaterleiding’ en met (munt)gas om te koken en te stoken. Er werden zelfs kabels voor de elektrische straatverlichting aangelegd. De detaillering van de huizen was met beperkte middelen zeer zorgvuldig uitgevoerd. Er was aandacht voor siermetselwerk en decoratieve topgevels. De sterke verwijzing naar de traditionele Zaanse houtbouw is zeer bijzonder en komt verder niet voor bij sociale woningbouw uit de vroege 20ste eeuw. Wel komt de stijl overeen met het later gebouwde rijksmonumentale “Hof ’t Saenden”, gebouwd in 1915-1916. Het is niet ondenkbaar dat het hofje aan de Zuiderkerkstraat als inspiratie heeft gediend bij het ontwerp voor “hof ’t Saenden”. Wellicht wilde fabrikant Laan met zijn hofje een nog mooier en rijker hofje creëren als zijn fabrikanten uit het buurdorp.
Pagina 50 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Hof ’t Saenden, Wormerveer, 1950-1960 (GAZ)
4.2.3 Troelstraplein e.o. (1919-1921)
Plattegrond Troelstraplein e.o. (GIZ)
Het tweede sociale woningbouwproject in Koog aan de Zaan werd rond het Troelstraplein gerealiseerd. Het ontwerp kwam van het architectenbureau Gulden en Geldmaker. De vergunning werd in 1919 aangevraagd voor de bouw van 34 woningen door de in datzelfde jaar opgerichte Koger coöperatieve Bouwvereniging ‘Volkshuisvesting’. In 1921 volgde een nieuwe vergunningaanvraag, nu voor 18 woningen met de even huisnummers.
Pagina 51 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingplan Koog aan de Zaan uit 1916 met ingetekend de eerste bouwfase van de buurt ontworpen door Gulden en Geldmaker, circa 1919
De Bloemstraat gaf toegang tot de buurt. In het midden van de wijk was een plantsoen ingetekend. Dit is kenmerkend voor de wijkjes van Gulden en Geldmaker waar altijd groen centraal in de wijk aanwezig was. Van oorsprong was het een zeer weelderig plantsoen.
Troelstraplein, 1935 (GAZ)
De architectuur is herkenbaar als van Gulden en Geldmaker met de markante mansardekappen met forse overstekken, mee ontworpen dakkapellen, roedenverdeelde ramen en oog voor detaillering.
Pagina 52 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Woningen van Gulden en Geldmaker aan het Troelstraplein, 1961 (GAZ)
4.3 Zaandijk In Zaandijk liep de Gemeenteraad voorop in de plavorming voor de ruimtelijke ontwikkeling. Nationale pioniers van stedenbouw en volkshuisvesting kregen hier de kans om stedenbouwkundige plannen te maken voor de ruimte tussen het dijklint en de eind 19e eeuw aangelegde spoorlijn. Dat kwam mede door het politieke klimaat in Zaandijk. Hoewel de gemeenteraad klein was, was de socialistische partij goed vertegenwoordigd. De SDAP had in 1919 zelfs een meerderheid in de Raad. Vanaf 1910 werd Zaandijk bebouwd tussen het dijklint en het spoor. De meeste nieuwe bebouwing kwam in het zuiden van Zaandijk, omdat hier minder paden waren ontstaan in de 17e en 18e eeuw. In het noorden waren bij de sluis paden ontstaan en achter de kerk was een heel buurtje. In 1918 vroeg de gemeente architect-stedenbouwkundige Pieter Verhagen om een uitbreidingsplan te maken. Hij had al eerder het stedenbouwkundig plan voor de Indische buurt in Wormerveer gemaakt en wilde het uitbreidingsplan laten aansluiten op het plan voor Wormerveer. Vervolgens kocht de gemeente in 1919 drie hectare grond ten behoeve van de volkshuisvesting. Het wachten was op de voltooiing van het uitbreidingsplan. In de loop van 1919 voltooide Verhagen het uitbreidingsplan voor Zaandijk. Hij ontwierp twee nieuwe noord-zuidroutes met daarlangs woonbuurtjes als min of meer besloten werelden.
Soms knikten straten om interessante zichtlijnen te krijgen en om openbare gebouwen op de knikpunten te situeren. Groen speelde ook een belangrijke rol in zijn ontwerpen. Verhagen maakte van de Nieuwe Vaart een brede singel en langs de hoofdwegen een tamelijk genereuze groenstructuur. Rood gearceerd was het “rode dorp” aangegeven. Vanaf 1921 werd gebouwd aan wat nu “de rode buurt” heet.
Pagina 53 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingsplan Zaandijk, Bureau Granpré Molière en Verhagen, 1919 (GAZ)
Uitbreidingsplan goedgekeurd door gemeente, 1922
Pagina 54 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Het uitbreidingsplan voor Zaandijk werd in 1922 goedgekeurd door de gemeenteraad. Bouwvereniging “Nieuw Leven” was al lang daarvoor opgericht, namelijk in 1909. Bouwvereniging “Zaandijk” volgde in 1918.
4.3.1 De Rode buurt (1920-1921)
Plattegrond Rode Buurt (GIZ)
Rond 1918 dreigden meerdere gezinnen in Zaandijk hun huis uit te worden gezet vanwege bouwvalligheid van hun woningen. Er was haast geboden met het bouwen van nieuwe arbeiderswoningen. De gemeente wende zich tot Bouwmaatschappij “Nieuw Leven”, met positief resultaat. Nieuw Leven maakte plannen om 12 arbeiderswoningen te bouwen. De gemeente zou grond aankopen ten behoeve van de bouw. Maar de uitvoering liet echter op zich wachten. Dit duurde een aantal arbeiders te lang; zij sloegen de handen in één en D. Bakker en S. van Hoorn richtten zelf Bouwvereniging “Zaandijk” op. Inmiddels had de SDAP meerderheid in de raad gekregen en er kwam schot in de zaak. Bouwvereniging “Zaandijk” kreeg een voorschot om hun plannen te realiseren, Bouwmaatschappij Nieuw Leven hervatte ook hun activiteiten. De vergunning voor het bouwen van de eerste 12 woningen aan de Karl Marxstraat in opdracht van Nieuw Leven werd in 1921 afgegeven. De bebouwing volgde het uitbreidingsplan van Verhagen. Bouwvereniging Zaandijk gaf ondertussen opdracht aan architectenbureau Gulden en Geldmaker om ontwerpen te maken. In 1921 volgde ook de vergunning voor het bouwen van 64 huizen en in datzelfde jaar werden de woningen opgeleverd. De hand van architecten Gulden en Geldmaker is goed te herkennen. Zij hadden al eerder woningen voor Vissershop in Zaandam en Troelstraplein e.o. ontworpen in dezelfde soort stijl.
Pagina 55 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Rode buurt Zaandijk, 1923 (GAZ)
Ontwerp Gulden en Geldmaker, Typen B en D (GAZ)
De woningen werden buitengewoon ruim en rijk gedetailleerd ontworpen. Daardoor waren ze nauwelijks als arbeiderswoningen te herkennen. Op het uiterlijk van de woningen werd niet bezuinigd. Mansardekappen met rode pannen, dubbelhoge erkers, het metselwerk, de bovenramen, de tuindeuren etc. Het overige deel van de rode Buurt werd tussen 1926 en 1931 bebouwd.
Luchtfoto Rode Buurt, 1940 (gahetna.nl)
Pagina 56 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Afbeeldingen Rode buurt, circa 1921 (quickscan SteenhuisMeurs, 2018)
Pagina 57 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Afbeeldingen Rode buurt, 2018 (quickscan SteenhuisMeurs, 2018)
4.3.2 (oud) Rooswijk, Zaandijk (1931)
Plattegrond Oud Rooswijk (GIZ)
Voordat Zaandijk tussen de dijk en het spoor werd volgebouwd nam de Amsterdamse bouwonderneming “Onolmo” het initiatief om een wijkje net over het spoor te bouwen op een oude vuilstort. Het wijkje lag vlakbij net geopende (1930) vernieuwde station Koog-Zaandijk en langs de net aangelegde provinciale weg. Dat reclame werd gemaakt om forensen te trekken is dan ook niet verbazingwekkend. Dit was van alle Zaandorpen het eerste bouwproject dat aan de andere zijde van het spoor werd gepland, naast de in 1873 aangelegde begraafplaats.
Pagina 58 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Reclame Tuindorp Rooswijck (GAZ)
Zaandijk oud Rooswijck, 1930-1950 (Aviodrome, GAZ)
Pagina 59 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De eerste vergunning voor het bouwen van woningen aan de Oud Heinstraat werd in 1931 afgegeven. De oplevering van woningen volgde tussen 1931 en 1938. De wijk bestaat uit verschillende bouwfasen en projecten door particuliere ontwikkelaars. Dat is af te lezen aan de architectuur. De panden hebben erkers, luifels, overstekken, mee ontworpen dakkapellen mansarde kappen, steile met rode pannen gedekte kappen. Hoewel relatief sober is er toch aandacht besteed aan een zorgvuldig ontwerp.
Dominee Borstiusstraat met op de achtergrond molen De Zoeker, 1930-1950 (GAZ)
4.3.3. Bomenbuurt (1939)
Plattegrond Bomenbuurt (GIZ)
Plannen voor woningbouw in de Bomenbuurt waren al ingetekend op het uitbreidingsplan van Verhagen uit 1919. Toch duurde het tot 1939 voordat de eerste woningen in het zuidelijke deel kwamen, op basis van het in 1934 gewijzigde bestemmingsplan. Ook dit gewijzigde bestemmingplan kwam uit de koker van Verhagen
Pagina 60 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Zaandijk Bomenbuurt Herziening uitbreidingplan vastgesteld, 1934 (GAZ)
Zaandijk Bomenbuurt detail uitbreidingplan vastgesteld 1934 (GAZ)
De opdracht voor de bouw van de woningen kwam van particuliere bouwondernemers, zoals A.H. van Betlehem, A. Koolman en firm J. Kuijt en zonen. Allen afkomstig uit de Zaanstreek. De panden zijn gebouwd tussen 1939 en 1941. Van het rijtje woningen aan de Berkenweg was W.A. van Gogh de architect, wonende te Zaandam. Voor de oorlog ontwierp hij veel eengezinswoningen in de Schildersbuurt, de Waddenbuurt en langs de Provincialeweg. Na de oorlog werd hij vaste architect van ZVH en Centraal woonbeheer.
4.4 Wormerveer Aan het einde van de 19e eeuw heerste woningnood in Wormerveer, vanwege de hoeveelheid fabrieken die daar aanwezig waren. Daardoor trokken veel arbeiders naar het dorp. Vanaf 1900 werd daarom de ruimte tussen het spoor en Zaan steeds meer bebouwd. In eerste instantie gebuerde dat nog niet op basis van een plan, maar volgens de aloude structuur van dijk en paden. Zo vroeg het Wormerveerse raadslid en aannemer Dirk Stam in 1907 toestemming aan het gemeentebestuur van Wormerveer voor de aanleg van een nieuwe woonstraat evenwijdig aan de Warmoesstraat, een reeds bestaand pad. Dit werd later de Javastraat. Op dat moment kwam de noodzakelijkheid van het opstellen van een uitbreidingsplan al ter sprake in een raadsvergadering van het dorp. De opmerking kwam van raadslid Pieter Cornelis Korteweg, een sociaal bewogen huisarts.
Pagina 61 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Wormerveer groeide snel, maar had nog zeker niet zoveel inwoners dat het maken van een uitbreidingsplan verplicht was. Toch liet de gemeente al snel uitbreidingsplannen opstellen. Dit was gelet op het politieke gezindheid in Wormerveer, namelijk liberaal, opvallend. Daarvoor was echter een goede reden. Veel van de bestuurders van de gemeenten stamden af van ondernemende families, veelal sociaal-bewogen doopsgezinden, en in die zin is het niet zo opmerkelijk dat zowel arbeiders als bestuurders sociaal-bewogen waren. Zo waren in Wormerveer Dirk Jansz. Blaauw en Jan Adriaan Laan sociaal bewogen. Zij lieten respectievelijk het Blaauwe hofje en Hof Saenden bouwen voor hun werknemers. De gemeente had echter een groot probleem bij het opstellen van een uitbreidingsplan voor de hele gemeente. Veel grond was niet in eigendom van de gemeente en de grondeigenaren vroegen hoge prijzen. Desondanks lukte het de gemeente toch strategisch gelegen grond aan te kopen. Wormerveer werd opgedeeld in vier deelgebieden, van zuid naar noord. Plan Zuid, Centraal, West en Noord. De eerste plannen dateerde uit 1907 en waren opgesteld door de gemeenteopzichter. Deze plannen voldeden echter niet volgens de provinciale inspecteur en kamen daarom niet tot uitvoering. Pieter Verhagen werd gevraagd voor het maken van een nieuw plan voor Womerveer Zuid. Dit werd in 1911 vastgesteld.
In 1917 volgde een uitbreidingsplan voor Wormerveer Centraal en 1921 een uitbreidingsplan voor Wormerveer Noord. Na de invoering van de woningwet, namen in 1908 een aantal Wormerveerse fabrikanten, Wessanen en Laan, Bloemendaal en Laan en de gebroeders Laan (van Mercurius) de eerste initiatieven voor volkswoningbouw. Later richtten de fabrikanten woningbouwvereniging “Goed Wonen” op. Zij hadden hiermee niet alleen een filantropisch doel. Het bouwen van arbeiderswoningen was ook een manier om arbeiders gezond te houden en vakbekwaam personeel te behouden. In 1915 volgde woningbouwvereniging “de Arbeid” opgericht door Maarten Krom, daarna in 1920 de rooms-katholieke woningbouwvereniging “St. Antonius” en in 1922 het protestantse Patrimonium. Net als in Zaandam Oost, startten particulieren bouwers in 1920 een bouwcoöperatie , “de Bouwersbond”. Zij bouwden in Wormerveer Zuid en Centraal.
4.4.1 Plan Zuid/ Indische buurt (1911-1924)
Plattegrond Plan Zuid (GIZ)
Pagina 62 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Het eerste plan stelde de gemeenteopzichter en architect G. J. Hiddink in 1907 op. In het plan is te zien dat de Warmoesstraat al bebouwd was. Ook de aanleg van de nieuwe straat die aannemer Dirk Stam wilde bebouwen was al ingetekend. Deze straten volgden de oorspronkelijke padenstructuur. De bestaande sloten zouden worden gedempt en een nieuwe verbindingsgracht moest gegraven worden. Verder hield het plan rekening met het plan voor het aanleggen van een paardentram.
Wormerveer Zuid uitbreidingsplan 1907 GAZ
Dit plan voldeed echter niet aan de eisen die het Rijk stelde en zij drong er bij de gemeente op aan om een goed uitbreidingsplan te laten maken. Vervolgens vroeg de gemeente Pieter Verhagen, één van de weinig stedenbouwkundigen in die tijd, om een nieuw uitbreidingsplan te maken voor Womerveer Zuid, later de Indische buurt. Pieter Verhagen was nog niet zo lang als stedenbouwkundige bezig in Nederland toen hij het uitbreidingsplan voor Wormerveer Zuid, later Plein 13 genoemd, maakte. Eerder had hij een plan gemaakt voor Den Bosch en een aantal inzendingen voor prijsvragen, die niet gerealiseerd zijn. De tekening van het plan dateert uit 1910, maar werd herzien bij raadsbesluit in juni 1911 en vastgesteld door Gedeputeerde Staten in augustus 1911.
Pagina 63 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingsplan Wormerveer Zuid, 1910 (GAZ)
Verhagen was liefhebber van de natuur en verwerkte waardevolle bestaande groen- en waterstructuren in zijn plannen. Dat is ook in dit plan te zien. De aanwezige slootstructuur bleef grotendeels behouden en werd door hem juist versterkt. De opzet van de al gerealiseerde nieuwbouwstraat, de Javastraat, werd voortgezet over de Wandelweg tot aan het spoor. Het Plein 13 vormde het hart van het plan. Tevens tekende Verhagen het voor hem zo belangrijke groen in. De opzet van de wijk was zeer ruim. Panden van één laag met kap geschakeld in blokjes van twee, drie of vier woningen. Met de brede straten en veel groen was het een kwalitatief zeer fraaie buurt. In zijn plan zijn veel uitgangspunten te herkennen van bekende stedenbouwkundigen uit die tijd. Vooral de invloed van Unwin is goed herkenbaar in het gebruik van pleinen, verspringende rooilijnen, gebogen straten, zichtlijnen, de uiteinden van straten insnoeren door draaien van de kappen e.d. Het zuidelijke deel van het plan is nooit uitgevoerd. Hierdoor is Plein 13 niet het hart van de uitbreiding geworden.
Wormerveer Zuid, 1933 (GAZ)
De buurt is gefaseerd tot stand gekomen in de periode 1907-1934. Zoals al gezegd waren de Warmoesstraat en de Javastraat al in 1907 bebouwd. In 1912 volgde bebouwing van de Bankakade, de Sumatrakade, de Balistraat, de Borneostraat. In 1916 volgde de bouw van 't Hof Saenden aan de Billitonkade en het kantoorgebouw van Jan Dekker op het centraal geprojecteerde Plein 13. Beiden zijn monument nu. En in de jaren ’20 en ’30 breidde de bebouwing verder naar het zuiden uit.
De Javastraat werd aangelegd in 1907 door aannemer Dirk Stam (GAZ)
Pagina 64 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Bankakade, 1913-1930 (GAZ)
Verschillende woningbouwverenigingen waren actief in de Indische buurt, zoals het in 1908 opgerichtte ‘Goed Wonen’. Zij liet de woningen aan o.a. de Borneostraat bouwen rond 1912. In 1920 begon de net opgerichte Zaanse Coöperatieve Bouwersbond, kort gezegd de Bouwersbond, met de bouw van 41 woningen aan de Insulindelaan en de Delistraat. De Bouwersbond was opgericht door een aantal timmerlieden/ aannemers. Zij maakten net als de woningbouwvereningingen gebruikt van de rijksregeling om subsidie te krijgen voor volkswoningbouw. De Arbeid, opgericht in 1915, was ook in dit deel actief.
Insulindelaan met aan het einde Kantoor Jan Dekker aan Plein 13, rechts de woningen van de Bouwersbond, 1920-1950
Pagina 65 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Insulindelaan, hoek Delistraat. Huizen van Woningbouwvereniging de Arbeid, 1965 (GAZ)
De Celebesstraat, vroeger het ‘zwarte landje’, werd in een latere fase ontwikkeld. In 1930 waren deze woningen gereed. Naast de bouw van arbeiderswoningen in de buurt werden ook vrijstaande woningen gebouwd voor de gegoede burgerij door particuliere ontwikkelaars, zoals firma Stelling & Bakker.
Plein 13, 1930 (GAZ)
Pagina 66 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Oplevering Woningen van Woningbouwvereniging "De Arbeid" in de Celebesstraat, 1930 (GAZ)
Celebesstraat, 1930-1950 (GAZ)
De architectuur van de woningen was divers. De verschillende woningbouwverenigingen hadden zo hun vaste architecten die in een bepaalde stijl ontwierpen. In deze buurt was zowel de traditionalistische stijl te zien, soms gecombineerd met typisch Zaanse houtbouwinvloeden, maar ook invloeden van de Amsterdamse School en neo-Renaissance.
Pagina 67 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Insulindelaan, de mate van detaillering is ongekend rijk, 1973
Insulindelaan panden van de Bouwersbond, 1972.
In de buurt is een deel van de bebouwing vervangen door nieuwbouw. Tussen de Zaan en de Wandelweg is de sociale woningbouw van de vroege 20ste eeuw vrijwel verdwenen. Alleen aan de Celebesstraat staat nog wat oorspronkelijke bebouwing. In het deel ten westen van de Wandelweg is ook veel oude bebouwing verdwenen en nieuwbouw neergezet. Toch staan ook hier her en der nog wat oorspronkelijke oude huizen.
Vroeg twintigste eeuwse bebouwing in de Indische Buurt, 2019.
Pagina 68 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.4.2 Plan Centraal/ Elektrabuurt (1912-1936)
Plattegrond Plan Centraal (GIZ)
Het eerste ontwerp voor Womerveer Centraal stamt uit 1912. Ook hier was stedenbouwkundige Pieter Verhagen de maker van het plan. Het besloten buurtje kreeg een straat in het verlengde van de Zaanbrug en twee straten die uitkwamen op de Wandelweg. Ook hier was, net als de andere plannen van Verhagen, aandacht voor groen. De bomen langs de wegen werden ingetekend in het plan en langs de Ampèrestraat kwam een plantsoentje.
uitbreidingsplan Wormerveer-Centraal , P. Verhagen 1917
De uitvoering van het plan liet echter op zich wachten. De aankoop van de grond voor Plan Centraal vormde een probleem. De grondeigenaren wilden veel te hoge prijzen voor de grond. In 1920 was de woningnood zo groot in de gemeente dat de burgemeester en raad de grond wilden onteigenen Pagina 69 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
op grond van de Woningnoodwet. De inspecteur van de provincie ging hier niet mee akkoord. De gemeente moest eerst een goed plan maken voor de bouw van woningen, de urgentie aantonen en laten zien dat een minnelijke schikking met de grondeigenaren echt niet mogelijk was. Ook gaf de provincie het advies om eerst de woningbouw te voltooien in de andere gebieden Zuid, West en Noord. Dit waren goedkopere gronden. Wellicht zouden particuliere bouwers in de tussentijd het initiatief nemen om in Plan Centraal te gaan bouwen. Hierop wilde de gemeente dan maar tot onteigening overgaan op basis van de Woningwet. Zover kwam het niet. De eigenaar verkocht de grond toch aan de gemeente. Vanaf 1921 werd de buurt bebouwd, voornamelijk door particuliere bouwers. Het plan van Verhagen is iets anders uitgevoerd dan gepland, maar in hoofdlijnen goed herkenbaar. In de buurt werd een mix van vrijstaande woningen, twee onder een kap woningen en geschakelde woningen gebouwd. De woningen waren deels bedoeld voor arbeiders, deels voor de middenstand.
Plan Centraal 1920-1930 (GAZ)
In 1923 vroeg de Bouwersbond bouwpremie aan voor het bouwen van de eerste 8 woningen aan de Ampèrestraat en de Voltastraat. De panden werden rijk ontworpen panden in de Amsterdamse Schoolstijl met Zaanse invloeden zoals een getrapte weeg. De oplevering van de panden was in de jaren ’30.
Pagina 70 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Voltastraat, even nummer, panden van de Bouwersbond. 1971 (GAZ)
De tweede aanvraag voor een bouwpremie kwam van aannemer J. Bus. Hij wilde 6 woningen aan de onevenzijde van de Voltastraat bouwen. Vervolgens had firma Kleyn & Winter datzelfde jaar plannen voor het bouwen van 54 woningen aan de Amperestraat, Ohmstraat en Wattstraat. Het overige deel van de wijk werd in de jaren ’30 bebouwd. Het laatste pand werd neergezet in 1936. Bijna alle panden uit de bouwperiode zijn nog behouden gebleven en het grootste deel van de panden heeft een fraaie architectuur. De kerk is beeldbepalend in de wijk.
Ampèrestraat, 1920-1930 (GAZ)
Pagina 71 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.4.3 Plan Noord/ Zeeheldenbuurt (1916-1921)
Plattegrond Zeeheldenbuurt (GIZ)
Net als in veel andere Zaandorpen en in Wormerveer Zuid had eerst de gemeenteopzichter een poging gedaan om een uitbreidingsplan te maken. Dit plan dateerde uit 1907. Op advies van de provincie werd Pieter Verhagen aangesteld als stedenbouwkundig adviseur van de gemeente en ook voor de Zeeheldenbuurt maakte hij een plan. Voordat dit plan gereed was, lieten de fabrikanten van Wessanen en Laan de eerste 25 arbeiderswoningen in deze buurt bouwen. De locatie voor de woningen was logisch. De fabriek stond namelijk net iets ten noorden van de nieuw te bouwen woningen. De woningen kwamen aan de Ruijterkade, Piet Hein- en van Diemenstraat en werden in 1916 ontworpen door M.J. Stam. Hij was een lokale architect en aannemer uit Wormerveer. In ongeveer dezelfde tijd maakte hij, samen met zijn vader aannemer Dirk Stam, het ontwerp voor 't Hof Saenden. De woningen werden uitzonderlijk rijk vormgeven en aan de voorzijde kwam een plantsoen. De tuinstadgedachte is goed herkenbaar: kleinschalige, traditionele arbeiderswoningen in het groen.
Pagina 72 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Bouwplan voor 25 arbeiderswoningen aan de Ruijterkade, 1916 (GAZ)
Woningen aan de Ruijterkade uit circa 1916
Eind 1919 vroeg het bedrijf Wessanen’s Koninklijke fabrieken toestemming aan de gemeente om nog eens twintig arbeiderswoningen te bouwen. Hiervoor moesten de Piet Hein- en van Diemenstraat verlengd worden. Dit volgde het uitbreidingsplan Noord wat in de maak was. A. Kok was verantwoordelijk voor het ontwerp van deze woningen. De architectuur had minder ornamentiek, was zakelijker met invloeden van het traditionalisme en rationalisme.
Pagina 73 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Bouwplan voor 20 arbeiderswoningen aan de Piet Heinstraat en Van Diemenstraat, 1919 (GAZ)
Van Diemenstraat in 1998 (GAZ)
In 1921 was het uitbreidingsplan voor Wormerveer Noord, gemaakt door Bureau Granpré Molière, Verhagen en Kok gereed. Te zien is hoe de al bestaande bebouwing is ingetekend in het plan en aansloot op het plan. Het bestond uit een hoofdweg en secundaire wegen waardoor eenvoudige rechthoekige bouwblokken ontstonden die, vanwege een gunstige lichtinval, zoveel mogelijk noordzuid waren georiënteerd. Soms werden bouwblokken opgeknipt of werd gespeeld met het laten verspringen van rooilijnen om variatie aan te brengen in het plan. Zoals kenmerkend voor de plannen van Verhagen gebruikte hij de aanwezige kwaliteiten van het landschap als onderlegger voor zijn plan. De waterlopen bleven grotendeels behouden. Hierlangs ontwierp hij groene singels. Het plan is in grote lijnen uitgevoerd.
Pagina 74 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Uitbreidingsplan Wormerveer-Noord, 1921 (Semi Statisch Archief Provincie Noord-Holland)
Detailschets Plan Noord, Zeeheldenbuurt, 1921 (GAZ) In 1922 werd begonnen met de bouw van 40 woningen door de Rooms Katholieke. woningbouwvereniging St. Antonius, ten zuiden van de woningen van Wessanen en Laan. Dit noemde ook wel de Roomse buurt. Het buurtje is deels gesloopt en in 2001-2002 vervangen door nieuwbouw.
Pagina 75 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Oude buurt met ten zuiden ervan de Roomse buurt, (GAZ)
Links vooraan de fabrieken van Wessanen & Laan en midden de Zeeheldenbuurt, 1933 (GAZ, Aviodrome)
Zicht op de woningen aan de Ruijterkade met op de achtergrond de fabrieken van Wessanen & Laan, ca. 1932. (GAZ)
Het overige deel van de Zeeheldenbuurt is in latere jaren bebouwd en valt daarom buiten dit onderzoek.
Pagina 76 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.4.4 Plan West/ Bomenbuurt e.o. (1934-1936)
Plattegrond Plan West (GIZ)
In 1905 werd aan de Sluispad een gemeenteziekenhuis gebouwd ter ere van het jubileum van dokter Korteweg, tevens gemeenteraadslid. Vanaf die tijd ontstond bebouwing in het buurtje, in eerste instantie langs de sluissloot en straten die de structuur van paden haaks op de dijk volgden zoals de Oranjestraat en Transvaalstraat. Deze bebouwing dateert van rond 1910 tot 1925. De gemeente was op dat moment nog druk bezig met het in handen krijgen van de grond. Net als in de andere gebieden in Wormerveer was dat een probleem. In 1928 en 1929 werden diverse besluiten genomen in de gemeenteraad om grond te onteigenen en aan te kopen. Hierna begon de stratenaanleg en de ontwikkeling van diverse woningbouwprojecten op basis van het uitbreidingsplan “West”.
Gemeentelijk Ziekenhuis aan de Krugerstraat, gesloopt in 1985, 1950-1970 (GAZ)
Pagina 77 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Kadasterkaart uit 1872 met latere bebouwing ingetekend zoals aan het Sluispad, de Transvaalstraat en het Ziekenhuis aan de Krugerstraat (GAZ)
Dit plan “West” was onderdeel van de vier uitbreidingsgebieden voor Wormerveer. Waarschijnlijk is ook dit plan gemaakt door Pieter Verhagen. Woningbouwvereniging De Arbeid bouwde in de jaren ’30 meerdere complexen met woningen in deze buurt. De oplevering van het complex aan de Iepenweg en Essenstraat vond plaats in 1934. In 1936 volgde een complex van 39 woningen en een woonwinkelhuis aan de Essenstraat, Iepenweg en de Populierenkade. De Amsterdamse architecten Gulden en Geldmaker waren de ontwerpers van de bouwblokken. Architect Gulden poseerde samen met de voorzitter van de woningbouwvereniging, Maarten Krom, voor de panden bij de oplevering van het bouwblok.
Oplevering 1e bouwblokken woningbouwvereniging De Arbeid Essenstraat/ Iepenweg, 1934 (GAZ)
Pagina 78 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Complex aan de Essenstraat, Iepenweg en de Populierenkade, 1936 (GAZ)
Het zuidelijke deel van de wijk is in de jaren ’30 volledig bebouwd op initiatief van particulieren.
4.5 Krommenie Krommenie had, net als veel andere Zaanse dorpen, een beperkt aantal inwoners rond 1900. Ook hier was een uitbreidingsplan vanuit de Woningwet daarom niet verplicht. De eerste woningbouwverenigingen werden opgericht om tot uitvoering van de eerste volkswoningbouw te komen. ‘Help Elkander’ was de eerste in 1905, later omgedoopt tot de Vereniging tot de bouw van arbeiderswoningen “De Volkswoning”. Deze realiseerde de eerste projecten na invoering van de woningwet aan de oostzijde van de Zuider- en Noorderhoofdstraat. De bebouwing werd tussen bestaande paden gerealiseerd. Patrimonium werd in 1917 opgericht en realiseerde de eerste planmatige woningbouw aan de westkant van de Noorderhoofdstraat, wat nu Het Blok heet. Ook de in 1919 opgerichte woningstichting Krommenie startte woningbouwprojecten ten westen van het oude dorpslint. Diverse fabrikanten waren zeer betrokken bij de volkswoningenbouw in Krommenie. De directie van de Linoleumfabriek, de weverijen van D. van Leijden en Zoon, meubelfabriek Leguit en Zonen en de firma P.H. Kaars Sijpesteijn stelden geld beschikbaar voor woningbouwprojecten of initieerden zelf de bouw.
Pagina 79 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Krommenie tot 1930, met in oranje de eerste woningbouwprojecten na 1900.
Kort na de uitvoering van het project van Patrimonium in de “Blokbuurt” in 1920 zou de provinciale inspecteur G. de Graeff ook bij Krommenie, net als bij andere Zaanse dorpen, hebben aangedrongen om een uitbreidingplan te laten maken door een goede stedenbouwkundig adviseur. Ook hier werd Pieter Verhagen ingeschakeld. Hij ontwierp een plan (1923) voor de strook ten westen van het oude dorpslint, van de Provinciale weg tot aan het Agathapark. Evenwijdig aan de Zuider- en Noorderhoofdstraat kwam een nieuwe noord-zuid georiënteerde verbindingsweg, de Weversstraat en Eikelaan. Hierlangs projecteerde hij diverse tuindorpbuurten. Ten oosten van de Weverstraat moesten middenstandswoningen komen.
Uitbreidingsplan voor Krommenie door Bureau Granpré Molière, Verhagen en Kok, 1929 (tentoonstellingscatalogus Stedenbouwtentoonstelling Gothenburg)
Pagina 80 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Krommenie tot 1945, met in het oranje de vroeg 20e eeuwse woningbouw
4.5.1 Prins Hendrikstraat e.o. (1908-1929)
Plattegrond Prins Hendrikstraat e.o. (GIZ)
Het plan voor de arbeiderswoningen aan de Prins Hendrikstraat dateert uit 1908 en is daarmee het eerste woningbouwproject in Zaanstad na de invoering van de Woningwet van 1901. Er was toen nog geen uitbreidingsplan. De nieuwe bebouwing werd geprojecteerd tussen twee bestaande paden. Nieuw was de gebogen vorm van de straten. De volkswoningbouw betrof een rij van 19 woningen bestaande uit één bouwlaag en een kap. Deze waren gebouwd volgens de toen heersende ideeën en zijn daarom gebouwd in baksteen en hebben een voor- en achtertuintje. De stijl waarin gebouwd Pagina 81 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
is, is raditionalistisch met verwijzingen naar de Hollandse neo-Renaissance, de Chaletstijl en Zaanse houtbouw. Het geheel is ontworpen door architect K. Veltkamp. De opdrachtgever was De Volkswoning.
Prins Hendrikstraat, 1909 (GAZ)
Prins Hendrikstraat, Krommenie, 1981 (GAZ)
Het overige deel van het buurtje is ontstaan door particulier initiatief en is een mengeling van arbeiderswoningen en woningen voor de middenstand met hier en daar vrijstaande woningen. Bijna alle oorspronkelijke bebouwing is nog aanwezig.
Pagina 82 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.5.2 Oranjeplein e.o. (1913-1920)
Plattegrond Oranjeplein e.o. (GIZ)
Dit buurtje was het tweede woningbouwproject in Krommenie na de invoering van de Woningwet. Weer kwam het initiatief van De Volkswoning. Het eerste stratenplan werd ontworpen door dezelfde architect als het eerste project, namelijk K. Veldkamp. Het plan werd echter niet uitgevoerd volgens dat ontwerp.
Krommenie Staatsliedenbuurt Stratenplan K Veldkamp 1911 (GAZ: 50.0085)
De eerste 40 woningen aan de Van Hogendorpstraat en de Van Limburg Stirumstraat werden ontworpen door Veldkamp & Wenink architecten en gebouwd in 1913 door J. van Schagen uit Haarlem.
Pagina 83 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Aanleg Van Limburg Stirumstraat en Van Hogendorpstraat, 1913-1930 (GAZ)
Van Limburg Stirumstraat, 1950 (GAZ)
In het overige deel van het buurtje staat diverse bebouwing geïnitieerd door particuliere bouwers.
Van Limburg Stirumstraat, 2019 (google maps)
Pagina 84 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Oranjeplein e.o. 1948 (GAZ)
4.5.3 Het Blok (1920-1954)
Plattegrond Het Blok (GIZ)
Woningbouwvereniging Patrimonium kocht aan het begin van de 20ste eeuw een stuk grond in het noorden van Krommenie, ten westen van de Zuiderhoofdstraat, met het plan om daar hun eerste woningen te laten bouwen. In 1920 werden de eerste 54 woningen, het zogenaamde complex E, gebouwd aan de Talmastraat, Het Blok, de Klaas Katerstraat, de Dr. Kuyperkade en de Dr. Boekenoogenstraat. Het ontwerp kwam van gemeentearchitect P. van Walbeek. Hij ontwierp ook de nabij gelegen begraafplaats uit 1922. Lokale fabrikanten steunden de plannen financieel. Uiteindelijk zou Patrimonium 54 woningen bouwen en De Volkswoning 37. In de tijd van deze eerste fase was er nog geen stedenbouwkundig plan voor het gebied. Men bouwde langs de al bestaande structuur, in het verlengde van een bestaand pad. De architectuur heeft invloeden van het traditionalisme, zoals gebruikelijke was in die periode.
Pagina 85 van 130