Rapport CHI Sociale woningbouwwijken 1900 - 1945
Tekst van het document
2021/29415
Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
Team Erfgoed Zaanstad Auteur: Cynthia van den Berg (vakspecialist erfgoed/ architectuurhistorica) Met teksten van Joost van den Ham (vakspecialist erfgoed) en Piet Kleij (gemeentelijk archeoloog)
2020
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Inhoudsopgave 1 Inleiding ...................................................................................................................................... 1 1.1 Aanleiding .................................................................................................................................. 1 1.2 Afbakening ................................................................................................................................. 1 1.3 Beoogd resultaat ........................................................................................................................ 2 1.4 Leeswijzer ................................................................................................................................... 2 2 Nederland: woningbouw, stedenbouw en architectuur ............................................................. 3 2.1 Woningbouw .............................................................................................................................. 3 2.2 Stedenbouw ............................................................................................................................... 3 2.3 Architectuur ................................................................................................................................ 8 3.
Zaanstad: woningbouw, stedenbouw en architectuur.............................................................. 14 3.1. Woningbouw ............................................................................................................................... 14 3.2 Stedenbouw.................................................................................................................................. 15 3.3. Architectuur .............................................................................................................................. 17 4 Inventarisatie ............................................................................................................................ 18 4.1. Zaandam ..................................................................................................................................... 19 4.1.1 Havenbuurt, Zaandam (1909-1910) .......................................................................................... 22 4.1.2 Rosmolenwijk (1913-1915/ 1928) ............................................................................................. 25 4.1.3 Belgischestraat e.o. (1913-1918) .............................................................................................. 26 4.1.4 Vissershop (1914-1919) ............................................................................................................
29 4.1.5 Talmabuurt, Zaandam (1919-1920) .......................................................................................... 31 4.1.6 Slachthuisbuurt (1922/ 1934-1935)........................................................................................... 33 4.1.7 Delftse rijtje in de Havenbuurt (1925-1926) ............................................................................. 36 4.1.8 Albert Hahnplantsoen / Adama van Scheltemaplantsoen (1927) ............................................. 37 4.1.9 IJdenbergbuurt (1928-1931)..................................................................................................... 39 4.1.10 Muziekbuurt/ Componistenbuurt (1931-1938) ......................................................................... 40 4.1.11 Burgemeestersbuurt en Bomenbuurt (1938-1939) ................................................................... 42 4.2 Koog aan de Zaan .................................................................................................................... 44 4.2.1 Oud Koog, Koog aan de Zaan (1912 – 1939) ........................................................................... 47 4.2.2 Hofje Zuiderkerkstraat (1912-1914) .......................................................................................... 49 4.2.3 Troelstraplein e.o.
(1919-1921) ................................................................................................ 51 4.3 Zaandijk .................................................................................................................................... 53 4.3.1 De Rode buurt (1920-1921) ...................................................................................................... 55 4.3.2 (oud) Rooswijk, Zaandijk (1931) ................................................................................................ 58 4.3.3. Bomenbuurt (1939) ................................................................................................................... 60 4.4 Wormerveer .............................................................................................................................. 61 4.4.1 Plan Zuid/ Indische buurt (1911-1924)...................................................................................... 62 4.4.2 Plan Centraal/ Elektrabuurt (1912-1936) .................................................................................. 69 4.4.3 Plan Noord/ Zeeheldenbuurt (1916-1921) ............................................................................... 72 4.4.4 Plan West/ Bomenbuurt e.o. (1934-1936) ...............................................................................
77 4.5 Krommenie ............................................................................................................................... 79 4.5.1 Prins Hendrikstraat e.o. (1908-1929) ........................................................................................ 81 4.5.2 Oranjeplein e.o. (1913-1920).................................................................................................... 83 4.5.3 Het Blok (1920-1954) ................................................................................................................ 85 4.5.4 Lijnbaan, Zonnelaan (1929-1930) ............................................................................................. 91 4.5.5 Parklaan/ Eikelaan (1931) .......................................................................................................... 92 4.5.6 Beukestraat/ Agavestraat/ Iepenstraat (1933) .......................................................................... 94
Pagina 2 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
4.6 5 5.1 5.2 5.3 6 7 8
2019
Westknollendam, Krommeniedijk, Assendelft en Westzaan .................................................... 95 Waardering en bescherming .................................................................................................... 96 Waarderingscriteria en toelichting ........................................................................................... 96 Overzicht waardering en bescherming wijken.......................................................................... 98 Toelichting waardering wijken ................................................................................................ 100 Aanbevelingen ....................................................................................................................... 124 Beleidskader ........................................................................................................................... 125 Bronnen .................................................................................................................................. 126
Pagina 3 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
1 Inleiding 1.1 Aanleiding Deze cultuurhistorische verkenning en inventarisatie is gemaakt, omdat vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken in Zaanstad onder druk staan. Een aantal van deze wijken dreigt gesloopt te worden waardoor mogelijk belangrijke cultuurhistorische waarden voor Zaanstad verloren gaan. Om inzicht te krijgen in de cultuurhistorische waarden van deze wijken is deze inventarisatie en waardering gemaakt. Tevens is voor het maken van een omgevingsvisie en het omgevingsplan het belangrijk dat alle cultuurhistorie binnen een gemeente in beeld wordt gebracht. De Omgevingsvisie dient namelijk aan te geven hoe een gemeente met de kwaliteit van de fysieke leefomgeving, de kernkwaliteiten, omgaat en hoe deze voor de lange termijn worden geborgd. Cultuurhistorie en erfgoed zijn kernkwaliteiten volgens de omgevingswet en moeten daarom meegenomen en meegewogen worden in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Om de cultuurhistorische waarden in de visie te kunnen meewegen moeten deze eerst in kaart worden gebracht en gewaardeerd. Hiervoor worden cultuurhistorische verkenningen/ inventarisaties gemaakt waarin de waarden van gebieden vanuit de historie worden bepaald.
De afgelopen jaren is in Zaanstad voornamelijk aandacht besteed aan het beschermen van panden langs de historische linten, dijken en paden uit de periode 1600 tot 1940 in diverse categorieën zoals woonhuizen, kerken, pakhuizen, boerderijen en industrieel erfgoed. Een gebiedsgerichte waardering van deze historische structuren was nog niet uitgevoerd. Om de kernkwaliteiten van de historische linten, dijken en paden te waarderen is de cultuurhistorische verkenning “historische linten, dijken en paden” gemaakt. Tot circa 1900 waren deze linten, dijken en paden de structuur van Zaanstad waarbinnen gebouwd werd. De bebouwing langs deze structuur was een logisch gevolg van de oorsprokelijke vorm van het landschap, het gebruik daarvan en de maatschappelijke en economische ontwikkelingen door de eeuwen heen. Aan het begin van de 20ste eeuw werden echter naar aanleidng van de Woningwet in 1901 langs en over deze historische structuren nieuw “ontworpen” wijken gebouwd. Aan het cultuurhistorisch belang van deze wijken is nog weinig aandacht besteed. In deze inventarisatie worden deze woonwijken uit de vroege 20ste eeuw, van 1900 tot 1945, geïnventariseerd en gewaardeerd. Een volgende nieuwe laag in de stedenbouwkundige structuur van Zaanstad werd toegevoegd tijdens de Wederopbouwperiode, na de Tweede Wereldoorlog. Een verkenning en inventarisatie naar de waarden van deze wijken volgt.
Wanneer dat onderzoek is afgerond zijn de waarden van de bebouwing in Zaanstad tot 1965 goed in beeld. Deze drie inventarisaties samen vormen de onderleggers voor het omgevingsplan.
1.2 Afbakening Dit onderzoek richt zich op sociale woningbouw, dus woningen gebouwd voor arbeiders, en ontworpen en gerealiseerd in de periode 1900-1945. Aanleiding voor deze sociale woningbouw vormde de Woningwet 1901, waarbij initiatieven werden bevorderd voor seriematige, sociale woningbouw die de gezondheid van de beowners als doel had. Het initiatief voor die bouw kwam meestal van een woningbouwvereniging, maar particulieren of de gemeente konden ook initiatiefnemer zijn. Arbeiderswoningen werden seriematig ontworpen en gebouwd om de kosten laag te houden. Het betreft daarom altijd een serie geschakelde woningen met een zelfde ontwerp en opdrachtgever.Eeen buurt of wijk kan daarom als een ensemble beschouwd worden. Binnen een wijk kunnen meerdere van dit soort eenheden voor komen.
Pagina 1 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Langs de historische structuur van de linten, dijken en paden is ook op kleine schaal sociale woningbouw toegevoegd. De waardering hiervan is al opgenomen in de cultuurhistorische verkenning “historische linten, dijken en paden” en de bijbehorende visie “identiteit van Zaanstad: linten, dijken en paden”. Deze bebouwing valt daarom buiten de scope van dit onderzoek. Het bovenstaande resulteert in de volgende criteria voor wijken en buurten met sociale woningbouw: - Het betreft een samenhangende eenheid van meerdere geschakelde arbeiderswoningen. - Die eenheid van geschakelde arbeiderswoningen is gerealiseerd door een woningbouwvereniging, gemeente of een particulier met als doel om betaalbare en goede (gezonde) woningen voor arbeiders te bouwen. - De eenheid is ontworpen en gerealiseerd in de periode 1900-1945. - De eenheid bevindt zich buiten of is verweven met de historische linten, dijken en padenstructuur.
1.3 Beoogd resultaat Het doel van dit rapport is om te komen tot een inventarisatie van vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken en een waardering per wijk of onderdeel van een wijk. Deze waardering komt tot uitdrukking in tekst en in kaart. Dit rapport vormt de onderbouwing voor een beschermingsregime dat bestaat uit waarderingskaarten, criteria die de hoogte van de waarderingen bepalen en richtlijnen voor renovatie en aanpassingen aan de bestaande bouw die uit deze criteria voortvloeien.
1.4 Leeswijzer Om de vroeg 20ste eeuwse woningbouw in Zaanstad in een context te kunnen begrijpen wordt eerst de woningbouw, stedenbouw en architectuur van 1900 tot 1945 in Nederland behandeld om daarna deze onderwerpen met betrekking tot Zaanstad te bespreken. In hoofdstuk 4 volgt de inventarisatie van de verschillende vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken in Zaanstad, per voormalige gemeente. Binnen de beschrijving per voormalige Zaangemeente worden de wijken chronologische behandeld op volgorde van ontstaan. In hoofdstuk 5 wordt uitleg gegeven hoe het waarderen van de wijken tot stand komt en daarna volgt de waardering en bescherming.
Pagina 2 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
2 Nederland: woningbouw, stedenbouw en architectuur 2.1 Woningbouw In de 19e eeuw was sprake van bevolkingsgroei en, door de industriële revolutie, een grote trek van arbeiders naar de steden. Daardoor ontstond woningnood in de steden, Daardoor verschenen er arbeiderswijken bestaande uit huizenblokken aan lange nauwe straten die vaak de bestaande verkaveling volgden. Bouwregels bestonden niet. Daardoor bouwden ontwikkelaars kleine woningen, zonder goede voorzieningen en van slechte kwaliteit. Al snel kwam het besef dat de slechte woonomstandigheden leidden tot ziekten en sterfte. In 1852 kwam daarom in Amsterdam het eerste initiatief van een aantal gegoede Amsterdammers om betere arbeiderswoningen te bouwen. Zij richtten de “Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse” op. Goede woningen droegen volgens hen bij aan de volksgezondheid en de rust in de maatschappij. Ook moest een “gerieflijke” woning ervoor zorgen dat mensen niet constant uit huis waren (lees: in de kroeg). Aan het einde van de 19e eeuw kwam de kritiek op de 19e eeuwse arbeiderswijken tot een hoogtepunt. Als resultaat werd in 1901 De Woningwet ingevoerd. De wet behandelde twee onderwerpen: de woningbouw en de stedenbouw. Nederland had een liberale politiek in deze tijd en overheidsinmenging in het particulier grondeigendom werd over het algemeen niet wenselijk geacht.
De invoering van de Woningwet was daarom een keerpunt. Volgens de wet moesten woningen voldoen aan een aantal eisen. Huizen moesten allemaal op het riool worden aangesloten, voorzien worden van stromend water en mochten geen bedstede of alkoof meer hebben. De huizen moesten voorzien zijn van een slaapkamer met ramen en er moest een aparte keuken aanwezig zijn. Verder werden voorschriften gesteld aan bijvoorbeeld oppervlakte en licht- en luchttoetreding. Voor de Zaanstreek was belangrijk dat er een verbod kwam op het bouwen van houten huizen, waarmee een einde kwam aan bijna 1000 jaar Zaanse houtbouwtraditie. Gemeenten waren verplicht om een bouw- en woningverordening op te stellen met voorschriften waaraan nieuwe bouwwerken, en met name woningen, zouden moeten voldoen en er kwam een verbod om zonder bouwvergunning van de gemeente iets nieuws te bouwen of een bestaand gebouw te verbouwen of uit te breiden. Gemeenten met meer dan 10.000 inwoners moesten ook een stedenbouwkudig plan opstellen. Deze instrumenten completeerden het geheel om tot een goede kwaliteit van woningbouw te komen. Op lokaal niveau werd de kwaliteit van stedenbouw en volkshuisvesting getoetst door de Gezondheidscommissie.
Daarbij kwam een mogelijkheid van financiële steun (rijkssubsidie) voor woningbouw voor erkende woningbouwverenigingen en bouwmaatschappijen die uitsluitend in het belang van de volkshuisvesting werkzaam waren. Dit alles moest ervoor zorgen dat de bebouwing kwaliteit zou krijgen. Uiteraard had de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) invloed op de woningbouw in Nederland. De woningnood was groot, maar de bouwproductie bleef achter in deze periode. De oorzaak was in de eerste plaats schaarste aan bouwmaterialen, maar ook banken waren minder snel geneigd om leningen te verstrekken aan bouwbedrijven. Na de oorlog steeg de productie van de woningbouw.
2.2 Stedenbouw Stedenbouw als vak bestond in de 19e eeuw nog nauwelijks. Met de bevolkingsgroei, de woningnood, de sociale wantoestanden, het toenemende verkeer en uit hygiënisch oogpunt werden wel ingrepen in de steden gedaan. Ook door de komst van de treinen en als gevolg daarvan de bouw van de stations veranderde de opzet van steden en dorpen. Steeds meer kwam het besef dat Pagina 3 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
de uitbreidingen als totaalconcept ontworpen moesten worden, zoals in het buitenland al werd gedaan (Parijs, Brussel en Wenen). Hier werden brede wegen en parken aangelegd aan de hand van moderne stedenbouwkundige inzichten. In Nederland kreeg dit navolging. Grachten en sloten werden gedempt met het oog op hygiëne en doorbraken in bestaande bebouwing werden gemaakt om het verkeer beter te laten doorstromen. Ook kwamen in vele steden parken. Met de invoering van de woningwet in 1901 werden zoals gezegd gemeenten met meer dan 10.000 inwoners verplicht om een uitbreidingsplan/ bestemmingsplan op te stellen, die om de tien jaar moest worden herzien. In de Zaanstreek had alleen Zaandam meer dan 10.000 inwoners. De provincies waren wettelijk verplicht om goedkeuring te verlenen aan uitbreidingsplannen. Om die reden werden in de provincies adviescommissies ingesteld. Zij adviseerden de Gedeputeerde Staten inhoudelijk over de uitbreidingsplannen. In deze beginperiode was er vooral aandacht voor het bepalen waar wegen gesitueerd werden en ervoor te zorgen dat een efficiënte verkaveling ontstond. Zo kon goed de gemeente met particuliere bouwers afstemmen waar zij wel en niet konden bouwen. Wanneer een bouwaanvraag in strijd was met het uitbreidingsplan, werd de vergunning geweigerd.
Ook in deze tijd stond de stedenbouwkundige discipline nog in de kinderschoenen en werden stedenbouwkundige plannen door gemeenteopzichters of civieltechnische ingenieurs gemaakt. Zij beheersten de complexe nieuwe discipline van stedenbouw nog niet. Het gevolg was dat de provinciale inspecteur, die was aangesteld om de uitbreidingsplannen op kwaliteit te toetsen, veel plannen negatief beoordeelde. De inspecteur adviseerde de gemeente dan om iemand aan te nemen met kennis van stedenbouw. Meestal betrof dit architecten die zich het vak hadden aangeleerd door kennis te nemne van theorieboeken van buitenlandse stedenbouwers. Zij lazen boeken, artikelen over stedenbouw en volgden congressen. Zo was het boek van Oostenrijkse architectuurhistoricus en stedenbouwer Camillo Sitte trendsettend. Hij analyseerde oude binnensteden en onderzocht wat maakte dat mensen zich zo prettig voelden in deze steden. Hij kwam tot de conclusie dat dit onder meer lag aan het verrassingseffect van smalle gebogen straten die uitkwamen op gesloten pleinen, het onderbreken van zichtlijnen door gebruikmaking van geknikte straten, het verspringen van bouwvolumes in de straatwand waardoor stedelijke ruimtes ontstonden die afwisseling in de stad gaven en afwisseling van geslotenheid en openheid met o.a. met groen beplante stedelijke ruimten.
Hij had kritiek op de grote rechte straten die gehanteerd werden bij de 19e eeuwse doorbraken in steden. Er moest een zorgvuldige compositie zijn van pleinen en open ruimten in combinatie met gebouwen, waardoor een plein niet persé rechthoekig of symmetrisch hoefde te zijn. Een plein moest als een huiskamer worden ontworpen en niet het resultaat zijn van wat overblijft wanneer bouwblokken zijn ontworpen. Straten moesten bij een plein ook niet in elkaars verlengde liggen, maar verspringen ten opzichte van elkaar. Dit is goed terug te zien in zijn tekeningen. Veel architecten als Berlage in Amsterdam en Rückert in Tilburg die zich in de vroege 20ste eeuw in Nederland bezighielden met stedenbouw waren beïnvloed door Sitte.
. Analyse van pleinen in oude binnensteden door C. Sitte uit zijn boek Der Städtebau (1889)
Pagina 4 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Een andere stroming binnen de stedenbouw was de visie van Reinhard Baumeister, die hij in zijn boek "Moderne Stadterweiterungen"(1887) schetst. Hij had een civieltechnische en rationele benadering van stedenbouw. Wegen, water en riolering waren de hoofdzaken waaruit een totaalplan moest worden ontworpen. Verder ging hij uit van de maat van de straat, de oriëntatie van de woningen op de zon en strategische plekken voor openbare gebouwen. Groen was belangrijk vanwege de gezondheid. Een combinatie van deze onderdelen leidde tot een stedenbouwkundig plan. Van een ideologie, visie of esthetische benadering was geen sprake. Deze benadering is vooral terug te zien in de vroege uitbreidingsplannen die gemaakt werden door civieltechnische ingenieurs. In Engeland kwam stedenbouwkundige Ebenezer Howard in 1901 met zijn publicatie “Garden cities of tomorrow”. Het was een reactie op de 19e eeuwse wantoestanden in de steden. Hij pleitte voor betere woonomstandigheden voor arbeiders door satelietsteden dichtbij de stad te maken waarin stad en natuur werden gecombineerd: een tuinstad. Zo’n tuinstad profiteerde van het groen in de omgeving en de stedelijke voorzieningen in de centrale stad, die snel beriekbaar was geworden met het openbaar vervoer. Het moesten zelfvoorzienende en autonome steden worden, met maximaal 30.000 inwoners, midden op het platteland.
Het tuinstadmodel van Howard was een complete samenleving op lokaal schaalniveau en, zoals gezegd, een tegenhanger van de 19e eeuwse arbeiderswijken.
Schema Tuinstadconcept Ebenezer Howard (Gardencities of Tomorrow (1901))
De ideeën van Howard werden door Raymond Unwin vertaald tot een praktisch en realistisch stedenbouwkundig model. Unwin schreef hierover het boek “Town Planning in Practise” (1909). Dit was een groot succes in Europa en kreeg ook goede recensies in Nederland. Het bevatte richtlijnen en stedenbouwkundige principes. Dit waren praktische vertalingen van de Tuinstadgedachte van Howard in combinatie met de ruimtelijke analyses van de oude steden van Camillo Sitte, de rationele benadering van Baumeister en tevens rekening houdend met ruimtelijke verbanden in het landschap. De hiërarchie van hoofdstraten en secundaire straten bleef. De architectuur, de straten en openbare ruimten werden als één geheel ontworpen.
Pagina 5 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Oorspronkelijk ontwerp van Tuindorp Letchworth van Raymond Unwin (1904)
De Nederlandse kranten en architectuurtijdschriften schreven vanaf 1901 al artikelen over de ideeën van Howard en de reeds in aanbouw zijnde tuinsteden in Engeland en Duitsland. Bovendien verscheen in Nederland een door J. Bruinwold Riedel bewerkte versie van de “Gardencities of Tomorrow”, getiteld “Tuinsteden” (1906). In diezelfde periode werd ook de ‘Nederlansche Tuinstadbeweging’ opgericht. Architect J. H. W. Leliman schreef in 1910 een boek over „Tuinsteden", geïllustreerd met veel buitenlandse voorbeelden. Ook werd het tuinstadmodel veelvuldig bediscussieerd in vakbladen. Vooral de stedenbouwkundige uitwerkingen van Unwin kregen in de jaren 1910-1930 in Nederland veel navolging als tuindorp of tuinwijk aan de rand van de bestaande steden. Een tuindorp was bescheidener van opzet dan een tuinstad en was onderdeel van een grote(re) stad. Tuindorpen werden ook opgezet als nieuwe buurten in dorpen, bijvoorbeeld om arbeiders van een nabijgelegen fabriek te huisvesten. De vroegste tuindorpen ontstonden op initiatief van fabrikanten. Deze fabrikanten deden dit niet persé uit liefdadigheid of sociale betrokkenheid. Zij deze dit vanuit de gedachte dat,als de arbeiders goed gehuisvest waren, zij gezonder en productiever waren en er minder arbeidsonrust zou ontstaan. Goe woonomstandigheden droegen bij aan een gunstig bedrijfsresultaat.
Het vroegste voorbeeld hiervan stamt uit 1764 toen in Wormerveer de papiermaker Dirk Janszoon Blaauw twintig arbeiderswoningen liet bouwen voor zijn personeel aan het Hennepad: het Blaauwe Hof.
Het Blaauwe Hof in 1961 (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)
Pagina 6 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Het Agnetapark in Delft (1884) werd gebouwd in opdracht van de directeur van de Koninklijke Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek en daarna volgde tuindorp ’t Lansink in Hengelo (1910) in opdracht van fabrikant Charles Theodorus Stork. Na de eerste initiatieven van fabrikanten volgden tuindorpen die gebouwd werden in opdracht van gemeenten en door woningbouwverenigingen. Veel van deze vroeg 20ste eeuwse tuindorpen zijn uitgeroepen tot beschermde gezichten. De uitgangspunten van Howard en Unwin zijn veelvuldig te herkennen in vroeg 20ste eeuw arbeiderswijken in Nederland: laagbouwwoningen met tuintjes, een dorps karakter en landelijke architectuur. Meer gedetailleerd kunnen de volgende kenmerken teruggevonden worden in de Nederlandse tuindorpen/ wijken: - de in herkenbare patronen opgezet stedenbouwkundige structuur. - accentuering van de centrale toegangen tot de buurt en straathoeken door hogere bebouwing. - het laten verspringen van rooilijnen en vernawuingen en verwijdingen in straatbeeld om stedelijke ruimtes vorm te geven. - het laten eindigen van zichtlijnen in groene plekken in de straatwand, vaak ter accentuering van een knik in de straat of zichtlijnen eindigen op een als accent vormgeven woingen in straatwand waar een straat op uitkomt. - gebruik van symmetrie in de opzet van een buurtje. - het toepassen van gebogen en geknikte straatjes.
- de vernauwingen aan het eind van de straat door het dwars zetten van de Kopbebouwing. - het bieden van doorzichten naar de achtertuinen in samenhang met de Achterpadenstructuur. - het opnemen van collectieve groene ruimtes binnen de bouwblokken, aansluitend op de achtertuinen. - het gebruik van kappen en nokrichtingen om de stedenbouwkundige ruimte vorm te geven en als beëindiging. - zichtlijnen op daklandschappen, onder meer via achtertuinen, bij de openingen in de bouwblokken. - verwijdingen van straattoegangen om deze te accentueren.
Tuindorp ‘t Lansink (1910/1911-1929)
In 1921 werd de Woningwet gewijzigd. Vanaf dat moment kregen gemeentebesturen de taak om de bestemming van grond en de aard van de bebouwing in hoofdzaak te bepalen. Dit is de start van het bestemmingsplan zoals wij die nu nog kennen. Inmiddels had de stedenbouwkundige discipline aanzienlijk ontwikkeld en werd het het vak gedoceerd aan o.a. de Hogeschool voor Bouwkunst Onderricht (nu: Acadmeie van Bouwkunst) in Amsterdam en de Polytechnische School (nu: Technische Universiteit) in Delft. De eerste officieel opgeleide stedenbouwers maakten hun
Pagina 7 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
opwachting. In 1926 werd de Vaste Commissie voor Uitbreidingsplannen in Noord-Holland ingesteld. Gerenommeerde architecten en stedenbouwkundigen hadden zitting in deze commissie. In 1931 werd de Woningwet wederom gewijzigd. De gemeenteraad kreeg de bevoegdheid om uitbreidingsplannen vast te stellen.
2.3 Architectuur Aan het eind van de 19e eeuw en het begin van de 20ste eeuw beeheersten meerdere architectuurstromingen het architectuurdebat: zowel de Hollandse neo-renaissance, het traditionalisme, de Arts and Crafts Movement, het expressionisme (waaronder de Amsterdamse School), het rationalisme (Berlage) en het functionalisme.
Woonhuis in Amsterdam van rond 1895
De Holandse neo-renaisance greep terug op de, zoals de naam al zegt, Hollandse Renaissance met o.a. trapgeveltjes, natuurstenen banden en blokmotieven. Het teruggrijpen naar architectuurstijlen uit een bepaalde tijd werd meestal niet zonder reden gedaan. Men gebruikte bijvoorbeeld de Hollandse neo-rennaissance om te verwijzen naar de bloeiperiode van de Nederlandse handel en economie van de 17e eeuw, waarmee de industriëlen van de 19e eeuw zich vereenzelvigden De Overgangsstijl maakte gebruik van verschillende stijlelementen zoals de chaletstijl, de Hollandse neo-Renaissance, de school van Berlage en de Art Deco. Het vormde de overgang van de neostijlen naar de moderne architectuurstijlen zonder onder één van de stijlen te vallen.
Pagina 8 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Voorbeeld Overgangsstijl in Amsterdam
De Arts and Crafts Movement ontwikkelde zich onder leiding van de Engelse vormgever William Morris en zou wereldwijd veel invloed krijgen. Deze stroming in de architectuur was een reactie op de industrialisatie en daarmee massaproductie. De aanhangers van deze stroming pleitten voor de terugkeer van het ambacht in de bouw. In de architectuur kwam dat tot uiting in het teruggrijpen naar landelijke bouwstijlen met gebruikmaking van materialen als hout, baksteen en natuursteen. Er kwam een hernieuwde interesse voor lokale bouwmethoden, materialen, ambacht op het platteland en de ”menselijke maat”. Morris vond dat deze ontwerpbenadering moest zorgen voor een fraaie woonomgeving voor iedereen. Deze socialistische ideeën van Morris kwamen ook tot uiting in de Tuinstadbeweging.
Voorbeel Arts and Crafts Movement: Philip Webbe, woonhuis William Morris, 1859.
Rond 1900 kwam het rationalisme op met Berlage als belangrijkste frontman. De Beurs van Berlage is het belangrijkste voorbeeld van het rationalisme. Het rationalisme was een reactie op de neostijlen waar de constructie ondergeschikt was aan de vorm. Nu werd het zichtbaar laten zien van de constructiemethode en de gebruikte materialen belangrijk. De bakstenen muren waren dragend en deze mochten gezien worden. Gevels werden daarom niet gestuct, zoals nog veel voorkwam aan het begin van de 19e eeuw. Op plekken waar openingen overspannen moesten worden werden lateien toegepast. Deze constructieve elementen mochten eveneens gezien worden. Het gebruik van een pand gaf de vorm aan, de ornamentiek werd deel van de muur. In woonhuizen komt de stijl vooral tot uiting in de relatieve sobere vormgeving van de gevels met spaarzame toepassing van ornamentiek en de duidelijk aanwezige lateien boven de vensters.
Pagina 9 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Voorbeeld Rationalisme; woonhuis van H.P. Berlage, Amsterdam, c. 1900.
Het traditionalisme kwam rond 1910 op. De ontwerpers lieten zich inpireren door anonieme, ambachtelijke bouwers. De traditionalisten hielden de traditie van regionale bouwwijzen en ambachten in ere en idealiseerden het eigen verleden. Wat woonhuizen betreft grepen zij terug op de tijd van het eind van de 17e eeuw tot het begin van de 19e eeuw. Ze hadden aandacht voor details en maakten gebruik van roedenverdeelde ramen en luiken. In welke stijl ze precies bouwden hing af van wat bij het gebouw paste en wat de wensen van de opdrachtgever waren.
Voorbeeld Traditionalisme: Vreewijk, Rotterdam, ongedateerd.
Het expressionisme zocht een alternatief voor het rationalisme en wilde uitdrukking geven aan een innerlijke kracht die een uitweg zocht inde vorm. Bij toepassing in de woningbouw wilde de architecten de architecuur een veheffende functie geven n de opvoeding van de arbeiders. De draagconstructie was niet altijd herkenbaar aan buitenkant. De bakstenen muren hadden geen dragende functie en konden dus iedere vorm aannemen. Dat zorgde ervoor dat gevels grote plasticiteit hadden. Kappen met welderige vormen vormden onderdeel van de architectuur en waren daarom sterk aanwezig. Verdere kenmerken van het expressionisme zijn paraboolvormen, roedenverdeling in de vensters, siersmeedwerk, beeldhouwwerk, terra cotta, tropische houtsoorten. In de architectuur van de Amsterdamse School komt deze benadering goed tot uitdrukking. De stijl sloot aan bij de socialistische gedachtengoed dat schoonheid niet alleen voor de elite was en dat een esthetisch fraaie woonomgeving zou bijdragen aan een betere beleving en gedrag van de arbeiders.
Pagina 10 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Voorbeeld Amsterdamse School: Michel de Klerk, Piet Kramer, woningbouw Amserdam, 1920.
Door het afnemen van subsidiestromen na 1925 wordt deze bouwstijl vanaf die tijd soberder en ontstaat het meer zakelijke expressionisme.
Voorbeeld sober experssionisme: J. van der Laan, Vroom & Dreesman, Den Haag, ongedateerd
Ook de architectuur van Frank Loyd Wright drukte een grote stempel op de Nederlandse architectuur. Deze architectuur was sober en strak in vergelijking met het expressionisme, maar had wel oog voor detail. De horizontale geleding werd bereikt door het toepassen van ruime overstekken
Pagina 11 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
van de kap, maar ook het toepassen van luifels. In de architectuur van de jaren ’20 en ’30 is deze invloed sterk merkbaar.
Frank Loyd Wright, Robie House, Chicago, 1910
Vooroorlogse woningen in deze woonwijken zijn vaak gebouwd als massieve, compacte woonblokken van baksteen met een minimale detaillering en ornamentiek, waardoor ze niet perse geheel binnen de bovenbeschreven stijlen passen. Toch heeft de architectuur vaak wel kenmerken van één of meerdere toen heersende architectuurstijlen. Dit houdt verband met het beperkte budget dat voor arbeiderswoningen beschikbaar was. Bij de invoering van de Woningwet in 1901 was ook financiële steun van zowel Rijk als gemeente gekoppeld. In de beginjaren liepen de financieringsregelingen niet gelijk op met de loonstijgingen en de strengere eisen die gesteld werden aan woningbouw, waardoor de architectuur sober, bescheiden en robuust was. De Eerste Wereldoorlog, met de daarbij behorende materiaalschaarste, zorgde ervoor dat de woningbouw bijna stil kwam te liggen en ook nu was weinig ruimte voor rijke architectuur. Aan het einde van de oorlog nam de bouw van de woningbouw toe, ondermeer door de verleende Rijksbijdragen en de politiek van sociaal-democratische wethouders. In deze tijd vierde de Amsterdamse Schoolstijl hoogtij.
Na 1921 werden de rijksbijdragen voor woningbouw rigoureus beperkt en daarmee werd de architectuur wederom soberder. De gevels werden nog maar met subtiele middelen verlevendigd, zoals vooruitspringende gebouwonderdelen en variatie in venstergroottes. Desalniettemin werd toch regelmatig gevarieerd in toepassing materialen zoals al dan niet uitstekende randen van verschillende soorten baksteen. Opvallend zijn verder de toepassing symmetrie, zadeldaken en mansardekappen. Tuindorp Nieuwendam, Amsterdam (1924-1934)
In de jaren ’30 is een stijl veelvuldig toegepast die eigenlijk een mengeling van moderne stijlen was. Deze stijl is nu zeer geliefd en inpireerde de moderne architectuur in de zogenoemde “jaren ’30 stijl”.
Pagina 12 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De hoofdvorm is vaak traditionalistisch, evenals de toepassing van roedenverdeling in de vensters. De sterke horizontale geleding door middel van kappen met overstekken en luifels is juist geïnpireerd op het werk van Frank Loyd Wright, terwijl duidelijk aanwezige lateien en het sobere gebruik van baksteen weer afstammen van het rationalisme. Amsterdamse Schoolstijl-invloeden kunnen ook voorkomen, in vroege variant of de strakke variant. Een ander veelvoorkomend kenmerk is de erker, eventueel in combinatie met een balkon. De materiaal- en loonkosten waren in deze tijd laag en door productiviteitsverbetering in de bouw konden onderdelen goedkoper worden gemaakt. Hierdoor konden kwalitatief en esthetisch goede woningen worden gebouwd.
Voorbeeld jaren ‘30 stijl: Sloestraat Amsterdam, ongedateerd.
Pagina 13 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
3. Zaanstad: woningbouw, stedenbouw en architectuur 3.1. Woningbouw Ook in de Zaanstreek heerste woningnood in de tweede helft van de 19e eeuw. Molenschuren werden omgebouwd tot woonhuizen voor vier à vijf gezinnen en de paden en dijken werden volgebouwd. De meeste mensen woonden onder erbarmelijke omstandigheden. Dit leidde tot zeer ongezonde omstandigheden. Cholera, pokken, tyfus en malaria kwamen vaak voor. Vooral de arbeiders waren de dupe van deze slechte omstandigheden, maar ook de fabrikanten merkten het negatieve effect op hun bedrijfsvoering. Zij hadden baat bij gezonde arbeiders. De noodzaak om voor goede huisvesting te zorgen werd inmiddels door vertegenwoordigers van meerdere lagen in de samenleving gevoeld. Verandering van het politieke klimaat speelde hierbij ook een rol. In de 19e eeuw beheersten de liberalen de politiek in de Zaangemeenten. Aan het einde van de 19e eeuw kwam hier verandering in. Het socialisme en het sociaalliberalisme kwamen op. Het kiesrecht werd uitgebreid met de mogelijkheid voor de lagere sociale klasse om te stemmen. Bij hen viel het socialistische gedachtengoed in goede aarde en de populariteit van het socialisme groeide sterk. Zaandam kreeg in 1912 zelfs als eerste een socialist als wethouder in Nederland en in 1913 haalde de S D A P in Zaandam een absolute meerderheid in de raad.
Klaas ter Laan werd burgemeester van Zaandam, de eerste sociaal-democraat in Nederland. De eerste socialistische politici richtten zich op het verbeteren van de werkomstandigheden van arbeiders en de volkswoningbouw. Niet lang na de invoering van de Woningwet werden daarom in de verschillende dorpen woningbouwverenigingen opgericht. Fabrikanten, arbeiders, gemeenten van religieuze gezindten (katholiek of protestants) en socialistische bewegingen waren de initiatiefnemers. De sociale woningbouw liep voor het overgrote deel langs verzuilde lijnen. Iedere zuil had zijn eigen kerk, omroep, krant, vakbond, politieke partij, woningbouwvereniging, enz. Resultaat hiervan was dat hele bevolkingsgroepen zowel in de steden alsook op het platteland naast elkaar leefden zonder veel onderlinge contacten. Er ontstonden vele kleine buurten van arbeiderswoningen met gemeenschappelijke voorzieningen, zoals heel vaak een eigen winkel, school e.d. Hoewel het voor de woningbouwverenigingen vaak een uitdaging was om goede woningen te bouwen voor een voor arbeiders betaalbare huurprijs, slaagden zij er toch in en wierp het zijn vruchten af. De volksgezondheid ging met sprongen vooruit. Woningen hadden meer licht, lucht en ruimte en de gescheiden watersystemen met schoon drinkwater, riolering en frisse lucht zorgden voor een betere hygiëne.
Pagina 14 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Chronologisch overzicht oprichting woningbouwverenigingen in de voormalige Zaangemeenten van Zaanstad Jaar Woningbouwvereniging Plaats Achtergrond 1905 Cooperatieve bouwvereniging Krommenie Helpt Elkander/ Ons Verlangen/ De Volkswoning 1908 Goed Wonen Wormerveer Wormerveerse fabrikanten 1909 Zaandams Belang Zaandam 1909 Nieuw Leven Zaandijk arbeiders 1911 Vereniging De Woning Koog aan de Zaan Industriëlen 1912 Goed Wonen Assendelft twee leraren en een dokter 1913 Leo XIII Zaandam Rooms Katholiek 1913 Goed wonen Zaandam Socialistisch 1913 Zaandamse Volkshuisvesting Zaandam Arbeiders van (ZVH) houthandel William Pont 1913 Woningvereniging Westzaans Westzaan Belang 1915 Algemene Coöperatieve Wormerveer Wormerveerse Woningbouwverreniging “De Arbeid” 1917 Patrimonium Zaandam Protestants 1917 Patrimonium Krommenie Protestants 1918 Bouwvereniging Zaandijk Zaandijk
1919
Woningstichting Krommenie
Krommenie
1919
Koger Coöperatieve Bouwvereniging Volkshuisvesting R.K. Woningbouwvereninging ‘St. Antonius’ Patrimonium Stichting Centraal Woningbeheer
Koog aan de Zaan
1920 1922 1926
Wormerveer Wormerveer Wormerveer
opgericht door notabelen
3.2 Stedenbouw Tot aan het eind van de 19e eeuw was er nog genoeg ruimte langs de bestaande dijken en paden om nieuwe arbeiderswoningen te bouwen. Maar aan het begin van de 20ste eeuw waren de paden en dijken volgebouwd en moesten de lege weilanden achter de dijken en tussen de paden hiervoor worden gebruikt. De eerste woningbouwprojectjes volgden vaak nog de oude padenstructuur met de straat haaks op de dijk. Hier lag geen plan aan ten grondslag. Door de Woningwet van 1901 waren de gemeenten met meer dan 10.000 inwoners verplicht om uitbreidingsplannen te maken en hierdoor ontstonden in Zaandam de eerste planmatige uitbreidingen. Deze eerste plannen waren alleen nog gericht op een efficiënte verkaveling, zodat met particuliere ontwikkelaars kon worden afgestemd waar zij wel en niet konden bouwen. Waar wegen gepland waren mocht niet gebouwd worden. Toch werd in de beginfase nog vaak afgeweken van het bestemmingplan. De bestemmingsplannen waren vaak gewoonweg niet goed genoeg doordacht, waardoor aanpassing Pagina 15 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
noodzakelijk was. De ingediende plannen waren een verbetering ten opzichte van het bestaande plan. Met de komst van de nieuwe wijken werd de oude structuur van paden en dijken doorbroken. De eerste wijken bestonden veelal uit een structuur van straten evenwijdig aan elkaar met dwarsstraten, waardoor een gridstructuur ontstond. De structuur was meestal gebaseerd op de bestaande landschappelijke verkaveling. Dit is de meest goedkope manier van verkavelen. De opzet was vaak planmatig en sober. Voor Zaandam oost was wel in eerste instantie een uitgebreid plan gemaakt met brede lommerrijke wegen en veel groen, maar dit plan bleek uiteindelijk te duur te zijn en het plan werd daarom soberder. Toch kwamen ook stedenbouwkundige plannen met een fantasierijke stratenplan tot stand in de Zaangemeenten. In sommige gevallen is gekozen voor een concentrische stedenbouwkundige structuur of voor een structuur met pleintjes of hofjes. De woningen waren voorzien van tuintjes, geheel volgens het tuindorpprincipe. Groen en ruimte speelden een belangrijke rol in de nieuwe wijkjes. De breedte van de straten waren in de Zaangemeenten vaak echter beperkt. In omliggende steden was een straatbreedte van 10 meter het minimum. In de Zaandorpen stond dit vaak ter discussie, omdat dit niet haalbaar werd geacht in verband met de bouwkosten. De Provinciale Inspecteur van Volkshuisvesting, jonkheer G.
de Graeff (1873-1954), zag bij gemeenten erop toe dat de uitbreidingsplannen voldeden aan de kwaliteitseisen. Dit was ook nodig, want veel plannen waren in eerste instantie kwalitatief niet voldoende. Deze plannen waren meestal opgesteld door de gemeenteopzichter. De inspecteur raadde vervolgens aan om een stedenbouwkundige in te schakelen om het plan op orde te krijgen. De verschillende Zaangemeenten vroegen daarop de stedenbouwkundige P. Verhagen om uitbreidingsplannen voor hen te maken. Hij was opgegroeid in Beverwijk en was familie van de Zaanse familie Kaars Sijpesteijn. Wellicht was dit de reden dat hij binding had met de Zaanstreek en dat hij al zo vroeg als adviseur in de Zaanstreek aan de slag ging. Hij was één van de eerste echte stedenbouwkundigen in Nederland die zich helemaal op deze discipline toelegde. Na zijn studie bouwkunde in Delft legde hij zich direct toe op stedenbouw, wat daar nog niet als zelfstandig vak werd onderwezen. Hij was autodidact en las werken van buitenlandse stedenbouwkundigen om het vak zich eigen te maken. Hij liet zich beïnvloeden door buitenlandse benaderingen, oplossingen en opvattingen. De ideeën van de Engelse stedenbouwkundige Raymond Unwin speelden een grote rol in zijn ontwerpen. Verhagen had een geheel eigen onderzoeksaanpak bij het maken van zijn plannen.
Hij deed onder meer onderzoek naar de geologische gesteldheid van de bodem, de waterhuishouding, archeologie, bevolkingsgroei en verkeer. Daarin is de invloed van de Duitse stedenbouwkundige Baumeister te herkennen. Kenmerkend voor Verhagen was dat hij het belangrijk vond om een afwisselend stadsbeeld te creëren. Hij zocht naar balans tussen verkaveling, bebouwing en beplanting. Hij ontwierp vanuit de buitenruimte en niet vanuit het bouwblok. De stedelijke buitenruimte moest worden vormgegeven. Van daaruit ontstond het ontwerp van de bouwblokken. In zijn ontwerpen stond ook esthetiek voorop. Dit is weer duidelijk geïnspireerd op de geschriften van Sitte. Hij hield zich weliswaar bezig met de verstedelijkingvan steden en dorpen, maar nooit zonder natuur en landschap uit het oog te verliezen. De natuur was zijn passie. Vooral in zijn aandacht voor groen was Verhagen uniek. Zijn benadering om een ontwerp te maken waarbij de kwaliteiten van de landschappelijke ondergrond werden gebruikt, was afkomstig van Engelse stedenbouwkundigen. Vanaf 1905 tot 1913 werkte Verhagen als zelfstandig adviseur voor diverse gemeenten. Zijn eerste stedenbouwkundig plan was voor Den Bosch. Daarna volgden de plannen voor Zaandijk en Wormerveer in 1910. Dit zijn zeer vroege werken in zijn oeuvre. Tussen 1913 en 1916 werkte hij als stedenbouwkundig ontwerper in de gemeente Rotterdam.
Daarna richtte hij samen met architect Grandpré Molière, de eerste hoogleraar Stedenbouw in Delft, een stedenbouwkundig adviesbureau op. Het bureau kreeg (inter)nationale bekendheid vanwege het ontwerp voor het tuindorp Vreewijk in Rotterdam (1916). Hij maakte decennia hierna ook voor andere Zaandorpen uitbreidingsplannen
Pagina 16 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
o.a. voor Krommenie, Assendelft en Zaandam. Zo heeft Verhagen een grote stempel gedrukt op de ruimtelijke ordening van de vroege 20ste eeuw in Zaanstad.
3.3. Architectuur De architectuur van de nieuwe Zaanse wijken volgde de landelijke trend, maar dan wel met in een aantal wijken typisch Zaanse ivarianten. Kenmerkend voor Zaanstad is dat de ornamentiek relatief sober is in verband met het gebrek aan financiële middelen. Toch zijn er ook wijken uit deze periode die een rijke vormgeving kennen. In een aantal gevallen waren succesvolle fabrikanten de opdrachtgever. Een goed voorbeeld hiervan is Hof Seanden in Wormerveer door fabrikant J.A. Laan. Zij kozen doelbewust de rijke architectuur van de 17e eeuwse/ 18e eeuwse Zaanse houtbouw als verwijzing naar de economische bloeiperiode van de Zaanse handel en economie. Dit is ook terug te zien in een aantal woningbouwprojecten. Ook de rijke Amsterdamse Schoolstijl, passend bij het socialistische gedachtengoed dat arbeiders in schoonheid werden opgevoed, komt voor in Zaanstad. Echter, tussen 1913 en 1923 kwam een versoberde vorm van het expressionisme meer in zwang, vanwege het rigoureus inperken van de staatssteun voor de woningbouwprojecten. In Zaanstad is in deze periode veel ontworpen door het architectenduo Gulden en Geldmaker. Het bureau werd in 1909 opgericht en was zeer actief. Bekende architecten als J.H. van den Broek (1898-1978) en Jan de Meijer (1878-1950) hebben voor het bureau gewerkt. Het bureau was zeer actief in de sociale woningbouw in de jaren 1910-1930.
Zowel Gulden als Geldmaker waren socialist en Zeeger Gulden was zelfs mede-oprichter van diverse woningbouwverenigingen. Geldmaker stond bekend als ‘uitstekend ontwerper’ en een vakman. Gulden was meer het zakelijk brein. Het bureau stond bekend om de sobere, maar efficiënte architectuur en goede plattegronden. Het aantal woningen wat door het bureau is ontworpen is hoog. Zo hebben ze voor Plan West in Amsterdam mee ontworpen aan het 6000 woningenplan. Tussen 1913 en 1923 ontwierp het bureau in de stijl van den 'Amsterdamse School'. Ze lieten geveldelen risaleren (vooruitspringen) en speelden met de formaten van de ramen. Ook varieerden ze met gemetselde uitstekende randen van verschillende soorten baksteen. Zo werden de huizen met subtiele middelen verlevendigd. Gulden en Geldmaker ontwierpen in Zaanstad woningen voor het tuindorp Vissershop in Zaandam, maar ook voor de Talmabuurt in Zaandam, de Rode Buurt in Zaandijk en woningen rond het Troelstraplein in Koog aan de Zaan. De stedenbouwer Verhagen en het architectenduo Gulden en Geldmaker zijn belangrijke personen geweest voor de woningbouw in de vroege 20ste eeuw in Zaanstad. De architecten T. Kuipers en A. Ingwersen, bekend van het tuindorp Vogelbuurt in Amsterdam Noord, zijn ook actief geweest in Zaanstad.
Pagina 17 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4 Inventarisatie
Lijnbaan/ Zonnelaan
Het Blok Oranjeplein e.o.
Eikenlaan e.o. Prins Hendrikstraat
Zeeheldenbuurt
Beukestraat e.o. Bomenbuurt Wormerveer Elektrabuurt
Indischebuurt
Rodebuurt
Bomenbuurt Oud Rooswijk
Slachthuisbuurt
Oud Koog
Rosmolenwijk Plantsoenen
Belgischestraat e.o.
Talmabuurt Muziekbuurt
Burgemeestersbuurt IJdenbergbuurt Bomenbuurt
Westzanerdijk Havenbuurt
Vissershop
Orde 1 - hoog Orde 1 - positief Orde 1 - basis
Delftse rij
Pagina 18 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1. Zaandam In de 17e en 18e eeuw was Zaandam vooral aan de westkant van de Zaan uitgebreid met paden en deze waren in de loop van de eeuwen intensief bebouwd. Aan de oostzijde van de Zaan waren in deze eeuwen minder paden aangelegd en bebouwd. Wel was aan de oostzijde met het aanleggen van de Zuiddijk een stuk land buitendijks komen te liggen, een zogenaamde hem. In de 17e eeuw werd de hem gebruikt voor het bouwen van schepen. Op de kaart van 1812 is te zien dat de dijken en paden bebouwd waren en dat op de hem, aan het huidige Kattegat en de Prins Hendrikkade, al wat bebouwing stond. Met de aanleg van het Noordzeekanaal in 1876 werd het Oostzijder Kattegat doorgraven om de doorvaart te bevorderen. Op dat moment ontstond een eiland in de Zaan.
Kaart Zaandam met veel paden aan de westkant van Zaandam. Aan de oostzijde waren minder paden en waren meer open velden. Het Eiland is nog verbonden met de oostkant van Zaandam. In 1876 is hier een kanaal gegraven waardoor een eiland ontstond. Kaart 1812 (GIZ, Geo-Informatie Zaanstad)
Het zuidelijke deel van Zaandam gezien vanaf het IJ met rechtsonder de monding van de Zaan en het Hembrugterrein, vogelvlucht 1911 uit “De Zaansche Handel en Nijverheid” (GAZ)
Pagina 19 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Aan het eind van de 19e eeuw heerste woningnood in Zaandam en werd bebouwing toegevoegd aan de dijken en paden. In deze tijd ontstond ook de Russische Buurt aan de westzijde van de Zaan. Dit gebeurde echter nog geheel op initiatief van particuliere ontwikkelaars en zonder overheidsbemoeienis. Van een grootschalig uitbreidingsplan was nog geen sprake. Toen aan het begin van de 20ste eeuw gezocht werd naar plekken voor een grootschalige uitbreiding lag de oostzijde van de Zaan voor de hand. In Zaandam West was in 1870 het treinspoor aangelegd en tussen dat spoor en de Zaan was weinig open ruimte meer aanwezig voor een grootschalige uitbreiding. Dit in tegenstelling tot het gebied ten oosten van de Zaan. Na het invoeren van de woningwet in 1901 en daarmee de verplichting om een uitbreidingsplan te maken nam het gemeentebestuur van Zaandam daarom in 1903 het besluit om een uitbreidingsplan te laten maken voor de Oostzijde van Zaandam. Het politieke klimaat was ook gunstig voor de sociale woningbouw in Zaandam. De socialisten waren sterk in opkomst. Het bestuur van de gemeente Zaandam vroeg de Maatschappij ter bevordering der Bouwkunst om hen te adviseren wat betreft het opstellen van een uitbreidingsplan. Dit resulteerde erin dat de Haarlemse tuin- en landschapsarchitect Leonard A. Springer werd gevraagd om het stedenbouwkundig plan te maken.
Een commissie bestaande uit het hoofdbestuur van de bovengenoemde Maatschappij adviseerde Springer. Hij maakte een ontwerp met brede wegen, bruggen over de Zaan, pleinen, parken en een begraafplaats. In 1905 werd het plan ter vaststelling gepresenteerd aan de gemeenteraad. Het plan is niet uitgevoerd, op de begraafplaats na. De burgemeester was op hoofdlijnen akkoord met het plan, maar het was te duur en moest daarom wel worden aangepast. Jan E. Van Niftrik (architect van het Hoogheemraadschap der Uitwaterende sluizen van Kennemerland en Westfriesland) werd gevraagd om het plan gedetailleerd uit te werken. Hij was een meer civieltechnische architect en daarom werd het plan minder esthetisch en meer civieltechnisch van aard, dus soberder en schraler. Dit plan was van oorsprong ook eerder een stratenplan dan een bestemmingplan. De straten werden maximaal 15 tot 18 meter breed en het aantal bruggen, parkjes en pleinen werd minder. Van Niftrik voegde in zijn uitbreidingplan bebouwingsmogelijkheid toe nabij het Hembrugterrein. Dit werd later de Havenbuurt. Ook bij de Westzanerdijk kwam de mogelijkheid om volkswoningbouw toe te voegen. Het plan werd in 1909 vastgesteld en brak met de Zaanse traditie van paden haaks op de dijk (visgraadstructuur). Op de diverse kaarten uit die tijd is te zien dat het geen kwalitatief hoogtsaand uitbreidingsplan betrof.
Deel van het uitbreidingsplan door Van Nifrik uit 1909. Goed te zien is dat het een vrij rechtlijnig plan was met hier en daar wat groen ingetekend, uitbeidingsplan Rosmolenweijk, 1909 (GAZ)
Pagina 20 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De eerste buurt die in Zaandam gebouwd werd na vaststelling van het uitbreidingsplan was de Havenbuurt. Daarna volgden Vissershop, gedeelten van de Rosmolenwijk, de Talmabuurt en de Slachthuisbuurt. In 1924 werd een start gemaakt om het uitbreidingsplan te herzien. De directeur Gemeentewerken van Zaandam S. Jellema maakte een plan in overleg met de commissie voor uitbreidingsplannen van Noord-Holland. De dringende aanleiding voor het herzien van het plan was de toenemende verkeersdruk, de toenemende bevolking en de invloed van de “nieuwe stad” ten noorden van het IJ (Amsterdam-Noord). Het streven was om een concentrisch plan te maken, zonder lintbebouwing, op basis van onderzoek naar woningbehoefte. Belangrijke noord-zuid georiënteerde verbindingswegen werden ingetekend aan de oost- en westzijde van de Zaan en met elkaar verbonden door een oostwestverbinding. Deze hoofdstraten kregen een breedte van 15 meter. De commissie schreef voor dat de woonstraten minimaal 12 meter breed moesten zijn, maar gelet op de kosten was een minimale afmeting van 10 meter akkoord. In 1929 werd het plan aangeboden aan het college en in 1930 stelde de Raad het plan vast.
Publicatie van het herziene uitbreidingsplan uit 1929 in de krant (GAZ)
In een publicatie van het uitbreidingsplan in de krant is duidelijk een verschil te zien met het uitbreidingsplan van 1909. Waaiervormige en concentrische patronen zijn in het plan ingetekend. Dit doet sterk denken aan het Tuinstadmodel van Unwin.
Pagina 21 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Luchtfoto Zaandam zuidoost met vooraan de Burgemeestersbuurt, de Bomenbuurt en daartussen de IJdenbergbuurt, 1962 (GAZ)
Later in de jaren ’30 is door het bureau van Granpre Moliere, Verhagen, Kok het uitbreidingsplan wederom herzien. Op basis van dit plan zijn de Bomenbuurt en Burgemeestersbuurt gebouwd.
4.1.1 Havenbuurt, Zaandam (1909-1910)
Plattegrond Havenbuurt (GIZ)
Pagina 22 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
In 1909/1910 werd gestart met de bouw van dit buurtje vlakbij het Hembrugterrein. De buurt was dan ook (mede) bedoeld om arbeiders van de Artillerie Inrichtingen (AI) te huisvesten. De AI werd vanuit Delft overgeplaatst naar Zaandam en een deel van de werknemers kwam mee uit Delft. De vorm van de wijk werd bepaald door de begrenzing van het water en de spoorlijn naar de Artillerie Inrichting. De eerste straten volgden de oude verkaveling van het landschap. Bij het ontwerp voor deze nieuwe wijk was aandacht voor groen en ruimte. Dit was geheel in de lijn met de nieuwe inzichten over gezondheid en hygiëne. Op kaarten en een historische foto uit 1911 zijn de plantsoenen zichtbaar. De eerste 46 arbeiderswoningen werden gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging “Zaandams Belang” in het noordelijke driehoekige deel van de buurt (de Archangelstraat, de Rigastraat, de Bangkokstraat, de Basseinstraat en Havenstraat). Deze woningbouwvereniging werd in 1909 opgericht, mede door gemeentearchitect W.G.J. (Gerrit) van der Koogh. Het ontwerp was dan ook van de hand van Van der Koogh.
Ontwerp Havenbuurt, vastgesteld 1909 (GAZ)
In 1914 werden nog eens 14 woningen toegevoegd aan de Rigastraat. De architectuur van de eerste bouwfase was zeer sober en traditioneel met strekken, ontlastingsbogen en sierankers.
Archangelstraat, woningen eerste bouwfase Havenbuurt, 1911 (GAZ)
Pagina 23 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
Archangelstraat
2019
Basseinstraat
Vanaf 1918 werd de buurt verder bebouwd, zowel in opdracht van de woningbouwvereniging Zaandams Belang (Onegastraat) als Zaandamse Volkshuisvesting, Goed Wonen en Patrimonium. Ook hier is sprake van relatief sobere architectuur, maar er is met beperkte middelen toch gepoogd om de woningen te verfraaien. De woningen aan de Rigastraat van Goed Wonen kennen dezelfde architectuur als hun eerder gebouwde woningen in de Belgischestraat in de Rosmolenbuurt. Ook het rijtje woningen in de Archangelstraat heeft dezelfde architectonische details als woningen in de Rosmolenbuurt.
Woningen “Goed Wonen” Rigastraat, 2019 (GAZ)
Een deel van de woningen in de Havenbuurt, de woningen van ZVH en voormalig Patrimonium (nu Rochdale), is inmiddels vervangen door nieuwbouw.
Pagina 24 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.1.2 Rosmolenwijk (1913-1915/ 1928)
Plattegrond deel Rosmolenwijk (GIZ)
De Rosmolenwijk is onderdeel van het uitbreidingsplan van Springer, versoberd door Van Niftrik. Op de kadasterkaarten van het gebied uit 1909 is te zien dat, daar waar al de aanzet van een pad aanwezig was, werd vastgehouden aan die structuur. Dit geldt vooral voor het zuidelijke deel van de Rosmolenwijk. Waar nog geen paden waren werd de verkavelingsstructuur meer noord-zuid georiënteerd. In het plan werden enkele plekken gereserveerd voor openbaar groen. De eerste woningbouw werd hier al vanaf 1914 gerealiseerd, net als in Vissershop. Dit was bebouwing in opdracht van woningbouwvereniging Leo XIII en Goed Wonen.
De Rosmolenwijk, tussen huidige Zuidervaldeursloot en Jan Bouwmeesterstraat, met daarom de bestaande padbebouwing en daar over geprojecteerd het nieuwe stratenpatroon, 1909 (GAZ)
In 1919 was nog maar beperkt gebouwd in de Rosmolenwijk toen een nieuw stedenbouwkundig plan kwam. Dit keer met fantasierijke waaiervormen met veel plantsoenen, pleintjes en openbaar groen. Dit weerspiegelde de moderne stedenbouwkundige planvorming die aan het begin van de eeuw geïntrouceerd was.