Rapport CHI Sociale woningbouwwijken 1900 - 1945
Tekst van het document
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
De eerste bouwfase van de Blokbuurt, complex E, gebouwd in 1920 (GAZ)
Blok eerste Fase, 1924 (GAZ)
Blok eerste fase door Patrimonium (GAZ)
Pagina 86 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Klaas Katerstraat, omstreeks 1925 (GAZ)
De School met den Bijbel aan de dr. Kuyperkade omstreeks 1940 (GAZ)
Kort na de bouw van deze eerste fase werd Pieter Verhagen gevraagd om een stedenbouwkundig plan te maken voor een hele strook ten westen van het oude dorpslint, van de Provinciale weg tot aan het Agathapark. Hierna is fase 2 van de Blokbuurt van start gegaan. In 1937-1938 ontwierpen architecten Gulden en Geldmaker voor Woningstichting Krommenie een complex van 28 woningen, bestaat uit vier woonblokken en een twee onder één kap woning. Het ontwerp van de panden is strakker en soberder dan de panden van fase 1, maar evenwichtig en zorgvuldig.
Pagina 87 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Fase 2, 28 woningen met tuinschuurtjes aan de Klaas Katerstraat/Groen van Prinstererstraat/Talmastraat,1938 (GAZ)
Fase 2, 28 woningen aan de Klaas Katerstraat/Groen van Prinstererstraat/Talmastraat, ontworpen door architectenbureau Gulden en Geldmaker te Amsterdam en opgeleverd in 1938 (GAZ)
Fase 2, Woningstichting Krommenie, Hoek Talmastraat/Groen van Prinstererstraat, opgeleverd 1938.
Ook de daaropvolgende fase 3 in 1942 was het initiatief van Woningstichting Krommenie. Nu werden 24 woningen aan de buurt toegevoegd aan de dr. Boekenoogenstraat en Klaas Katerstraat. Ze zijn ontworpen door architect-aannemer M. Leguijt.
Pagina 88 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
In 1954 volgde de laatste fase van de bouw in de noord-westelijke hoek van de buurt. Architect van M. Leguijt ontwierp ook deze woningen. Deze woningen uit 1954 vallen vanwege het jaartal van de bouw buiten de scope van dit onderzoek.
Verschillende bouwfasen van Het Blok (cultuurhistorische quickscan SteeenhuisMeurs)
Het Agathepark is in 1930 eveneens ontworpen door het bureau Granpré Molière, Verhagen en Kok. Al in 1929 werd de grond voor het park aangekocht. Fabrikant P.H. Kaars Sijpesteijn financierde het park. Op 12 september 1931 was de officiële opening door de dochter van de heer P.H. Kaars Sijpesteijn. Het park is vernoemd naar de echtgenote van de heer Kaars Sijpesteijn.
Pagina 89 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Ontwerp Agathepark, Architectenbureau Granpré Molière, Verhagen en Kok, 1930 (GAZ)
Zorgvuldig ontworpen en in stand gehouden muziektent met ingebouwde plantenbak, schuine trappen en voor die tijd kenmerkende verschijningsvorm en detaillering, ontwerp bureau Granpré Molière, Verhagen en Kok, 1930.
Pagina 90 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.5.4 Lijnbaan, Zonnelaan (1929-1930)
Plattegrond Lijnbaan, Zonnelaan (GIZ)
Woningstichting Krommenie was, voordat ze woningen lieten bouwen in de Blokbuurt, al actief in Krommenie. Hun eerste projecten bestonden uit het bouwen van 3 en 6 woningen aan de bestaande linten en padenstructuur. Het eerste grote project was de bouw van 24 arbeiderswoningen aan de Lijnbaan. De vergunning hiervoor dateert uit 1929. 28 mei 1929 werd het werk aanbesteed aan de heer G. Hondema. De woningen werden gebouwd in samenwerking met de meubelfabrikant N.V. Leguit & zonen die in Krommenie fabrieken hadden aan de Heilige weg. Het ontwerp kwam van firma Eilmann. Het plan werd getoetst aan het bestemmingsplan dat gemaakt was door Verhagen. In 1930 kwamen daar nog eens 48 woningen bij aan de Lijnbaan en de Zonnelaan. Door problemen met de meubelfabrikant N.V. Leguit & zonen liet Woningstichting Krommenie de uitvoering van het bouwplan uiteindelijk over aan woningbouwvereniging Patrimonium. Het werden eenvoudige woningen zonder enige stijlkenmerken, wederom ontworpen door architecten J. en D. Eilmann. Net als bij de andere buurtjes werd hier ook een school gebouwd, die tevens gymlokaal en concertzaal was.
School aan de Zonnelaan, gebouwd in 1930, 1938 (GAZ)
Pagina 91 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Bebouwing Lijnbaan Zonnelaan, 1948 GAZ
4.5.5 Parklaan/ Eikelaan (1931)
Plattegrond Parklaan/ Eikenlaan (GIZ)
Woningbouwvereniging De Volkswoning had inmiddels al enige ervaring met het bouwen van arbeiderswoningen. Zij hadden in de voorgaande jaren al blokken gebouwd ten oosten van het dorpslint en ook in de Blokbuurt was de vereniging actief geweest. Fabrikant D. van Leijden was bereidwillig om te investeren in het bouwen van arbeiderswoningen door De Volkswoning, mochten de rijksgelden niet voldoende blijken. Nu liet zij 40 woningen aan de Parklaan, Eikenlaan en Lindenlaan ontwerpen. Het ontwerp kwam van gemeentearchitect P. van Walbeek. Het bureau Grandpré Moliere Verhagen Kok werd om advies gevraagd over het plan met betrekking tot het door
Pagina 92 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
hen opgestelde uitbreidingsplan. Van het bureau en de inspecteur van volksgezondheid kwamen opmerkingen over het plan, dat daarop aangepast moest worden. De bouw volgde in 1930, langs het nog in aanleg zijnde Agathepark.
De net gebouwde woningen aan de Eikelaan, 1931 (GAZ)
Parklaan, Eikenlaan, Lindelaan, 1948 (GAZ)
Het ontwerp was eenvoudig, maar volgde de tuindorpgedachte. De roedenverdeelde ramen pasten binnen de traditionalistische stijl van die tijd.
Pagina 93 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
4.5.6 Beukestraat/ Agavestraat/ Iepenstraat (1933)
Plattegrond Beukenstraat/ Agavestraat/ Iepenstraat (GIZ)
Tot 1965 vielen de gebieden rondom het spoor onder de gemeente Assendelft. Daarom zijn deze buurten aan het begin van de 20ste eeuw ingetekend als uitbreidingen van Assendelft. Al op tekeningen uit 1924 is te zien dat dit gebied bedoeld was voor woningbouw.
Detail bestemmingplan Assendelft met ten noorden van het spoor de Snuiverbuurt 1924 (GAZ)
Ook hier vroeg de gemeente Pieter Verhagen om een stedenbouwkundig plan te maken ten behoeve van die woningbouw. Het bureau waar Verhagen maakte het plan in 1930.
Pagina 94 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
Ontwerptekening omgeving station Krommenie-Assendelft dor bureau Granpré Molière, Verhagen, Kok, 1930 (GAZ). De streepjeslijn onderaan is de spoorlijn.
Wederom werd gebruik gemaakt van de aanwezige waardevolle water- en groenstructuren. Het plan is niet geheel uitgevoerd zoals bedacht door Verhagen, maar de essentie van het plan bleef wel in stand. De eerste bebouwing in het buurtje kwam in 1933 aan de oneven zijde Beukestraat. 20 woningen werden hier gebouwd. Ook in de Agavestraat ontstonden al snel initiatieven om woonhuizen te bouwen. Zo ontstond het karakteristiek jaren ’30 buurtje langs de Provincialeweg met panden met de voor die periode bekende elementen, zoals overstekkken en erkers.
4.6 Westknollendam, Krommeniedijk, Assendelft en Westzaan Deze dorpen waren aan het einde van de 19e eeuw zo klein dat hier geen sprake was van een noodzakelijk uitbreidingsplan. Ook lag de behoefte om hier wijken naast de historische lintbebouwing toe te voegen er niet. In de vroeg 20ste eeuw was de meeste bedrijvigheid ontstaan in de Zaandorpen (op Westknollendam na) en in Krommenie. Hier was het meeste werk te vinden en daarom was in deze plaatsen behoefte aan woningbouw. In de overige dorpen was nog voldoende ruimte aan de historische linten om de groei die er nog was op te vangen. In deze dorpen zijn daarom geen vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken ontstaan. Wel is wat vroeg 20ste eeuwse sociale woningbouw toegevoegd langs de bestaande linten en wegen, zoals aan de Genieweg en de Dorpsstraat in Assendelft (door Goed Wonen in 1914) en aan de Parkstraat in Westzaan (door Westzaans Belang in 1915)
Pagina 95 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
5 Waardering en bescherming 5.1 Waarderingscriteria en toelichting Om te komen tot een waardering per wijk of onderdeel daarvan wordt iedere wijk beoordeeld op de volgende hoofdcriteria: 1. Stedebouwkundige waarden 2. Architectuurhistorische waarden 3. Cultuurhistorische waarden Deze 3 hoofdcriteria kunnen versterkt worden door de volgende subcriteria: A. Gaafheid/ herkenbaarheid B. Zeldzaamheid In dit hoofdstuk wordt uitgelegd hoe deze criteria voor de categorie sociale woningbouw 1900-1945 binnen de gemeente Zaanstad zijn gebruikt. Stedenbouwkundige waarden De vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken laten gezamenlijk de ontwikkeling zien van de stedenbouw in de in Zaanstad opgegane Zaangemeenten aan het begin 20ste eeuw. Deze stedenbouw ontwikkelde zich in de volgende fasen: - het volgen van de oorspronkelijke dijken en paden structuur, door in het verlengde van deze structuur te bouwen of tussen deze structuur te bouwen in een nagenoeg zelfde patroon. - het opstellen van een vrijwel alleen civieltechnisch uitbreidingsplan/ stedenbouwkundig plan, gemaakt door een civieltechnisch ingenieur of architect. Dit resulteerde in stratenplannen zonder visie en ideologische of esthetiek benadering.
- het maken van een uitbreidingsplan op basis van moderne stedenbouwkundige kennis, door een stedenbouwkundige of architect met oog voor alle elementen die meespelen in het stedenbouwkundige vak zoals water, lichttoetreding, plaatsing van bouwblokken, breedte van straten, riolering verkeer, groen etc, maar ook met een visie en ideologische en esthetische benadering van het ontwerp. Een wijk kan daarom stedenbouwkundige waarden hebben omdat hij een bijdrage levert aan het stedenbouwkundige verhaal van Zaanstad. Tevens speelt de kunsthistorische kwaliteit van het uitbreidingsplan en/ of het stedenbouwkundigplan een rol bij de waardering van een wijk. Een aantal wijken in Zaanstad is ontworpen door de zeer gerenomeerde Nederlandse stedenbouwkundige Pieter Verhagen of zijn bureau Granpre Moliere, Verhagen, Kok. Deze plannen zijn van hoge kwaliteit. Ook is een aantal wijkjes ontworpen door de bekende Amsterdamse architecten Gulden & Geldmaker. Ook deze plannen hebben hoge kwaliteit. Bepaalde plannen zijn ook van waarde binnen het oeuvre van deze stedenbouwkundigen/ architecten. Daarnaast speelt de herkenbaarheid van de Tuinstadgedachte en de plaatsing binnen de ontwikkeling van de tuindorpen (bv. een vroeg voorbeeld) mee bij de waardering. Architectuurhistorische waarden In deze vroeg 20ste eeuwse arbeiderswijken is doorgaans sobere baksteenarchitectuur toegepast.
Toch is te zien dat bij bouwblokken geprobeerd is om met de spaarzame middelen de gevels te
Pagina 96 van 130
2021/29415 Cultuurhistorische inventarisatie en waardering Sociale woningbouwwijken 1900-1945 Zaanstad
2019
verfraaien. Met een gering aantal toevoegingen aan ornamenten werd geprobeerd om een zekere speelse rijkdom te verkrijgen. Dat gevels niet een hele rijke architectuur kennen, is dus juist passend en kenmerkend voor deze wijken. Ze bezitten daarmee architectuurhistorische waarden. Rijke architectuur vormt een uitzondering in deze wijken in Zaanstad. Of de architectuur rijk of sober was, hing samen met de subsidiestroom vanuit het rijk, met het socialistische gedachtengoed van de opdrachtgever dat arbeiders in schoonheid konden worden opgevoed en met de economische situtie in Nederland. De architectuur geeft daarom uitdrukking aan deze drie factoren. Naast deze factoren kent het verbijzonderen van gevels een op zichzelf staande architectuurhistorische ontwikkeling: - in de beginfase is het gevelontwerp van de bouwblokken nog traditionalistisch waarbij alle gevels dezelfde verbijzondering kende. - in de middenfase is te zien dat de verbijzondering binnen bouwblokkken zich vooral richt op de hoek- en middenblokken. - in de late fase worden de bouwblokken niet meer zozeer verbijzonderd door ornamentiek maar wordt gebruik gemaakt van een heldere hoofdvorm en het verdraaien van de bouwblokken ten opzichte van de straat. De geleding wordt geaccentueerd door herhaling van architectonische elementen zoals overstekken, erkers, luifels etc.
De herkenbaarheid van deze fasering is van waarde omdat wijken of onderdelen daarvan een bijdrage leveren van het vertellen van het verhaal van deze ontwikkeling Verder is een aantal bekende architecten betrokken geweest bij het ontwerpen van bouwblokken in deze wijken zoals Gulden & Geldmaker. Deze ontwerpen zijn vaak van goede kwaliteit en worden hoog gewaardeerd. Verder komt in de wijken voor dat Amsterdamse Schoolstijl is toegepast. Het gebruik van dit soort goed herkenbare architectuurstijlen wordt eveneens hoog gewaardeerd. Verder komt het voor dat typisch Zaanse invloeden zijn gebruikt in ontwerpen. Ook dit wordt hoog gewaardeerd. Cultuurhistorische waarden De wijken hebben betekenis als uitdrukking van de geschiedenis van de volkshuisvesting en sociale woningbouw in Nederland en specifiek in Zaanstad. Ze vertellen het verhaal van de invoering van de Woningwet en de gepaarde regels die moesten zorgen voor betere leefomstandigheden voor arbeiders. Deze woningbouw is tevens een weerspiegeling van de socialistische beweging die gaande was in de politiek van de Zaangemeenten (liberalisme, sociaalliberalisme en socialisme) evenals een uitdrukking van de verzuilde samenleving (katholieken, protestanten, socialisten) Alle wijken hebben daarmee een basiswaarde wat betreft de cultuurhistorie.
De wijken vertellen het verhaal van de opkomst van de eerste woningbouwverenigingen die opgericht werden door verschillende partijen. Iedere “zuil” in Nederland (katholiek, protestants, socialistisch) had zo haar eigen woningbouwvereniging, zo ook in Zaanstad. Iedere woningbouwvereniging had weer zo zijn vaste architecten waardoor nu nog steeds herkenbaar is welke bouwblokken van welke woningbouwvereniging is. Ook werden een paar woningbouwverenigingen opgericht door arbeiders of juist door industriëlen. Het is van waarde dat dit verhaal zichtbaar blijft door middel van het behoud van wijken of bouwblokken daarbinnen. De betrokkenheid van de Zaanse industriëlen bij de huisvesting voor hun arbeiders is bijzonder te noemen en te vergelijken met buitenlandse in Nederlandse fabrieksdorpen zoals Port Sunlight in Engeland (1888), het Agnetapark in Delft (1882) en tuindorp Heijplaat (1915) in Rotterdam. De aandacht voor het geestelijk en fysiek welzijn van de arbeiders is, vergeleken bij andere industriële gebieden in Nederland, tamelijk vroeg. De financiële bijdrage van de lokale fabrikanten hielp de ambities te verwezenlijken. Deze wijken hebben daarom hoge cultuurhistorische waarden. Een wijk kan karakteristieke kenmerken bevatten van de typisch Zaanse houtbouwelementen. De herkenbaarheid hiervan in de vroeg 20e eeuwse bouw wordt hoog gewaardeerd.
Pagina 97 van 130