2024-07-04 A VG - BP Bijlage 8 - Vooronderzoek explosieven

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden;

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer de chronologische lijst is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden krijgen geen RAP-nummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de EOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer. Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd Tactical Air Force en Fighter Command.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld ineen aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, welke de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer en worden tevens benoemd aan de hand van een letter. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x-as (west-oost) en y-as (noord-zuid) welke benoemd worden aan de hand van getallen.4

4

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

24

Het coördinaat van een positie ziet er dan als volgt uit: [qD.6119]. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de twee (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid.

Afbeelding 3: onderzoeksgebied te Woensdrecht weergegeven binnen het Nord de Guerre-grid.

Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kon worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • • 3.2

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet CE gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen CE zijn ingezet.

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In afbeelding 4 is het onderzoeksgebied ’t Marktje te Woensdrecht weergegeven in een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Voor het aanbreken van de Tweede Wereldoorlog was het onderzoeksgebied amper bebouwd. Het lag net ten zuiden van de Dorpsstraat (de kern van het dorp Woensdrecht) tussen Marktje en Onderstal. De enige bebouwing was te vinden het in noorden van het onderzoeksgebied en aan de westelijke rand, waar tevens de weg Marktje twee keer het onderzoeksgebied doorkruist.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

25

Afbeelding 4: onderzoeksgebied ‘t Marktje te Woensdrecht weergegeven op een topografische kaart uit 1940. Bron: Topotijdreis, Historische topografische data 1940.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse strijdkrachten onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Voor de mobilisatieperiode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot CE.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. 12 mei 1940 Om 07.15 uur werd een bom geworpen uit een Duits vliegtuig in de wei langs de Antwerpsestraatweg. Ook kwamen er diezelfde dag om 15.00 uur vier bommen neer in de gemeente. Een hiervan kwam neer bij de Antwerpsestraatweg, terwijl de andere drie ten oosten van deze weg in een wei achter de hoeve van C. Hopmans neerkwamen. Er was dak- en glasschade aan de omliggende woningen.5 [Buiten onderzoeksgebied]

5

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

26

12 mei 1940 Om 18.00 uur vond er een luchtgevecht plaats boven de gemeente Woensdrecht tussen drie Duitse bommenwerpers en zeven Britse en Franse jagers. Hierbij werden vijf bommen gelost die neerkwamen in de Oud-Hinkelenoordpolder achter de hoeve van Magdenberg en A. Jacobs. Een tweede vliegtuig loste ook een aantal bommen in de Prins Karelpolder. 6 [Buiten onderzoeksgebied] Een Duitse Heinkel He 111 bommenwerper van het 3./KGr. 126 stortte om 20.10 uur neer bij de Doelstraat in Hoogerheide, na te zijn beschoten door een Frans gevechtsvliegtuig. 7 Op de locatie van de crash werd op 15 mei 1941 een onontplofte vliegtuigbom gevonden in de grond.8 [Buiten onderzoeksgebied] 14 mei 1940 De SS-Verfügungsdivision onder leiding van SS-Gruppenführer Hausser trok in de vroege morgen van 14 mei over Essen naar Hoogerheide op. Om 10.40 uur werd Woensdrecht zonder enige strijd bezet. Om 15.00 en 16.00 uur voerden de SS-Standarte ‘Deutschland’ een verkenning uit bij het voorterrein van de Bathstelling.9 Ook het vliegveld van Woensdrecht werd ingenomen.10 Gedurende de hele oorlog stortten tientallen Duitse vliegtuigen neer in of nabij het vliegveld van Woensdrecht. [Historische context] 15 mei 1940 Bij Hoogerheide stortte om 15.40 uur een Belgische Fairey Fox C bommenwerper van 7/III/3 Gr.

neer.11 [Locatie onbekend] 17 mei 1940 Bommenwerpers van het Armée de L’Air/Aeronavale voerden aanvallen uit om de Duitse opmars in Zuid-Beveland en in de richting van Antwerpen te vertragen. De aanvallen werden onder andere uitgevoerd op het smalle deel tussen Kruiningen en Woensdrecht. 12 [Buiten onderzoeksgebied] 24 mei 1940 Er werd schade gemeld aan de volgende panden: • Doelstraat te Hoogerheide (wijk A nr 87): schade door neergestort vliegtuig. Noot: het is niet bekend op welke datum of door welk vliegtuig de schade veroorzaakt werd; [RAP_400524A01] • Huyberseweg te Hoogerheide (wijk D nr 31): schade door luchtgevecht tussen Duitse en Franse vliegtuigen.13 [Buiten onderzoeksgebied] Verder werd er ook schade gemeld door granaten en kogels aan de volgende panden: • A 160; [Locatie onbekend] • B 8a [Buiten onderzoeksgebied], 165, 166, 167, 167a; [Buiten onderzoeksgebied] • C 10, 92 [RAP_400524B02], 112 en 112a (Dorpsstraat), 152, 158, 162 (Ossendrechtseweg); [RAP_400524B03] • D 18, 19 (Huijbregscheweg, thans Wouwbaan D 125), 21, 2a (Huijbregscheweg), 23c, 24, 26, 27, 38, 39, 40, 41, 42 (Huijbregscheweg), 43, 60a, 63, 149 , 158 , 173 , 180, 183, 190 , 204 en 205.14 [RAP_400524B03]

6

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. SGLO, T0552. 8 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 9 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 22; Amersfoort & Kamphuis (2012) 246. 10 Grimm et al (2017) 318. 11 SGLO, T0688A; https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-woensdrecht-1940-1945 (03-12-2020). 12 Zwanenburg deel I (1991-1993) 38. 13 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2884. 14 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2884. 7

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

27

3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 werden de geallieerde bombardementen zwaarder door de toenemende aantallen bommenwerpers en afgeworpen bommen. Voorts werd in 1942 door Duitse troepen begonnen met de bouw van de Atlantikwall. 9/10 juni 1940 Britse Hampden bommenwerpers deden aanvallen op vliegveld Vlissingen en een ander ongeïdentificeerd vliegveld op 16 kilometer ten noorden van Antwerpen. Mogelijk ging dit om Woensdrecht.15 Noot: hiervan werd geen melding gemaakt in de War Diaries van de Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985). Wel vlogen er tussen 7 en 11 juni 1940 meer dan honderd Hampdens missies naar Frankrijk en Duitsland. 16 In de Night Bomb Raid Sheets werd wel melding gemaakt van een aanval op een ‘unlocated aerodrome’ tien mijl (16 kilometer) ten noorden van Antwerpen.17 [Locatie onbekend] 10 juni 1940 Op 10 juni werd melding gemaakt van schade aan de Woensdrechtsche heide door een bominslag. 18 Noot: deze werd waarschijnlijk veroorzaakt tijdens het bovenstaande bombardement.

[Buiten onderzoeksgebied] 18 juni 1940 Er werd melding gemaakt dat er in de gemeente Woensdrecht nog landmijnen aanwezig zijn, grotendeels van Franse oorsprong.19 [Locatie onbekend] 20 juni 1940 Op 20 juni werd melding gemaakt van een krater, vermoedelijk ontstaan door een onontplofte bom of granaat, in de Nieuw Hinkelenoordpolder.20 [Buiten onderzoeksgebied] 17 juli 1940 Op de volgende plaatsen in Woensdrecht waren nog explosieven aanwezig: • Gemeentehuis: vier kisten met in totaal achttien Franse geweergranaten (ter plaatse tot springen gebracht) en twee Franse antitankprojectielen van 2,5 cm • Bij Van Oostaag (wijk D.M019): twee granaten aanwezig (tot springen gebracht); • Bij Kuylen (bouwland): een granaat; [Locatie onbekend] • Steenbakkerij: een Duitse brandbom van 1 kg (ter plaatse tot springen gebracht); • Onbekend: een landmijn (weggehaald).21 [Locatie onbekend] 23 juli 1940 In Woensdrecht waren Duitse bommen aanwezig van 50 kg. Deze werden tot ontploffing gebracht op een heideterrein nabij Boerderij der Kinderen. 22 [Locatie onbekend] 5 augustus 1940 Er waren mijnenvelden van Franse oorsprong aanwezig in de gemeente Woensdrecht. 23 [Locatie onbekend]

15

Zwanenburg deel I (1991-1993) 45. Middlebrook & Everitt (1985) 51. 17 TNA UK AIR 24/2665. 18 WBA, toeg. nr. 0008, inv. nr. 1940-38-A5. 19 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 20 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 21 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 22 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 23 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 16

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

28

7 augustus 1940 De volgende adressen ondervonden schade tijdens de eerste oorlogsmaanden: • Wijk B nr. 8a: bominslag (schade kippenhok, honderden dode kippen); [Buiten onderzoeksgebied] • Wijk D nr. 24: oorlogsgeweld (dood vee); [Locatie onbekend] • Wijk D nr. 31: oorlogsgeweld (dood vee); [Locatie onbekend] • Wijk A nr. 77 te Hoogerheide: vliegtuigcrash op woning (verbande woning en inboedel).24 Noot: het is onbekend op welke datum en door welk toestel de schade veroorzaakt werd [RAP_400807A01] 14 augustus 1940 De volgende adressen in Woensdrecht werden geheel vernield tijdens de eerste oorlogsmaanden: • D nr. 149: woning en schuur; [Locatie onbekend] • A nr. 87: woning; [RAP_400524A01] • D nr. 31: landbouwschuur.25 [Locatie onbekend] 1 oktober 1940 Er werd gemeld dat in onder andere de gemeente Woensdrecht nog mijnenvelden lagen. De exacte locatie van de mijnenvelden is onbekend. 26 [Locatie onbekend] 13/14 oktober 1940 Een Britse Blenheim bommenwerper bombardeerde vliegveld Woensdrecht. Er waren inslagen zichtbaar op het vliegveld. 27 Noot: volgens de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werden er meer dan honderd Britse bommenwerpers (waaronder Blenheims) uitgestuurd. Ze hadden onder meer als doel de havens aan het Kanaal, maar door slecht weer bombardeerde minder dan de helft hun eerste doelwit.

Welke andere doelen er gebombardeerd werden, is onbekend. 28 [Buiten onderzoeksgebied] 27 november 1940 Er vlogen meerdere vliegtuigen over de gemeente Woensdrecht. Omstreeks 19.20 uur werden drie brisantbommen boven een akkerland in Woensdrecht afgeworpen. Hierbij werd geen schade aangericht. Er werden drie bomtrechters gevonden in een perceel weiland van C. Kopmans, op 100 meter van de boerderij, ten noorden van de Dorpstraat te Woensdrecht. Ook was er dak- en glasschade aan enkele huizen aan de Dorpstraat. Later werd nog een vierde trechter gevonden. De locatie van deze vierde trechter is onbekend. De trechters hadden een diepte van ongeveer anderhalve meter en een middellijn van ongeveer 3,5 meter. 29 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht. Wel vlogen er van 27 op 28 november 1940 62 vliegtuigen naar Keulen, waar slechts de helft hun bommen afwierp. Het ging onder andere over Whitleys.30 In Zwanenburg (1991-1993) werd ook vermeld dat in totaal acht Blenheims aanvallen deden op enkele Nederlandse vliegvelden. Woensdrecht werd niet vernoemd, wel onder andere Gilze-Rijen en Eindhoven.31 In de Night Bomb Raid Sheets werd geen melding gemaakt over een bombardement op Woensdrecht.32 [RAP_401127A]

24

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2548. BHIC, toeg. nr. 1085, inv. nr. 799. 26 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 27 Zwanenburg deel I (1991-1993) 116. 28 Middlebrook & Everitt (1985) 94. 29 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328; WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 30 Middlebrook & Everitt (1985) 107. 31 Zwanenburg deel I (1991-1993) 137. 32 TNA UK AIR 14/2669. 25

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

29

10/11 december 1940 Een Britse Blenheim bommenwerper deed een aanval op zoeklichtstellingen bij Woensdrecht. 33 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht. Wel vlogen 62 vliegtuigen uit naar verschillende doelwitten, waarvan slechts zes hun eerste doelwit haalden. Welke doelwitten dit waren is niet vermeld.34 Volgens de Night Bomb Raid Sheets hoorden de zoeklichten bij Woensdrecht tot de alternatieve doelen. Het ging om één Blenheim die vier 250 lb bommen afwierp. Er werden door slecht weer geen resultaten waargenomen. 35 [Locatie onbekend] 10 mei 1941 Een Britse Vickers Wellington bommenwerper van 214 Squadron stortte om 02.53 uur neer nabij vliegveld Woensdrecht. De oorzaak en exacte locatie van de crash zijn onbekend. De bemanning – bestaande uit zes personen – had het toestel met behulp van parachutes verlaten.36 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd melding gemaakt van 69 uitgevlogen Wellingtons. Hiervan keerde één toestel niet terug. 37 In de Night Bomb Raid Sheets werd geen melding gemaakt over een bombardement op Woensdrecht.38 [Locatie onbekend] 2 februari 1942 Alle straten die vernoemd waren naar levende leden van het Koninklijke huis moesten hun oorspronkelijke namen terug krijgen.

In Woensdrecht gold dit voor de Wilhelminalaan (Onderstal), de Prinses Julianastraat (Marktje), de Prinses Beatrixstraat (Zandvoort), Prins Hendrikstraat (Zwartebaan) en de Prins Bernhardstraat (Postbaantje). 39 [Historische context] 18 mei 1942 Een Duitse Messerschmitt Bf 110 jachtbommenwerper van het II/NJG 1 stortte neer bij Woensdrecht. De oorzaak en exacte locatie van de crash zijn onbekend.40 [Locatie onbekend] 8 juni 1942 Op 8 juni, omstreeks 11.30 uur, vlogen over de boerderij van C. van den Maagdenberg aan de Hinkelenoordpolder bij Woensdrecht twee vliegtuigen in oostelijke richting die vliegtuigonderdelen naar beneden wierpen. Deze onderdelen kwamen terecht op een perceel bouwland bij de boerderij van Van den Maagdenberg en zijn opgeruimd door de Duitse Wehrmacht.41 [Buiten onderzoeksgebied] 6 december 1942 Samen met 84 Amerikaanse B-17 bommenwerpers (ondersteund door Britse Spitfires en Mustangs) kreeg een verzameling Britse vliegtuigen bestaande uit 36 Boston bommenwerpers, 47 Ventura bommenwerpers en tien Mosquito jachtbommenwerpers als doel een bombardement uit te voeren op de Philipsfabrieken te Eindhoven. Ze hadden een combinatie bij van brisantbommen en brand(fosfor)bommen. Boven Woensdrecht moesten de Ventura’s door een gordijn van FLAK en mitrailleurvuur heen. Hierbij zakte het leidende toestel, raakte de grond en explodeerde op de vliegbasis.

Het ging om de commandant van het Nieuw-Zeelandse 497 Squadron.42 [Buiten onderzoeksgebied]

33

Zwanenburg deel I (1991-1993) 140. Middlebrook & Everitt (1985) 110. 35 TNA UK AIR 14/2670. 36 SGLO, T1026; WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 37 Middlebrook & Everitt (1985) 153. 38 TNA UK AIR 14/2672. 39 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2815. 40 SGLO, T1515. 41 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 42 Korthals Altes (1984) 113; Middlebrook & Everitt (1985) 329. 34

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

30

6 december 1942 Omstreeks 12.15 uur vlogen over de kom van het dorp Hoogerheide in de gemeente Woensdrecht 25 à dertig vliegtuigen, vermoedelijk van Britse nationaliteit, die richting het nabijgelegen vliegveld vlogen. Er werd vanuit de vliegtuigen geschoten. Om ongeveer 12.25 uur werden Duitse vliegtuigen waargenomen die eveneens met boordwapens schoten. Woensdrechter M.D. Disco-Sebrechts raakte gewond door een rondvliegende granaatscherf.43 [Locatie onbekend] Juni 1943 Het wei- en bouwland van A. Verbaak te D.30 werd in beslag genomen voor de aanleg van een mijnenveld.44 [Locatie onbekend] 10 juli 1943 Een Duitse Focke Wulf Fw 190 jachtvliegtuig van het II/JG 1 is ten noorden van Woensdrecht neergestort. De oorzaak van de crash is onbekend. 45 Het vliegtuig maakte een noodlanding vlakbij de woning van J. Theuns (A 197) op 200 meter ten noorden van de Rijzendeweg. 46 [RAP_430710A01] 25 juli 1943 Het vliegveld van Woensdrecht werd gebombardeerd door acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers. 47 Ze werden geëscorteerd door een squadron Typhoon F’s. Door de bewolking was het doelwit slecht te zien. Vermoedelijk raakten de bommen de noordoostelijke hoek van het veld. Volgens het KTB van Gilze-Rijen werd de omgeving van vliegveld Woensdrecht om 15:30 uur gebombardeerd. Hierbij kwamen bommen terecht op de Knickebein radio-installatie.

Het ging om zeven bommen in één serie afgeworpen van zuid naar noord. Er was lichte schade aan een boerderij.48 [Buiten onderzoeksgebied] 27 juli 1943 Vliegveld Woensdrecht werd opnieuw gebombardeerd door Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers. Dit keer wierpen acht Typhoons tijdens duikvluchten in totaal zestien 500 lb brisantbommen af. Door Duitse instanties werd gemeld dat er elf bommen waren neergekomen, waarvan er vijf op het terrein van het vliegveld waren neergekomen. Twee van de bommen die op het vliegveld neerkwamen waren niet tot ontploffing gekomen. Er werd geringe schade aangericht.49 Het bombardement vond plaats rond 11:45. De acht Typhoons hadden een escorte bij van acht andere Typhoons. Er waren enkele treffers op de hangars. In de Duitse Lageberichten werd gerapporteerd dat tussen 12.15 en 12.37 uur 35 vijandige vliegtuigen vanaf een hoogte van 150 tot 300 meter een aanval hadden uitgevoerd op het vliegveld. Er werden elf bommen afgeworpen.50 [Buiten onderzoeksgebied]

43

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2548 en 2665. WBA, toeg. nr. 0431, inv. nr. 3. SGLO, T2653. 46 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 47 Grimm et al (2017) 325. 48 Zwanenburg deel II (1991-1993) 44. 49 Grimm et al (2017) 325; Loo (1996), 95. 50 Zwanenburg deel II (1991-1993) 47. 44 45

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

31

30 juli 1943 Om 07.00 uur voerden Amerikaanse B-26 bommenwerpers van 386th Bomb Group (VIII Air Support Command) een bombardement uit op vliegveld Woensdrecht. Deze eenheid maakte die dag haar operationele debuut. De leidende bommenwerper wist als gevolg van grondmist en laagstaande zon zijn zichtvizier niet snel genoeg in te stellen, waardoor slechts de helft van de vliegtuigen haar bommen loste. 51 Aan het bombardement namen 24 B-26’s deel, geëscorteerd door zes squadrons Britse Spitfire jachtvliegtuig. Elf vliegtuigen wierpen in totaal twaalf ton brisant af. [Buiten onderzoeksgebied] Tijdens de luchtgevechten die volgden, werden vier Duitse Focke Wulf Fw 190 jachtvliegtuigen en twee Duitse Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuigen neergeschoten tegenover één B-26 en één Spitfire. 52 Noot: in de geraadpleegde Bomb Group Operation Reports and Missions werd hierover niets terug gevonden. Deze verslagen hadden vooral betrekking op Frankrijk.53 [Locatie onbekend] 17 augustus 1943 Om 11.30 uur stortte een Amerikaanse Boeing B-17 bommenwerper van 385BG/548BS neer in de Nieuw Hinkelenoordse polder bij Woensdrecht. Het vliegtuig brandde geheel uit en de inzittenden kwamen bij de crash om het leven. Bij het ongeluk hebben de boerderijen van C. van den Maegdenberg, L. Jacobs-Migielsen en A. van den Eijnden schade opgelopen. Wrakstukken lagen tot 500 meter rond het toestel.

54 Het toestel werd neergeschoten door Duitse gevechtsvliegtuigen twee kilometer ten zuidwesten van Woensdrecht. 55 Noot: in de Mission Reports van 358th Bomb Group uit het NARA werd hierover niets terug gevonden. Wel werd er die dag om 10.15 uur boven Woensdrecht contact gemaakt tussen Amerikaanse bommenwerpers en Duitse jagers. Er werd echter niet aangevallen door de Duitse jagers.56 [Buiten onderzoeksgebied] 17 augustus 1943 Om 16.40 uur vlogen zestien Typhoon B’s – geëscorteerd door drie squadrons Typhoon F’s – naar Woensdrecht voor een bombardement op het vliegveld. Acht van de bommenwerpers voerden een duikvlucht uit en wierpen zestien 500 lb brisantbommen af. Er werden inslagen gezien rond de opstelplaatsen. In het KTB van Gilze-Rijen werd gerapporteerd over een aanval op Woensdrecht om 18.15 uur. Er zouden acht brisantbommen (220 kg) afgeworpen zijn. Enkele gebouwen op de vliegbasis werden beschadigd.57 Het bombardement werd uitgevoerd om 18.30 uur door acht Typhoons.58 Ze vlogen op een hoogte van 1.000 – 2.000 meter. Er warden acht brisantbommen van 220 kg afgeworpen.59 [Buiten onderzoeksgebied] 18 augustus 1943 Omstreeks 11.45 uur kwamen uit (noord)westelijke richting ongeveer 35 of 36 Amerikaanse B26 Marauder bommenwerpers van 386th Bomb Group (US VIII Air Support) aan vliegen. De bommenwerpers warden geëscorteerd door elf squadrons Britse Spitfire jachtvliegtuigen.

Slechts 28 of 32 bommenwerpers bereikten het vliegveld. Ze wierpen in de buurt van het vliegveld 250 brisantbommen van 300 lb af (33 ton aan brisantbommen). In totaal werden minstens 106 ontploffingen genoteerd. Tijdens nader onderzoek bleek dat buiten het vliegveld 18 tot 35 bommen waren neergekomen die schade hadden aangericht aan omliggende woningen en veldgewassen bij de landbouwers A164, B110 [Buiten onderzoeksgebied], B184, B194, B198 en C128. [RAP_430818A01] Blindgangers en tijdbommen werden buiten het vliegveld niet aangetroffen. Op het terrein zelf werden er 153 inslagen geteld, waarvan zes blindgangers.60 [Historische context]

51

Grimm et al (2017) 325; Korthals Altes (1984) 174. Zwanenburg deel II (1991-1993) 49. NARA Box 1806 386th Bomb Group Operation Reports & Missions July 1944. 54 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 55 SGLO, T2795. 56 Jansen (1979) 311. 57 Zwanenburg deel II (1991-1993) 60. 58 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665; Grimm et al (2017) 326. 59 Loo (1996) 96. 60 NARA, RG 243, box 169 III a (3111); WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665; Grimm et al (2017) 326; Korthals Altes (1984) 174; Loo (1996) 97; Zwanenburg deel II (1991-1993) 64. 52 53

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

32

18 augustus 1943 Er raakte één persoon (adres: A 164 te Woensdrecht) gewond door een rondvliegende granaatscherf.61 [Locatie onbekend] In het bos nabij het Meeven te Woensdrecht en op een perceel aardappelland aan de Steenstraat te Hoogerheide werden respectievelijk twee en één blindgangers gevonden. Deze waren volledig in de grond doorgedrongen. Ook op de Woensdrechtse Heide nabij het Meeven werden nog twee blindgangers gevonden.62 [Buiten onderzoeksgebied] 19 augustus 1943 Het vliegveld van Woensdrecht werd gebombardeerd. 63 [Buiten onderzoeksgebied] Zes Amerikaanse vliegtuigen van 548, 549, 550 en 551 Squadron kregen de opdracht om het vliegveld te bombarderen, maar door slechte zichtbaarheid werd de aanval niet uitgevoerd. Ze waren elk geladen met 24 bommen van 100 lb. 64 [Buiten onderzoeksgebied] Noot: het is onduidelijk of het vliegveld toch wel gebombardeerd werd door de bovenstaande toestellen. 5 september 1943 Het vliegveld van Woensdrecht werd gebombardeerd. 65 Om 08.42 uur vlogen 24 Bostons uit geëscorteerd door acht squadrons Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 88 en 107 Squadron voor een aanval op vliegveld Woensdrecht. Twintig Bostons wierpen ongeveer elf ton brisantbommen af.

Er werden inslagen gezien dwars over het veld en grote lichtflitsen en zwarte rook midden in het centrum van de gebouwen aan de oostelijke kant en in de bossen ten noordoosten van het vliegveld. Het KTB van Gilze-Rijen vermeldde een aanval op het vliegveld om 10.23 uur door 23 Bostons van 88 en 107 Squadron. Er werden ongeveer 250x 40 lb brisantbommen afgeworpen die op het veld en enkele gebouwen aan de noordkant vielen. Het vliegveld werd tot 7 september 1943 gesloten in verband met bomkraters en blindgangers.66 [Buiten onderzoeksgebied] Buiten het vliegveld Woensdrecht waren tien brisantbommen gevallen die allen ontploften.67 Bij het bombardement raakte één persoon gewond die woonde te B 104 in Woensdrecht.68 Het is onbekend of deze persoon gewond raakte op zijn thuisadres. [Locatie onbekend] Naast de vermeldde brisantbommen waren er ook nog 16 brisantbommen afgeworpen, waarvan er drie niet explodeerden. Deze drie blindgangers werden aangetroffen op een percelen bouwland op B 85 en in een tuin op B 82 [Buiten onderzoeksgebied], en op perceel B 160. 69 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd ook een blindganger gezien in een perceel bouwland aan de Antwerpsestraatweg 174.

[Buiten onderzoeksgebied] De blindgangers zouden op kort termijn verwijderd worden 70 14 september 1943 Om 11.30 uur werden tachtig Amerikaanse P-47 jachtvliegtuigen uitgestuurd voor een sweep over onder andere Woensdrecht. Ook voerden later die dag twee formaties Amerikaanse B-26 bommenwerpers (in totaal 108 vliegtuigen) geëscorteerd door 27 squadrons Britse Spitfire jachtvliegtuigen aanvallen uit op vliegvelden, waaronder vliegveld Woensdrecht. 71 [Buiten onderzoeksgebied]

61

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2548. WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. Korthals Altes (1984) 330. 64 NARA RG 18, box 1749 385th Bomb Group Mission #11 Mission Report August 19, 1943. 65 Grimm et al (2017) 326. 66 Zwanenburg deel II (1991-1993) 78; Loo (1996) 98. 67 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 68 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2548. 69 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 70 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 71 Zwanenburg deel II (1991-1993) 80. 62 63

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

33

19 september 1943 Omstreeks 13.30 uur vlogen circa tien vliegtuigen van een onbekende nationaliteit richting vliegveld Woensdrecht en wierpen daar bommen af. Het luchtafweergeschut bij het vliegveld ging af en er werd vanuit vliegtuigen teruggeschoten. Er werd een onderzoek ingesteld naar de omgeving van het vliegveld. Hierbij bleek dat er geen bommen buiten het vliegveld waren neergekomen. Wel werd er aan meerdere woningen in de omgeving schade als gevolg van luchtdruk aangericht. Later werd medegedeeld dat op het vliegveld in totaal negen bommen waren neergekomen.72 [Buiten onderzoeksgebied] Dit bombardement werd uitgevoerd door acht Typhoon B’s geëscorteerd door twee squadrons Typhoon F’s. Hierbij werden zestien 500 lb brisantbommen afgeworpen. Tussen de opstelplaatsen werden inslagen gezien. In de Duitse Feindtätigkeitsberichten werd melding gemaakt van twee formaties van samen 25 Typhoons die 25x 500 lb brisantbommen afwierpen op het vliegveld. Enkele gebouwen werden hierbij beschadigd. 73 Er zouden negen brisantbommen zijn neergekomen.

Twee van deze bommen kwamen op terrein Horst neer, de rest van de bommen in de buurt van het FLAK-batterij II./3./668.74 [Buiten onderzoeksgebied] Oktober 1943 Op 3, 9 en 20 oktober 1943 werd vliegveld Woensdrecht zwaar getroffen door bombardementen die werden uitgevoerd door Amerikaanse B-26 Marauder bommenwerpers, Boston bommenwerpers en Flying Fortress B-17 bommenwerpers. Hun bommen raakten een schijnvliegveld. Ook Britse Typhoon en Amerikaanse Thunderbolt jagers/jachtbommenwerpers bleven het vliegveld belagen. 75 Deze bombardementen betekenden het einde van vliegveld Woensdrecht. De Luftwaffe gebruikte het vliegveld hierna niet, maar meer om tussen- en noodlandingen uit te voeren en vermoedelijk begon men in juli 1944 met de afbraak van het vliegveld.76 [Buiten onderzoeksgebied] 3 oktober 1943 Vliegveld Woensdrecht werd gebombardeerd. 77 Om 12:30 uur kwamen 72 Amerikaanse B-26 Marauder bommenwerpers aan bij Woensdrecht. Als escorte vlogen er tien squadrons Britse Spitfire jachtvliegtuigen mee. Boven vliegveld Woensdrecht werd 45 ton brisantbommen afgeworpen met redelijk resultaat.

In de Duitse Feindtätigkeitsberichten werd melding gemaakt van 250 tot 300 afgeworpen brisantbommen boven vliegveld Woensdrecht, waarbij de FLAKopstelling en enkele andere gebouwen werden geraakt.78 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 12.21 uur werden vliegveld Woensdrecht door achttien toestellen van 387th Bomb Group gebombardeerd. Enkele minuten later, om 12.25 uur werd vliegveld Woensdrecht ook door zestien toestellen van 386th Bomb Group gebombardeerd. Er werden in totaal 338 brisantbommen van 300 lb afgeworpen. Het vliegveld raakte zwaar beschadigd. Ook buiten het vliegveld waren bommen neergekomen, vooral de Huybergscheweg en omgeving werden zwaar getroffen.79 [Buiten onderzoeksgebied] Vanuit westelijke richting vlogen ongeveer 35 bommenwerpers en vanuit noordoostelijke richting ongeveer tien bommenwerpers aan. De toestellen wierpen een groot aantal brisantbommen af in de omgeving van het vliegveld. 80 [Buiten onderzoeksgebied]

72

WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. Zwanenburg deel II (1991-1993) 85. 74 Loo (1996) 99. 75 Korthals Altes (1984) 180. 76 Grimm et al (2017), 326. 77 Grimm et al (2017), 326. 78 Zwanenburg deel II (1991-1993) 93. 79 Loo (1996) 100-101. 80 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 73

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

34

3 oktober 1943 Er werden door 34 of 60 vliegtuigen van US VIII Air Support Command in totaal 338 300 lb brisantbommen afgeworpen boven vliegveld Woensdrecht. Uit fotoanalyse, uitgevoerd door de USAAF, bleek dat er drie concentraties van kraters waarneembaar zijn: één gelegen in het oostelijk deel van het afwerpgebied (ong. 40 stuks) waarvan sprake was van twee of drie voltreffers in hangaars, één in de bossen ten noordoosten van het vliegveld en één in open land die op ongeveer 300 yards ten zuidoosten van het vliegveld begint. 81 [Buiten onderzoeksgebied] Er werden 287 kraters geteld op het vliegveld en in de omgeving was sprake van honderden inslagen.82 [Buiten onderzoeksgebied] Noot: De verschillende geraadpleegde bronnen brengen geen eenduidig beeld van het aantal ingezette Amerikaanse bommenwerpers dat op 3 oktober 1943 het vliegveld van Woensdrecht gebombardeerd hebben. Ook over het totale aantal afgeworpen bommen bestaat geen eenduidig beeld. 9 oktober 1943 Het vliegveld van Woensdrecht werd omstreeks 15.15 uur gebombardeerd door Amerikaanse Boston en Marauder bommenwerpers, geëscorteerd door jachtvliegtuigen. 83 Het ging om 64 vliegtuigen van U.S. VIII Air Support die 509x 500 lb General Purpose bommen afwierpen.84 Tijdens deze aanval bleken er zesentwintig bommen buiten het grondgebied van het vliegveld terecht gekomen te zijn.

Hierdoor ontstond schade aan gebouwen en aan de Huybergseweg, gelegen onder de gemeente Woensdrecht. Op deze weg waren vier bommen van een zwaar kaliber neergekomen, waardoor de weg zwaar beschadigd werd. [Buiten onderzoeksgebied] Er werd glasschade aangericht aan de volgende panden in Hoogerheide: • het pand van Cornelis van Paasen, aan de Huybergseweg D31 [Buiten onderzoeksgebied] • het pand van C. Lambrechts aan de Huybergseweg 34 (oud: D34) [Buiten onderzoeksgebied] • het pand van P. Traats aan Huybergseweg 46 (oud: D38) [Buiten onderzoeksgebied] • het pand van B. van den Berg aan Raadhuisstraat 143 (oud: Huybergseweg D26) [Buiten onderzoeksgebied] • het pand van A. van den Berg aan de Huybergseweg 38 (oud: D35) [Buiten onderzoeksgebied] • het pand van F. Koolen aan Huybergseweg 38 (D35). 85 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 15.25 vond opnieuw een bombardement op vliegveld Woensdrecht plaats. Dit keer naderden ongeveer dertig bommenwerpers het vliegveld, eveneens vanuit westelijke richting. Tijdens een nader onderzoek dat werd ingesteld na het bombardement bleek dat buiten het vliegveld 51 brisantbommen van een zwaar kaliber waren neergekomen, die allemaal tot ontploffing gekomen waren. Blindgangers werden tijdens het eerste onderzoek niet gevonden. Mogelijk ging het slechts om dertig bommenwerpers. 86 In bouwland en heideveld waren 47 bommen gevallen.

Er waren bomtrechters gezien bij: • B190: zestien bomtrechters, een wagenhuis beschadigd, glasschade; [RAP_431009B01] • B191 vier bomtrechters, één belt mest, zestig are koolraap. [RAP_431009B01]

81

NARA, RG 243, box 169 III a (3111). Elzakker (2019) 85. 83 Grimm et al (2017) 326; WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 84 NARA, RG 243, box 169 III a (3111). 85 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 86 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 82

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

35

9 oktober 1943 Tussen 15.15 en 15.30 uur werden 72 Amerikaanse B-26 Marauder bommenwerpers van 323rd en 387th Bomb Group geëscorteerd door tien squadrons Britse Spitfire jachtbommenwerpers uitgestuurd voor een aanval op vliegveld Woensdrecht. De KTB van Gilze-Rijen vermeldde dat de aanval door ongeveer honderd B-26 bommenwerpers en Britse Boston bommenwerpers werd uitgevoerd met een escorte van ongeveer twintig jachtvliegtuigen. Er werden vierhonderd bommen van 500 en 1000 lb (ongeveer 88 ton brisant) afgeworpen, waarvan er tweehonderdtien op de landingsbaan, vijftig bij poort nummer 7, dertig bij opstelplaatsen 3 en 3a en honderdtien op de weg tussen Huybergen en Hoogerheide terecht kwamen. Tijdens de aanval raakten de landingsbanen, de weg van Huybergen naar Hoogerheide, vliegtuigwinterloodsen, een zomeropstelplaats, twee grondbunkers een gedeelte van het tankstation en licht- en telefoonleidingen zwaar beschadigd.87 [Buiten onderzoeksgebied] Noot: De verschillende geraadpleegde bronnen brengen geen eenduidig beeld van het aantal ingezette Amerikaanse bommenwerpers die op 9 oktober 1943 het vliegveld van Woensdrecht gebombardeerd hebben. Ook over het totale aantal afgeworpen bommen bestaat geen eenduidig beeld. 20 oktober 1943 Eén Amerikaanse Boeing B-17 Flying Fortress bommenwerper voerde een aanval uit op vliegveld Woensdrecht.

In de Duitse Lageberichten werd melding gemaakt van 125 brisantbommen en enkele staafbrandbommen die vielen op enkele gemeenten waaronder Woensdrecht.88 De Amerikaanse B-17 wierp tien 500 lb brisantbommen af op het vliegveld van Woensdrecht. De resultaten waren matig.89 [Buiten onderzoeksgebied] Daarnaast werden er ook nog acht Typhoon B’s geëscorteerd door twee squadrons Typhoon F’s uitgestuurd voor een aanval op vliegveld Woensdrecht, waarbij ze om 16.15 uur in duikvlucht zestien 500 lb brisantbommen afwierpen. Er werden inslagen gezien bij de noordelijke opstelplaatsen. In de Duitse Lageberichten werd melding gemaakt van twaalf brisantbommen afgeworpen door de Typhoons.90 Voor zover kon worden nagegaan waren buiten het vliegveld geen bommen neergekomen en er was er geen schade aan nabijgelegen panden aangericht. Door de Kommandantur van het vliegveld werd medegedeeld dat er twaalf brisantbommen waren afgeworpen.91 [Buiten onderzoeksgebied] 24 oktober 1943 Om 16.30 uur werden acht Typhoon B’s geëscorteerd door negen Typhoon F’s uitgestuurd voor een aanval op vliegtuig Woensdrecht waarbij zestien 500 lb brisantbommen afgeworpen werden. Ze vielen waarschijnlijk allen in het doelgebied. In de Duitse Lageberichten werd melding gemaakt van achttien bommen die door in totaal negen Typhoons werden afgeworpen.

Ook werd er met boordwapens gevuurd op de FLAK-installatie.92 [Buiten onderzoeksgebied] Na de bombardementen in oktober 1943 werd vliegveld Woensdrecht niet meer gebruikt door vliegtuigen. Wel werd de landingsbaan na ieder bombardement in orde gemaakt. Dat het vliegveld na de bombardementen zeer snel hersteld werd, is terug te lezen in rapporten van de Amerikaanse 8th USAAF. In een verslag van de aanval van 9 oktober 1943 werd aangegeven dat alle kraters van het bombardement op 3 oktober 1943 dichtgemaakt waren.93 [Historische context] Voorjaar 1944 Er werden stellingen gebouwd in het bouw- en weiland van M. Oerlemans in A.49 te Woensdrecht. Hiervoor werden 4 hectaren in beslag genomen.94 [Buiten onderzoeksgebied]

87

Zwanenburg deel II (1991-1993) 100. Zwanenburg deel II (1991-1993) 107. NARA, RG 243, box 1606. 90 Zwanenburg deel II (1991-1993) 107. 91 WBA, toeg. Nr. 0502, inv. nr. 2665. 92 Zwanenburg deel II (1991-1993), 110; Loo (1996) 103. 93 Loo (1996) 103. 94 WBA, toeg. nr. 0461, inv. nr. 3. 88 89

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

36

25 februari 1944 Vijf Amerikaanse Marauder bommenwerpers wierpen zes 500 lb brisantbommen af boven vliegveld Woensdrecht.95 [Buiten onderzoeksgebied] 1 april 1944 Ten noordoosten van de ruïne in Woensdrecht waren vier betonnen platformen gebouwd voor zwaar luchtafweergeschut. Het geschut werd in de loop van de tijd weggehaald en vervangen door bomen die de suggestie moesten wekken dat er luchtafweergeschut op de platformen stond. In de omgeving waren munitiedumpplekken en hutten voor soldaten aangelegd.96 Noot: het is onbekend welke ruïne er bedoeld werd en waar deze lag. [Locatie onbekend] In Woensdrecht was een compagnie infanterie aanwezig, die voornamelijk uit Poolse militairen bestond die enkele weken daarvoor gedwongen waren zich aan te sluiten bij het Duitse leger. De troepen zaten gedeeltelijk in mitrailleurnesten die klaar waren gemaakt voor het gebruik van mitrailleurs en mortieren. Aan de binnenkant van deze nesten waren stenen muurtjes en ze waren afgedekt door camouflagenetten. Bij alle dijken van Krabbedijk tot Woensdrecht werden zulke mitrailleursnesten aangelegd.97 [Buiten onderzoeksgebied] 10 april 1944 Amerikaanse Boeing B-17 bommenwerpers van de 381st Bomb Group (VIII Air Force) voerden een aanval uit op Woensdrecht. Er werden 72 bommen afgeworpen. 98 Het zou gaan om twintig bommenwerpers met in totaal tweehonderd 500 lb brisantbommen.

Er werd een concentratie van meer dan 75 inslagen waargenomen nabij een strongpoint ten noorden van Woensdrecht. Deze inslagen zijn gezien op 1,25 mijl (2 kilometer) ten westen van het vliegveld. 99 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 9.30 uur werd door dertig vliegtuigen van onbekende nationaliteit een aantal brisantbommen afgeworpen welke terecht kwamen in de driehoek Station WoensdrechtKorteven-Lindonk. Over het algemeen kwamen de bommen terecht in bouwland. Schade werd onder andere aangetroffen aan de Beukendreef (nummers 8,10,12,14,16,18,20), Lindonk 5, Vossestraat 1 en de Antwerpsestraatweg (nummers 155, 157, 159, 161, 162, 163, 167, 176, 183, 185). In totaal zijn drie blindgangers gevonden, waarvan een nabij de hoeve Lindonk, die meteen door de Duitse Wehrmacht onschadelijk gemaakt is.100 Noot: dit ging waarschijnlijk over hetzelfde bombardement als het bovenstaande. [Buiten onderzoeksgebied] 8 mei 1944 Omstreeks 10.00 uur werd in een weide gelegen in het Hoogerheidensche Laag, onder de gemeente Woensdrecht, een brandbom van 14,5 kg (40 bij 15 cm) aangetroffen in de buurt van enkele gaten, mogelijk blindgangers. 101 Noot: het is niet bekend op welke datum de bom neerkwam en door welk toestel de bom afgeworpen werd.

[Buiten onderzoeksgebied] 5 juli 1944 Verschillende vliegvelden in Nederland werden door ongeveer zeventig zware bommenwerpers aangevallen, waaronder Woensdrecht. Het ging voornamelijk om Amerikaanse B-17 Flying Fortress bommenwerpers.102 Noot: in de geraadpleegde Mission Reports van 453rd en 445th Bomb Group uit het NARA werd hierover niets terug gevonden. Beide Bomb Groups vlogen die dag missies boven Nederland en vielen hierbij Nederlandse vliegvelden aan zoals Eindhoven en Gilze-Rijen. Woensdrecht werd niet vermeld.103 [Buiten onderzoeksgebied]

95

Zwanenburg deel II (1991-1993), 166. NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 20. 97 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 20. 98 Zwanenburg deel II (1991-1993), 192. 99 NARA, RG 243, box 169 III a (3111). 100 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 101 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 102 Korthals Altes (1984) 215. 103 NARA, box 2599, 453rd Bomb Group F.O. #381 Mission Report #100, July 5 1944; box 2240, 445th Bomb Group F.O. #381 Mission Report #118, July 5 1944. 96

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

37

10 augustus 1944 Er werd een begin gemaakt aan het opruimen van de mijnenvelden die om het vliegveld lagen. Ook het vliegveld zelf werd langzaamaan gesloopt.104 [Historische context] 3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden bevrijd. Het oorspronkelijke plan van Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van zware (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. September 1944 In afwachting van de optrekkende Canadese eenheden wilden de Duitse troepen in Woensdrecht verschillende wegen en bruggen opblazen. Hiervoor werden bommen klaargezet langs deze wegen, zoals bij de geasfalteerde weg door de Onderstal. Op de helling onder Hoogerheide stonden ‘redelijk zware bommen’. Hoewel er al gaten waren gegraven, werden de bommen nog niet begraven.105 [RAP_4409A] 13/14 september 1944 In de nacht van 13 op 14 september vond een bombardement plaats in de gemeente Woensdrecht. Nabij de kruising tussen de Duinstraat en de Wouwbaan werden twee bomtrechters aangetroffen.

Behalve glas- en dakschade aan de omliggende panden was er ook zwaardere schade aan de panden B 200, B 200a, B 200b, D 130, D 130a. 106 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht.107 In de verslagen van 2nd Tactical Air Force werd wel melding gemaakt van een aanval door 24 Bostons en twaalf Mitchells op de (spoor)wegkruising over de dijk op positie qD.560200. Ze wierpen 87x 500 General Purpose bommen af (0.025) en 96x 500 MC bommen (0.025). De bommen kwamen bijna allemaal in het doelgebied terecht. Daarnaast wierpen 41 Mitchells nog 303x 500 MC bommen (0.025) af, waarvan een groot gedeelte op het doel viel. De dam werd op drie plaatsen onderbroken. Een van de Mitchells wierp zijn bommen te ver af. Mogelijk zijn dit de bommen die in Woensdrecht neerkwamen.108 [RAP_440913A] Eind 1944 Doordat Woensdrecht op een heuvelrug lag was het voor de Duitse troepen makkelijk te verdedigen. Deze gunstige omstandigheden waren door de Duitse troepen nog meer verbeterd door ten westen van de stad polders onder water te zetten. Deze omstandigheden, in combinatie met slecht weer en groot aantal vijandelijke troepen dreven de geallieerde militairen tot wanhoop.

109 Op 28 september 1944 staken de troepen van de 2nd Canadian Infantry Division het Antwerpen-Turnhout kanaal over en begonnen aan de aanval om de Schelde te bevrijden. Onderweg werden Putte en Ossendrecht zonder grote problemen veroverd. Ossendrecht kwam voor de bevrijding wel kort onder granaatvuur te liggen, waardoor veertien woningen verwoest werden.110 Toen de geallieerde militairen Woensdrecht bereikten stokte de opmars. Dit was voor zowel de Duitse bezetter als de bevrijders een belangrijke stad. Als de stad in handen van de bevrijders zou vallen, waren de Duitse troepen in Zuid-Beveland en Walcheren afgesloten van de hoofdmacht in het westen.111 [Historische context]

104

NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 31. WBA, toeg. nr. 0505, inv. nr. S1414. WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 107 Middlebrook & Everitt (1985) 583. 108 TNA UK, AIR 37/715. 109 Hoedelmans, Wagenaar & Wolff (1994) 58. 110 Hoedelmans, Wagenaar & Wolff (1994) 57-58. 111 https://liberationroute.nl/the-netherlands/spots/t/the-battle-of-woensdrecht-spot230 (8 januari 2021). 105 106

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

38

5 oktober 1944 De opmars van de Canadese troepen liep vast bij de Putsebaan bij Huybergen, doordat er Duitse militairen waren ingegraven in de kloosterbossen en bij het Kleine Meer. Daarnaast was er een sterke Duitse tankgroep in de bossen van de Wouwse Plantage en in de bossen ten oosten van Huybergen gelegerd. Het front liep van net ten zuiden van het dorp Woensdrecht naar het centrum van het dorp Hoogerheide en vandaar naar het Eiland en het Putsbaantje. 112 [Historische context] 6 oktober 1944 Ossendrecht werd bevrijd door Canadese infanterie, artillerie en pantsertroepen. 113 Toen de avond viel waren de Canadese troepen nog maar vijf kilometer van Woensdrecht verwijderd.114 Wat zij echter nog niet wisten was dat ze op een paar meter afstand van het hoofdkwartier van het Duitse Grenadier Regiment 744 waren beland.115 [Historische context] 7 oktober 1944 De strijd om Woensdrecht en Hoogerheide begon. De bevolking van Woensdrecht werd geëvacueerd naar Bergen op Zoom en omgeving, die van Hoogerheide naar Ossendrecht en Zandvliet.116 De eerste granaten in en achter Woensdrecht vielen in de nacht van 6 op 7 oktober 1944.117 [RAP_441007A01] Op 7 oktober 1944 begon voor de Canadese strijdkrachten een zware uitputtingsslag om Woensdrecht en Hoogerheide in bezit te krijgen. Er was numeriek maar weinig verschil tussen de Canadese en Duitse troepen.

Voor de Canadese troepen was het wel een voordeel dat er voldoende artillerie- en luchtsteun beschikbaar was. De strijd om Woensdrecht en Hoogerheide begon met kleinschalige infanteriegevechten waarbij Canadese aanvallen en Duitse tegenaanvallen elkaar afwisselden. In twee weken tijd kwam de frontlijn nauwelijks in beweging. Er werd dagenlang om Hoogerheide gevochten, waardoor delen van het dorp afwisselend in Duitse en in Canadese handen terecht kwamen.118 [Historische context] Het Regiment de Maisonneuve trok samen met zes tanks van Fort Garry Horse op naar PutteHoogerheide. Hier voerden de Duitse troepen een hevige strijd. Na de inzet van enkele tanks werden de Duitse kanonnen uiteindelijk overmeesterd. 119 Enkele uren later begon het Regiment de Maisonneuve aan haar opmars evenwijdig aan de Putseweg, met als tijdelijke eindbestemming het kruispunt van de Wouwbaan met de Duinstraat nabij de huidige vliegbasis Woensdrecht. Zij kregen ook opdracht de flank van de 5th Infantry Brigade veilig te stellen door via de Hoogerheidense Plantage naar de Abdijlaan op te rukken. Vrijwel meteen stuitte de eenheid echter op een wegversperring die door een grote groep Duitse militairen verdedigd werd. De Duitse militairen waren bewapend met mortieren en een batterij 2 cm luchtdoelgeschut. De Canadese troepen werden onder vuur genomen.

Doordat de omgeving bosrijk was konden de tanks de wegversperring niet goed bereiken. 120 [Buiten onderzoeksgebied]

112

WBA, toeg. nr. 0417, inv. nr. 12. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 39; WBA, toeg. nr. 0554, inv. nr. 2084. 114 Bollen & Vroemen (1995) 22. 115 Didden & Swarts (2013) 318. 116 BHIC, toeg. nr. 1085, inv. nr. 431. 117 WBA, toeg. nr. 0505, inv. nr. S1414. 118 Klep & Schoenmaker (1995) 181-182. 119 Bollen & Vroemen (1995) 22. 120 Van Doorn, Bos & Cillesen (1995) 32-33. 113

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

39

7 oktober 1944 Omstreeks 13.15 uur naderde de B-compagnie van de Calgary Highlanders Hoogerheide. Het dorp Hoogerheide lag toen al enkele uren onder granaatvuur van wisselende hevigheid. Vanaf het kruispunt van de Putseweg met de Huijbergseweg kwam het voorste peloton onder zwaar Duits mitrailleurvuur te liggen. Het Duitse mitrailleursnest werd vervolgens onder vuur genomen door de begeleidende Shermantanks. Daarna lukte het met een rechtstreekse stormaanval de Duitse positie te veroveren. Er werden zestien grenadiers gevangen genomen en wapens (waaronder MG-42 mitrailleurs) in beslag genomen. Die middag trok de C-compagnie via de Raadhuisstraat het dorp Hoogerheide binnen. Hier stuitten de Canadese troepen echter op Duitse tegenstand. Toen later ook de D-Compagnie het dorp bereikte kregen zij meteen te maken met een aanval van het 15e Armee Sturm Battalion. Dit bataljon had beschikking over een Sturmgeschütze. Deze werd echter uitgeschakeld door Canadees antitankgeschut. 121 [RAP_441007A02] Ondertussen kregen de geallieerde militairen met steeds meer Duitse tegenstand te maken. Drie compagnieën raakten in de Hoogerheidense Plantage in gevecht met Duitse troepen. Hierdoor werd de tijdelijke eindbestemming (kruispunt Wouwbaan-Duinstraat) niet gehaald. Men slaagde er wel in de verbindingsweg van Putte naar Huybergen af te snijden.

122 [Buiten onderzoeksgebied] De Calgary Highlanders namen Hoogerheide in.123 [Historische context] 8 oktober 1944 Twee bataljons van het 6. Fallschirmjäger Regiment (Kampfgruppe Chill) arriveerden aan het front bij Woensdrecht.124 Daar kregen de bataljons order Hoogerheide te heroveren met steun van de Sturmgeschützbrigade 255 en artillerie van de 70. Division.125 [Historische context] ’s Nachts werd Woensdrecht uren lang beschoten. Daarbij werden onder andere de Stompe Toren [RAP_441008A01], Wachtpost 19, de spoorweg, de spoorwegverbindingsweg en Huybergen getroffen. De beschieting duurde de hele dag.126 [Buiten onderzoeksgebied] De Black Watch of Canada trok door het centrum van Hoogerheide, waar ze onder vuur werden genomen door mitrailleur- en mortiervuur van de Duitse 346. Division, bijgestaan door een regiment van de 70. Infanterie Division. Rond het middaguur moesten de Canadese troepen zich terugtrekken uit Hoogerheide.127 [Historische context] Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron (146 Wing) vuurden 54 raketten af op een steunpunt op positie qD.620230 tussen 18.10 en 18.45 uur. 128 [Buiten onderzoeksgebied] ’s Avonds werd het vliegveld door enkele vliegtuigen aangevallen.129 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht.

Mogelijk ging het om dezelfde aanval als hierboven.130 In de verslagen van 2nd Tactical Air Force werd behalve bovenstaande aanval geen melding gemaakt van een andere aanval op Woensdrecht. [Buiten onderzoeksgebied]

121

Van Doorn, Bos & Cillesen (1995) 32. Van Doorn, Bos & Cillesen (1995) 33. 123 WBA, toeg. nr. 0505, inv. nr. S1414. 124 Bollen & Vroemen (1993) 24; Didden en Swarts (1984) 133. 125 Bollen & Vroemen (1993) 24. 126 Hugens (1995) 9. 127 Didden en Swarts (1984), 133; Hoedelmans, Wagenaar & Wolff (1994) 22; WBA, toeg. nr. 0505, inv. nr. S1414. 128 TNA UK, AIR 37/715. 129 Hugens (1995) 9. 130 Middlebrook & Everitt (1985) 597. 122

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

40

8 oktober 1944 In de nacht van 8 op 9 oktober 1944 werd het geallieerde leger in Hoogerheide en omgeving in de hoogste staat van paraatheid gebracht. Men was bang dat de Duitse troepen de Canadese linies zouden binnendringen. De geallieerde verdediging was op dat moment als volgt: De Calgary Highlanders verdedigden de linkerflank, Black Watch of Canada bevond zich in het gebied van de Duinstraat tot aan het begin van de Wouwbaan, het Regiment de Maisonneuve bevond zich op de rechterflank vanaf het vliegveld tot het einde van de kruising van de Abdijlaan met de Putseweg en twee compagnieën van de Royal Hamilton Light Infantry bevonden zich bij het Groote Meer.131 [Historische context] Er zouden al Canadese troepen in de Onderstal zitten. Vele Duitse granaten kwamen in de omgeving van de Onderstal terecht. [RAP_441008A03] Ook aan de viersprong Nieuweweg, Raadhuisstraat, Duinstraat en Antwerpsestraatweg werd hevig gevochten. ’s Nachts reden Duitse tanks door de straten die door Canadese artillerie onder vuur werden genomen. 132 [Historische context] 9 oktober 1944 Duitse troepen slaagden erin een deel van Hoogerheide te heroveren. De 4th Canadian Infantry Brigade kreeg ondertussen versterking van de 4th Canadian Armoured Division. Bij Hoogerheide had het Duitse leger kanonnen ingegraven [Locatie onbekend], waardoor de Canadese aanval moeizaam verliep.

Het noordelijke deel van het dorp bleef in Duitse handen. Bij de spoorlijn Woensdrecht-Vlissingen werden enkele Canadese tanks teruggeslagen. Op 8 en 9 oktober vielen er 81 doden onder de Canadese troepen. De frontlijn verschoof een paar keer heen en weer door het dorp. De Black Watch werd meerdere keren terug geworpen tot het kruispunt Nieuweweg-Duinstraat.133 [Historische context] Een inwoner van Woensdrecht werd door een granaat getroffen.134 [Historische context] 10 oktober 1944 Troepen van de Royal Regiment of Canada trokken naar de spoordijk waar ze zich ingroeven. 135 [Buiten onderzoeksgebied] 11 oktober 1944 Enkele Spitfires van 33 Squadron voerden aanvallen uit op geschutstellingen bij Woensdrecht. 136 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht.137 In de verslagen van 2nd Tactical Air Force werd vermeld dat twaalf Spitfires van 33 Squadron (135 Wing) in totaal twaalf 500 lb brisantbommen afwierpen op veldgeschut in kaartvierkant qD.6522. Alle bommen vielen in het doelgebied.

[Buiten onderzoeksgebied] 12 oktober 1944 Enkele Spitfires van 33 Squadron voerden aanvallen uit met boordwapens en bommen op onder andere Woensdrecht.138 Noot: in de War Diaries van Bomber Command zoals weergegeven in Middlebrook & Everitt (1985) werd geen melding gemaakt van een bombardement op Woensdrecht.139 In de verslagen van 2nd Tactical Air Force staat vermeld dat twaalf Spitfires van 33 Squadron (135 Wing) aanvallen uitvoerden met elf 500 lb brisantbommen op wapenstellingen op positie qD.511205. Zeven bommen vielen in het doelgebied. De omgeving werd ook beschoten met boordwapens. Dit coördinaat bevindt zich ten westen van Woensdrecht, tussen Rilland en Krabbendijke.140 [Locatie onbekend]

131

Van Doorn, Bos & Cillesen (1995), 42. WBA, toeg. nr. 0505, inv. nr. S1414. 133 Bollen & Vroemen (1995) 24. 134 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2548. 135 Bollen & Vroemen (1995) 24. 136 Zwanenburg deel II (1991-1993) 402. 137 Middlebrook & Everitt (1985) 598. 138 Zwanenburg deel II (1991-1993) 404. 139 Middlebrook & Everitt (1985) 598. 140 TNA UK AIR 37/715. 132

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

41

13 oktober 1944 De Black Watch Royal Highland Regiment of Canada kreeg opdracht voor een nieuwe aanval op de Duitse troepen die zich bij de spoordijk (Kreekrakdam) ten westen van Woensdrecht en de noordrand van Hoogerheide hadden ingegraven. De operatie kreeg de naam Operation Agnus. Het zou een frontale bataljonsaanval worden in de ochtend – op klaarlichte dag, over open terrein. De Royal Hamilton Light Infantry kreeg de opdracht om de Black Watch te dekken. Deze aanval werd door Lt.-kolonel Whitaker van de Rileys omschreven als een ‘zelfmoordplan’. Toch werd het plan doorgezet, dat uitliep op een complete ramp. Vanuit de lucht werd er steun geboden door 21 Britse Typhoon jachtbommenwerpers en Spitfire jachtvliegtuigen die meer dan dertig bommen afwierpen op Duitse posities. Dit had nauwelijks effect. Vanuit de polders ten westen van Woensdrecht vielen de Canadese infanteristen aan. De aanval werd meteen beantwoord met zwaar machinegeweer- en mortiervuur. Ook aan Canadese kant werd kanonvuur ingezet, maar dit werd al snel beantwoord door Duitse mortiergranaten. Uiteindelijk lukte het de Black Watch om de Duitse stellingen tot op 50 meter te naderen. Hierna deden de Duitse troepen een tegenaanval en konden hierbij doordringen tot aan de Canadese linies. Even na middernacht werd de aanval afgebroken en bleek dat er geen terreinwinst was geboekt aan Canadese zijde.

De Kreekrakdam bleef in Duitse handen. In de analen van de Black Watch kwam 13 oktober bekend te staan als ‘Black Friday’. Het bataljon verloor 183 man. Ook onder de Duitse troepen waren er veel verliezen. Het 744. Grenadiersregiment was zo gedecimeerd dat het werd opgenomen in een andere eenheid. 141 [Buiten onderzoeksgebied] Elf Britse Spitfire jachtvliegtuigen van 74 Squadron (145 Wing) wierpen elf 500 lb bommen af op een steunpunt op positie qD.608219. Er was sprake van negen voltreffers. 142 [Buiten onderzoeksgebied] 14 oktober 1944 Spitfires van 33 Squadron voerden aanvallen uit op geschutopstellingen bij Woensdrecht.143 Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers wierpen twaalf 500 lb bommen af vanaf geringe hoogte op acht kanonnen op positie qD.615234. Zeven bommen kwamen neer in het doelgebied. De resultaten van het bombardement werden niet waargenomen. 144 [Buiten onderzoeksgebied] 15 oktober 1944 De gemeente Woensdrecht werd op last van de Duitse bezetter geëvacueerd naar Bergen op Zoom en omgeving.145 [Historische context] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 341 Squadron (145 Wing) wierpen twaalf 500 lb bommen af op veldgeschut op positie qD.629233.