2024-07-04 A VG - BP Bijlage 8 - Vooronderzoek explosieven

s

Vooronderzoek Conventionele Explosieven ‘t Marktje Gemeente Woensdrecht

Datum: 8 januari 2021 Kenmerk: 20P249 conceptrapport versie 1.0

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

1

Distributielijst - AVV Beheer B.V.; - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: AVV Beheer B.V. Dhr. A. Kaashoek KAAder stadsadvies

Opgesteld: Mevr. K. Eeftink MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. drs. Th. M. Van den Berg Bombs Away B.V. Directie

Kenmerk en status: 20P249 Conceptrapport Versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 8 januari 2021

Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel vooronderzoek........................................................................................... 6 1.2.1 WSCS-OCE ......................................................................................................... 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ................................................................................. 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 7 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 ................................................................ 8 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 8 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 8

2

Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 11 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 12 2.4.1 Gemeentearchief .............................................................................................. 12 2.4.2 Provinciaal archief ........................................................................................... 15 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 16 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 17 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 17 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 18 2.4.7 Websites ...........................................................................................................

19 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 20 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 20 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) Washington .......... 20 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 20 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 21 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 21 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 21 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 21

3

Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 24 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 24 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 25 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 26 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 26 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 28 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 38 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 49 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 51 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 54 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 54

4

Analyse gegevens ..................................................................................................... 56 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 56 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 56 4.3 Horizontale afbakening.................................................................................... 57 4.4 Gegevens aan te treffen CE............................................................................. 58 4.5 Verticale afbakening ........................................................................................ 59 4.6 Naoorlogse ontwikkelingen............................................................................. 60 4.7 Indicaties die niet geleid hebben tot een verdacht gebied............................ 60 4.8 Leemten in kennis............................................................................................ 63

5

Conclusie en Advies ................................................................................................. 64

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

3

5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.2 5.3 5.3.1 5.3.2 6

Conclusie.......................................................................................................... 64 Horizontale afbakening verdachte gebieden.................................................. 64 Aan te treffen CE .............................................................................................. 64 Verticale afbakening verdachte gebieden ...................................................... 65 Naoorlogse ontwikkelingen............................................................................. 65 Leemten in kennis............................................................................................ 65 Advies ............................................................................................................... 66 Onverdachte gebieden .................................................................................... 66 Verdachte gebieden ......................................................................................... 66

Bijlagen ...................................................................................................................... 68 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ............... 69 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek ............. 71 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 73 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 77 Bijlage 5 A1 CE-Bodembelastingkaart (losbladig en digitaal) .............................. 78 Bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 79

Afbeelding voorblad: het onderzoeksgebied in de gemeente Woensdrecht op een uitsnede van luchtfoto d.d. 21-10-1944. Bron: KAD, sortieref. 400-1344, fotonr. 4003/4004, d.d. 21-10-1944

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

4

MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van AVV Beheer B.V. te Middelburg heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) conventionele explosieven uit de Tweede Wereldoorlog (CE) uitgevoerd conform de richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) voor ’t Marktje te Woensdrecht (Noord-Brabant). De aanleiding voor het uitvoeren van dit VO is de voorgenomen herindeling van het terrein voor woondoeleinden. Hierbij worden alle bestaande agrarische en industriële bebouwing en functies vervangen door openbaar groen en woningbouwkavels. Het doel van het onderzoek is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog CE in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoeksgebied (deels) verdacht op CE en worden de volgende zaken vastgesteld: hoofd- en subsoort(en) CE, kaliber(s)/gewichtsklasse(n)/type(n) CE, nationaliteit(en) CE, ontstekingsinrichtingen, hoeveelheid CE, verschijningsvorm(en) CE, de horizontale en de verticale afbakening. In het geval deze indicaties er niet zijn, is het onderzoeksgebied onverdacht op CE.

Resultaten en conclusies Op basis van het onderzoek in diverse bronnen is vastgesteld dat er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is (deels) verdacht op CE. De hoofdsoorten die kunnen worden aangetroffen zijn geschutmunitie, KKM, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren, tot een maximale diepte van 2,50 meter minus maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Advies Voor de voorgenomen bouwwerkzaamheden wordt geadviseerd om een PRA te laten uitvoeren. Dit geldt voor het deel dat naoorlogs geroerd werd, maar ook voor het onbebouwde deel, omdat hier mogelijk ploegwerkzaamheden uitgevoerd zijn waardoor de kans op het aantreffen van KKM, handgranaten en andere CE die niet ver in de bodem doordringt erg klein is. In dat geval blijven alleen nog de geschutmunitie over. In een PRA kan hierover passend advies worden gegeven.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

5

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding In opdracht van AVV Beheer B.V. te Middelburg heeft Bombs Away B.V. te Utrecht (vanaf hier Bombs Away) een historisch vooronderzoek uitgevoerd in de gemeente Woensdrecht (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek is de voorgenomen herindeling van het terrein voor woondoeleinden. Hierbij worden alle bestaande agrarische en industriële bebouwing en functies vervangen door openbaar groen en woningbouwkavels. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in deze gebieden. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het onderzoeksgebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen (grondroerende) werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan.1

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • • • 1.2.1

Hoofd- en subsoort(en) van de aan te treffen CE; Kalibers/gewichtsklasse van de aan te treffen CE; Nationaliteit van de aan te treffen CE; Ontstekingsinrichtingen; Hoeveelheid van de aan te treffen CE; Verschijningsvorm van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE. WSCS-OCE Het vooronderzoek CE is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven 2 (WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen.

1

Disclaimer: Dit rapport is een historisch vooronderzoek conventionele explosieven (VO CE) en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare documenten; en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het historisch vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de vigerende richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatiesysteem voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Voor de op CE verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de waterbodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de (water)bodem.

Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen CE kunnen worden aangetroffen. 2 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

6

Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP) The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ Niet beschikbaar

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • • • • • • 1.2.2

Nationaal Archief (NA) te Den Haag; Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Relevante websites; Imperial War Museum (IWM) te Londen (V.K.); Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland).

Werkwijze vooronderzoek Het vooronderzoek CE is conform de huidige richtlijnen van het WSCS-OCE uitgevoerd. Een vooronderzoek CE bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

De indicaties voor oorlogshandelingen; De (hoofd- en sub-) soort aan te treffen CE; De kalibers/ gewichtsklasse van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE; Ontstekingsinrichtingen; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De hoeveelheid aan te treffen CE; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3

Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek CE richt zich op ’t Marktje Woensdrecht (hierna: onderzoeksgebied) in de gelijknamige gemeente. Het onderzoeksgebied bestaat uit kavels deels met woningen en deels onbebouwd. Op twee plaatsen doorkruist de weg Marktje een klein deel van het onderzoeksgebied. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn voor het onderzoeksgebied zelf, is rondom het onderzoeksgebied een straal van 250 meter 20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

7

getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze straal worden in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit vooronderzoek CE weergegeven.

Afbeelding 1: onderzoeksgebied ’t Marktje te Woensdrecht.

1.4

Werkproces conform ISO 9001:2015 Bombs Away is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away streeft er dan ook continu naar om de geleverde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren.

1.5

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek CE heeft Bombs Away het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: • • • •

1.6

Mevr. Bc. L. HoflandTimmers Mevr. K. Eeftink MA Dhr. J. M. H. Gruijters MSc Mevr. M. Offringa MSc

Projectleider/OCE-adviseur/Integraal veiligheidskundige Historicus GIS-specialist/luchtfoto-analist Projectleider GIS/tweede luchtfoto-analist

Leeswijzer De schriftelijke rapportage van het vooronderzoek CE die ten grondslag ligt aan de CEBodembelastingkaart bestaat uit een aantal hoofdstukken: • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek CE gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; 20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

8

• • • •

In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het vooronderzoek CE en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 CEBodembelastingkaart.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

9

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek CE uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via het internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit gemeld in het rapport.

Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/ nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken In het verleden zijn binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken CE opgesteld. De volgende instanties zijn hiervoor geraadpleegd of benaderd: • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) bommenkaart; Gemeente Woensdrecht is op 2 december 2020 benaderd en gevraagd naar reeds uitgevoerde onderzoeken. De gemeente gaf aan geen onderzoeken CE in huis te hebben.

Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken CE Type VO

Rapportnaam Historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van plangebied Jagersrust en Noordpolder te Woensdrecht

Bedrijf T&A Survey

Kenmerk 1012GPR3323

Datum 21-12-2012

Relevante informatie uit de bovengenoemde (voor)onderzoeken CE is verwerkt in dit rapport. De firma T&A Survey heeft in 2012 een historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van het plangebied Jagersrust en Noordpolder te Woensdrecht opgesteld (rapportkenmerk: 1012GPR3323, d.d. 21-12-2012, versie onbekend). 20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

10

Het onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van het WSCS-OCE 2010. Het onderzoeksgebied uit het reeds uitgevoerde onderzoek overlapt net niet met het huidige onderzoeksgebied, maar ligt er enkele tientallen meters vandaan. Op basis van de geraadpleegde luchtfoto’s, literatuur en munitievondsten is vastgesteld dat er in het toenmalige onderzoeksgebied in oktober 1944 grondgevechten hebben plaatsgevonden, de frontlinie door het onderzoeksgebied heenliep en er diverse stellingen en loopgraven waren aangelegd. Het gehele onderzoeksgebied uit 2012 is verdacht verklaard op verschoten of gedumpte geschuten kleinkalibermunitie, hand- en geweergranaten, ontstekingsinrichtingen, munitietoebehoren en munitie voor granaatwerpers van diverse Duitse en geallieerde kalibers. De te verwachten kalibers zijn niet gespecificeerd, maar op basis van de MORA’s die destijds zijn geraadpleegd in het reeds uitgevoerde onderzoek is vastgesteld dat er nabij het onderzoeksgebied uit 2012 een vermoedelijke 25 pdr. granaat (MORAnr. 19771524), 1 kg kleinkalibermunitie (MORAnr. 19991112) en een 3,7 inch artilleriegranaat (HE) (MORAnr. 19952529) zijn aangetroffen. De minimale diepteligging is vlak onder maaiveld WO2. De maximale diepteligging is tot 2,5 meter minus maaiveld WO2. De verticale afbakening is vastgesteld op basis van de bodemopbouw.

Afbeelding 2: reeds uitgevoerde (voor)onderzoeken CE ’t Marktje te Woensdrecht.

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • •

Amersfoort, H. & P. Kamphuis (reds.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bollen, H.A., & L.P.J. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Bussche, P. J. van den, ‘Herinneringen met aanvullingen van de oorlogsgeschiedenis van Ossendrecht’, in: Tijding (1994) nr. 2; Didden, J. & M. Swarts, Einddoel Maas. De strijd in zuidelijk Nederland tussen september en december 1944 (1984); Didden, J., & M. Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1993);

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

11

• • • • • • • • • • • • • • •

Didden J., & M. Swarts, Autumn Gale/Herbststurm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013); Doorn, van, J., J.S. Bos & M.A.J. Cillessen, Slag om Woensdrecht. Bevrijding van de zuidwesthoek, oktober 1944 (1995); Elzakker, van, J., Het verdriet van Woensdrecht 1940-1945 (Ossendrecht 2019); Gent, van, T., H. Sakkers, Slag om de Schelde 1944 (Bergschenhoek 2019); Grimm, P., E. Van Loo & R. De Winter, Vliegvelden in oorlogstijd. Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945 (Den Haag 2017); Hoedelmans, P., A. Wagenaar & I. de Wolff, De Bevrijding van West Brabant, september 1944-mei 1945: een streek en haar bewoners te midden van verwoesting (Roosendaal 1994); Hugens, D., “In de frontlinie II. Bevrijding van Ossendrecht en omgeving”, in Tijding (1995) nr. 1; Jansen, Ab A., Sporen aan de hemel. Kroniek van een luchtoorlog (3 dln; Baarn 19791981); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (reds.), Bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995); Korthals Altes, A. Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Loo, E. van, Vliegveld Woensdrecht in het vizier. De gemeente Woensdrecht, de Luftwaffe-basis en de luchtfoorlog boven Nederland en Vlaanderen, 1940-1944 (Ouwerkerk 1996); Middlebrook, M. & C.

Everitt, The Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book, 1939-1945 (1985); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln; Den Haag 1970); Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2dln; 1991-1993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst van Defensie (EOD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd; beide gelegen in Rijswijk. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1

Gemeentearchief Net als ten tijde van de Tweede Wereldoorlog ligt het onderzoeksgebied thans in de gemeente Woensdrecht. In het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom is het gemeentearchief van de gemeente Woensdrecht geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE zijn stukken geraadpleegd van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 0008

Titel Archief van het gemeentebestuur van Bergen op Zoom 19261971

Inv. nr. 038-1940A/05

Jaar 1940

Omschrijving Rapport van Dienst Gemeentewerken over de schade t.g.v. de bominslag in de gemeentelijke bossen nabij de Woensdrechtse Heide

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

12

Toeg. nr. 0417 0461

Titel Documentatie van Huijbergen Commissie Bezettingsschade, district Woensdrecht, 1940-1950

Inv. nr. 12 1

2 3

0502

Gemeentebestuur Woensdrecht (18111952)

Jaar 19401944 19401942

Omschrijving Gestencild overzicht Huijbergen in oorlogstijd, 05-05-1970 Correspondentie, declaraties, lijsten van te betalen vergoedingen, notulen, overzichten beslagleggingen

19421945 19451948

Correspondentie, declaraties, notulen, verordeningen Correspondentie, declaraties, notulen, overzichten, taakomschrijving, richtlijnen van de Stichting Landelijke Bezettingsschaden, plattegrond Vliegveld Woensdrecht met onteigeningsgrenzen Correspondentie, verzonden schadeformulieren “Bosschen”, richtlijnen van de Stichting Landelijke Bezettingsschaden Kaartsysteem

4

19401950

5

19401944 19451952

2427

Stukken betreffende de herdenking van de oorlog en de bevrijding

2429

19461948

Stukken betreffende de opruiming van oorlogstuig

2430

19481949 19451947 1946

Stukken betreffende een bommenwerpterrein in de Oosterschelde Verslagen betreffende de bezetting en de bevrijding, Stukken betreffende een ingekwartierde Duitse militair op Mattemburgh Brandrapporten

2442 2443 2511 2521 2548

2631 2632 2648 2665 2666 2667 2668 2682 2691

2728 2755

2801

2802

19411952 19481949 19391949 19421949 19451951 19441948 19401945 19381945 19381951 19371953 19411952 19411949 19401950 19371945

19471949, 1954 19451947

Herstel oorlogsschade aan de panden Dorpstraat C 179 en C 178 Stukken betreffende maatschappelijke hulp, verleend door de commissie voor bijzondere noden, Stukken betreffende inkwartiering van Duitse troepen, Stukken betreffende inkwartieringen vanaf de bevrijding, Stukken betreffende oorlogsen bezettingschade Processen-verbaal (neergestorte vliegtuigen, luchtaanvallen, voorwerpen) Personeel Organisatie en materieel Stukken betreffende gebruik van het vliegveld te Woensdrecht Stukken betreffende de plaatselijke politie Stukken betreffende de inlevering van radiotoestellen, bewaking, schadevergoedingen en teruggave Stukken betreffende wapens en munitie Stukken betreffende oorlogslasten ten behoeve van Nederlandse leger (versperringen aanbrengen), (vorderingen van materiaal), (inkwartiering) Stukken betreffende uitkeringen aan oorlogsslachtoffers Oorlogsslachtoffers: afgewezen aanvragen om vergoedingen

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

13

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 2803 2804 2805 2813

2815 2834 2844

0505

Gemeentebestuur Woensdrecht 1989-1996

19441952

S0493

19891992 19891995

S1370

19891995

S1414

19931994 19921996 19481953 19451967 19471957

S1651 Gemeentebestuur Woensdrecht 1953-1978

19381951 19401943 19401944

2845

S1022

0554

Jaar 19461947 19451947 19451947 19471952

81 270 522

523 524 1806

2025 2083

2084 2757

19481958 19481958 1975

19511978 19601979 19461977 19491956

2758

19481957

2759

19461954

Omschrijving Oorlogsslachtoffers: toegewezen verzoeken om vergoedingen Correspondentie inzake ondersteuning oorlogsslachtoffers Oorlogsslachtoffers; voorschotten en declaraties door de gemeente verstrekt Stukken betreffende uitkeringen aan oorlogsslachtoffers; declaraties van het rijk Stukken betreffende straatnamen Militaire aangelegenheden Stukken betreffende schade, ontstaan door oorlogshandelingen en het herstel daarvan, 1940-1952: 1940-1944 Stukken betreffende schade, ontstaan door oorlogshandelingen en het herstel daarvan, 1940-1952: 1944-1952 Huisnummering; toekenningen en wijzigingen Oorlogsgeschiedenis; verwijzingen naar diverse externe geschreven en verzamelde documenten Zoekacties en opruiming explosieven (munitie, vliegtuigbom) Koningin Wilhelminakazerne, steenfabriek de Vijver, Prins Hendrikstraat, aanleg Zoomweg 50-ste herdenking van de bevrijding van Woensdrecht en Hoogerheide Huisnummering Dossier betreffende het herstel van oorlogsschade Dossier betreffende overzichten van gevonden en opgeruimde munitie Dossier betreffende het herstel van de oorlogsschade aan de r.k. lagere school A 247 te Woensdrecht Herstel oorlogsschade Herstel oorlogsschade Brochure: Woensdrecht en Hoogerheide in de bange dagen van haar bevrijding. Uitgave van de Stichting Openbare Feestelijkheden t.g.v. de herdenking 30 jaar bevrijding op 5 mei 1975.

Dossier betreffende de (ver)nummering van straten en wegen Dossier betreffende de kontakten met oud-strijders, die Woensdrecht in 1944 bevrijd hebben Dossier betreffende gegevens over de Tweede Wereldoorlog Dossiers betreffende de deklaraties ingevolge de Wet Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen: Kleine schaden Dossiers betreffende de deklaraties ingevolge de Wet Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen: Veldwachterswoning Dorpsstraat C 61 Dossiers betreffende de deklaraties ingevolge de Wet Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen: Veldwachterswoning Dorpsstraat C 139

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

14

Toeg. nr.

2.4.2

Titel

Inv. nr. 2760

Jaar 19451953

Omschrijving Dossier betreffende het herstel van de oorlogsschade aan de inventaris en het gebouw

Provinciaal archief Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Noord-Brabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ‘s-Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE zijn stukken geraadpleegd van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten gezocht. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het kabinet van de Commissaris van de Koningin, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127

Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)

Inv. nr. 34

Jaar 1945

43

19321944 19321944 1945

47 104 171 211

216 219 270 271 307 315 325 326 342 341

19441945 1945

19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 1941-1944

371

Provinciale Waterstaat 1876-1949

1391

1085

Commissaris van de Koningin CdK in NoordBrabant

366

19441945

367

19441945

431

19441945

798

1940 meijuni

799

1940 juliseptember

Omschrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Tijdstip bevrijding gemeenten in NoordBrabant, 1945 Belastingen, deviezen en oorlogsschade Rapporten over in januari - maart in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V.1 en V.2 Opruiming mijnen Sectie brandweer en luchtbescherming Wederopbouw drinkwater-, elektriciteitsen gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Mijnen en andere explosieven Weekrapporten DMC Politionele aangelegenheden Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, Oorlogsschade, openbare werken, Gebouwen en openbare werken (DMC Bergen op Zoom) Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en granaatinslag Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

15

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

1148

Provinciaal Bestuur Noord-Brabant (19201949)

443

1944

901

1940 1950

3640

19491958

1392

2.4.3

Provinciaal Bestuur, 1950-1986

Omschrijving voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz. en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade, en van financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken van onder meer de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Bunkerarchief, Korps Hulpverleningsdienst en het Militair Gezag ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

Inv. nr. 37

Jaar 19401941

78

19401941

20

19451959

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 69

2.13.167

Bunkerarchief (1923)(19461987)(1992)

272-284

1951

285-296

19471962 z.j.

11121119

2.13.25

Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)

19471970 19671971

1120

z.j.

1563

19441945

1567

19441945

1568

19441945

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: NoordBrabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Blokkaarten van werken

Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00]

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

16

Toeg. nr. 2.13.210

2.4.4

Titel Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)

Inv. nr. 23

Jaar 1940

Omschrijving Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD is het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, verzetsgroep Groep Albrecht en het Departement van Justitie geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

17-34

1945

Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)

181-185

19431944

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente

Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is doorzocht op 8 januari 2021 op zoektermen Woensdrecht en Hoogerheide. Dit leverde een relevant resultaat op. Beeldnummer 74901

2.4.5

Plaats Woensdrecht

Datum November 1944

Omschrijving Een straat in het volkomen verwoeste Woensdrecht

Bijzonderheden Na de bevrijding was 90% van alle woningen in Woensdrecht vernield

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht. Voor het onderzoek zijn de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' (als er gevechtshandelingen hebben plaatsgehad in mei 1940) en de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' aanvullende bronnen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. 20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

17

Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)

22

19401945

46

19401945

202

19411945

207

19411945

86

19401945

575

Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)

Omschrijving Er zijn in de geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat tijdens de meidagen Nederlandse eenheden in het onderzoeksgebied hebben gelegen. De 409-collectie is niet geraadpleegd Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Waalre t/m Wijngaarden Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Waalre t/m Wijngaarden Inlichtingen Binnenlandse Strijdkrachten: kaarten van Duitse verdedigingswerken (margriet, molen, vlag en kroon series) Inlichtingen Binnenlandse Strijdkrachten: kaarten van Duitse verdedigingswerken (margriet, molen, vlag en kroon series) Kaarten met Gesamt Flakeinsatz

Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 8 januari 2021 op zoektermen Woensdrecht en Hoogerheide. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6

Defensie archieven Het Semistatisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van het MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. Geen

Titel Inventaris archief Mijnen Munitie OpruimingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 53

Jaar 1945-1947

Omschrijving V t/m W

54 55

1945-1947 1945-1947

W W t/m Z

EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Door de EOD is een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. Er werden enkele relevante MORA’s gevonden. Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door Duitse en geallieerde militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na de Tweede Wereldoorlog zijn veel velden geruimd. Er is aan de EOD een kaart met het onderzoeksgebied toegestuurd. Een medewerker van de EOD heeft in het mijnenveldarchief gezocht naar gegevens over

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

18

mijnenvelden die relevant zijn voor het onderzoeksgebied. Er werden geen relevante gegevens gevonden. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

• •

•

•

• • •

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 8 januari 2021 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Woensdrecht en Hoogerheide in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven.

Op 8 januari 2021 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm Woensdrecht en Hoogerheide; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 8 januari 2021 is de site geraadpleegd; De site http://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site.

Op 8 januari 2021 is de site geraadpleegd; Op de website https://dagboek1944.wordpress.com/ staat het verhaal van een jonge vrouw uit Woensdrecht tijdens de Slag om de Schelde tussen 6 oktober en 7 november 1944; Op de website https://liberationroute.nl/the-netherlands/spots/t/the-battle-ofwoensdrecht-spot230 staat meer informatie over de slag om Woensdrecht in oktober 1944; In https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb-201859637/1/bijlage/exb-2018-59637.pdf staat meer informatie over de Cultuurhistoriekaart van de gemeente Woensdrecht.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

19

2.5

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. De War Diaries aangaande de geallieerde artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944 vormen een aanvulling en worden alleen geraadpleegd indien ze van belang zijn voor het onderzoek. Toeg. nr. AIR14

AIR37

Titel Air Ministry: Bomber Command, Registered Files

Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. 2665

Jaar May – Jun 1940

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

2670 2672

Dec 1940 Mar – May 1941 Sep – Oct 1944

Night Bomb Raid Sheets Night Bomb Raid Sheets

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Log

715

716 717 718

2.5.2

Daily Log Daily Log

National Archives and Records Administration (NARA) Washington In NARA te Washington zijn onder meer interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. RG 18

Titel Records of the Army Air Forces. WW II Combat Operations Report

243

2.5.3

Daily Log

United States Strategic Bomb Survey

Box 523

Jaar 1943

Omschrijving 94th Bomb Group F.O. #49 Mission #34 Mission Report, August 19, 1943

526

1943

1606

1943

1749

1943

1876

1943

2066

1943

2240

1944

2599

1944

169 III a (3111)

1940-1945

94th Bomb Group F.O. #42 Mission #30 Mission Report, August 31, 1943 384th Bomb Group Mission #AS4 Mission Photos October 20, 1943 385th Bomb Group Mission #11 Mission Report August 19, 1943 388th Bomb Group Mission #16 Mission Report August 31, 1943 392nd Bomb Group F.O. #128 Mission Report October 2, 1943 445th Bomb Group F.O. #381 Mission Report #118 July 5, 1944 453rd Bomb Group F.O. #381 Mission Report #100 July 5, 1944 Woensdrecht

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

Inv. nr. II-205-II-250

Jaar 1940-1941

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

20

2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichsicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58

Titel Reichssicherheitshauptamt

Inv. nr. 3578 3580

3581

2.6

Jaar Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943

Omschrijving Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4

2.5.5

Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 8 januari 2021 op Woensdrecht en Hoogerheide. Dit leverde geen relevante resultaten op.

2.5.6

Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de War Diaries van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. In de stukken uit het LAC is gezocht naar gegevens rond de bevrijding van Woensdrecht door 8th Reconnaissance Regiment (14th Canadian Hussars), Royal Hamilton Light Infantry, Regiment de Maissonneuve, Fort Garry Horse, Calgary Highlanders, Black Watch of Canada, Royal Regiment of Canada en Essex Scottish. In de ontsloten gegevens uit het LAC werd hierover niets terug gevonden. Ter compensatie zijn waar mogelijk de War Diaries van deze eenheden nagekeken op de website https://www.project44.ca/.

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven.

Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap en/of aan bebouwing die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen en spoorlijnen, en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog, echter, is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit3 van de luchtfoto’s is matig tot slecht,

3

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

21

waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte is van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle, National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, en de National Archives and Records Administration (NARA) te Washington geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. In de tabel op de volgende pagina zijn deze luchtfoto’s weergegeven. De luchtfoto van 1935 is geraadpleegd om de nul-situatie in het onderzoeksgebied vast te stellen. Deze foto werd vijf jaar voor het begin van de oorlog genomen. De luchtfoto van 27 september 1941 werd geraadpleegd om een beeld te krijgen van eventuele gevolgen van gebeurtenissen in het onderzoeksgebied tijdens de meidagen 1940 en de maanden tot en met september 1941. Deze foto werd zeventien maanden na de meidagen 1940 genomen. Dit is echter de eerste beschikbare luchtfoto na het begin van de oorlog die het onderzoeksgebied dekt. De luchtfoto’s van 8 oktober en 8 november 1943 werden gebruikt om een tussenbeeld te krijgen van het onderzoeksgebied ’t Marktje te Woensdrecht.

De luchtfoto’s van 13 en 21 oktober 1944 werden gebruikt om de gevolgen van de bevrijdingsgevechten tussen Duitse en Canadese troepen in en rond het onderzoeksgebied te kunnen vaststellen. De bevrijding van Woensdrecht duurde van 7 tot en met 23 oktober 1944. Er was geen luchtfoto beschikbaar kort na 23 oktober 1944 die het onderzoeksgebied dekte. De luchtfoto van 8 juli 1945 werd geraadpleegd om een eindbeeld te krijgen van het onderzoeksgebied. De foto werd negen maanden na de bevrijding van Woensdrecht genomen. Er was geen luchtfoto van een eerdere datum beschikbaar van het onderzoeksgebied na de bevrijding van Woensdrecht. Tussen de geraadpleegde luchtfoto’s bestaan gaten. Dit geldt voornamelijk voor de periode tussen 1935 en 27 september 1941 en de periode tussen 21 oktober 1944 en het einde van de oorlog. Mogelijke sporen van oorlogshandelingen die in de meidagen 1940 zijn ontstaan zullen niet of nauwelijks meer zichtbaar zijn op de luchtfoto uit 27 september 1940. Door de lange tijdspanne tussen de mogelijke gebeurtenissen en de datum waarop de luchtfoto is vervaardigd, zullen weers- en natuurinvloeden, maar ook herstelwerkzaamheden aan beschadigde panden en het ploegen van de akkers de meeste sporen van oorlogshandelingen uitgewist of vervaagd hebben waardoor het analyseren van de foto minder goed niet mogelijk is. Collectie

Sortie

Fotonr.

Datum

Kwaliteit

Schaal

KAD

Blad4 9DNoord

14-1

1935

B

Onbeke nd

NCAP

T-687

994

27-091941

B/C

16.000

Eerste foto na meidagen

NCAP

7-AA332

1001

08-101943

B/C

58.000

Reeds in bezit

KAD

E-498

3066

08-111943

B/C

17.000

Reeds in bezit

13-101944 21-101944 08-071945

B/C

19.000

A/B

15.000

C

40.000

Tijdens begin bevrijdingsperiode Tijdens einde bevrijdingsperiode Naoorlogs

BAarchief KAD NCAP

4001344 3GTUDS070

4003, 4004 5035

Keuzeverantwoording Vooroorlogs

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

Bijzonderheden Werd vijf jaar voor het begin van de oorlog genomen Werd 17 maanden na de meidagen genomen Geen bijzonderheden Geen bijzonderheden Deels bewolkt Deels bewolkt Werd negen maanden na de bevrijding van

22

Collectie

Sortie

Fotonr.

Datum

Kwaliteit

Schaal

Keuzeverantwoording

Bijzonderheden Woensdrecht genomen

In bijlage 3 is de overzichtslijst van de beschikbare luchtfoto’s opgenomen.

20P249 conceptrapport VO CE t’ Marktje Woensdrecht 1.0 d.d. 8 januari 2021.

23

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •