Agendabundel

se evenement kwijtraken, en hechten veel inwoners er,

wat over te houden aan de feesttent. Dit komt ten bate

volgens de Stichting Batenburgse Kermis, veel waarde

van de carnavalsvereniging en de tweejaarlijkse zes-

aan dat de Batenburgse kermis traditiegetrouw halver-

kamp.

wege oktober georganiseerd wordt. Per saldo is er dus weinig animo om de kermis samen te voegen met de

Verwevenheid met dorp

Baten­burgse dag.

De sociale cohesie binnen Batenburg neemt naar het idee van de kermisorganisatie de laatste jaren wat af.

Financiële ondersteuning en regeldruk

Volgens hen komt dit doordat nieuwe inwoners van

Het organiseren van de feesttent en de kermis zelf ver-

Batenburg vaak uit een niet-dorpse omgeving komen

loopt prima. De Stichting Batenburgse Kermis geeft

en minder op het dorp georiënteerd zijn.

aan vooral behoefte te hebben aan meer financiële middelen voor het organiseren van de kermis. Het lief-

Voor de toekomstbestendigheid van de kermis is ook

ste zien zij dat elk dorp binnen de gemeente Wijchen

gesproken over het samenvoegen van de kermis met

hetzelfde bedrag ontvangt, om zo scheve gezichten te

bijvoorbeeld de Batenburgse dag. Volgens de organisa-

voorkomen. € 3.000 à € 4.000 Wordt gewenst voor het

tie zal dit de Batenburgse Dag niet meer bezoekers op-

organiseren van de kermis.

leveren, mede vanwege de vakantieperiode van zowel potentiële bezoekers, alsook vanwege de beschikbaar-

Verder geeft de organisatie aan dat de vergunningsaan-

heid van kermisexploitanten. Tegelijkertijd wordt ook

vraagprocedures steeds ingewikkelder en daarmee tijd-

verwacht dat dit het plaatselijke café juist veel omzet

rovender zijn geworden in de afgelopen tijd. Zij willen

zou kosten, doordat er dan tijdens de Batenburgse dag

dan ook benadrukken dat alle evenementen binnen

concurrentie zou ontstaan met de feesttent en de eet-

Batenburg door bijna alleen maar vrijwilligers worden georganiseerd, voor wie dergelijke procedures als een barrière zouden kunnen werken.

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

15 van 27

3.3 Bergharen Het dorp Bergharen telt in totaal zo’n 1.750 a inwoners en organiseert de kermis in het Pinksterweekend. De kermis van Bergharen is daarmee een van de eerste van het jaar in het Land van Maas en Waal. De kermis staat op de kruising van de Dorpsstraat met de Molenweg bij café ’t Trefpunt en loopt verder zuidwaarts over de Dorpsstraat.

Organisatie

In het geval van de Wijchense kermis betekende dit dat

De kermis van Bergharen wordt voor een door de ge-

er door de afspraken meer kleinekernen-exploitanten te

meente bepaald bedrag georganiseerd door Buro De

vinden waren en minder grote exploitanten. Bovendien

Kermisgids. Voor de coronapandemie bestonden er af-

zorgde deze afspraken ervoor dat het organiseren van

spraken tussen Buro De Kermisgids en de gemeente

de Wijchense kermis voor de gemeente duurder was,

over de invulling van de kermis in Bergharen. Daar is te-

aangezien deze kleinekernenexploitanten veel minder

genwoordig geen sprake meer van. De kermis van

pachtgeld betaalden voor de Wijchense kermis. Het

Bergharen is kleinschaliger geworden, met name door-

effect hiervan was dat de gemeente dus meer geld bij

dat de botsauto’s en de bank niet meer aanwezig zijn.

moest leggen om de organisatie financieel rond te krij-

Het attractieaanbod van de kermis in Bergharen be-

Hierdoor is het kermisaanbod voor de oudere jeugd zo

gen. Ook werden deze afspraken als oneerlijk ervaren

stond jarenlang uit een draaimolen, botsauto’s, en de

goed als verdwenen.

door de exploitanten die normaal de grotere kermissen

bank, maar de grote attracties (botsauto’s en bank) zijn

aandoen, zoals die van Wijchen.

sinds een paar jaar niet meer aanwezig. Wel zijn er nog

De officieuze afspraak tussen de gemeente en Buro De

enkele kramen te vinden: een schietkraam, een kans-

Kermisgids hield in dat een exploitant voor een ver-

Het aanbieden van zowel de botsauto’s als de bank op

spelkraam, een snoepkraam en een oliebollenkraam.

laagd tarief op de Wijchense kermis mocht staan als

de kermis in Bergharen is sinds een paar jaar in princi-

die dan ook op de kermis van Bergharen zou staan. Dit

pe niet rendabel meer, aldus Buro De Kermisgids. Zij

Locatie

werkte volgens de leefbaarheidsgroep Bergharen goed

geven aan dat het bedrag dat vanuit de gemeente be-

Ten tijde van de kermis is er bij café ’t Trefpunt een

voor Bergharen, omdat zij hierdoor een relatief goed

schikbaar is voor de organisatie van de kermis in

feesttent te vinden, waar vanaf de zaterdagavond tot en

gevulde kermis hadden met twee grote attracties: de

Bergharen (zo’n € 1.500) in normale situaties niet vol-

met de maandag zowel DJ’s als livebands optreden.

botsauto’s en de bank. Voor de Wijchense kermis

doende is om dergelijke grote attracties aan te kunnen

Omdat deze kermis in het Pinksterweekend valt en er

leidde deze afspraak er echter volgens de organisator

trekken.

dan veel mensen vrij zijn, komen er veel gezinnen op de

toe dat de kwaliteit van de Wijchense kermis terugliep,

kermis af. Zij komen niet alleen uit Bergharen, maar ook

omdat de afspraken een andersoortige exploitant aan-

uit de omliggende dorpen.

trokken.

a

CBS (2022).

16 van 27

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

3.4 Hernen-Leur De dorpen Hernen en Leur tellen gezamenlijk zo’n 1.100 inwoners a. Traditioneel wordt er in het tweede weekend van juli in Hernen één kermis georganiseerd voor beide dorpen. Leur zelf heeft al meer dan 50 jaar geen eigen kermis meer.

de kermis altijd plaats op de Dorpsstraat, tegenover

Organisatie

Cafeesterij De Toekomst.

De organisatie van de kermis van Hernen en Leur is in de laatste jaren een aantal keer veranderd. In eerste in-

In het pand van dit café, alleen geopend op de vrijdag,

stantie organiseerde Buro De Kermisgids de kermis

was vroeger een ander café gevestigd, waarvan de uit-

voor Hernen-Leur. Zij bleken niet in staat om voor het

baters er in 2020 mee stopten. Voor 2020 was er in het

bedrag dat hen werd betaald een kermis te organiseren

kermisweekend nog een feesttent te vinden bij dit café,

waar de dorpen tevreden mee waren.

De afgelopen jaren bestond de Hernense kermis uit een

maar deze is met het vertrek van de vorige uitbaters

draaimolen en een oliebollenkraam. Soms was er ook

ook verdwenen.

een kansspelmachine en een touwtjetrekkraam te

Nadat er afscheid genomen was van Buro De Kermisgids is de organisatie van de kermis overgeno-

vinden. Op de meest recente edities (sinds de corono-

Andere evenementen

men door de voetbalclub, in samenwerking met café De

crisis) waren er geen botsauto’s meer te vinden. Dit

In de dorpen Hernen en Leur vinden er in mei en juni elk

Toekomst. Zij organiseerden gezamenlijk de kermis en

heeft als reden dat het huren van de botsauto’s dusda-

jaar meerdere evenementen plaats. Zo wordt er aan het

regelden de feesttent en de attracties. Sinds 2020, toen

nig kostbaar werd dat er geen financiële ruimte meer

einde van mei in de tuin van Kasteel Hernen de drukbe-

de uitbaters van De Toekomst ermee stopten, is de or-

zou zijn voor andere attracties.

zochte Tuinmarkt georganiseerd, waar ook mensen uit

ganisatie van de kermis, in overleg met straattheater-

Duitsland en België op afkomen. In juni wordt de

groep Festina Lente overgegaan naar de Stichting

Met het wegvallen van de botsauto’s viel ook de trek-

Hernense Stratenmarkt georganiseerd. Deze vindt tra-

Stratenmarkt. Het doel is om na een aantal jaren de or-

kracht voor jongeren weg. Dit heeft de organisatie dan

ditiegetrouw plaats op de zondag, al was de editie van

ganisatie van de kermis over te dragen aan de organi-

ook doen besluiten om in de toekomst de kermis van

vorig jaar ingepland op de zaterdag. Sinds 2022 vindt

satie van het Hernenfest.

Hernen-Leur volledig op jongere kinderen te gaan rich-

direct na de Stratenmarkt het Hernenfest plaats: een

ten.

feest om de vele vrijwilligers te bedanken. Het evene-

Financiën

ment is wel toegankelijk voor iedereen. In het weekend

Om die kermis te organiseren ontvangt de organisatie

In de afgelopen editie was de kermis te vinden op het

na de Stratenmarkt is vervolgens op zaterdag de

al meerdere jaren een bedrag van rond de € 1.500 (glo-

grasveld achter dorpshuis De Mijlpaal. Daarvoor vond

Hernense Stratenloop aan de beurt, een hardloopeve-

baal € 1,50 per inwoner per jaar). Zij geven echter aan

nement voor alle leeftijden.

dit bedrag niet meer toereikend te vinden om een

a

CBS (2022)

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

kermis te kunnen organiseren. 17 van 27

3.5 Niftrik Het dorp Niftrik, met zijn circa 400 inwoners a, organiseert de jaarlijkse kermis eind september. Deze kermis vindt traditiegetrouw plaats op het Gildeplein van Niftrik en loopt van zaterdag tot en met dinsdag. Tijdens de laatste editie van deze kermis waren er op het Gildeplein een draaimolen, een grijpkraam, een frietkraam, een kansspelkraam en een spelkraam te vinden. Botsauto’s waren er vijf jaar geleden voor het laatst.

Combinatie met Gildefeesten

Financiën

De kermis van Niftrik wordt tegelijk met de jaarlijkse

Wat betreft de financiering geeft het gilde aan niet pre-

Gildefeesten van het St. Damianus Gilde georgani-

cies te weten of zij wel of geen vergoeding ontvangen

seerd. De rituelen die met dit feest gepaard gaan begin-

van de gemeente, expliciet bedoeld voor het organise-

nen op de vrijdag en zetten zich vanaf de zaterdag

ren van de kermis zelf. Momenteel financieren zij de

drukbezocht voort, waarbij ook diverse andere vereni-

kermis dan ook uit de jaarlijkse contributie van hun

gingen en gildes uit de omgeving aansluiten. Deze fes-

leden en de jaarlijkse gemeentelijke bijdrage voor hun

tiviteiten duren, net als de kermis, tot en met de dins-

vereniging.

dag. De kosten die zij maken voor het organiseren van de

Organisatie

kermis behelzen onder andere zo’n € 1.000 voor het tij-

Naast de kermis bevindt er zich op het Gildeplein ook

De kermis van Niftrik (en de Gildenfeesten) worden

delijk verzwaren van hun meterkast, plus het huren van

een feesttent. Deze opende vanaf de zaterdag haar

sinds jaar en dag georganiseerd door het St. Damianus

een aggregaat, om zo de kermis en feesttent van vol-

deuren tot en met de dinsdag. Tijdens de laatste editie

Gilde. Vanaf circa 2000 organiseren zij daarnaast ook

doende stroom te kunnen voorzien. Daarnaast dient er

trok de feesttent zo’n 1.150 bezoekers, afkomstig uit

de feesttent, gerund door vrijwilligers. Voorheen was

elk jaar opnieuw een vergunning aangevraagd te

Niftrik zelf en de omliggende kernen. Zaterdag betreft

dit een open inschrijving.

worden voor de kermis. Met daarnaast de huur van

het vooral jeugdige bezoekers, waar de zondag vooral veel verenigingen en gildes uit de buurt trekt.

enkele overige voorzieningen kunnen de kosten per jaar Alle attracties en kramen voor de kermis laat het gilde

oplopen tot ruim € 2.000, aldus het gilde. Vanwege de

al zo’n 35 à 40 jaar regelen door dezelfde kermisfami-

hoogte van dit bedrag is er dan ook door het gilde be-

lie. Gezien de goede contacten met deze familie, doen

sloten om de botsauto’s sinds een aantal jaar niet meer

zij elk jaar de kermis van Niftrik gratis aan. Zoals

uit te nodigen.

gezegd brachten zij tot vijf jaar geleden ook de botsauto’s mee. Sindsdien vraagt de familie voor het meebrengen van de botsauto’s zo’n € 1.500, iets wat de ora

CBS (2022)

18 van 27

ganisatie niet kan en wil ophoesten.

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

Het gilde draagt al zo’n 20 jaar de totale kosten van de

vraagd moet worden voor vrijwel hetzelfde evenement,

kermis. Zij geven aan in principe genoeg te hebben aan

met vrijwel dezelfde opzet.

een jaarlijkse bijdrage van € 5.000 voor het organiseren van hun evenementen (incl. kermis). Daarmee zouden zij hun betrokkenheid bij het dorp Niftrik kunnen behouden.

Regeldruk Het verkrijgen van de juiste vergunningen voor de kermis kosten het gilde jaarlijks veel tijd en energie, mede doordat het vaak last-minute werk is; de exploitant weet pas op het laatste moment met welke attracties hij langskomt. Hierdoor kunnen pas op een relatief laat moment de juiste RAS-nummers van de attracties aan de gemeente worden doorgegeven: een vereiste voor het krijgen van een vergunning voor een kermis. Ook benadrukt de organisatie dat er steeds meer extra vereisten worden gesteld aan de evenementenvergunning. Bovendien geeft de organisatie aan vaak erg lang te moeten wachten op een goedkeuring van de veiligheid van het kermisterrein door zowel de brandweer als de politie. Het gilde stelt dan ook niet te begrijpen waarom er elk jaar weer een nieuwe vergunning aange-

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

19 van 27

3.6 Wijchen Wijchen is, met zo’n 34.250 inwoners a, de grootste kern binnen de gemeente Wijchen. Van alle kermissen in de gemeente Wijchen is de Wijchense kermis dan ook verreweg de grootste en de bekendste. De kermis wordt elk jaar halverwege september georganiseerd (In 2023 van vrijdag 15 september tot en met dinsdag 19 september) en er komen tussen de 50.000 en 60.000 bezoekers per editie. De kermis bevindt zich op een uitgestrekt terrein, vanaf de Markt tot over de Kasteellaan, inclusief de kasteeltuin van Kasteel Wijchen.

de gesproken exploitanten onderstreept: diverse van

totale kosten, waar de gemeente uiteindelijk zijn ak-

hen gaven aan al meerdere jaren, en soms zelfs al

koord op moet geven. Het is overigens zo dat de exploi-

meerdere generaties, op de Wijchense kermis te staan.

tanten een bod uitbrengen op de beschikbare stand-

Zij beschreven deze kermis als een echte, breedgedra-

plaatsen, maar dit bod is niet doorslaggevend in de

gen familiekermis, die altijd erg druk bezocht wordt,

keuze van de exploitant die de plek daadwerkelijk in

ook al viel dat tijdens de editie van 2022 tegen door het

mag nemen. Het vormen van een goede mix aan attrac-

weer. Er zijn voor veel bezoekers genoeg redenen om

ties is voor de organisatie en de gemeente belangrijker

elk jaar weer terug te komen. Ook waren zowel de be-

dan het hoogste bod.

zoekers als de exploitanten te spreken over de sfeervolle aankleding van vooral de verbindingspaden

Pas sinds 2021 is de kasteeltuin bij de kermis getrok-

tussen de Kasteellaan en de kasteeltuin, die bestond

ken. Ten tijde van de coronapandemie was er namelijk

uit tussen de bomen gespannen, hangende lichtsnoe-

terreinbeheersing nodig voor de kermis, wat betekende

ren, .

dat er meer spreiding nodig was. Toentertijd is de

Op de Wijchense kermis waren er in 2023 op de Markt

kermis dan ook vertrokken van de Markt naar de kas-

twee betaalde feesttenten te vinden, eentje van café

De Wijchense Kermis wordt georganiseerd door Buro

teeltuin. Dit stuitte destijds op weerstand bij de horeca,

ZAZ en eentje van restaurant Sterrebosch, beide ook

De Kermisgids, in opdracht van de gemeente. Gezien

omdat er volgens hen niemand meer naar de Markt

geopend van vrijdag tot en met dinsdag.

de populariteit van deze kermis is het de enige kermis

kwam. De kasteeltuin viel echter als kermislocatie dus-

in de gemeente Wijchen waar door de organisatie aan

danig in de smaak dat er besloten is deze locatie aan te

DTNP heeft op de maandag van de Wijchense kermis

de exploitanten pachtgeld gevraagd wordt. De inschrij-

houden. De kermis staat vanaf 2022 ook weer op de

enkele bezoekers gesproken. Zij gaven aan afkomstig

vingen kunnen aan het begin van het kermisseizoen

Markt, waardoor het totale gebied van de Wijchense

te zijn uit Wijchen of Nijmegen en waren op de kermis

gedaan worden middels het vakblad van de kermis-

kermis groter is dan voor de coronatijd.

voor minstens de tweede keer deze editie. De sfeer

branche. Als de inschrijving is gesloten, stelt Buro De

werd door hen als erg goed ervaren, mede vanwege de

Kermisgids een aantrekkelijk mix samen en legt deze

Een van de afspraken die de gemeente had met Buro

mooie locaties en het dorpse gevoel. Dit werd ook door

vervolgens voor aan de gemeente. Als deze akkoord

De Kermisgids is dat de exploitanten hun ritprijzen laag

gaat, voert de organisatie een berekening uit van de

moeten houden. Tijdens onze observatie hebben we

a

CBS (2022)

20 van 27

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

dan ook geen ritprijzen boven de drie euro aangetroffen. Ondanks dat volgens de organisatie de ritprijzen de helft waren van de prijzen van de Nijmeegse kermis werd er volgens hen tijdens de laatste editie juist meer winst gemaakt dan op de Nijmeegse kermis; een teken dat de kermis van Wijchen goed draait.

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

21 van 27

Landelijke trends en ontwikkelingen Bijlagen

Kermis in Nederland De Nederlandse kermiscultuur kent een lange en rijke geschiedenis. De eerste vermelding van een Nederlands kermisfeest stamt uit 1023. In deze periode van de hoge middeleeuwen was er echter nog sprake van een andersoortige kermis dan vandaag de dag; men vierde jaarmarkten. De jaarmarkten waren jaarlijkse feesten die in steden

Kermisfamilies

ganisatie om te bepalen welke exploitanten op de

De hedendaagse kermisattracties en -kramen worden

kermis van dat jaar mogen komen te staan. In principe

veelal geëxploiteerd door rondreizende families die al

worden de standplaatsen vergeven aan de hoogste bie-

meerdere generaties in de kermisbranche werkzaam

ders, maar de organisatie stuurt ook op een aantrekke-

zijn. In Nederland zijn er zo’n 100 kermisfamilies; het

lijke mix van attracties.

aantal exploitanten is een stuk hoger. Kinderen van kermisfamilies beginnen, wanneer zij oud genoeg zijn om

Voor kleinere dorpskermissen werkt het meestal

hun eigen attractie te kopen en te exploiteren, vaak

anders. Daar heeft de organisatie van de kermis vaak

voor zichzelf.

jarenlange contacten met de beperkte hoeveelheid ex-

en dorpen werden gehouden, in eerste instantie ter ge-

ploitanten die op die kermis staan. De organisatie van

legenheid van het inwijden van een kerk of het vieren

Kermisseizoen

de kermis benadert deze exploitanten dan ook vaak

van een kerkelijke feestdag. Het was echter niet alleen

Over het algemeen vinden kermissen plaats in het ker-

zelf om ze te vragen of ze dat jaar weer komen en daar-

de kerkmis die de klok sloeg op een jaarmarkt. Er

misseizoen: van april tot en met oktober, met enkele

over afspraken te maken. Als een exploitant om welke

waren namelijk vele vormen van vermaak te vinden,

uitschieters naar november. Het hoogseizoen van de

reden dan ook afhaakt, moet de organisatie zelf (al dan

zoals jongleurs, poppenkasten en rariteitenkabinetten.

kermissen is half september tot en met half oktober.

niet op aanbeveling van de voormalige exploitant) op

Ook tijdens weekenden rondom feestdagen in het sei-

zoek naar een nieuwe exploitant.

Cultureel erfgoed

zoen worden veel kermissen georganiseerd.

Tegenwoordig heeft de kermis een andere vorm aange-

De organisatie van kermissen is zowel in handen van

nomen, maar de basis is nog steeds hetzelfde. Gezien

Het begin van het kalenderjaar is altijd een belangrijk

gemeenten en commerciële partijen als van lokale ver-

de diepe wortels van de Nederlandse kermiscultuur is

moment voor kermisfamilies: dan moet namelijk be-

enigingen of stichtingen.

dan ook in 2022 besloten om de kermis tot Nederlands

paald worden welke kermissen zij aan willen gaan doen

cultureel erfgoed te verklaren.

in het kermisseizoen. Om kans te maken op een plaats

Feiten en cijfers

op een grotere kermis dienen de exploitanten een bod

Gemiddeld worden er in Nederland per jaar zo’n 1.500

uit te brengen op een standplaats. Wanneer de biedter-

kermissen georganiseerd, waaronder 100 grote kermis-

mijn voor een kermisplaats voorbij is, is het aan de or-

sen (meer dan 40 attracties en kramen). In totaal zijn er

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

23 van 27

zo’n 4.000 kermisattracties en -kramen aanwezig in

formaat van de attractie, maar ook per dorp of

Eén seizoen om het hele jaar door te komen

Nederland, waarvan bijna de helft (zo’n 1.700) bestaat

stad.

Kermisexploitanten moeten in het seizoen voldoende omzetten om ook de vijf maanden buiten het kermissei-

uit oliebollenkramen. Veel kermisexploitanten bezitten minstens één oliebollenkraam om ook buiten het ker-

Hoeveel winst er vervolgens wordt gemaakt op de

zoen rond te kunnen komen. Het toegekend krijgen van

misseizoen inkomsten te genereren.

kermis hangt uiteraard af van het aantal bezoekers. Dit

voldoende standplaatsen voor je attracties is dus een

hangt af van onder andere:

vereiste voor een winstgevend seizoen. De periode

•

Omvang van het primaire verzorgingsgebied: hoe

buiten het seizoen wordt vaak gebruikt voor onderhoud

Het exploiteren van kermisattracties gaat gepaard met

groot de plaats is waar de kermis is, bepaalt in be-

aan de attracties. Daarnaast wordt buiten het kermis-

veel vormen van vaste en variabele lasten:

langrijke mate het aantal bezoekers.

seizoen de oliebollenkraam ingezet om omzet te gene-

Aantrekkelijkheid van de kermis: om voldoende be-

reren.

Exploitatie van een attractie

•

• •

Dit begint al bij de aanschaf van een attractie.

•

Waar er op de tweedehandsmarkt attracties te

zoekers te trekken is het belangrijk dat de kermis

koop zijn voor enkele tienduizenden euro’s kost

in kwestie een aantrekkelijke mix van attracties

een nieuwe attractie al gauw tussen de 300.000 en

vormt. Ook helpt het mee als de kermis zich op een

1,5 miljoen euro. De aanschaf van een attractie

sfeervolle, zichtbare en daarmee aantrekkelijk lo-

wordt vaak gefinancierd met een lening.

catie bevindt.

De attractie zelf vergt daarnaast ook periodiek on-

•

Concurrentie: andere kermissen in hetzelfde week-

derhoud en is onderhevig aan afschrijvingen.

end en in de omgeving of heel veel kermissen

Wanneer besloten wordt om een standplaats in te

direct achter elkaar in elkaar buurt, heeft invloed

nemen, moeten er ook weer kosten gemaakt

op het aantal bezoekers.

worden. Denk hierbij aan transportkosten (botsau-

•

to’s vragen al snel drie transporten), manuren voor de op- en afbouw, eventuele energiekosten en de

Het weer: bij slecht weer komen er veel minder mensen op een evenement in de open lucht af.

•

Ook de openingstijden moeten ruim genoeg zijn

eventuele pachtgelden die gerekend worden voor

om financieel uit te komen. Er zijn namelijk niet op

een standplaats. Deze kosten variëren per type en

ieder moment van de dag evenveel bezoekers.

24 van 27

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

De toekomst van de kermis Minder dorpgeoriënteerd

kleine kernen betekent dit vrijwel altijd al dat de organi-

Adviezen van de BOVAK

De wereld is, mede door de ontwikkeling van sociale-

satie, om een kermisexploitant überhaupt geïnteres-

•

media-platforms, een stukje kleiner geworden. Het is

seerd te krijgen, een exploitatievergoeding aan de ex-

vinden zijn, dan staan zij daar allemaal om winst te

makkelijker dan ooit om te zien waar de dichtstbijzijnde

ploitant moet betalen. Zonder die exploitatievergoeding

maken. In het geval van een kleinschaligere dorps-

grote kermis zich bevindt. Wat dat betreft zijn de inwo-

is een dorpskermis bijna niet winstgevend te krijgen

kermis wordt het op dit punt problematisch; er

ners van de kleinere dorpen minder aangewezen op

voor een exploitant.

komen vaak te weinig bezoekers om voor alle ex-

hun eigen kermis: een grotere kermis in de omgeving

Als er op een kermis meerdere exploitanten te

ploitanten de kosten eruit te halen. Wat volgens de

kan, vanwege het uitgebreidere aanbod, een aantrekke-

Volgens de BOVAK dient een dergelijke exploitatiever-

BOVAK een oplossing kan zijn, is het maken van af-

lijkere optie zijn om de middag te spenderen dan de

goeding, om het voor exploitanten een aantrekkelijke

spraken met één partij, die vervolgens de attrac-

dorpskermis. Dorpsbewoners laten hun eigen kermis

kermis te maken, minstens € 4.000 à € 5.000 per

ties regelt. Door maar één partij toe te laten wordt

eerder links liggen.

kermis te bedragen. De huidige vergoedingen in

namelijk het financiële break-evenpunt van een

Wijchen liggen op circa € 1.000 à € 1.500 per dorp.

dorpskermis sneller of überhaupt bereikt.

Desalniettemin lijkt het algemene beeld te zijn dat zo’n

•

Om genoeg publiek naar een dorpskermis te

beetje elke inwoner van een dorp vóór het behouden

De Kinderkermis

kunnen trekken, is het volgens de BOVAK belang-

van zijn dorpskermis is. Als de kermis er dan ook

In het licht van de gestegen kosten is er recentelijk een

rijk dat een dorpskermis geen stand-alone dorps-

daadwerkelijk staat, betekent dat echter niet per sé dat

nieuw soort kermis ontstaan, die steeds meer terrein

evenement moet zijn. Dit betekent dan ook dat het

de inwoners er voldoende geld uitgeven om de kermis

aan het winnen is in Nederland: de kinderkermis.

toevoegen van een feesttent aan het aanbod niet

ook rendabel te maken.

Kenmerken van de kinderkermis is de kleinschaligheid

voldoende is. De kermis dient onderdeel te zijn van

ervan en de focus op families en familie-attracties,

een

Gestegen kosten

zoals een kleine draai- of zweefmolen. Een dergelijke

aanwas te genereren. Wat daarbij helpt is dat de

Door diverse mondiale ontwikkelingen in de afgelopen

kermis kan door zijn beperkte formaat en openingstij-

dorpskermis een breed gedragen dorpsevenement

jaren zijn er veel producten duurder geworden, zo ook

den locaties aandoen die voor een reguliere kermis te

is, dat verweven zit in de diepere folklore van het

voor de kermisexploitanten. Voor de kermissen in

klein zouden zijn. Bovendien brengt de exploitatie ervan

dorp. Elk dorp heeft namelijk zijn eigen geschiede-

relatief lage kosten met zich mee en vinden er zo goed

nis, waarin een bepaalde rol voor de kermis is weg-

als geen ongeregeldheden plaats.

gelegd. En het organiseren van een dorpskermis

a

a

Gesprek met BOVAK (Nationale Bond van Kermsbedrijfhouders), 10 oktober 2023.

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

groter

dorpsevenement,

om

voldoende

25 van 27

•

vraagt ook wat van de inwoners zelf. Zij moeten

ressantere kermissen zijn ingepland. De kermis om

bereid zijn om eventueel als vrijwilliger op te treden

deze periode heen plannen, zou in ieder geval een

op het kermisfeest.

tekort aan ‘vrije’ attracties op de dorpskermissen

Daarbij is het belangrijk om de rol van de horeca

kunnen beperken. Het verplaatsen van een vaak

enigszins beperkt te houden. De horeca, inclusief

traditioneel bepaalde kermisdatum heeft echter in

de muziekacts, hoort weliswaar bij de kermis, maar

een dorp meestal nogal wat voeten in de aarde.

dient een ondergeschikte rol op de kermis te

•

hebben. Als de feesttent te prominent aanwezig is,

Ook in de gemeente Wijchen worden in deze drukke

worden er namelijk te veel bezoekers van de

maanden kermissen georganiseerd. Tussen 8 septem-

kermis weggetrokken. Dit kan voorkomen worden

ber en 15 oktober vinden de kermissen van Niftrik,

door bijvoorbeeld van het gedeelte van de kermis

Balgoij en Batenburg plaats, en ook de Wijchense

waar de feesttent gevestigd is geen afgesloten ter-

kermis. Vooral voor de kermissen in Niftrik, Balgoij en

rein te maken. Hierdoor wordt het eenvoudiger om

Batenburg zou het kunnen helpen om ze buiten deze

van de kermis naar de feesttent te gaan en anders-

drukke periode te plannen, zodat het succes ervan

om. Door geen entree te vragen bij de feesttent

minder afhankelijk wordt van het beschikbare attractie-

wordt de wisselwerking ook bevorderd.

aanbod.

Ook het kermisseizoen kent zijn drukkere maanden. De periode waarin landelijk de meeste kermisattracties op kermissen te vinden zijn, is de periode van half september tot en met half oktober. In deze periode vinden er landelijk zo’n 70 kermissen per weekend plaats. Wanneer een kleine kern in deze periode een kermis organiseert, kan het dan ook lastiger zijn om voldoende kermisattracties te vinden die nog niet op de grotere, financieel inte-

26 van 27

2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024

Droogh Trommelen en Partners (DTNP) - Adviseurs voor Ruimte en Strategie Graafseweg 109, 6512 BS Nijmegen | T 024 - 379 20 83 | E info@dtnp.nl | W www.dtnp.nl

Raad openbaar Wijchen Dossiernummer

5695

Extern Zaak ID

Z/24/230142

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

25 april 2024

Agendapunt

5.c

Titel

230142 Informatienota Beantwoording schriftelijke vragen Recreatie Centrum Alverna / Wighenerhorst

Organisatieonderdeel

domein Bestuur, Strategie en Projecten - team Strategische projecten en advies

Eigenaar

Man, Wai Wah

Soort nota

Informatienota

Programma/Paragraaf

P8 Wonen en bouwen

Portefeuillehouder(s) Wijchen

Gerrits, G.W.R. (Geert)

Telefoonnummer steller

088 432 7215

E-mail adres steller

w.man@drutenwijchen.nl

Bijlagen 230142 Informatienota Beantwoording schriftelijke vragen Recreatie Centrum Alverna / Wighenerhorst Schriftelijke vragen PvDA - RCA/Wigherenhorst Geagendeerd

Vergaderdatum

Stukken Agendacommissie Wijchen

27 maart 2024

Raad openbaar Wijchen

25 april 2024

Voorgesteld besluit De Gemeenteraad besluit:

1. de informatienota ter kennisgeving aan te nemen.

Besluit (Ter kennisneming aangenomen) De Gemeenteraad besluit:

1. de informatienota ter kennisgeving aan te nemen.

Openbaar

Zaaknummer: Z/24/230142

Informatienota voor de Gemeenteraad Onderwerp: Schriftelijke vragen PvdA Wijchen - Recreatie Centrum Alverna / Wighenerhorst Kernboodschap Recent is een aanvraag ingediend voor een omgevingsvergunning voor de bouw van 84 recreatiewoningen op het voormalige campingdeel van het recreatiepark Wighenerhorst. Het recreatiepark Wighenerhorst bestond voorheen uit twee delen: een camping en een bungalowpark. De camping is enkele jaren geleden gesaneerd en verkocht aan een ontwikkelaar. De ontwikkelaar wenst op zijn terrein 84 recreatiewoningen te bouwen binnen de huidige recreatiebestemming. In de aanvraag is geen specifieke aanduiding genoemd voor het type recreatiewoningen zoals ‘chalets’. Naast het bungalowpark en de voormalige camping Wighenerhorst staan de recreatiewoningen van Recreatie Centrum Alverna (RCA). Het RCA en de Wighenerhorst hebben meerdere (particuliere) eigenaren die verschillend zijn georganiseerd. Eerdere besluiten Datum 01-02-2024

20-10-2022

Korte omschrijving eerder genomen besluit (vermeld zo mogelijk het zaaknummer/documentnummer) Informatienota raad over onderzoek naar gevolgen van diverse initiatieven in Alverna voor de Heumenseweg en natuurgebieden (Z/23/129520) Informatienota raad over Initiatieven Alverna voor kennisgeving aan te nemen (Z/22/081852).

Antwoord van het college van B&W Hieronder beantwoorden wij de gestelde vragen van de fractie van de PvdA Wijchen over het Recreatie Centrum Alverna/Wighenerhorst (bijlage): 1. Wat is de reden dat er gekozen is voor het plaatsen van chalets? In de aanvraag van de ontwikkelaar is geen specifiek woningtype genoemd zoals ‘chalets’. Er is dus geen keuze gemaakt voor het plaatsen van chalets. Er is een aanvraag ingediend voor een omgevingsvergunning voor de realisatie van 84 recreatiewoningen op de Wighenerhorst. Het betreft een particulier initiatief waarbij de aanvrager zelf de inhoud bepaalt van de aanvraag. De gemeente heeft geen wensen afgegeven voor types recreatiewoningen. 2. Zijn de eigenaren van de "oude" chalets ten onrechte van het terrein vertrokken in 2020? De voormalige eigenaar heeft zelfstandig besloten om het terrein leeg (zonder huurders) te verkopen aan de huidige eigenaar en om de aflopende huurcontracten destijds niet te verlengen. De gemeente heeft voormalige huurders niet verzocht te vertrekken.

Pagina 1 van 2

Openbaar

Zaaknummer: Z/24/230142

3. Wordt er afgezien van de bouw van de luxe vakantiewoningen, waarvoor de eigenaren van “oude” chalets in 2020 moesten vertrekken? In de aanvraag van de ontwikkelaar zijn geen specifieke woningtypes genoemd zoals ‘luxe vakantiewoningen’ of ‘chalets’. Zoals geantwoord bij vragen 1 en 2: de aanvraag van de initiatiefnemer betreft 84 recreatiewoningen op de voormalige camping Wighenerhorst. De ontwikkelaar wenst deze recreatiewoningen te bouwen binnen de huidige recreatiebestemming. 4. Het park Wighenerhorst is gezamenlijk eigendom van de huidige bewoners, de huidige bewoners zijn de eigenaren van de huisjes. Hoe kan er zonder overleg met deze eigenaren een uitbreiding van het park gerealiseerd worden? Het klopt niet dat er sprake is van een verdeeld eigendom binnen de locatie van de aanvraag (de voormalige camping Wighenerhorst). De locatie waarop de aanvraag toeziet is volledig in eigendom van de aanvrager of initiatiefnemer. Verder is de aanvrager niet verplicht tot het organiseren van een omgevingsdialoog indien het initiatief binnen het bestaande bestemmingplan of omgevingsplan past. De aanvrager gaat hier vanuit. 5. De plannen in en rond dit gebied zijn regelmatig gewijzigd. Kunt u ons een overzicht geven van de huidige stand van zaken in de diverse parken? Het gaat om de volgende parken; Recreatie Centrum Alverna, Wighenerhorst en Manege St. Frans.   



Recreatie Centrum Alverna: Er zijn geen plannen ingediend bij ons. De recreatieve bestemming is ongewijzigd en wordt behouden. Wighenerhorst (huisjespark): Er zijn geen plannen ingediend bij ons. De recreatieve bestemming is ongewijzigd en wordt behouden. Wighenerhorst (voormalige camping): Er is een aanvraag ingediend voor een omgevingsvergunning voor de realisatie van 84 recreatiewoningen op het gedeelte waar voorheen de camping was en 155 kampeerplekken zijn gesaneerd. De aanvrager wenst de recreatiewoningen binnen de bestaande recreatieve bestemming te bouwen en daarmee de huidige bestemming ongewijzigd te behouden. Manege St. Frans: er ligt een principe-verzoek voor deze locatie dat ambtelijk in behandeling is. Er kunnen geen inhoudelijk uitspraken worden gedaan over dit principe-verzoek totdat het college er een besluit over heeft genomen. De locatie van St. Frans is geen onderdeel van de aanvraag voor de bouw van 84 recreatiewoningen op de Wighenerhorst.

Pagina 2 van 2

De Gemeenteraad van Wijchen Recreatie Centrum Alverna/ Wighenerhorst

Schriftelijke vraag van PvdA Wijchen Ingediend: 22-2-2024

Aanleiding: In de Wegwijs van dinsdag 30-01-2024 konden de inwoners van Wijchen lezen dat er 84 chalets en enkele stenen huisjes worden geplaatst op het terrein van Recreatie Centrum Alverna. In hetzelfde artikel wordt ook melding gemaakt van uitbreiding van de Wighenerhorst met stenen huisjes. In 2020 moesten alle eigenaren van een chalet van dit recreatie centrum vertrekken. Men moest plaats maken voor luxe vakantiewoningen in de prijsklasse €400.000 tot €500.000.

Vragen: 1. Wat is de reden dat er gekozen is voor het plaatsen van chalets? 2. Zijn de eigenaren van de "oude" chalets ten onrechte van het terrein vertrokken in 2020? 3. Wordt er afgezien van de bouw van de luxe vakantiewoningen, waarvoor de eigenaren van “oude” chalets in 2020 moesten vertrekken? 4. Het park Wighenerhorst is gezamenlijk eigendom van de huidige bewoners, de huidige bewoners zijn de eigenaren van de huisjes. Hoe kan er zonder overleg met deze eigenaren een uitbreiding van het park gerealiseerd worden? 5. De plannen in en rond dit gebied zijn regelmatig gewijzigd. Kunt u ons een overzicht geven van de huidige stand van zaken in de diverse parken? Het gaat om de volgende parken; Recreatie Centrum Alverna, Wighenerhorst en Manege St. Frans.

Namens de fractie PvdA Wijchen,

Katja Jamin

Raad openbaar Wijchen Dossiernummer

5736

Extern Zaak ID

Z/24/232626

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

25 april 2024

Agendapunt

5.d

Titel

232626 Informatienota Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies meta analyse Woonbeleid

Organisatieonderdeel

Griffie Wijchen

Eigenaar

Tielen, Thomas

Soort nota

Informatienota

Programma/Paragraaf Portefeuillehouder(s) Wijchen Telefoonnummer steller

06 28 84 03 71

E-mail adres steller

t.tielen@wijchen.nl

Bijlagen 232626 Informatienota Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies Meta-analyse Woonbeleid Bijlage 1 Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies meta analyse Woonbeleid Geagendeerd

Vergaderdatum

Stukken Agendacommissie Wijchen

27 maart 2024

Raad openbaar Wijchen

25 april 2024

Voorgesteld besluit

Besluit (Ter kennisneming aangenomen) De informatienota is ter kennisneming aangenomen.

Openbaar

Zaaknummer: 232626

Informatienota voor de Gemeenteraad Onderwerp: NVRR Meta-analyse Woonbeleid Datum: 25 maart 2024 Kernboodschap De NVRR (Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies) heeft een meta-analyse uitgevoerd op het metadossier Woonbeleid. Deze meta-analyse bevat nuttige en relevante informatie ter voorbereiding op de besluitvorming over de Woonvisie gemeente Wijchen 2024-2028. Eerdere besluiten Datum 8-6-2017 24-11-2022

Korte omschrijving eerder genomen besluit (vermeld zo mogelijk het zaaknummer/documentnummer) Besluit gemeenteraad Woonvisie “Thuis in Wijchen” (17/001086) Besluit DoeMee-onderzoek Wonen (22/074199)

Toelichting De Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR) maakt metadossiers voor onderwerpen die eerder door veel rekenkamers zijn onderzocht. Deze zijn te vinden via: https://www.nvrr.nl/metadossiers/. Recent is op basis van het metadossier Woonbeleid een meta-analyse opgesteld. In die meta-analyse zijn onder andere overkoepelende lessen benoemd die volgen uit de rapporten van de rekenkamers die onderzoek hebben gedaan naar woonbeleid. Deze meta-analyse bevat nuttige en relevante informatie ter voorbereiding op de besluitvorming over de nieuwe Wijchense Woonvisie (Woonvisie gemeente Wijchen 2024-2028).

Gevolgen De overkoepelende lessen uit de NVRR meta-analyse Woonbeleid zijn:  Zorg voor een goede woonvisie: o voldoende actueel; o gebaseerd op woonbehoefteonderzoek; o zowel kwantitatief als kwalitatief ingestoken; o niet te abstract.  Koppel acties, (prestatie)afspraken en bouwprojecten aan de doelstellingen uit het woonbeleid. Zorg ervoor dat deze concreet en meetbaar zijn, zodat duidelijk is wie, op welk moment, waarvoor verantwoordelijk is.  Zorg voor monitoring en evaluatie. Kijk daarbij niet alleen naar de bouwproductie, maar ook naar indicatoren om andere (kwalitatieve) doelstellingen te beoordelen (leefbaarheid in wijken, duurzaamheid en toegankelijkheid van de woningvoorraad.

Pagina 1 van 2

Openbaar 

Zaaknummer: 232626

Versterk de kaderstellende en controlerende rol van de raad.

Uit de rekenkamerrapporten blijkt ook dat:  de raad vaak achteraf wordt geïnformeerd; in plaats van dat de raad vooraf om kaders wordt gevraagd en/of wordt gevraagd die vast te stellen. De bemoeilijkt de kaderstellende rol van de raad.  de informatievoorziening aan de raad vaak incidenteel plaatsvindt en over concrete projecten gaat, zonder dat een koppeling wordt gelegd met de beleidsdoelen. Dit bemoeilijkt de controlerende rol van de raad. Voor de volledige toelichting op deze lessen (en meer), zie de bijlage (meta-analyse Woonbeleid). Communicatie N.v.t. Uitvoering of Vervolgstappen N.v.t.

Geheimhouding: N.v.t Bijlage Meta-analyse Woonbeleid

Pagina 2 van 2

Rapport

NVRR Metadossier Woonbeleid Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek Uitgevoerd door SWECO in opdracht van NVRR

15 december 2023

SWECO Nederland B.V. Business unit Stedelijke Planning

Onderwerp Projectnummer In opdracht van Datum Projectteam Voor meer informatie

Versie

De Holle Bilt 22 3732 HM De Bilt www.sweco.nl Handelsregister 30129769 Meta-analyse woonbeleid 51017811 NVRR 15 december 2023 Désirée Eriks, Anouk Nelemans, Lex van Doorn, Jan Nico Wigboldus Jan Nico Wigboldus jannico.wigboldus@sweco.nl +31 6 20956159 Definitief

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

2/21

Inhoudsopgave Inleiding ............................................................................................................................................................ 4 Aanleiding en vragen ..................................................................................................................................... 4 Aanpak van het onderzoek ............................................................................................................................ 4 Opbouw van dit rapport .................................................................................................................................. 4 1

Wat wordt er onderzocht en wat zijn de lessen? .................................................................................. 6 1.1

Beleidsmatige vraagstukken ............................................................................................................... 6

1.2 Overkoepelende lessen ...................................................................................................................... 6 1.2.1 Zorg voor een goede woonvisie: voldoende actueel, gebaseerd op woonbehoefteonderzoek, zowel kwantitatief als kwalitatief ingestoken en niet te abstract .................................................. 6 1.2.2 Koppel acties/(prestatie)afspraken/bouwprojecten aan de doelstellingen uit het woonbeleid .... 7 1.2.3 Zorg voor monitoring en evaluatie ............................................................................................... 8 1.2.4 Versterk de kaderstellende en controlerende rol van de raad ..................................................... 8 1.2.5 Provincies: verhelder rol en inzet instrumenten ........................................................................... 8 1.3 2

3

4

Vergelijkbare onderzoeken ................................................................................................................. 9

Gemeente overstijgende vraagstukken ............................................................................................... 10 2.1

Middenhuur ....................................................................................................................................... 10

2.2

Betaalbare koop ................................................................................................................................ 10

2.3

Capaciteitstekorten............................................................................................................................ 11

2.4

Vertragende factoren woningbouwprojecten financiële tekorten, tekort aan woningbouwlocaties en andere beperkende factoren ............................................................................................................. 11

2.5

Streefpercentage 30% sociale huur moeilijk haalbaar bij weinig bouwplannen ............................... 11

2.6

Hoe geef je invulling aan de concretisering van je woonbeleid? Hulp bij aanpak monitoring en programmering .................................................................................................................................. 12

Lacunes ................................................................................................................................................... 13 3.1

Middensegment ................................................................................................................................. 13

3.2

Wonen, zorg en aandachtsgroepen .................................................................................................. 13

3.3

Bestaande voorraad .......................................................................................................................... 14

3.4

Verduurzaming .................................................................................................................................. 14

3.5

Andere vormen van wonen ............................................................................................................... 15

3.6

Verbinding met afwegingen andere ruimtelijke domeinen ................................................................ 15

3.7

Reflectie op nationale beleidskeuzes ................................................................................................ 15

Conclusie en aanbevelingen ................................................................................................................. 16 4.1

Conclusie ........................................................................................................................................... 16

4.2

Aanbevelingen................................................................................................................................... 16

Bijlage 1: Overzicht rekenkamerrapporten ................................................................................................. 18 Bijlage 1.1: Geografische spreiding rekenkameronderzoek Woonbeleid ........................................................ 18 Bijlage 1.2: Lijst rekenkamerrapporten ............................................................................................................ 20 Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

3/21

Inleiding Aanleiding en vragen De NVRR werkt actief aan kennisdeling en kennisuitwisseling op basis van alle (lokale) rekenkameronderzoeken die worden uitgevoerd. Veel overheden zijn bezig met vergelijkbare onderwerpen, omdat vaak (deels) dezelfde maatschappelijke vraagstukken spelen op decentraal niveau. Het heeft grote toegevoegde waarde als overheden steeds meer van elkaar leren en de beschikbare informatie laagdrempelig wordt ontsloten. Rekenkameronderzoeken bieden een schat aan informatie op gemeentelijk niveau. Via metadossiers worden de rekenkamerrapporten systematisch gebundeld en ontsloten. De metadossiers bieden waardevolle informatie voor rekenkamers zelf, maar ook voor andere partijen - zoals ambtelijke organisaties, raadsleden, regio's, provincies en ook landelijke beleidsmakers - die in het betreffende onderwerp geïnteresseerd zijn. In opdracht van de NVRR is in juli 2022 het metadossier Woonbeleid opgesteld. Het metadossier is gemaakt op basis van een inventarisatie van 49 rekenkameronderzoeken in de periode 2015-2022. Het bevat veel informatie voortkomend uit de rekenkameronderzoeken over het woonbeleid van de betreffende gemeenten. De informatie uit de onderzoeken is geordend op basis van een aantal hoofd- en subthema’s.

Dit biedt een heldere categorisering van het beleidsterrein Wonen en levert inzicht in welke vraagstukken bij lokale rekenkamers spelen (en onderzocht zijn). Ter aanvulling van het metadossier Wonen is behoefte aan een inhoudelijke verdiepingsslag. Aan SWECO is gevraagd deze verdiepingsslag te maken. De NVRR zoekt naar de (beleidsmatige) rode draden die binnen de rekenkameronderzoeken naar voren komen. Op basis van een inhoudelijke analyse wil de NVRR weten welke beleidsmatige vraagstukken door rekenkamers worden geadresseerd. Daarnaast vraagt de NVRR thema’s te signaleren die niet op decentraal niveau kunnen worden opgelost. Ook zoekt de NVRR naar de mogelijke blinde vlekken: welke belangrijke thema’s ontbreken nog? Tot slot is de NVRR geïnteresseerd in hoeverre rekenkamers dezelfde onderzoeken met vergelijkbare uitkomsten uitvoeren. Hieronder staan de onderzoeksvragen op een rij: • • • • •

Welke beleidsmatige vraagstukken worden door rekenkamers geadresseerd? Wat zijn de (overkoepelende) lessen uit de rekenkameronderzoeken, met aandacht voor de verschillende rollen binnen de gemeente (raad, college, ambtelijk)? Zijn er vraagstukken die niet op decentraal niveau kunnen worden opgelost? Zijn er lacunes/blinde vlekken? D.w.z. welke belangrijke thema’s ontbreken? In hoeverre worden er dezelfde onderzoeken met vergelijkbare uitkomsten uitgevoerd?

Aanpak van het onderzoek Onze aanpak is gericht op een zorgvuldig en effectief proces. In totaal zijn 62 rekenkamerrapporten gescand en gestructureerd. Daarbij lag de focus op de samenvatting, inleiding, conclusies en aanbevelingen. Vervolgens zijn we in de uitkomsten op zoek gegaan naar de (beleidsmatige) rode draden die binnen de rekenkameronderzoeken naar voren komen. Deze resultaten legden we naast onze eigen kennis en expertise waarbij we gemeente overstijgende vraagstukken en lacunes identificeerden. Het onderzoek heeft betrekking op de rekenkameronderzoeken omtrent woonbeleid uit de periode 2015 t/m oktober 2023. We hebben de bestaande inventarisatie uit juli 2022 aangevuld met nieuwe rekenkameronderzoeken die in het afgelopen jaar zijn uitgevoerd. Dit betreft 13 nieuwe rekenkamerrapporten. In Bijlage 1: Overzicht rekenkamerrapporten staat de volledige lijst van de rekenkameronderzoeken die zijn meegenomen in dit onderzoek.

Opbouw van dit rapport Dit onderzoek geeft inzicht in de (beleidsmatige) rode draden die binnen de rekenkameronderzoeken naar voren komen. De rapportage bestaat uit de volgende onderdelen: 1. Wat wordt er onderzocht en wat zijn de lessen?

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

4/21

− − −

Welke beleidsmatige vraagstukken worden door rekenkamers geadresseerd? Wat zijn de (overkoepelende) lessen uit de rekenkameronderzoeken, met aandacht voor de verschillende rollen binnen de gemeente (raad, college, ambtelijk)? In hoeverre worden er dezelfde onderzoeken met vergelijkbare uitkomsten uitgevoerd?

2. Gemeente overstijgende vraagstukken: zijn er vraagstukken die niet op decentraal niveau kunnen worden opgelost? 3. Lacunes: welke belangrijke thema’s ontbreken? 4. Conclusie en aanbevelingen

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

5/21

1

Wat wordt er onderzocht en wat zijn de lessen?

In hoofdstuk 1 geven we een overzicht van de thema’s die door de rekenkamers zijn geadresseerd. We beantwoorden drie onderzoeksvragen: welke beleidsmatige vraagstukken zijn onderzocht? En wat zijn de (overkoepelende) lessen uit de rekenkameronderzoeken? Daarbij hebben we aandacht voor de verschillende rollen binnen de gemeente (raad, college, ambtelijk). En tot slot, in hoeverre worden er dezelfde onderzoeken met vergelijkbare uitkomsten uitgevoerd?

1.1

Beleidsmatige vraagstukken

Het algemene beeld is dat veel rekenkameronderzoeken kijken naar de totaliteit van het woonbeleid. Met als doel inzicht bieden in het woonbeleid, de uitvoering daarvan en de wijze waarop de verschillende betrokkenen hun rol spelen. Daarbinnen is een kleine splitsing te zien in de focus van het onderzoek. Een deel van de rekenkamers legt het accent op wat wordt bereikt en de effectiviteit van het beleid. In andere rekenkameronderzoeken ligt het accent op hoe je (beter) op gewenste ontwikkelingen kunt sturen als gemeente (en daarmee op de rol van de gemeente). Er wordt minder vaak verdiept op één of enkele thema’s binnen het woonbeleid. Onderwerpen die wel vaker specifieker zijn onderzocht, zijn de balans (onevenwichtigheden) in het woningaanbod en het instrumentarium om bij te sturen. Andere thema’s die door enkele rekenkamers1 zijn onderzocht betreffen geschikt wonen voor ouderen, huisvesting en begeleiding van statushouders, sociale huurwoningen, effectiviteit woonbeleid voor starters, middenhuur, doeltreffendheid prestatieafspraken, effectiviteit dienstverlening, transformatie van kantoren naar woningen, versnelling woningbouwopgave, en de effectiviteit van het grondbeleid i.r.t de woningbouwopgave.

Wat naar voren komt is dat de onderzoeken over de totaliteit van het woonbeleid oppervlakkiger conclusies en aanbevelingen geven dan de onderzoeken naar één thema binnen het woonbeleid. Tegelijkertijd hangen veel aspecten van het woonbeleid met elkaar samen. Het is daarom logisch en verstandig dat veel rekenkamers in eerste instantie in algemene zin hebben onderzocht hoe het woonbeleid er in hun gemeente voor staat. Dit biedt in het vervolg ruimte voor verdieping op bepaalde thema’s. Verwacht kan worden dat er de komende jaren meer specifieke onderzoeken volgen.

1.2

Overkoepelende lessen

Veel gemeenten zijn bezig met vergelijkbare onderwerpen, omdat immers vaak dezelfde maatschappelijke vraagstukken spelen op decentraal niveau. Dit is ook terug te zien in de conclusies en aanbevelingen van de rekenkameronderzoeken die veelal met elkaar overeenkomen. Op basis van de rekenkamerrapporten trekken we daaruit zes overkoepelende lessen.

1.2.1 Zorg voor een goede woonvisie: voldoende actueel, gebaseerd op woonbehoefteonderzoek, zowel kwantitatief als kwalitatief ingestoken en niet te abstract De woonvisie en woonbehoefteonderzoek vormen een belangrijke basis voor het woonbeleid. Om goed te kunnen sturen is het van belang dat de woonvisie op actuele ontwikkelingen inspeelt. Daarnaast geven gemeenten met de woonvisie richting aan ontwikkelingen op het gebied van wonen voor o.a. marktpartijen, woningcorporaties en inwoners. Het vormt ook de basis voor het gemeentelijk uitvoeringsprogramma: waar gaan we mee aan de slag. Met behoefteonderzoek kunnen opgaven voor nu en voor de toekomst (o.b.v. demografische prognoses) geïdentificeerd worden. Bijvoorbeeld welke behoefte er de komende jaren is aan woningen in totaal, in welke segmenten, welke woningtypen en voor welke doelgroepen. En in hoeverre het huidige aanbod aansluit op de vraag. Spelen we met het geplande woningbouwprogramma voldoende in op toekomstige ontwikkelingen? Antwoord op deze vragen vormen een goed uitgangspunt voor het woonbeleid en kunnen bijdragen bij het maken van bepaalde keuzes.

1

Eén tot drie rekenkameronderzoeken in de periode 2015 t/m oktober 2023

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

6/21

Sinds 1 januari 2022 is de woonvisie verplicht en mag een gemeentelijke woonvisie een maximale looptijd van vijf jaar hebben2. Daarmee wordt sinds kort geborgd dat gemeenten een actuele woonvisie hebben. In de Wet versterking regie volkshuisvesting wordt de verplichte woonvisie vervangen door het Volkshuisvestingsprogramma. Het lijkt erop dat de verplichte termijn voor actualisatie komt te vervallen, om gemeenten flexibiliteit te bieden3.

Daarbij is het belangrijk niet alleen naar de kwantitatieve bouwopgave te kijken (hoeveel moeten we bouwen), maar ook naar de kwalitatieve opgave (wat en voor wie moeten we bouwen). We zien dat afgelopen jaren al steeds meer aandacht wordt gegeven aan de kwalitatieve opgave vergeleken met de periode rond 2015. Verschillende rekenkameronderzoeken merken op dat er in de periode 2015 – 2020 te weinig aandacht is geweest voor de kwalitatieve behoefte en dat er daarmee onvoldoende sturing is gegeven aan de ontwikkeling van woningen waar werkelijk behoefte aan is. Vaak wordt daarmee gedoeld op woningen in het betaalbare segment. Tot slot is het van belang zo concreet mogelijk te zijn. Neem heldere definities op, zodat het duidelijk is wat onder bepaalde doelstellingen wordt verstaan. Bij een doelstelling om meer woningen te realiseren voor starters is nog veel ruimte voor interpretatie. Wie vallen er onder de doelgroep starters? Welke woningtypen moeten er gerealiseerd worden en in welke prijscategorieën/segmenten? Het is van belang heldere uitgangspunten te vormen om tot de gewenste resultaten te komen, en om te kunnen monitoren en zo nodig bij te sturen. Hier ligt een spanningsveld met het soms grillige karakter van de woningmarkt. Enerzijds moet een woonvisie tenminste een aantal jaar richting geven aan de ontwikkelingen in de gemeente.

Ontwikkelende partijen zijn gebaat bij consistentie en voorspelbaarheid. Woningbouwprojecten vragen jaren van voorbereiding, dan is het niet helpend als een gemeente (cq. de overheid in den brede) het beleid regelmatig aanpast. Tegelijkertijd is de woningmarkt steeds in beweging. Zeker de afgelopen jaren hebben we gezien hoe snel prijzen stijgen en hoe hoog de inflatie kan uitpakken. Dit kan ervoor zorgen dat kaders uit de woonvisie snel achterhaald zijn. Het kan daarom verstandig zijn om in de woonvisie zelf de overkoepelde opgaven zo concreet mogelijk te maken. Voor wie moet er gebouwd worden en waar werk je (op de iets langere termijn) naartoe op het gebied van wonen en zorg, duurzaamheid etc. In een bijlage of uitvoeringsprogramma kan dit vervolgens vertaald worden naar kaders die erg gevoelig zijn voor verandering. Denk aan specifieke voorwaarden waar woningbouwprojecten op getoetst worden, bijvoorbeeld prijsgrenzen. Dit uitvoeringsprogramma kan waar nodig tussentijds geactualiseerd worden, zonder dat er een volledig nieuwe woonvisie nodig is. Door dit programma alleen te laten gelden voor nieuwe projecten, wordt voorkomen dat lopende projecten in de knel komen door aangepaste regels.

1.2.2 Koppel acties/(prestatie)afspraken/bouwprojecten aan de doelstellingen uit het woonbeleid Uit de rekenkameronderzoeken blijkt dat er soms geen of weinig acties aan doelstellingen worden gekoppeld om tot resultaten te komen. Of dat acties te generiek geformuleerd zijn, waardoor het onduidelijk is wie (binnen de gemeente of betrokken derden), op welk moment, waarvoor verantwoordelijk is. Daarmee is feitelijke sturing onvoldoende. Bovendien is het bij te algemeen geformuleerde acties lastig te meten of resultaten bereikt worden. Advies is dan ook om (meer) concrete en meetbare acties af te spreken. Daarnaast is de relatie tussen geformuleerde acties, afspraken of concrete projecten en de doelstellingen uit het woonbeleid soms onduidelijk. Het is dan onduidelijk wat de gemeente precies wil bereiken en hoe deze acties, afspraken of projecten hieraan bijdragen. Ook wordt de doelstelling soms na een tijd uit het oog verloren. Geadviseerd wordt om bij het opstellen en bij de voortgang ook de relatie met de doelstelling op te nemen.

2 3

Gewijzigde woningwet per 1 januari 2022 Memorie van toelichting op de wet regie op de volkshuisvesting – juli 2023

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Rapport Meta-analyse Woonbeleid m.b.t. Rekenkameronderzoek, in opdracht van NVRR Projectnummer 51017811 15 december 2023

7/21

1.2.3 Zorg voor monitoring en evaluatie Om inzicht te krijgen in de resultaten van het beleid moeten gemeenten heldere beleidsdoelstellingen formuleren en de benodigde instrumenten inrichten om de effecten te meten. Bovendien is monitoring nodig om als raad een controlerende rol te kunnen vervullen en om te kunnen beoordelen of bijsturing nodig is. De monitoring van gemeenten gaat regelmatig enkel over concrete projecten en de totale bouwproductie, terwijl het woonbeleid over meer dan nieuwbouw en aantallen gaat. Het is dan niet mogelijk om alle doelstellingen uit het beleid te kunnen beoordelen. Om te kunnen beoordelen of doelen behaald zijn en om relevante kennis op te doen voor eventueel nieuw op te stellen beleid, is het van belang een goede monitoringssystematiek op te zetten. Betrek daarin niet alleen de bouwproductie maar kijk ook naar indicatoren om andere (kwalitatieve) doelstellingen te beoordelen. Denk aan de leefbaarheid in wijken of duurzaamheid en toegankelijkheid van de woningvoorraad.

1.2.4 Versterk de kaderstellende en controlerende rol van de raad De raad wordt vaak achteraf geïnformeerd over bouwprojecten, prestatieafspraken, etc. Daarmee kan de raad haar kaderstellende rol niet goed vervullen. Bovendien kan achteraf informeren een vertragend effect hebben. We zien in de praktijk dat raadsleden regelmatig de uitgangspunten van bijvoorbeeld een keuzenotitie of beleidsplan ter discussie stellen. Dit kan voorkomen worden door de betrokkenheid van de raad te vergroten en vooraf kaders aan de raad te vragen en/of vast te laten stellen. Daarnaast is de informatievoorziening vaak incidenteel en over concrete projecten, zonder een koppeling aan de beleidsdoelen mee te geven. Dit maakt het voor raadsleden lastig om in te zien wat de consequenties zijn en hoe een project of maatregel bijdraagt aan de beleidsdoelen. Dit bemoeilijkt de controlerende rol van de raad. Geadviseerd wordt om de relatie met beleidsdoelen op te nemen en een periodieke terugkoppeling te geven. Dit kan bijvoorbeeld gekoppeld worden aan de monitoring die benoemd is in 1.2.3 en de periodieke actualisatie van het uitvoeringsprogramma zoals benoemd in 1.2.2. Kortom, de raad kan haar rol versterken door regelmatig gebruik te maken van concrete mogelijkheden tot kaderstelling en controle.

Lessen uit rollen Het is de rol van het college om adviezen op te pakken en bestuursopdrachten te geven aan het ambtelijk apparaat. De rekenkameronderzoeken gaan weinig in op de rol van ambtelijke medewerkers, behalve dat regelmatig gesignaleerd wordt dat er capaciteitstekorten zijn. De raad kan een actievere rol pakken, wonen meer op de raadsagenda zetten en meer betrokkenheid aan de voorkant van het beleidsproces nemen. Advies is om als college en raad afspraken te maken over de wijze van behandeling en betrokkenheid van de raad bij het woonbeleid.