Agendabundel

In 2023 deed het Rijk dat opnieuw, nu voor de versterking van de omgevingsdiensten. In dit onderzoek combineren wij een aantal suggesties voor onderzoek: duurzaamheid en energie, gemeenschappelijke regeling. Wij starten dit onderzoek door deel te nemen aan het NVRR DoeMee-onderzoek 2024. Op basis van de bevindingen bepalen wij of aanvullend onderzoek nodig is. Doel Doel van dit onderzoek is inzicht te verkrijgen in de mate van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht en -handhaving. of en zo ja welke afspraken de gemeente of provincie met de omgevingsdienst heeft gemaakt over de invulling van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht; hoe de omgevingsdiensten over de uitvoering van de afspraken rapporteren aan de gemeente of provincie; hoe het college rapporteert aan de gemeenteraad of Provinciale Staten. Type onderzoek Het betreft hier een kortlopend onderzoek. Het NVRR DoeMee-onderzoek zal met name een agenderende functie hebben. Net als bij alle NVRR DoeMee-onderzoeken is het aan de rekenkamers zelf om de bevindingen uit het onderzoek te vertalen naar een brief of rapport aan de gemeenteraad, al dan niet nadat zij aanvullend onderzoek hebben gedaan naar aanleiding van de bevindingen uit het NVRR DoeMee-onderzoek. Kosten €500 per deelnemende gemeente Planning Resultaten van het onderzoek zijn gereed op 1 oktober 2024.

Oplevering rapportage en aanbieden voor de raadsvergadering ultimo einde 2024.

Pagina 6 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

4. Wat mag het kosten? De rekenkamer krijgt een jaarlijks budget toegekend door de raad. Voor het onderzoeksjaar 2024 heeft de raad een bedrag van €53.200 vastgesteld. Dit budget is met name bedoeld voor de bijdrage aan onderzoeksbureaus en voor de vergoeding van de leden van de rekenkamer. In onderstaand tabel is een inschatting gemaakt van de kosten. Voor ieder onderzoek wordt een onderzoeksplan opgesteld met daarbij een definitieve raming van de kosten. Omschrijving Presentiegeld + reiskosten leden rekenkamer Lidmaatschap van de NVRR

Schatting kosten (excl. BTW) €15.600 €410

Rekenkameronderzoek 1: Armoede in Wijchen met speciale aandacht voor kinderarmoede (armoede onder kinderen)

€25.150

Rekenkameronderzoek 2: De wijze van toepassing van bewonersparticipatie

€11.150

Rekenkameronderzoek 3: NVRR DoeMee Onderzoek energiebesparingsplicht en handhaving

€500

Overig

€390

Totaal

€53.200

Pagina 7 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

Bijlage 1: Groslijst van mogelijke onderzoeken Portefeuille

Onderwerp

1

Algemene zaken

a. Controlerende rol van de raad (zie ook 9c.)

2

Openbare orde en veiligheid

3

Regionale samenwerking

a. Oorzaak personeelsverloop Werkorganisatie Druten Wijchen b. WDW doorgronden. Voordelen van de ambtelijke fusie? c. Zicht en controle van de raad op Gemeenschappelijke Regelingen als de Groene Metropoolregio.

4

Versterken inwonerbetrokkenheid

a. Inwonersparticipatie bij bouwprojecten. De raad ontvangt geregeld signalen dat inwonersparticipatie bij (grote) bouwproject te wensen overlaat. Inwoners worden nauwelijks of te laat betrokken en gebrekkig geïnformeerd. Participatie lijkt een wassen neus, inwoners voelen zich vaak niet gehoord c.q. serieus genomen. In hoeverre voldoen de participatietrajecten in 2021-2023 aan de eigen maatstaven van de gemeente? Wat zijn de oorzaken van de gebrekkige participatie? Hoe kan participatie bij (grote) bouwprojecten in de toekomst verbeterd worden? b. Inwonersparticipatie/omgevingswet. Hoe zag het beleid eruit en hoe kan dit beter?

5

Toezicht en handhaving, dierenwelzijn

6

Vluchtelingenopvang

7

ICT

8

Evenementen

Pagina 8 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

9

Financiën

a. De kosten van afvalverwerking voor inwoners (zie 29a). b. Inhuur van adviesbureaus en externe inhuur bij gemeenten (zie ook 34a.) c. Vast personeel versus inhuur en controleerbaarheid voor de raad (zie ook 34 b.) d. Controlerende rol van de raad (zie ook 1a.)

10

Wonen

a. Regelingen voor starters op de woningmarkt. b. Effectiviteit beleid sociale huurwoningen.

11

Gebiedsontwikkeling

12

Ruimtelijke ordening

13

Grondzaken

14

Hart van Zuid

15

Klimaat en energie

a. Wat is de voortgang op het gebeid van duurzaamheid? b. Onderzoek naar de realisatie van het eerste zonnepark van Wijchen in Hernen, aangezien Wijchen op dat moment nog geen beleid had voor zonneparken.

16

Wmo en Jeugdzorg

a. Mantelzorgbeleid.

17

Welzijn en gezondheid

a. Implementatie Inclusie agenda.

18

Sport(accommodaties)

19

Kunst, cultuur en recreatie

20

Economie en toerisme

Pagina 9 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

a. De impact van toerismebeleid op de leefbaarheid op en rond Alverna. Wat is de rol van de gemeente binnen alle planvormingen en is deze rol gepast binnen de bevoegdheden van de gemeente?

21

Onderwijs

22

Werk en inkomen

23

Armoede- en minimabeleid

24

Arbeidsmarkt

25

Statushouders en inburgering

26

Warenmarkt en horeca

27

Onderwijs huisvesting

28

Mobiliteit en openbare ruimte

29

Milieu en afval

30

Maatschappelijk vastgoed

31

Leefbaarheid

32

Archeologie

33

Monumenten

34

Bedrijfsvoering

a. Effectiviteit bestrijding kinderarmoede/minimabeleid.

a. De kosten van afvalverwerking voor inwoners (zie 10a).

a. Inhuur van adviesbureaus en externe inhuur bij gemeenten (zie ook 9b.) b. Vast personeel versus inhuur en controleerbaarheid voor de raad (zie ook 9c.) c. Rol van de raad in de druk op de ambtelijke organisatie; wat kosten moties eigenlijk aan geld en inzet van ambtenaren?

35

Algemeen

Pagina 10 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

d. Onderwerpen waar Wijchen (nog) geen beleid voor had ten tijde van de aanvraag, zoals bijvoorbeeld ook deelscooters of drones, etc.

Bijlage 2: Stappenplan Voor de concrete uitvoering hanteert de rekenkamer een vast stappenplan I.

Aankondiging onderzoek o

De uitvoering van een onderzoek start met een aankondiging daarvan bij diegenen die bestuurlijk en ambtelijk eindverantwoordelijk zijn voor het onderwerp.

o

Het onderzoek wordt uitgevoerd door een extern bureau.

II. Hoor- en wederhoorprocedure en definitieve rapportage o

Na afronding feitenonderzoek en opstellen onderzoeksrapport, wordt deze door de ambtelijk eindverantwoordelijken gecontroleerd op feitelijke juistheid. Eventuele onjuistheden worden gecorrigeerd.

o

Daarna voegt de rekenkamer haar conclusie en aanbevelingen toe aan het rapport.

o

Dit hoofdrapport wordt vervolgens voor bestuurlijk wederhoor gezonden aan het college van B&W.

o

De bestuurlijke reactie wordt in zijn geheel opgenomen in het eindrapport.

o

De rekenkamer reageert hierop in een nawoord. Het definitieve rapport bevat: ▪

de onderzoeksrapportage met bevindingen (nota van bevindingen);

▪

de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer;

▪

de bestuurlijke reactie van het college van B en W;

▪

het nawoord van de rekenkamer

III. Presentatie rekenkamerrapport in een informatiebijeenkomst (optioneel) o

Indien de raad dit wenst, presenteert de rekenkamer haar rapport tijdens een informatiebijeenkomst. Deze bijeenkomst is bedoeld voor raadsleden en geeft hen de gelegenheid om onderzoekstechnische en inhoudelijke vragen te stellen over het rapport.

IV. Bestuurlijke bespreking in de raad

V.

o

De rekenkamer stelt een raadsvoorstel op met haar conclusies en aanbevelingen.

o

De raad besluit vervolgens of de aanbevelingen in de geadviseerde vorm als opdracht aan het college worden gegeven. Hierna vindt de behandeling van het rapport plaats in de commissievergadering en de raadsvergadering.

o

Nadat de raad een besluit heeft genomen over de aanbevelingen uit het rekenkamerrapport, zal het college de raad in een plan van aanpak informeren over de wijze waarop het aan deze conclusies en aanbevelingen gevolg geeft.

Nazorg en vervolgonderzoek o

In artikel 185a Gemeentewet is bepaald dat het college jaarlijks verantwoording moet afleggen van de stand van zaken van de uitvoering van raadsbesluiten, die zijn genomen naar aanleiding van rekenkamerrapporten.

Pagina 11 | Jaarplan 2024 Rekenkamer Wijchen

Bijlage 3: Vragenlijst inventarisatie mogelijke onderzoeksonderwerpen onderzoeksjaar 2024 Selectiecriteria voor onderzoeksonderwerp: 

Het onderzoeksonderwerp betreft reeds uitgevoerd gemeentelijk (of regionaal) beleid;



Het onderzoeksonderwerp vertegenwoordigt een substantieel financieel, organisatorisch, bestuurlijk of maatschappelijk belang;



Het onderzoeksonderwerp draagt een financieel risico voor de gemeente;



Er is twijfel over de effectiviteit van het beleid, de doelmatigheid van de uitvoering of de rechtmatigheid van het beleid;



Het onderzoeksonderwerp levert nieuwe informatie op die niet reeds uit andere bronnen bekend is;



Het onderzoeksonderwerp leent zich goed voor het doen van aanbevelingen en verwachte leereffecten.

Naam onderzoeksonderwerp (Max. 3) 1. 2. 3.

Waarom is dit onderwerp geschikt voor een Rekenkameronderzoek? (Max. 100 woorden)

Wat is de vraagstelling? Op welke vraag zoekt u antwoord? (Max. 3)

Wie moet volgens u hiervoor worden geïnterviewd?

Reglement van Orde Rekenkamer Wijchen Op grond van artikel 81i lid 1 van de Gemeentewet en de Verordening Rekenkamer Wijchen is de Rekenkamer verplicht een Reglement van Orde op te stellen. Het voorliggende Reglement van Orde regelt de werkzaamheden van de rekenkamer Wijchen, met inachtneming van hetgeen is bepaald in de Gemeentewet en in genoemde verordening. Op 26 juli 2023 heeft de Rekenkamer Wijchen in haar vergadering bepaald dat het Reglement van Orde vanaf dat moment luidt:

1. Algemene bepaling In gevallen waarin dit Reglement niet voorziet of waarbij de toepassing niet eenduidig is, vindt bespreking plaats in de vergadering van de Rekenkamer.

2. Begripsbepalingen 1. In dit reglement wordt verstaan onder: a. Rekenkamer: de Rekenkamer die is ingesteld door de raad van Wijchen b. Voorzitter: de voorzitter van de Rekenkamer. c. Leden: de leden van de Rekenkamer. d. Secretaris: de ambtelijk secretaris van de Rekenkamer

3. De voorzitter 1. De voorzitter is verantwoordelijk voor een adequate en tijdige informatievoorziening naar de leden en naar externen. 2. De voorzitter vertegenwoordigt de Rekenkamer naar buiten en is woordvoerder namens de Rekenkamer. De voorzitter kan, indien de aard en/of omvang van een onderwerp daar aanleiding toe geeft, een ander lid van de Rekenkamer als woordvoerder aanwijzen. 3. De voorzitter is verantwoordelijk voor de functionele aansturing van de ambtelijk secretaris van de Rekenkamer. 4. De voorzitter kan één of meer van zijn taken mandateren aan de ambtelijk secretaris. 5. Indien de voorzitter ontheven wil worden van zijn functie geldt er een minimale opzegtermijn drie maanden.

4. De plaatsvervangend voorzitter 1. De plaatsvervangend voorzitter vervangt de voorzitter bij zijn afwezigheid. 2. Bij vertrek van de voorzitter neemt de plaatsvervangend voorzitter waar, totdat een nieuwe voorzitter is benoemd.

5. De leden 1. Verantwoordelijkheden van de leden: a. Het in gezamenlijkheid met de voorzitter en de secretaris vormgeven van het onderzoeksprogramma, het opzetten van afzonderlijke onderzoeken, het formuleren van conclusies en aanbevelingen en het jaarlijks uitbrengen van een jaarverslag van de werkzaamheden van de Rekenkamer. b. Het (mede) begeleiden van de uitvoering van een onderzoek als lid van het onderzoeksteam. c. Per onderzoek wordt er een lid van de Rekenkamer aangewezen als aanspreekpunt en trekker van het onderzoek. 2. Indien een lid ontheven wil worden van zijn functie geldt er een minimale opzegtermijn van drie maanden.

6. De secretaris 1. De belangrijkste taken en verantwoordelijkheden van de secretaris zijn hieronder samengevat: a. De voorbereiding van het onderzoeksprogramma, van de afzonderlijke onderzoeken en van het jaarverslag; b. De voorbereiding en verslaglegging van de vergaderingen van de Rekenkamer; c. Het beheren van de onderzoeksdossiers; d. Als lid van het onderzoeksteam het voorbereiden van besluitvorming tijdens de uitvoering van de onderzoekswerkzaamheden; e. Het periodiek op de hoogte stellen van de voorzitter van de lopende zaken; f.

Het aanwezig zijn in de vergaderingen van de Rekenkamer en het, desgewenst, deelnemen aan de beraadslagingen;

g. Het verzorgen van interne en externe correspondentie en communicatie. 2. De secretaris treedt op als budgethouder van het budget van de Rekenkamer.

7. Ondertekening stukken Alle formele correspondentie wordt zowel door de voorzitter als de secretaris ondertekend.

8. Werkwijze 1. De Rekenkamer stelt een Notitie Werkwijze op, waarin tenminste wordt vastgelegd wat de werkwijze is bij de voorbereiding, uitvoering en publicatie van haar onderzoeken. De Notitie Werkwijze wordt zo nodig geactualiseerd door de secretaris op basis van de in de loop van dat jaar gemaakte afspraken en opgedane ervaringen. De geactualiseerde Notitie wordt vastgesteld door de Rekenkamer. 2. De Notitie Werkwijze wordt na raadsverkiezingen en bij tussentijdse aanpassingen ter informatie verzonden aan de leden van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders. 3. De Notitie Werkwijze is voor externen beschikbaar via de secretaris en wordt gepubliceerd op de webpagina van de Rekenkamer.

Artikel 9 Onafhankelijkheid en gedragsregels 1.

Indien van toepassing wordt door die leden wie het aangaat vóór aanvang van elk onderzoek gemeld of ze eventuele relaties dan wel contacten hebben (gehad) met (mogelijk) bij het onderzoek betrokken (rechts)personen. Bij deze melding wordt tevens duidelijk gemaakt waaruit die relaties dan wel contacten bestaan of bestonden. De rekenkamer oordeelt vervolgens of sprake is of kan zijn van (een schijn van) belangenverstrengeling.

2.

Indien de rekenkamer van oordeel is dat sprake is van (een schijn van) belangenverstrengeling, bepaalt de rekenkamer vervolgens of, en zo ja onder welke voorwaarden het voorgenomen onderzoek doorgang kan vinden.

3.

Leden nemen tijdens hun lidmaatschap van de rekenkamer geen afstand van een eenmaal uitgebracht rapport, advies of richtinggevende uitspraak.

10. Algemene en slotbepalingen 1. Dit Reglement van Orde, vastgesteld door de Rekenkamer in haar vergadering van 26 juli 2023, treedt daags na vaststelling in werking.

2. Het Reglement van Orde wordt bekend gemaakt via het Gemeenteblad van de gemeente Wijchen en de website van de gemeente Wijchen 3. Het Reglement van Orde wordt aangehaald als: Reglement van Orde Rekenkamer Wijchen.

Ondertekening de voorzitter

de secretaris

R.K. Soehawan

T.F.G.J.M. Tielen

Rekenkamer Wijchen

Notitie Werkwijze Oktober 2023

Voorwoord De Rekenkamer heeft een onafhankelijke positie binnen de gemeente. Haar doel is de gemeenteraad te ondersteunen in zijn kaderstellende en controlerende taak. Daartoe voert zij onderzoek uit op het gebied van: 

Doeltreffendheid Bij dergelijk onderzoek wordt nagegaan of de gewenste resultaten daadwerkelijk worden bereikt.



Doelmatigheid Bij dergelijk onderzoek gaan we na of de gewenste resultaten worden bereikt met zo weinig mogelijk middelen.



Rechtmatigheid Bij onderzoek op dit terrein staat de vraag centraal of de uitvoering plaatsvindt volgens geldende wetten en regels.

Bij de uitvoering van haar onderzoeken kijkt de Rekenkamer naar wat er is besloten en wat er is gedaan, met als nadrukkelijk doel daarvan te kunnen leren voor de toekomst. De wijze waarop de Rekenkamer haar onderzoeken (en overige werkzaamheden) uitvoert is vastgelegd in de Notitie Werkwijze.

Samenstelling De heer R.K. Soehawan (voorzitter) Mevrouw P.M. den Hartogh (lid) Mevrouw K.A.B. Homan (lid) De Rekenkamer wordt ambtelijk ondersteund door de heer T.F.G.J.M. Tielen (secretaris).

Contact E-mail

t.tielen@wijchen.nl

Telefoon

06 28840371

Website

wijchen.nl/rekenkamer

1

1.

Inleiding

Deze notitie werkwijze beschrijft de richtlijnen die de Rekenkamer hanteert bij de inrichting en uitvoering van haar onderzoek. Het doel van dit protocol is om de kwaliteit van de onderzoeken van de Rekenkamer te waarborgen en te zorgen voor een goed verloop van het onderzoeksproces. Daarnaast wil de Rekenkamer met dit protocol inzicht bieden in de werkwijze van de Rekenkamer en helderheid verschaffen over de wijze waarop de Rekenkamer haar taken uitoefent. In geval van een compact onderzoek – bijvoorbeeld een QuickScan of vervolgonderzoek – kan de aanpak op onderdelen afwijken. Missie en taak Rekenkamer De Rekenkamer wil bijdragen aan het verbeteren van het lokaal bestuur en de publieke verantwoording daarover versterken. Zij doet dit vanuit de wettelijke taak om de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde beleid te onderzoeken. Hieronder wordt verstaan de beleidsvoorbereiding, vorming, -vaststelling, -uitvoering en -effecten. Maar ook het functioneren van de ambtelijke organisatie (die het gemeentebestuur bij zijn taakvervulling ten dienste staat) en de politieke organisatie van de gemeente kunnen onderwerp van onderzoek zijn. De Rekenkamer ondersteunt de gemeenteraad bij zijn kaderstellende en controlerende taak.

De Rekenkamer helpt de raad bij het verder uitdiepen, het vergroten van inzichten, versterken van de controle en het stellen van kaders. Zo krijgen de gemeenteraad en de inwoners van Wijchen een goed beeld van hoe het gemeentegeld is besteed en wat er is terechtgekomen van de voor onderzoek geselecteerde beleidsplannen en of dit allemaal binnen de kaders van de geldende wet- en regelgeving is gegaan. De Rekenkamer Wijchen is onafhankelijk en bepaalt haar eigen onderzoeksagenda. Daarbij opereert de Rekenkamer niet in een vacuüm maar in overleg en verbinding met haar directe omgeving (gemeenteraad en in het bijzonder de klankbordgroep, college, bewoners en organisaties, lokale ontwikkelingen). De Rekenkamer laat zich hierbij leiden door een aantal principes: - Zij staat in verbinding met de gemeente - Zij werkt zorgvuldig en is opbouwend in haar adviezen - Zij verbreedt het beeld van de bestuurders en voedt het debat - Zij is van toegevoegde waarde

Betekenis van deze werkwijze Het doel van dit document is om een waarborg te bieden voor de kwaliteit van de onderzoeken van de Rekenkamer en voor een goed verloop van het gehele onderzoeksproces binnen de organisatie. Daarnaast wil de Rekenkamer met deze notitie inzicht verschaffen in haar werkwijze en hierdoor bijdragen aan de transparante sfeer waarbinnen de Rekenkamer haar taken wil uitoefenen. Aan dit onderzoeksprotocol ligt de Gemeentewet, de ‘Verordening Rekenkamer Wijchen’ (verder te noemen: verordening) en het Reglement van Orde van de Rekenkamer ten

2

grondslag. De verordening en het Reglement van Orde zijn te raadplegen op de website van de Rekenkamer (wijchen.nl/rekenkamer).

2. Keuze van het onderzoeksonderwerp De Rekenkamer heeft een onafhankelijke positie binnen de gemeente. Dit betekent dat de Rekenkamer zelf bepaalt welke onderwerpen worden onderzocht en hoe het onderzoek wordt ingericht. De Rekenkamer houdt in haar onderzoeksprogrammering rekening met de actuele thema`s en behoeften vanuit de raad (via de klankbordgroep) en de samenleving. De Rekenkamer stelt ieder jaar een onderzoeksplan vast met daarin de onderwerpen die zij in het daaropvolgende jaar wenst te onderzoeken. Indienen van suggesties voor onderzoek Iedereen kan onderzoeksuggesties indienen bij de Rekenkamer (inwoners, ondernemers, organisaties, raadsleden, enz.). De gemeenteraad kan tussentijds aan de Rekenkamer vragen om een bepaald onderzoek uit te voeren. De Rekenkamer beslist of aan dit verzoek wordt voldaan. Selectiecriteria Bij de keuze van de onderwerpen geldt dat een zo groot mogelijke bijdrage aan de missie en doelstelling van de Rekenkamer wordt beoogd, gerelateerd aan de inzet van beperkte onderzoekscapaciteit. De Rekenkamer kiest op basis van de volgende selectiecriteria: 1. Het onderwerp dient te passen binnen de taakopdracht en bevoegdheden van de Rekenkamer en moet relevant zijn voor het functioneren van de gemeenteraad; 2. Het onderwerp betreft reeds uitgevoerd gemeentelijk (of regionaal) beleid; 3.

Het onderwerp is niet onlangs onderzocht door anderen (het college van B&W uit hoofde van artikel 213a, de accountant of een extern bureau) en er is geen dergelijk onderzoek gepland; 4. Er zijn signalen/twijfels over doelmatigheid, doeltreffendheid en/of rechtmatigheid van het beleid; 5. Het onderzoeksonderwerp vertegenwoordigt een substantieel financieel, organisatorisch, bestuurlijk of maatschappelijk belang; 6. Het onderzoeksonderwerp draagt een (groot) financieel risico voor de gemeente; 7. Het onderzoeksonderwerp leent zich goed voor het doen van aanbevelingen en verwachte leereffecten; 8. Er is sprake van enige evenwichtige spreiding over de gemeentelijke beleidsterreinen in de opvolgende onderzoeken. 9. Het onderzoeksonderwerp levert nieuwe informatie op die niet reeds uit andere bronnen bekend is.

3. Onderzoeksopzet en aankondiging Vooronderzoek Er kan eerst een oriënterend vooronderzoek gedaan worden, voordat een onderwerp voor onderzoek wordt geselecteerd. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van een analyse van

3

relevante documenten en literatuur. Zo nodig kan de Rekenkamer een aantal oriënterende gesprekken voeren met sleutelpersonen. Van een vooronderzoek wordt mededeling gedaan aan de gemeentesecretaris. Via de gemeentesecretaris, of een door hem/haar aangewezen functionaris, kunnen stukken voor een vooronderzoek uit de organisatie worden opgevraagd. Onderzoeksopzet Nadat de Rekenkamer het onderzoeksonderwerp heeft bepaald, stelt zij een onderzoeksopzet op. De onderzoeksopzet is het plan van aanpak voor het onderzoek. De onderzoeksopzet omvat in elk geval de volgende onderdelen: 1. Aanleiding en achtergronden onderzoeksvraag 2. Doel van het onderzoek 3. Centrale vraagstelling en deelvragen 4. Normenkader 5. Onderzoek aanpak 6. Planning De concept onderzoeksopzet wordt voor advies toegezonden aan de klankbordgroep van de Rekenkamer. Hierna wordt de definitieve onderzoeksopzet ter kennisneming toegezonden aan de gemeenteraad, het college van B&W, de ambtelijke organisatie en eventueel een derde partij. Indien bekend, wordt dan ook al aangegeven wie het onderzoek zal uitvoeren. De definitieve onderzoeksopzet vormt het uitgangspunt voor het onderzoek. Mocht gaandeweg het onderzoek blijken dat de onderzoeksopzet niet (meer) opportuun is, dan behoudt de Rekenkamer zich het recht voor deze aan te passen.

Wanneer er substantiële wijzigingen in de onderzoeksopzet worden aangebracht, zal dit worden meegedeeld aan de gemeenteraad, het college van B&W en de ambtelijke organisatie.

4. Uitgangspunten en werkwijze van het onderzoek De Rekenkamer hanteert de volgende uitgangspunten bij haar onderzoek: a. Objectiviteit: onpartijdige, niet vooringenomen en gedegen onderzoek van de informatie en analyse van de bevindingen; b. Onderbouwing: conclusies worden genoegzaam onderbouwd door de geconstateerde bevindingen, en zo mogelijk van een normenkader; c. Consistentie: eenduidigheid van begrippen en redeneringen; d. Controleerbaarheid: de bevindingen zijn navolgbaar te controleren en te staven; e. Zorgvuldigheid: onafhankelijk en kwalitatief hoogwaardig onderzoek; f. Onafhankelijkheid: geen inmenging door belangen of wensen van derden, waaronder onderzochte personen of organisaties; g. Doelmatigheid: heldere afbakening, doelgerichte uitvoering, afgewogen op kosten en baten; h. Toegankelijkheid en bruikbaarheid: bondige en toegankelijke informatie in het onderzoeksrapport op een aantrekkelijke wijze gepresenteerd.

4

Startgesprek Bij de start van een onderzoek vindt een gesprek plaats met de gemeentesecretaris en/of de wethouder en/of de manager van de betrokken afdeling. In dit gesprek zal het lid van de Rekenkamer dat het onderzoek leidt (hierna: gemandateerd lid) en de secretaris, samen met het extern bureau dat het onderzoek uitvoert, een toelichting geven op de onderzoeksopzet en -aanpak. De gemeentesecretaris en/of manager van de betrokken afdeling kan, in overleg met de Rekenkamer, medewerkers waarvan hij/zij het nuttig acht dat zij ook op de hoogte zijn van het onderzoek, voor dit gesprek uitnodigen. De Rekenkamer zal de gemeentesecretaris en/of manager van de betrokken afdeling vragen om een contactpersoon voor het onderzoek aan te wijzen. In het startgesprek worden over en weer afspraken gemaakt over de procedure en de planning van het onderzoek, de wijze waarop met gegevens wordt omgegaan, hoe de Rekenkamer de door haar benodigde informatie van de betrokken afdeling zo snel mogelijk kan verkrijgen en hoe de belasting van de afdeling door het onderzoek zoveel mogelijk kan worden beperkt. Het gemandateerd lid en de secretaris van de Rekenkamer zijn het aanspreekpunt gedurende het onderzoekstraject.

5. Samenwerking met externen Keuze extern bureau Voor ieder onderzoek wordt een extern bureau ingeschakeld om het onderzoek uit te voeren. Indien mogelijk wordt er meer dan één extern bureau benaderd om aan de hand van de onderzoeksopzet en/of een offerteverzoek een offerte te leveren, conform het gemeentelijke inkoopbeleid. De Rekenkamer wijst de externe bureaus bij het offerteverzoek op deze werkwijze van de Rekenkamer. Gekozen kan worden om de externe bureaus hun offerte te laten toelichten. Er kan ook voor gekozen worden bureaus, alvorens een offerte uit te laten brengen, een onderzoeksopzet toe te laten lichten. Vervolgens kan het bureau van voorkeur dan een offerte uitbrengen. Uitgebrachte offertes worden beoordeeld door de Rekenkamer op basis van de volgende criteria:  Ervaring/deskundigheid van het extern bureau en de onderzoekers;  De uitwerking van de probleemstelling en de operationalisering van de onderzoeksvragen;  De planning en de begroting van het onderzoek;  De wijze waarop de data worden verzameld en geanalyseerd;  De wijze waarop tussentijds wordt gerapporteerd;  De prijs-kwaliteitverhouding. De externe bureaus zullen bij het offerteverzoek nadrukkelijk worden gevraagd of zij al werkzaam zijn of waren voor de gemeente Wijchen. Wanneer dit het geval is en de Rekenkamer vaststelt dat dit het risico van belangenverstrengeling tot gevolg heeft,

5

betekent dit dat de onderzoeksopdracht niet aan het desbetreffende externe bureau kan worden verstrekt. De opdrachtverlening aan een extern bureau vindt plaats onder de voorwaarden van de Rekenkamer en de gemeente Wijchen. De voorzitter ondertekent de opdrachtverlening. Het extern onderzoeksbureau neemt de privacyregels conform de AVG en aanvullende regelingen in acht. Het uitgangspunt is om de overdracht van data zoveel mogelijk te beperken. Indien nodig wordt een verwerkersovereenkomst opgesteld. Een eventueel datalek wordt door het extern onderzoeksbureau terstond aan de Rekenkamer gemeld. De Rekenkamer zal in voorkomend geval in overleg treden met de Functionaris Gegevensbescherming (FG) en zonodig een melding verzorgen aan de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Bij de contractvorming met het extern bureau hoort ook een geheimhoudingsverklaring. Het uitgangspunt bij de inschakeling van externe bureaus is dat de eindverantwoordelijkheid, de regie en het uitbrengen van het onderzoeksrapport bij de Rekenkamer blijft liggen. Dit betekent dat belangrijke beslissingen over de inrichting, voortgang en conclusies van het onderzoek door de Rekenkamer worden genomen. De (inhoudelijke) begeleiding van het onderzoek ligt in handen van het gemandateerd lid van de Rekenkamer.

De secretaris is verantwoordelijk voor de praktische voortgang van het onderzoek en vormt daarvoor het aanspreekpunt voor het extern bureau.

6. Voortgang en dossiervorming Voor de loop van het onderzoek gelden de volgende regels:  De verslagen van interviews worden ter goedkeuring aan de geïnterviewden voorgelegd;  De gespreksverslagen zullen vertrouwelijk worden behandeld door het extern bureau en Rekenkamer;  Het letterlijk citeren uit verslagen van interviews is slechts mogelijk met toestemming van de geïnterviewde. In geval van samenwerking met een extern bureau kunnen aanvullend de volgende regels afgesproken worden:  Het extern bureau rapporteert aan het gemandateerd lid van de Rekenkamer c.q. de secretaris periodiek over de voortgang, zowel inhoudelijk als qua praktische werkzaamheden;  Het extern bureau houdt een logboek bij waarin relevante ontwikkelingen in het onderzoek worden bijgehouden;  De Rekenkamerleden kunnen aanwezig zijn bij de interviews die door het externe bureau worden afgenomen;  De onderzoekers kunnen aanwezig zijn bij de presentatie van het onderzoeksrapport c.q. tijdens een commissiebehandeling;  De Rekenkamer krijgt de beschikking over het gehele onderzoekdossier dat door het extern bureau wordt opgebouwd.

6

 

Het extern bureau gaat tijdens het onderzoek vertrouwelijk om met de resultaten ervan. (Bij voorkeur is dat van tevoren afgesproken in een geheimhoudingsverklaring, zie hiervoor) De externe communicatie na afloop van het onderzoek verloopt via de Rekenkamer. Verzoeken van derden worden door het extern bureau naar de Rekenkamer doorverwezen.

Gedurende het onderzoek vormt de Rekenkamer een onderzoekdossier. Dit bestaat in elk geval uit: 1. Onderzoeksopzet 2. Offerte extern bureau plus opdrachtbevestiging 3. Concept-onderzoeksrapport 4. Schriftelijke stukken inzake ambtelijk wederhoor 5. Inhoudelijke reactie van het college van B&W 6. Aanbiedingsbrief gemeenteraad 7. Definitief onderzoeksrapport Archivering De Rekenkamer houdt zich bij de bewaring van haar onderzoek dossiers, zoals hierboven bedoeld, aan de termijnen uit de Archiefwet. De dossiers zijn in principe toegankelijk voor derden voor zover zij geen vertrouwelijke gegevens bevatten. Voor inzage in niet openbare stukken dient een verzoek te worden ingediend bij de Rekenkamer. Dergelijke verzoeken zullen door de Rekenkamer worden beoordeeld op grond van de Wet open overheid (Woo).

7. Onderzoeksrapport Het uitgangspunt in het onderzoeksrapport is transparantie. Het moet volstrekt helder zijn hoe de Rekenkamer tot haar eindoordeel komt. In de rapportage wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen normen (criteria), bevindingen, conclusies en aanbevelingen. Wanneer in de tekst wordt gerefereerd aan een bepaald document of een gesprek dan zal de bron worden vermeld. Bij het opstellen van het onderzoeksrapport wordt de volgende indeling als uitgangspunt genomen:  Samenvatting;  Inleiding: achtergrond, doelstelling en vraagstelling;  Onderzoekaanpak en normenkader;  Bevindingen met analyse;  Conclusies en aanbevelingen;  Bestuurlijke reactie;  Nawoord Rekenkamer;  Bijlagen: bronnen. De Rekenkamer hecht eraan dat het onderzoeksrapport bruikbaar en werkbaar is in de gemeentelijke bestuurs- en uitvoeringspraktijk. In zijn algemeenheid geldt dat wordt gestreefd naar een korte, bondige rapportage.

7

De Rekenkamer is eindverantwoordelijk voor de inhoud van het onderzoeksrapport. Dit betekent dat deze herkenbaar moet zijn als onderzoeksrapport van de Rekenkamer. Wanneer het onderzoek mede is uitgevoerd door een extern bureau, dan wordt dit door het extern bureau vermeld.

8. Wederhoor De Rekenkamer volgt normaliter voorafgaand aan de definitieve vaststelling van een onderzoeksrapport een procedure van ambtelijk en bestuurlijk wederhoor zoals opgenomen in artikel 185, lid 2 van de Gemeentewet. Ambtelijk wederhoor De Rekenkamer stelt in ieder geval het gemeentebestuur en andere onderzochte instellingen in de gelegenheid om voor de vaststelling en openbaarmaking van de nota van bevindingen zonder conclusies en aanbevelingen eventuele fouten te corrigeren. De termijn voor ambtelijk wederhoor bedraagt drie weken. Bestuurlijk wederhoor Vervolgens wordt overgegaan tot vaststelling van de conclusies en aanbevelingen. Het concept-onderzoeksrapport (inclusief conclusies en aanbevelingen) wordt aangeboden voor een bestuurlijke reactie met een termijn van drie weken. Via de bestuurlijke reactie wordt het college van B&W in de gelegenheid gesteld een inhoudelijke reactie te geven op de conclusies en aanbevelingen van het conceptonderzoeksrapport. Het is mogelijk om het proces van ambtelijk en bestuurlijk wederhoor samen te voegen. De bestuurlijke reactie van het college van B&W wordt opgenomen in het definitieve onderzoeksrapport. Desgewenst wordt een nawoord van de Rekenkamer toegevoegd.

9. Publicatie en publiciteit Met het aanbieden van het definitieve onderzoeksrapport aan de gemeenteraad kan de Rekenkamer (afhankelijk van aard en onderwerp) ook een persbericht versturen. Het definitieve onderzoeksrapport en het persbericht worden op de website van de gemeente en/of van de Rekenkamer geplaatst. De voorzitter van de Rekenkamer is primair de woordvoerder die de media te woord staat.

8

10. Behandeling in de gemeenteraad Het onderzoeksrapport wordt nadat het verstuurd is naar de raad binnen drie maanden geagendeerd voor de gemeenteraadsvergadering. De Rekenkamer bereidt, na overleg of inbreng vanuit de klankbordgroep voor de Rekenkamer, een raadsvoorstel voor. Stap 1 – Oplevering van het rapport Het definitieve onderzoeksrapport wordt aangeboden aan de gemeenteraad, waarna ook het college van B&W en overige betrokkenen een afschrift van het onderzoeksrapport ontvangen. Stap 2 – Raadsvoorstel De Rekenkamer stelt naar aanleiding van het onderzoeksrapport een raadsvoorstel op. De Rekenkamer stemt het raadsvoorstel af met de klankbordgroep. De griffie voegt een raadsvoorstel aan het onderzoek toe en stuurt deze naar de agendacommissie van de raad met het verzoek het rapport en raadsvoorstel te agenderen voor een informatiebijeenkomst en een daaropvolgende commissievergadering. Stap 3 – Informatiebijeenkomst, presentatie door de Rekenkamer aan de raad De Rekenkamer geeft een toelichting op het onderzoeksrapport. Raads- en commissieleden hebben de mogelijkheid om vragen te stellen aan de Rekenkamer. Stap 4 – Behandeling in de commissievergadering Raads- en commissieleden gaan met elkaar en met het college in gesprek over het Rekenkamerrapport. De raadscommissie adviseert vervolgens over hoe de behandeling in de raad plaatsvindt.

Stap 5 – Behandeling en besluitvorming in de gemeenteraad Er vindt besluitvorming plaats over het raadsvoorstel.

11. Evaluatie Interne effectiviteit Na afloop van elk onderzoek kan er een evaluatie plaatsvinden. In deze evaluatie wordt door de Rekenkamer en (indien van toepassing) het extern bureau teruggeblikt en nagegaan voor welke onderdelen verbeteringen mogelijk zijn. Desgewenst kan de Rekenkamer besluiten anderen bij deze evaluatie te betrekken. Een en ander wordt vastgelegd in het verslag van de vergadering of in een aparte evaluatienotitie. Externe effectiviteit De Rekenkamer kan na verloop van tijd onderzoeken in hoeverre de overgenomen aanbevelingen zijn uitgevoerd door een nazorgonderzoek uit te laten voeren.

9

12. Overige activiteiten Het versterken van de kaderstellende en de controlerende functie van de raad is de focus van de werkzaamheden van de Rekenkamer. In voorkomende gevallen kan de Rekenkamer tot de conclusie komen dat – naast onderzoek – overige werkzaamheden hierbij dienstig zijn. Hierbij valt te denken aan:  Brieven aan de raad waarin hij op relevante ontwikkelingen wordt geattendeerd.  Interactieve vormen van participatie en presentatie. Bijvoorbeeld de organisatie van werkconferenties of bijeenkomsten waarin raadsleden rondom onderwerpen direct met externe deskundigen of vertegenwoordigers van betrokken organisatie in contact worden gebracht.

10

Raad openbaar Wijchen Dossiernummer

5320

Extern Zaak ID

Z/23/147811

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

19 december 2023

Agendapunt

5.e

Titel

147811 Informatienota regionaal programma Rijk van Nijmegen herdenkt 80 jaar vrijheid

Organisatieonderdeel

domein Sociale leefomgeving - team Welzijn, Onderwijs en Sport

Eigenaar

Ribbink, Rob

Soort nota

Beslisnota

Programma/Paragraaf

P5 Sport, cultuur en recreatie

Portefeuillehouder(s) Wijchen

Helmer-Englebert, R. (Renske)

Telefoonnummer steller

0884327344

Bijlagen Bijlage_Regioprogramma Vrijheid Rijk van Nijmegen 2024-2025 147811 Informatienota regionaal programma Rijk van Nijmegen herdenkt 80 jaar vrijheid Geagendeerd

Vergaderdatum

College BenW openbaar Wijchen

5 december 2023

Stukken Agendacommissie Wijchen

8 december 2023

Raad openbaar Wijchen

19 december 2023

Voorgesteld besluit 1. Kennis te nemen van het regioprogramma Vrijheid Rijk van Nijmegen 2024-2025. Besluit (Ter kennisneming aangenomen) 1. Kennis te nemen van het regioprogramma Vrijheid Rijk van Nijmegen 2024-2025.

REGIOPROGRAMMA

Rijk van Nijmegen 80 jaar Vrijheid

Wat is vrijheid What is freedom Was ist Freiheit?

Je vrijheidsboodschap achterlaten op een krijtmuur in het Vrijheidsmuseum Groesbeek. © Eveline van Elk

Inhoudsopgave Voorwoord 4 Inleiding, Het Gelderse Verhaal 5

1

Het provinciale beleidskader 80 jaar Vrijheid

7

1.1

Doelstelling, doelen en ambities programma ‘80 jaar Vrijheid’ 8

1.2

Subsidiabele activiteiten 9

2 Regioprogramma Rijk van Nijmegen 2.1

Inleiding 11

2.2

Het regionale verhaal 12

2.3

Programma per gemeente 16

11

2.3.1 Gemeente Nijmegen;

Participatief herdenken en innovatief samenwerken 16

2.3.2 Gemeente Berg en Dal; Gedeelde Geschiedenis 18 2.3.3 Gemeente Heumen; Vrijheid valt uit de lucht 19 2.3.4 Gemeente Wijchen; De bevrijding van Wijchen 20 2.3.5 Gemeente Beuningen; Verbinding kunst, cultuur en erfgoed 21 2.3.6 Gemeente Druten; Lokale gebeurtenissen tot leven brengen 22

3 Organisatie Regioprogramma Rijk van Nijmegen

3

3.1

Kernteam Vrijheid 23

3.2

Beoordelen van de projectaanvragen 24

3.3

Projectleider en programma coördinator 25

3.4

Subsidies en cofinanciering 26

3.5

Educatie en communicatie 27

3.6

Borging ‘80 jaar Vrijheid’ 27

23

Voorwoord In 2025 is het 80 jaar geleden dat er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog. Nederland werd in 1944 en 1945 in delen bevrijd van het Duitse naziregime. In 2024 en 2025 staan we stil bij de gebeurtenissen van toen, herdenken de slachtoffers en vieren de Bevrijding. De provincie Gelderland heeft in het kader hiervan het herdenkingsprogramma - ‘80 jaar Vrijheid’ – vastgesteld en subsidiegelden gereserveerd om dit uit te voeren. De Gelderse regio’s (Airborne regio, Rijk van Nijmegen, Rivierengebied, Achterhoek en Veluwe) kunnen hier aanspraak op maken, indien zij een regionaal programma ‘80 jaar Vrijheid’ hebben vastgesteld. Voor u ligt het programma voor het Rijk van Nijmegen, een uitwerking van het provinciale beleidskader ‘80 jaar Vrijheid’.

De opening van het Vrijheidsfestival in Groesbeek. © Eveline van Elk

4

Inleiding

Het Gelderse Verhaal Gelderland is één van de zwaarst door de Tweede Wereldoorlog getroffen provincies. Van september 1944 tot begin mei 1945 werd hier strijd geleverd. Tienduizenden militairen en burgers kwamen om, meer dan 170.000 mensen moesten evacueren. Steden en dorpen werden in puin geschoten of onder water gezet. De schade was gigantisch. De generatie van mensen die de Tweede Wereldoorlog meemaakten, sterft langzamerhand uit, maar hun verhalen leven voort. Het is belangrijk om de lessen van toen nog steeds levend te houden.

Ruim 75 jaar kenden we in Europa geen directe oorlogsdreiging en leek vrijheid vanzelfsprekend. Tot in februari 2022 Rusland Oekraïne binnenviel. Sindsdien groeit ook in Nederland het besef dat vrede en vrijheid niet vanzelfsprekend zijn. Daar moet je iets voor doen. Nederland heeft ervaren wat het is om de vrijheid te verliezen. Wij willen niet alleen de geschiedenis doorgeven aan jonge en nieuwe generaties, maar ook bruggen slaan tussen verleden, heden en de toekomst. De oorlog in Oekraïne laat zien dat vrijheid vraagt om het nemen van verantwoordelijkheid. Dit geldt niet alleen voor landen, maar juist ook voor mensen. Met het programma ‘80 jaar Vrijheid’ willen we actief bijdragen aan de bewustwording van de waarden van vrijheid, democratie en rechtsstaat. Het einde van de Tweede Wereldoorlog kwam voor Gelderland en haar inwoners op verschillende momenten, tussen september 1944 en mei 1945. Voor degenen met banden met Nederlands-Indië pas in Een overzicht van de oorlogsschade in Nederland. De extreme schade in het Rijk van Nijmegen is duidelijk zichtbaar. © NIOD

5

Amerikaanse parachutisten landen ter hoogte van Klein Amerika, Groesbeek september 1944. © Vrijheidsmuseum

augustus 1945. De gebeurtenissen van toen vormen de leidraad van het programma ‘80 jaar Vrijheid’. Dat kent vijf verhaallijnen:

• Market Garden • Frontlinieperiode • Burgerleed: Jodenvervolging, evacuatie, verzet en bombardementen • Rijnlandoffensief • Bevrijding Deze verhaallijnen doorkruisen de regio’s in de tijd, ze zijn gekoppeld aan verschillende momenten. Dit Gelderse verhaal vormt de inhoudelijke basis voor het provinciale programma ‘80 jaar Vrijheid’: de Tweede Wereldoorlog als ijkpunt, om vervolgens een link te leggen tussen verleden, heden en toekomst. Voor ‘80 jaar Vrijheid’ is Gelderland verdeeld in 5 regio's, met elk een eigen verhaal.

6

1

Het provinciale beleidskader 80 jaar Vrijheid In 2019 en 2020 werd met het programma ‘Gelderland Herdenkt’ invulling gegeven aan de herdenking van de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog in deze provincie, toen ter gelegenheid van ‘75 jaar Vrijheid’. Dat bracht in september 2019, bij de herdenking van Market Garden, in Gelderland honderdduizenden mensen op de been. De uitvoering van ‘Gelderland Herdenkt’ werd in het voorjaar van 2020 gestaakt vanwege de coronamaatregelen. Het programma maakte wel duidelijk dat de Tweede Wereldoorlog en de oorlogsgeschiedenis in deze provincie in de belangstelling staan van een groot publiek. Niet alleen bij ouderen, maar ook bij jongere generaties. Hattem Oldebroek

Veluwe

Elburg

Achterhoek/Liemers Airborneregio

Heerde

Nunspeet

Harderwijk

Epe

Rivierengebied Ermelo

Rijk van Nijmegen Putten Nijkerk

Voorst

Apeldoorn

Lochem

Barneveld Zutphen Brummen Scherpenzeel

Rozendaal Rheden Arnhem Wageningen Culemborg

Buren Neder-Betuwe

Geldermalsen Lingewaal

Tiel

Neerijnen

Berkelland

Ede

Druten West Maas en Waal

Maasdriel

Oost-Gelre

Renkum Westervoort Overbetuwe

Winterswijk

Doetinchem Duiven

Lingewaard

Zevenaar

Montferland

OudeIJsselstreek

Aalten

Beuningen Nijmegen Wijchen

Zaltbommel

Bronckhorst Doesburg

Berg en Dal Heumen

De provincie Gelderland, opgedeeld in de 5 regio’s voor het programma ‘80 jaar Vrijheid’ © Louman & Friso ontwerpbureau

7

‘Gelderland Herdenkt’ kreeg in 2022 en 2023 een bescheiden vervolg met het provinciale programma ‘Gelderland in Vrijheid’. Nu de ‘kroonjaren’ 2024 en 2025 naderen, is er door de provincie een nieuw programma in het leven geroepen. Het provinciale beleidskader ‘80 jaar Vrijheid’ dat door Gedeputeerde Staten van Gelderland is vastgesteld, vormt de basis voor de regioprogramma’s van de vijf regio’s die Gelderland rijk is. Het programma is ontstaan in goede samenwerking met de vijf Gelderse regio’s en Stichting Erfgoed Gelderland. Daarmee kan het met recht een Gelders programma genoemd geworden. Nadrukkelijk is opgenomen dat er ook ruimte is voor regionale verschillen in de uitvoering van het programma. Net als in voorgaande jaren is het leidende thema ‘Vrijheid’. De looptijd van dit programma is van 1 januari 2024 t/m 31 augustus 2025. Binnen deze periode ligt de focus op september 2024 (Market Garden) tot en met het einde van de Tweede Wereldoorlog (augustus 2025).

1.1

Doelstelling, doelen en ambities programma ‘80 jaar Vrijheid’

De doelstelling van het programma ‘80 jaar Vrijheid’ is een impuls geven aan een actieve bewustwording van naoorlogse generaties in Gelderland van de onschatbare waarde van vrijheid en het besef dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Om dit te bereiken streeft de provincie de volgende onderliggende doelen na:

1 Reflecteren op de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog om hedendaagse problemen en conflicten te begrijpen en de verbinding te maken tussen heden, verleden en toekomst; 2 Herdenken van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog; 3 Verbinding leggen tussen generaties in de samenleving om samen vrede en vrijheid te bespreken en te beleven, de vrijheid te vieren en de waarde van vrijheid te beseffen; 4 Handvatten bieden om de dialoog aan te gaan, als bijdrage aan een vreedzame samenleving; 5 Ruimte geven aan de regionale historie en identiteit.

8

Met als referentiekader de gebeurtenissen tussen september 1944 en augustus 1945, wil de provincie Gelderland met het programma ‘80 jaar Vrijheid’ herdenken, beseffen, beleven en vieren dat wij nu in vrijheid kunnen leven.

1.2

Subsidiabele activiteiten: regioprojecten en Groot-Gelderse Evenementen

Het Gelderse programma ‘80 jaar Vrijheid’ is opgebouwd uit twee soorten activiteiten. In de eerste plaats regionale projecten, waarvoor vanuit genoemde regio’s subsidies kunnen worden aangevraagd. In de tweede plaats Groot-Gelderse evenementen, die door Gedeputeerde Staten zijn aangewezen en waarvoor de subsidie vast staat. Voor beide activiteiten zijn verschillende regelingen in het leven geroepen. Een regionaal project is een project ter uitvoering van het regioprogramma ‘80 jaar Vrijheid’. Het bestaat uit (herdenkings-)activiteiten- en vieringen die voldoen aan de volgende criteria:

1 De Tweede Wereldoorlog is het uitgangspunt; 2 De actualiteit rond het thema vrijheid en herdenken maakt substantieel deel uit van de activiteiten;

3 Het beoogt het bewustzijn van de waarde van vrijheid bij de inwoners van Gelderland te vergroten;

4 Het heeft een bovenlokaal of regionaal bereik; 5 Het stimuleert ontmoeting en nodigt deelnemers uit met elkaar in gesprek te gaan over vrijheid en herdenken; 6 Bij de realisatie van het project worden tenminste twee van de volgende groepen actief betrokken: • veteranen die hebben deelgenomen aan een vredesmissie • jongeren • ooggetuigen van oorlogsgeweld of hun nabestaanden • Nederlanders met een migratieachtergrond; 7 Het past in het regioprogramma van de betreffende regio.

9

Voor regionale projecten geldt dat de hoogte van de subsidie ten hoogste 50% is van de subsidiabele kosten met een minimum van € 15.000. Dat heeft tot gevolg dat de aanvrager voor 50% cofinanciering moet zorgen en dat een regioproject een financiële omvang heeft van minstens €30.000.

De Groot-Gelderse evenementen zijn door Gedeputeerde Staten aangewezen als evenementen waarvan men verwacht dat deze kunnen rekenen op een groot aantal bezoekers en veel aandacht in de media. De subsidie voor de GrootGelderse Evenementen is vastgesteld op max. € 250.000,- per evenement en 50% van de subsidiabele kosten. De Groot-Gelderse evenementen voor ‘80 jaar Vrijheid’ zijn:

• Bridge to Liberation, september 2024, Arnhem • Free Future College & Festival, september 2024, Nijmegen • Bevrijdingsevenement, mei 2025, Wageningen • Nationale 5-mei lezing, mei 2025, Wageningen

10

2

Regioprogramma Rijk van Nijmegen 80 jaar Vrijheid 2.1

Inleiding

Het Rijk van Nijmegen heeft een unieke gemeenschappelijke geschiedenis voor wat het laatste jaar van de oorlog betreft. Deze regio werd gedurende ruim zeven maanden frontgebied. Honderdduizenden geallieerde militairen – eerst Amerikanen en Britten, later ook Canadezen – werden in Nijmegen en omliggende plaatsen ingekwartierd. Tienduizenden burgers in de Betuwe, Groesbeek, de Ooijpolder, de Duffelt en Nijmegen moesten hun huizen verlaten. Als evacué of als dakloze, omdat hun huis verwoest was, vonden velen in eerste instantie onderdak en gastvrijheid in Wijchen, Beuningen en Druten. Ondertussen bestookten de Duitsers de regio met bommen en granaten. Pas nadat op 8 februari 1945 het Rijnlandoffensief via Nijmegen en Groesbeek was ingezet, verminderde geleidelijk de oorlogsdruk. Groot was de blijdschap toen op 4 mei ’s avonds bekend werd dat de Duitsers hadden gecapituleerd. Er is vermoedelijk geen regio in West-Europa waar de bevolking zo lang en intensief de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog heeft ervaren. Deze ervaring met militaire strijd, dood, verwoesting en vluchtelingen schept een band met hen die vandaag de dag de verschrikkingen van het oorlogsgeweld beleven. De volgende gemeenten nemen deel aan het regioprogramma van het Rijk van Nijmegen ‘80 jaar Vrijheid’:

• Nijmegen Druten

• Berg en Dal

Beuningen

• Heumen

Nijmegen Wijchen

Berg en Dal Heumen

• Wijchen • Beuningen • Druten

11

2.2

Het regionale verhaal

Het regioprogramma Rijk van Nijmegen volgt de verhaallijnen van het Gelders beleidskader. Daar is het bombardement op Nijmegen van 22 februari 1944 aan toegevoegd.

• Bombardement Nijmegen • Market Garden • Frontlinieperiode • Burgerleed: Jodenvervolging, evacuatie, verzet, bombardementen en plunderingen • Rijnlandoffensief / Operatie Veritable • Bevrijding Historicus Joost Rosendaal heeft op verzoek van het kernteam ‘80 jaar Vrijheid’ voor het Rijk van Nijmegen het Gelders beleidskader vertaald in een historisch overzicht van de gebeurtenissen in deze regio tussen februari 1944 en mei 1945. Op 22 februari 1944 komt de Tweede Wereldoorlog hard binnen in het Rijk van Nijmegen. Na de eerste oorlogsjaren, waarin vooral de Jodenvervolging vanaf 1942 en de Arbeitseinsatz vanaf 1943 grote impact hadden op de persoonlijke levens van inwoners in de regio, is het Amerikaanse bombardement op Nijmegen een moment waarop het oorlogsgeweld in volle hevigheid ervaren wordt. Onder de vele honderden slachtoffers – het is het dodelijkste bombardement uit de Nederlandse geschiedenis – behoren ook zeker 47 inwoners uit de regio Nijmegen: Berg en Dal (16), Beuningen (11), Druten (4), Heumen (1), Wijchen (17). Market Garden maakt dat het Rijk van Nijmegen een onderdeel wordt van de wereldgeschiedenis. Na de invasie in Normandië is deze operatie met het Duitse Ardennenoffensief en het geallieerde Rijnlandoffensief een van de meest spraakmakende en belangrijke veldslagen aan het westelijk front.

Op 17 september 1944 landt de Amerikaanse 82nd Airborne Division in Groesbeek (gemeente Berg en Dal) en Overasselt (gemeente Heumen) om de bruggen over Maas en Waal te veroveren. Twee dagen later trekt het Britse grondleger (XXX Corps) via de brug bij Grave richting Alverna (gemeente Wijchen). Daar blijkt dat de Graafsebrug bij Nijmegen onbruikbaar is voor het zware materieel. Via de sluisbrug bij Heumen bereikt het grondleger alsnog Groesbeek. Van daaruit wordt de aanval op de

12

Vrouwen lopen door het puin na het bombardement op Nijmegen, 22 februari 1944. De klok geeft de tijd van inslag aan: XXXX uur. © RAN

Waalbruggen in Nijmegen ingezet. Bij Overasselt landt later ook een deel van de Poolse Airborne troepen. Amerikaanse verkenners komen op 19 september in Beuningen aan en de volgende dag komt het in Druten bij de Veerdam tot een gevecht tussen Engelsen en Duitsers. Dankzij de geallieerde opmars in de Betuwe komen Druten, Beuningen en Wijchen verder van het directe front te liggen en zijn daardoor relatief veilig, hoewel de kerktoren van Druten nog wel vernield wordt door Duitse beschietingen. Bij de gevechten in Nijmegen en de Ooijpolder zijn inwoners dakloos geworden of genoodzaakt te vluchten. Zo worden er meer dan tweeduizend inwoners opgevangen in Beuningen. Ook in Wijchen vinden velen van hen onderdak. Vanaf eind september komen hier ook nog eens de evacués uit de Betuwe bij, waarbij Druten een belangrijke rol speelt als eerste opvangplek. Groesbeek, Millingen a/d Rijn en grote delen van de Ooijpolder worden respectievelijk op last van de geallieerden en de Duitsers ontruimd. De inwoners daarvan worden merendeels tot ver achter de linies geëvacueerd. In de maanden vanaf september wordt het Rijk van Nijmegen één groot legerkamp. In Groesbeek en Heumen ligt de frontlinie. Achter de linies in Nijmegen en Wijchen, maar ook in Beuningen en Druten worden troepen gelegerd om te zorgen voor aflossing van de fronttroepen in de Betuwe en Groesbeek-Mook.

13

Afro-Amerikaanse soldaten bij een munitieopslag, Wijchen september 1944 © Vrijheidsmuseum

Zo worden de Amerikanen van 101st Airborne Division eind november na 72 da-­ gen aan het Betuwse front afgelost en vinden in eerste instantie in Weurt een rust. In oktober brengt de Britse koning George VI een bezoek aan de troepen en bezoekt het hoofdkwartier in klooster Tienakker (gemeente Wijchen). In onder meer Malden en bij de Heilig-Landstichting worden vliegvelden aangelegd. Talrijk zijn ook de militaire hospitalen. In de loop van oktober en november neemt het Canadese Eerste Leger de posities over van de Amerikanen en de Britten. In de winter wordt dit corps versterkt en komen uiteindelijk meer dan driehonderdduizend manschappen in het Rijk van Nijmegen te liggen. Op 8 februari 1945 starten deze operatie Veritable, het Rijnlandoffensief. Via Groesbeek en Heumen trekken deze richting Kleve en Goch. Pas eind maart komt er definitief een einde aan de beschietingen in het Rijk van Nijmegen. Als in april de laatste push in de Betuwe plaatsvindt komt de rust in de regio terug. De capitulatie van de Duitsers wordt in het Rijk van Nijmegen, dat zo te lijden had van de strijd, bijzonder uitgelaten gevierd met vele optochten. Het zal nog maanden duren voordat iedereen – evacués en militairen – weer naar huis kunnen terugkeren, en nog jaren voordat de oorlogsschade enigszins hersteld is.

Foto’s bij de graven van gesneuvelde Canadezen, gevallen tijdens en na het Rijnland offensief.

14

© Eveline van Elk

Een schematisch overzicht van de herdenkingsperioden in de diverse regiogemeenten: Nijmegen

2024

Berg en Dal

Heumen

Wijchen

Beuningen

Bombardement

februari 2024

Market Garden september 2024

2025

Frontlinie sept 24 - mrt 25

Veritable

voorjaar 2025

Bevrijding mei 2025

Amerikaanse parachutisten worden feestelijk onthaald op de Dorpsweg in Groesbeek, september 1944 © Vrijheidsmuseum

15

Druten

Druten

2.3

Beuningen Nijmegen Wijchen

Berg en Dal Heumen

Programma per gemeente in de regio

Het Rijk van Nijmegen heeft een gezamenlijk, uniek verhaal en 2024-2025 is een bijzonder jaar waarin we activiteiten met een grote impact op regionaal niveau organiseren. In onderstaande paragrafen staat per gemeente uitgewerkt wat de plannen voor ‘80 jaar Vrijheid’ zijn. Naast de grote gemeenschappelijke verhalen heeft elke gemeente ook haar kleine verhalen die het verdienen doorgegeven te worden aan volgende generaties. Waar mogelijk werken de gemeenten samen en worden inhoud en agenda’s op elkaar afgestemd. Elke gemeente heeft haar eigen subsidieregeling die ingezet kan worden als cofinanciering tegenover de provinciale subsidie.

2.3.1

Gemeente Nijmegen; Participatief herdenken en innovatief samenwerken

Nijmegen

De twee meest bepalende gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog voor de stad Nijmegen worden de pijlers van ‘80 jaar Vrijheid’:

• Het bombardement van 22 februari 1944 • Operatie Market Garden; de bevrijding van Nijmegen op 20 september 1944.

Tijdens de Sunsetmarch - 2019 - over brug De Oversteek dragen deelnemers de namen mee van de 48 Amerikaanse militairen die hier 75 jaar eerder sneuvelden bij hun poging de Waal over te steken. © Organisatie Sunsetmarch

16

Nijmegen kiest ervoor om de herdenkingsactiviteiten, die al eerder werden georganiseerd in het kader van beide gebeurtenissen, uit te breiden tot grote publieksevenementen met veel aantrekkingskracht. Participatief herdenken, betekenisvol beleven en innovatieve samenwerkingen zijn hierin de kernwoorden. Deze kernwoorden worden ook als criteria opgenomen in de subsidieregeling voor gemeente Nijmegen. Naast de herdenking van het bombardement en Market Garden worden natuurlijk ook andere gebeurtenissen herdacht, maar op leinere schaal. Daarnaast neemt Nijmegen vanzelfsprekend ook deel aan de landelijke viering van ‘80 jaar Vrijheid’ in mei 2025.

Free Future Festival & College; het Groot-Gelders Evenement van Nijmegen, september 2024 Free Future bestaat uit de onderdelen: festival en college. Het festival richt zich vooral op jongere generaties en heeft plaats op 20, 21 en 22 september 2024. Het college is een 4-daags programma voor scholieren uit de gehele provincie Gelderland en heeft plaats in de week voorafgaand aan de officiële herdenking. Free Future maakt deel uit van het gehele Market Garden Programma. Free Future heeft van Gedeputeerde Staten de status van Groot-Gelders Evenement ontvangen en daarmee ontvangt de organisatie een subsidie van Provincie Gelderland. De gemeente Nijmegen matcht van haar kant deze subsidie. Daarmee worden Free Future Festival & College twee krachtige evenementen met impact, waar de waarde van Vrijheid centraal staat.

Free Future College: kinderen spelen een spel over samenwerken en prioriteiten stellen. © Mathijs Hanenkamp

17

2.3.2 Berg en Dal

Gemeente Berg en Dal; Gedeelde Geschiedenis

Binnen de gemeente Berg en Dal zal de focus van de activiteiten liggen op de gebeurtenissen rond Market Garden en de lange periode tussen frontgebied en het Rijnlandoffensief. Belangrijk is hierbij de rol van de burgers en de enorme impact van de evacuaties en verwoesting in de regio. Tussen het neerdalen van de bevrijders en het kunnen vieren van die daadwerkelijke bevrijding liggen leed, vrees en verlies, maar ook hoop verborgen in talloze persoonlijke verhalen. Nadrukkelijk wordt in het programma gekeken naar een goede verdeling van de activiteiten tussen de kernen en organisaties. Het doel is om de unieke verhalen van deze gemeente – en regio – naar voren te brengen in een gedeelde geschiedenis.

Jonge bezoekers vermaken zich in een Amerikaanse Jeep op het Vrijheidsfestival in Groesbeek. © Eveline van Elk

Voorbeelden van het programma zijn het maken van verschillende podcasts rondom de periode van Market Garden en de frontlinietijd. Er wordt op verschillende manieren stilgestaan bij de evacuaties, bijvoorbeeld met een grote dag in Kekerdom. Hierbij worden vluchtelingen en statushouders actief betrokken. Eind van het jaar zijn er kerstactiviteiten, waarin de beleving van soldaten en burgers aan het front centraal staan. Exposities over Marlène Dietrich en Operatie Veritable maar ook deelname aan het programma van de LTF – een parade en ‘ static display ‘ van honderden authentieke Britse voertuigen uit de oorlog.

18

2.3.3 Heumen

Gemeente Heumen; Vrijheid valt uit de lucht

De bevrijding van Gelderland begon in Heumen. Op 17 september 1944 vonden de luchtlandingen plaats in Overasselt, gevolgd door de veroveringen van de Maasbrug bij Nederasselt en daarna de Heumense sluisbrug. Market Garden en wat dit heeft betekend voor de inwoners van Heumen staat daarom centraal bij de herdenking en viering van 80 jaar Vrijheid. In alle kernen van de gemeente vinden activiteiten plaats; zoals educatieve activiteiten in samenwerking met vluchtelingenwerk op scholen, een Bridge to Bridge- halve marathon, jazzmuziek van lokale verzetsman Boy Edgar, fietstochten, fototentoonstellingen, een vrijheidsfestival en de opvoering van een dorpsopera. Indachtig het verleden wordt de verbinding gelegd met het heden. Het programma wordt gecoördineerd door het Erfgoedplatform in samenwerking met de gemeente Heumen.

Drie parachutes. Bevrijdingsmonument Overasselt. © Jairo Kerkhoven

19

2.3.4 Wijchen

Gemeente Wijchen; De bevrijding van Wijchen

Wijchen kiest ervoor om de herdenkingsactiviteiten te concentreren rondom Operatie Market Garden, de bevrijding van Wijchen september 1944, en rondom de officiële bevrijding op 5 mei 1945. Participatief herdenken, betekenisvol beleven en innovatieve samenwerkingen zijn hierin de kernwoorden. De activiteiten richten zich zowel op het onderwijs (educatieve activiteiten) en op inwoners van Wijchen en de regio. Om de activiteiten goed op de kaart te zetten werken we samen met Wijchen=Promotie en Visit Nijmegen (TVAN).

kunstwerk Tread water van Remy M.J. Habets was te zien in het Wijchens Meer als één van de objecten van MEERkunst in 2020. © Eveline van Elk

Market Garden, september 2024 In september 2024 herdenken we dat 80 jaar eerder de bevrijding van Wijchen heeft plaatsgevonden met Operatie Market Garden. We haken onder andere in op de tocht met een colonne van legervoertuigen van de Liberation Task Force (LTF). In Balgoij organiseren we op 17 september een static show. Inwoners van onze gemeente krijgen de kans om de voertuigen rustig van dichtbij te bekijken. Eromheen wordt een educatief programma georganiseerd in samenwerking met het Cultuurknooppunt Wijchen-Beuningen.

20

De officiële bevrijding, mei 2025 In de aanloop naar 5 mei 2025, en op 4/5 mei 2025 herdenken we dat Nederland 80 jaar geleden werd bevrijd. In Wijchen sluiten we aan op de landelijke herdenking. Zo wordt Meerkunst Wijchen georganiseerd. Een expositie van beeldende kunst geïnspireerd op het thema bevrijding, met een programmering voor meerdere doelgroepen hieromheen. Ook komt er een Festival van de Vrijheid, met theateracts die op een laagdrempelige manier reflecteren op 80 jaar vrijheid herdenken en vieren, en de brug slaan naar het leven in vrijheid nu.