CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-9b Bijlage 1 - Concept landschapsvisie Drents-Friese grensstreek

Raadsvergadering 29 januari 2024, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken23.565 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid Omgevingsvisie Provincie Drenthe

Omgevingsvisie Provincie Fryslân

Behoeften Mens

Een buffer en overgangszones tussen landbouw en natuur. Bos combineren met andere ontwikkelingen, zoals nieuwe (recreatieve) verbindingsroutes. De bestaande snipperbosjes en ‘stepping stones’ behouden. Sterke publiek- private samenwerking. Nieuwe financieringsinstrumenten. Bosuitbreiding in niet open beekdalen. Bos als bescherming tegen weersinvloeden. (broek)bossen bij dorpen. Heldere afspraken over beheer en regelingen, zoals kap en herplant. Duurzaam hout produceren. Geen monocultuur, wel variatie. Verblijfplaats Voedsel Verbinding naar andere gebieden Veiligheid Variatie

Bossenstrategie

Bossenstrategie Ontwikkelingen

Aanleg van nieuwe bossen

Zorg dragen voor vitale bossen

Bestaand beleid en regelgeving Bossenstrategie Rijksoverheid

Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid Omgevingsvisie Provincie Drenthe

Draagt in positieve zin bij aan Biodiversiteitsherstel. Een prettige en gezonde leefomgeving. CO2 vastlegging. Meer grondstoffen voor circulaire woningbouw. De kwaliteit van het bos. Duurzame houtproductie. Bestendig beheer. Biodiversiteitsherstel. Een prettige en gezonde leefomgeving. Doelstellingen Vergroten van het landelijke bosareaal met 10%, van ongeveer 37.000 hectare, waarvan 15.000 hectare binnen het NNN (met wellicht nog een uitbreiding van 19.000 hectare). Verbeteren van de kwaliteit van bestaand bos. Meer bomen buiten het bos door realisatie 10% groenblauwe dooradering in het landelijk gebied. Duurzaam gebruik van bomen en bos. Duurzame en concurrerende economie. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Toekomstbestendige en bereikbare woonomgeving. Een waardevolle leefomgeving. Goede verweving en combinaties van de functies landbouw, natuur, water, recreatie en ruimtelijke kwaliteit. Maatschappelijk gebruik in balans met de draagkracht van het natuurlijk systeem. Een robuuste inrichting van het watersysteem. Basiskwaliteit natuur op orde in Natuurnetwerk Nederland

Meer bomen buiten het bos door realisatie 10% groenblauwe dooradering in het landelijk gebied. Duurzaam gebruik van bomen en bos. Duurzame en concurrerende economie. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Toekomstbestendige en bereikbare woonomgeving. Een waardevolle leefomgeving. Goede verweving en combinaties van de functies landbouw, natuur, water, recreatie en ruimtelijke kwaliteit. Maatschappelijk gebruik in balans met de draagkracht van het natuurlijk systeem. Een robuuste inrichting van het watersysteem. Basiskwaliteit natuur op orde in Natuurnetwerk Nederland (NNN) en Natuurnetwerk Drenthe (NND) gebieden. In 2050 is Fryslân water-robuust en klimaatbestendig ingericht. Vergroten van de biodiversiteit. Beperken afname beschermde soorten in Fryslận.

Plant en dier

De 5 V’s

Intro hoofdstuk 4

In dit hoofdstuk komen de drie lagen van het landschap en de thema’s samen in drie basisprincipes en meerdere bouwstenen.

de basisbehoefte ecologie

Om ervoor te zorgen dat we zowel de wenselijke functies kunnen ontwikkelen als het evenwicht tussen de Verbinding lagen kunnen herstellen, is het nodig om een aantal basisprincipes op te stellen. Veiligheid

Het basisprincipe is een richtlijnVoedsel die helpt om de kwaliteit van het gebied te behouden en het leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Het vormt het kader waarbinnen bestaande of nieuwe functies een plek krijgen, Verblijfplaats want alle ‘bewoners’ hebben het nodig om nu en in de toekomst in het gebied te kunnen leven. Een bouwsteen geeft aan wat de behoeften van mensen, bodem & planten en dieren per thema zijn.

4 Basisprincipes en bouwstenen

Variatie

In de basisprincipes en bouwstenen komen hoofdstuk 2 en 3 samen.

Om ervoor te zorgen dat we zowel de wenselijke functies kunnen ontwikkelen als het evenwicht tussen de lagen kunnen herstellen, is het nodig om hier een aantal basisprincipes voor op te stellen. Het basisprincipe is een CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023 richtlijn die helpt om de kwaliteit van het gebied te behouden en het leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Het vormt het kader waarbinnen bestaande of nieuwe functies een plek krijgen, want alle ‘bewoners’ hebben het nodig om nu en in de toekomst in het gebied te kunnen leven.

27

28

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

4

Overzicht: Basisprincipes en bouwstenen In de basisprincipes en bouwstenen komen hoofdstuk 2 waarmee de Nationale Parken van de toekomst de kwaliteit van de parken garanderen: en 3 samen. Om ervoor te zorgen dat we zowel de wenselijke functies kunnen ontwikkelen als het evenwicht tussen de lagen kunnen herstellen, is het nodig om hier een aantal basisprincipes voor op te stellen. Een basisprincipe is een richtlijn die helpt om de kwaliteit van het gebied te behouden en het leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Het vormt een kader waarbinnen bestaande of nieuwe functies een plek krijgen, want alle ‘bewoners’ hebben het nodig om nu en in de toekomst in het gebied te kunnen leven. De basisprincipes zijn: • Een veerkrachtig systeem • Identiteit gebied behouden en versterken • Verweven landschap

1. Een goed werkend bodem-, water en landschapsecologisch systeem. 2. Onderscheidende natuur-, cultuur-, en landschappelijke waarden, die zorgen voor een sterke identiteit van het gebied. 3. Een landschap waarin prettig gewoond, gewerkt, ondernomen en gerecreëerd wordt, nu en in de toekomst.

De bouwstenen komen voort uit de behoeften van mens, plant en dier zoals weergeven in hoofdstuk 3. De bouwstenen gebruiken we in hoofdstuk 5 om de basisprincipes in te vullen en concreet te maken. De basisprincipes bij het landschap, de opgaven en de bouwstenen vormen samen een mogelijk beeld van hoe de Drents-Friese grensstreek er in 2050 uit kan zien.

Ze komen voort uit de inzichten van de drie lagen, maar gaan allereerst uit van de natuurlijke laag. En ze zijn geïnspireerd op ‘De Standaard voor de gebiedsaanduiding Nationaal Park’,

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

29

B

A

Identiteit gebied behouden en versterken

Een veerkrachtig natuurlijk systeem, nu en in de toekomst Een veerkrachtig natuurlijk systeem heeft een schoon bodem- en watersysteem, dat een grote diversiteit aan flora en fauna ondersteunt en waarin extreme weersomstandigheden, als wateroverlast en droogte, kunnen worden opgevangen. Een veerkrachtig natuurlijk systeem– is te bereiken door in te zetten op: • Bodem en water zijn sturend voor het grondgebruik. • Regenwater daar laten waar het valt. • Borgen van goede waterkwaliteit. • Bestaande kwelstromen te benutten.

30

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

De identiteit van een gebied bestaat uit allerlei verschillende zichtbare en onzichtbare aspecten. Zichtbare aspecten laten zien hoe het landschap eruit ziet en wat er staat of ligt. Denk bijvoorbeeld aan rechte sloten of knotwilgen. Onzichtbare aspecten zijn dingen die je niet ziet, zoals geschiedenis, cultuur, imago of economie. De identiteit van het gebied kun je behouden of versterken door bijzondere en hoge natuurwaarden en herkenbare landschappen te behouden en versterken, maar ook door erfgoed zichtbaar en beleefbaar te houden in het landschap. Dit bereik je door in te zetten op behoud en versterking van: • Natuurgebieden van voldoende formaat, waarin natuurlijke processen mogelijk zijn. • Een fijnmazig netwerk van robuuste en veilige verbindingen waarlangs flora en fauna zich kan verplaatsen door het gebied. • Leefgebieden met een hoge diversiteit. • Verschillen in verkaveling, van rechtlijnig tot blok of organisch. • Gebiedseigen beplanting, passend binnen het natuurlijke bodem- en watersysteem. • Vorm en kwaliteit van landschapselementen, zoals bijvoorbeeld een houtwal. • De kenmerkende kwaliteiten van de dorpen, zoals bijvoorbeeld dorpsaangezichten. • Zichtlijnen en doorzichten in het landschap. • Herkenbare ensembles in het landschap. • Verdwenen structuren en objecten. • Erfgoed gekoppeld aan woonconcepten, recreatie, educatie en innovatie.

Natuur

Recreatie

Wonen

Bossen

Landbouw

Energie

4.1 Drie basisprincipes

C

Verweven landschap Zorg voor in goed ‘noaberschap’ en ‘Mienskip’ prettig wonen, werken, ondernemen en recreëren door meerdere functies te verweven in het landschap. Ze zijn in balans met de omgeving en elkaar. Ook de opgaves van morgen krijgen een passende plek. Dit komt zowel de lokale gemeenschap als planten en dieren ten goede. Een verweven landschap biedt: • Economisch perspectief voor lokale ondernemers/initiatiefnemers. • Een hoogwaardig recreatief netwerk in zowel de natuurgebieden, als de rest van het landschap. • Een evenwichtige recreatiedruk verdeeld over het hele gebied. • Een fijnmazig netwerk van structuren en functies die elkaar afwisselen op kleine schaal. • Donkere en stillere plekken in de kernen en het buitengebied. • Plekken waar je de cultuurhistorie kunt beleven, bijvoorbeeld bij uitkijkpunten en ervaringspunten. • Verblijfplekken in de openbare ruimtes, plekken voor ontmoetingen. • Knooppunten met een hoge concentratie van functies in de bestaande dorpskernen.

4.2 Bouwstenen per thema Landbouw

Natuurlijk

De 5 V’s. Natuurlijke processen. Gebiedseigen, inheemse soorten.

Energie

Cultuurlijk

Landbouw passend bij de karakteristieken van het landschap: • Gewassen en verkaveling passend bij bestaande zichtlijnen en de mate van openheid. • Aansluiten bij historische structuren.

Gebruiker

Structureel inkomen. Stabiele, toereikende en efficiënte voedselproductie. Gereguleerd watersysteem.

Natuurlijk

De 5 V’s. Natuurlijke processen. Gebiedseigen, inheemse soorten.

De 5 V’s. Natuurlijke processen. Gebiedseigen, inheemse soorten.

Energie opwek passend bij de karakteristieken van het landschap: • Opgaand in het landschap. • Versterkt bestaande structuren of voegt een nieuwe structuur toe.

Gebruiker

Een efficiënte en betaalbare energievoorziening. Betrouwbare energievoorziening. Inspraak in locatie. Meedoen bij de ontwikkeling.

Bossenstrategie

Wonen

Natuurlijk

Cultuurlijk

Cultuurlijk

Gebruiker

Cultuurlijk

Gebruiker

Wonen passend bij de karakteristieken van het landschap: • Verschillende woningbouwtypen o.b.v. de ondergrond. • Behoud van landschapselementen.

Betaalbare en passende woning op de juiste plek. Voldoende voorzieningen. Aantrekkelijke en veilige leefomgeving. Voldoende groen in de woonomgeving. Comfortabele woning.

Natuurlijk

De 5 V’s. Natuurlijke processen. Gebiedseigen, inheemse soorten.

Cultuurlijk

Bos op plekken waar het past in het landschap. Bijvoorbeeld niet in open beekdalen. Bos om overgangen te verzachten. Bos om contrasten in het landschap te maken. Bos om hoogteverschillen in het landschap en verschil in ondergrond te laten zien.

Gebruiker

Bescherming. Overgangszones. Combinatie met andere ontwikkelingen, zoals verbindingsroutes. Duurzame houtproductie. Variatie. Stabiel inkomen.

Recreatie

Natuurlijk

De 5 V’s. Natuurlijke processen. Gebiedseigen, inheemse soorten.

Recreatie passend bij de karakteristieken van het landschap: • Kleinschalig. • Karakteristiek. • In balans (bezoekerscapaciteit).

Voldoende infrastructurele verbindingen, om overal te kunnen komen. Zoveel mogelijk beleefbaar (land en water). Voldoende plaatsen om te recreëren.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

31

32

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

5

Uitzicht naar de toekomst De onderliggende kennis die nodig is, is te vinden in hoofdstuk 2 en 3. Deze zijn in hoofdstuk 4 samengevoegd tot een overzicht. Een overzicht met basisprincipes en bouwstenen waarmee we concrete voorbeelden en handvatten geven voor het landschap van de toekomst, een scenario in 2050. Er zijn in totaal drie voorbeelden uitgewerkt. Eén voorbeeld per niveau vanuit de natuurlijke laag. Een voorbeeld waarin meerdere landschappen samenkomen, maar de ondergrond en situering in het gebied verschilt. In ieder voorbeeld zijn meerdere oplossingsrichtingen en concepten die goed passen in het landschap benoemd en weergeven. Per voorbeeld vind je telkens dezelfde drie onderdelen terug: • Een landschapstegel Waarin je in één oogopslag ziet hoe het landschap er nu uitziet. •

Een visiematrix Hier vind je welke van de zeven landschapstypen uit hoofdstuk 2 er voorkomen en welke oplossingsrichtingen en concepten er binnen de vijf thema’s mogelijk zijn.

•

Een concept scenario met één schets Hierin zie je hoe alle veranderingen samenkomen in het landschap. Zo kan het landschap eruit zien en functioneren in 2050. Als inspiratie zijn in bijlage 6 een aantal voorbeeldprojecten opgenomen.

NIVEAU 1 Vlakke hoogtes Uitleg landschapssysteem, knelpunten & ambitie

Visiematrix Uitleg doelen per land-

Landschapstegel huidige situatie

schapstype

Bouwstenen per thema

Uitleg landschapstyperingen

Uitleg bodem en watersysteem

CONCEPT SCENARIO

VOORBEELD UITWERKING VAN COMBINATIES VAN BOUWSTENEN

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

33

5.1 NIVEAU 1 - Vlakke hoogtes De ‘vlakke hoogtes’ worden gevormd door relatief vlakke gebieden tussen hoog gelegen zandruggen, enkel gevoed door nutriëntarm neerslagwater, maar waar water van nature slecht afstroomt. De hier gevormde uitgestrekte hoogvenen zijn planmatig en rechtlijnig ontgonnen, tot het hedendaagse grootschalige landbouwgebied met een gereguleerd, laag grondwaterpeil. De overgebleven hoogveenrestanten en de hogere zandruggen vormen vandaag de dag waardevolle natuurgebieden. Door grote verschillen in grondwaterpeil met de omliggende gebieden zijn de natuurwaarden in deze gebieden erg kwetsbaar voor uitdroging. Ook de landbouwgronden zijn kwetsbaar voor uitdroging, door de steeds groter wordende afhankelijkheid van de aanvoer van water uit het IJsselmeer in droge perioden.

In de visie zetten we overal in de Vlakke Hoogtes in op het vasthouden van neerslagwater en nutriënten op kavelniveau, zodat er in droge perioden langer schoon water voorhanden is en wat ook de lagere gebieden in de Drents Friese grensstreek voedt. We versterken de identiteit van de verschillende landschappen en verbinden deze onderling door de rechtlijnige ontginningsstructuren te ontwikkelen als recreatieve en ecologische dragers. Dit creëert economische kansen in het agrarisch landschap, naast voedselproductie, en ontlast de natuur in de natuurgebieden.

Landschapstegel huidige situatie

Veenkoloniaal landschap

Hoogveenrestant

Natuurgebied met unieke maar zeer kwetsbare hoogveennatuur in de kern, dat volledig afhankelijk is van de natte en nutriëntarme omstandigheden. Door unieke natuur- en cultuurhistorische waarden heeft het gebied ook hoge recreatieve waarde. Open hoogveenkern, omrand door natte bossen.

Vaarten als assen van ontwikkeling, met hierlangs lintdorpen, industrieel erfgoed en kenmerkende bruggen en sluiscomplexen. Rationele en grootschalige verkaveling. Door kades wordt het regenwater in het gebied gehouden.

Herkenbare restanten van verschillende stadia van de planmatige ontginningsgeschiedenis van de streek.

Gebied staat ten dienste van (intensieve) landbouw, voornamelijk akkerbouw met een gereguleerd laag grondwaterpeil. IJsselmeerwater wordt aangevoerd via vaarten. Verspreide agrarische erven langs de wegen.

Onontgonnen woestegronden

Grote vlakken van heide en zandverstuivingen. Gebieden behoren vaak tot NNN en worden veelal vaarten, wijken en beplanrecreatief gebruikt. Aanwezigheid te wegen. Ook kavelranden van geologische en (pre-)historische voorheen beplant. erfgoed als hunebedden, celtic fields en pingoruïnes. Rationele en Stevige structuren van

grootschalige verkaveling met stevige structuren van wegen en bomenrijen.

Regenwater gebonden natuur en vennetjes. Naald- en loof productiebossen.

1 Keileemlaag blokkeert grondwaterstroom van onderaf. Het hoogveen houdt als een spons het regenwater vast, met behulp van kades wordt het regenwater vastgehouden.

34

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Vaarten voeren gebiedsvreemd water het gebied in. Te diep gegraven/ gebaggerde vaarten doorbreken de keileemlaag, waardoor water uit het gebied wordt onttrokken.

Visiematrix Basisprincipes vertaald per landschapstype A. Beperk zoveel mogelijk de afstroom van schoon regenwater naar de lager gelegen omgeving en beperk de inkomst van nutriënten. B. Waarborg de ontginningsgeschiedenis van het gebied door het herkenbaar houden van rechtlijnige structuren. Zet in op het verdichten van de randen met bossen. C. Zorg voor overgangszones in de randen van natuurkernen, waarin de contrasten verzacht worden. Daarmee ontlast je de kwetsbare kern. In de overgangszones is ruimte voor verdienmodellen voor de landbouw en recreatiesector. Uiteraard aangepast aan hogere grondwaterstanden en binnen de landschappelijke kenmerken.

A. Voor de landbouw is een laag grondwaterpeil nodig. Zet in op het bergen van regenwater bóven het grondwaterpeil, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Beperk zo veel mogelijk de afstroom van nutriënten naar het oppervlaktewater. B. Zorg voor kleinschaligheid en diversiteit op de gronden dichtbij de linten langs de vaarten en behoud doorkijkjes vanuit het lint naar het open landschap daarachter. Ontwikkel de vaarten en wijken als dragende structuren, die het landschap leesbaar maken. C. Verbindt de vaartdorpen recreatief met de omliggende natuurlandschappen en vergroot zo het leefklimaat. Stevig met groen ingepaste ontwikkelingen in woon-, recreatie-, energie- en landbouwconcepten zijn een kans voor het toevoegen van kwaliteit in dit landschap.

A. Streef naar het zoveel mogelijk vasthouden van neerslagwater in het gebied, ga wateronttrekking aan de randen tegen, laat neerslag infiltreren in de bodem, demp greppels en sloten en bouw organische stof op in de bodem. B. Zet in op een groots, aaneengesloten en gevarieerd natuurlandschap, waarin onderlinge verschillen als gevolg van bodem- en watersysteem, geomorfologie of cultuurhistorie worden geëxtrapoleerd. Houd programma in vorm en formaat ondergeschikt aan de natuur en maak (pre)historisch erfgoed markant zichtbaar. C. Zet in de randen van de natuurkernen in op overgangszones waarin de contrasten in grondwaterpeil en nutriëntenconcentratie worden verzacht, om de kwetsbare kern te ontlasten. In de overgangszones ligt een fijnmazig netwerk van paden en recreatieve punten en is ruimte voor verdienmodellen voor de landbouw en recreatiesector.

Onontgonnen woestegronden

Veenkoloniaal landschap

Hoogveenrestant

Landbouw

Wonen

Recreatie

Energie

Bossenstrategie

Experimenteer met natte teelten met productieve, maar extensieve vormen van grondgebruik in de overgangszones: • Teelt van productieve moerasgewassen (paludicultuur) als riet, cranberry’s of lisdodde; • Vernieuwde vormen van hooiland; extensief permanent grasland voor de productie van hooi; • Natte productiebossen, wilgengrienden en populieren; • Agrarisch natuur- en landschapsbeheer door begrazing met productief vee, bijvoorbeeld waterbuffels.

Houd de natuurkernen vrij van bewoning. Zoek naar kleinschalige vormen van wonen in de overgangszones, die bijdragen aan het vernatten van de overgangszones en de beleving van de ontginningsgeschiedenis: • Vorm bestaande erven om tot meerdere woningen, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren; • Wees terughoudend met nieuwe bebouwingsplekken, enkel ten dienste van het gebied; • Houd rekening met fluctuerend waterpeil.

Zet in op ‘stille recreatie’ aan randen van de natuurkernen, van waaruit de kernen beleefbaar zijn. Concentreer intensievere functies in de overgangszones, van waaruit men het gebied in gaat: • Wandel- en fietsroutes aan de randen van het gebied, leg verbindingen naar het veenkoloniale landschap; • Maak de kern van afstand beleefbaar door bijvoorbeeld uitzichtpunten; • Kleinschalige vormen van verblijfsrecreatie in de overgangszones, als kampeerboerderijen of enkele (drijvende) losse huisjes.

Houd natuurkernen vrij van ontwikkelingen, maar zet zonneparken in als verdienmodel voor het vernatten van de overgangszones, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Ruim opgezette vlakke zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden; • Slootstructuren met brede natuurvriendelijke oever als afscheiding in plaats van hekken; • Zoek naar combinaties van zonnepanelen met paludicultuur.

De mogelijkheden voor bosaanplant in de hoogveengebieden zijn beperkt. In de randen en overgangszones liggen kansen voor het verdichten van de rand met natte bossen. Zoek hierin naar bosvormen met functionele waarden: • Bosranden als bescherming van het hoogveen voor het inwaaien van nutriënten van buitenaf; • Houtproductie in gemengde bossen van wilg, populier, berk en els; • Combinaties met veehouderij.

Behoud de landbouw als primaire drager van het gebied, maar stimuleer een variatie aan meer natuurinclusieve vormen waarin organische stof in de bodem wordt opgebouwd, om zo meer water vast te houden: • Benut reststromen; houdt nutriënten binnen het gebied; kringlooplandbouw; • Verminder de behoefte voor pesticiden; variatie aan gewassen en stimuleer natuurlijke predatoren; strokenteelt, ruige akkerranden, roofvogelpalen, etc; • Onderzoek combinaties: agroforestry, zonneakkers.

Creëer woongelegenheid zoveel mogelijk binnen, of als noodzakelijk tegen, bestaande of historische bouwvlakken. Volg en versterk hierbij kenmerkende cultuurhistorische structuren: • Verbreed linten vooral in en nabij de kernen; bouw in het verlengde van bestaande kavels. Waarborg doorkijkjes naar het landschap vanuit het lint; • Bouw leegstaande (bedrijfs)panden om tot nieuwe huizen; • Vorm bestaande agrarische erven om tot woonclusters, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren.

Zorg voor nieuwe recreatieve routes, die de natuurgebieden, het agrarisch landschap en de dorpen onderling verbinden. Gebruik hiervoor bestaande structuren in het landschap en verbind cultuurhistorisch erfgoed: • Gebruik de vaart- en wijkstructuren als dragers voor het recreatieve netwerk; • Sluit fiets- en wandelpaden aan op recreatieparken en agrarische erven en creëer zo verkoopkansen; • Geef de sluiscomplexen, bruggen en industrieel erfgoed langs de vaarten een prominente plek langs recreatieve routes; • Pas nieuwe recreatieparken in met brede opgaande beplantingen, als groene clusters of nieuwe bosrand met variatie.

Geef duurzame energieproductie vorm, passend bij de maat en schaal van het rechtlijnige ontginningslandschap: • Eventuele (kleine) windmolens (zonder licht) volgen de rechte lijnen van het landschap; • Grootschalige, ruim opgezette en groen ingepaste zonnevelden, waaronder de bodem een hoog organisch stofgehalte kan opbouwen, om zo meer water vast te houden en de biodiversiteit te vergroten; • Zoek naar combinaties met landbouw of natuurwaarden.

Zoek naar combinaties met productieve waarden en gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met houtige gewassen; • Productiebossen met recreatiewaarde; • Beplant kavelranden met singels van opgaande beplantingen, passend bij de zandige bodem.

Zet in de randzones in op natuurinclusieve maar productieve vormen van landbouw, met minimale input en verlies van nutriënten. Gebruik hier geen chemische bestrijdingsmiddelen: • Agrarisch natuur- en landschapsbeheer, samenwerkingen tussen agrariërs en natuurbeheerders: laat natuurgebieden begrazen door vee, snoeiafval als veevoer; • Variatie aan gewassen en stimuleer natuurlijke predatoren; strokenteelt, ruige akkerranden, roofvogelpalen, etc.

Houd de natuurkernen vrij van bewoning. Zoek naar kleinschalige vormen van wonen in de randzones, die bijdragen aan het vernatten van de randzones en de beleving van de landschappelijke kenmerken: • Vorm bestaande erven om tot meerdere woningen, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren en bijdragend aan het watersysteem en beplantingen; • Wees terughoudend met nieuwe bebouwingsplekken, enkel vanuit het kader vitaliteit en bouw natuurinclusief.

Zet in op een zonering van recreatiedruk met drukte aan randen van de natuurkernen en rustige, maar beleefbare kernen. Concentreer intensievere functies in de randzones van waaruit men het gebied in gaat: • Wandel- en fietsroutes aan de randen van het gebied, leg verbindingen naar de dorpen en het veenkoloniale landschap; • Maak natuurkernen van afstand beleefbaar door bijvoorbeeld uitzichtpunten; • Pas nieuwe recreatieparken in met brede opgaande beplantingen, binnen de verkavelingsstructuur; • Zorg voor een vitaal vakantiepark of transformeer.

Houd natuurkernen vrij van ontwikkelingen, maar zet zonneparken in als verdienmodel voor het extensiveren van randzones, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Alleen met aantoonbare verbetering voor ecologie en landschap; • Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen; • Sloten met brede natuurvriendelijke oever als afscheiding in plaats van hekken; • Zoek naar combinaties van zonnepanelen met extensieve landbouwvormen.

Maak bestaande bossen meer klimaatadaptief en zoek in de randzones naar combinaties met productieve waarden. Gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Vorm productienaaldbossen om naar gemengde bossen met loof- en naaldhout; • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met houtige gewassen; • Beplant kavelranden met stroken bos, singels en houtwallen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

35

Paludicultuur

Verbouwen van productieve gewassen op een hoge grondwaterstand, bijvoorbeeld lisdodde, riet of cranberry’s

Het nieuwe hooiland

Permanent nat grasland voor de productie van hooi of begrazing met bijvoorbeeld waterbuffels

Natte zonnevelden

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede oevervegetaties

Recreatie-erven

Economische kansen voor agrariërs door combinaties met horeca, gebiedsentree’s en recreatieve routes

Natte productiebossen Wilgengrienden, populierenbossen, elzenhakhout

Rustige natuurkernen

Natuur-, cultuurhistorische en landschapswaarden beleefbaar vanaf de randen

1 Overgangszones Verhoging van de grondwaterstand in de overgangszones tussen natuur en landbouw. Sloten van draszones voorzien en regenwater laten infiltreren.

Concept scenario 2050 36

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Windenergie op landschapslijnen (Kleine) windmolens dragen bij aan de beleving van rechtlijnige productielandschap Cultuurhistorisch parels

Plekken of gebouwen met hoge cultuurhistorische waarden verbonden met recreatieve routes

Verbreding linten Bouw nieuwe woningen in het verlengde van bestaande kavels en waarborg doorkijkjes vanuit het lint naar het landschap

Wijken- en wegenstructuur als recreatieve en ecologische landschapsdragers Brede recreatieve en ecologische verbindingen verbinden de dorpen en de natuurgebieden

Energie- en fruitteelt Combinaties tussen zonnevelden en fruitteelt Ruige akkerranden

Overlevingsplaats voor natuurlijke plaagbestrijders en beperkt afstroom van meststoffen

Klimaatadaptieve recreatieparken als nieuwe bosrand Ingepast met een brede opgaande beplanting, binnen de rechtlijnige landschapstructuren Zonnevelden als extensief grondgebruik Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen Natuurinclusieve landbouw Strokenteelt, agroforestry, kruidenrijke graslanden, natuurlijke plaagbestrijding met bijv. roofvogelpalen Opsplitsing bestaande erven Meerdere woningen op bestaande erven, binnen kenmerken van bebouwing en landschappelijke beplantingen Klimaatbestendig productiebos Transformatie naar gemengde bossen met naald -en loofhout Agrarisch natuurbeheer Begrazing van natuurgebieden door productief vee Rustige natuurkernen Natuur-, cultuurhistorische en landschapswaarden beleefbaar vanaf de randen

Wat zie je in 2050? Schets 1: Een levendige kern Rond 2050 hebben de kernen aan de hoofdvaarten in het veenkoloniale landschap een flinke impuls gekregen. Doorgaand verkeer is uit de kernen gehaald, de oevers zijn vergroend en aantrekkelijk geworden voor inwoners, recreanten, planten en dieren. In het hart van de kern is het kanaal met divers programma rondom: er is horeca, waterrecreatie, een multifunctioneel centrum gecombineerd met wooncomplexen voor jong en oud. Bovendien zijn er ‘ambachtelijke’ winkeltjes gericht op de verkoop van lokale producten en kunst. Doordat de kern bruist, zijn de dorpen gegroeid. Er zijn meerdere kavels ‘verbouwd’ en er zijn natuurinclusieve dorpsuitbreidingen. Deze hebben de vorm van kleinschalige lintstructuren in een meer besloten setting, zodat de invloeden van het open landbouwgebied ondervangen zijn en de woonstraten klimaatadaptief zijn.

Groene linten bij de kernen

!

• • • • •

K AA

Nieuwe klimaatadaptieve woonlinten; Laanstructuren met gezonde bomen; Watergangen met natuurvriendelijke oevers; Mooie doorzichten op het landschap; Avontuurlijke groene speelplekken met wadi.

M

Vergroende vakantieparken en paardenhouderijen •

• •

EL!

REG

Directe rolstoelvriendelijke recreatieve verbinding naar het dorp langs heggen en mooie watergangen, oevers en kruidenrijke akkerranden; Natuurinclusieve inrichting met ecologische maatregelen zoals nestkasten, poelen en sedumdaken; Activiteiten voor de toerist gericht op dorp en voedselbos.

Centrum met programma •

Een vitale kern aan het kanaal met groene pleinen, fietsstraat, terrassen, natuurvriendelijke groene oevers met verblijfsplekken, hoogbouw (duurzame appartementen voor o.a. starters en ouderen) met zonnedaken.

Natuurinclusieve landbouw met voedselbos

G IIMROTE PU LS !

•

ZO

RG !

• • •

Een kinderboerderij waar ook aandacht is voor verzorgen en eten van planten/dierproducten; Variatie aan planten/struiken en bomen; Aantrekkelijke plek voor samenkomen; Zonneakker met akkervogelnatuurzone.

Waterrecreatie op het kanaal •

Er zijn bereikbare plekken voor recreanten aan het water, juist bij de sluiscomplexen en bezienswaardigheden, zoals de kalkovens kun je even aanmeren.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

37

Visiematrix 5.2 NIVEAU 2 - Afwaterende randen Deze gebieden bevinden zich op de overgangen van de hoge delen naar de lage delen. Diversiteit is het grootste kenmerk van deze gebieden. Deze diversiteit wordt vaak aantrekkelijk gevonden om in te wonen en te recreëren. Gezien deze randen, vaak als een ‘zoom’ de hogere natuurkernen omkleden, zien we deze gebieden bij uitstek als recreatieve kanshebber. Dorpskernen worden poorten voor de Drents-Friese grensstreek, vanaf hier krijgen bezoekers een divers recreatief aanbod gepresenteerd. Bezoekers ontdekken vanaf hier de diverse landschappen door middel van een fijnmazig netwerk, ze snuiven de rijke (landschappelijke) cultuurhistorie en trekken de rustige en woeste natuur in. Een

Basisprincipes vertaald per landschapstype brede zone waarin landschapsbeleving en recreatie plek krijgen, verbindt de dorpskernen en versterkt de sociale binding tussen platteland en dorp. Deze groene verbindingen zijn voorzien van een fijnmazig recreatief netwerk. De dorps-poorten en groene verbindingszones zijn de toekomstige dragers van het recreatieve systeem van de Drents-Friese grensstreek NPNS. Met deze dragers als basis ontstaat een economische aandrijver, waarop andere initiatieven voor landschapsversterking, innovatieve en/of duurzame landbouw, woonconcepten en energietransitie kunnen meeliften.

Landschapstegel huidige situatie

Onontgonnen woestegronden

Jonge heideontginngingen Gebied staat ten dienste van (intensieve) landbouw, met gereguleerd laag grondwaterpeil.

Ontginningsboerderijen direct langs wegen, vaak stevig omzoomd met opgaande beplanting.

Rechtlijnig en grootschalig blokverkavling.

Esdorpen landschap Relatief kleinschalig landschap, met hoge diversiteit aan bodem-

Rationele en grootschalige verkaveling met stevige structuren van wegen en Beplante wegen bomenrijen. met een standaardprofiel.

Plukjes bos, soms productiebossen.

Restanten van houtwallen en singels.

gebruik. In deze gebieden wordt veel gewoond. Kenmerkende esdorpen en knooperven. Dorpen zijn vaak uitgebreidt met nieuwe woonwijken.

Open essen en kampen vaak gebruikt voor akkerbouw, soms omzoomd met houtwallen.

Grote vlakken van heide en zandverstuivingen. Gebieden behoren vaak tot NNN en worden veelal recreatief gebruikt. Aanwezigheid van geologische en (pre-) historische erfgoed als hunebedden, celtic fields en pingoruïnes Regenwater gebonden natuur en vennetjes.

Beekdalen

Gronden zijn hoofdzakelijk in gebruik als grasland. Bewoning en bebouwing Naald- en loof ontbreekt. Geconcentreerd productiebossen. slotenpatroon, haaks Opgaande beplanting op de beek dat snel langs kavelgrenzen. water afvoert. Dichtbij de beek Beken zijn ingekaderd ontbreekt beplanting, en meanderen niet, het hier is het open. watersysteem wordt sterk gereguleerd.

Kronkelende wegen en kavelstructuren.

2

Jonge heideontginningen

Keileemlaag blokkeert grondwaterstroom van onderaf. Esdorpenlandschap, jonge heideontginningen en de onontgonnen woeste gronden zijn afhankelijk van regenwater

38

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Beken zijn ingesleten in de keileemlaag, kwel en grondwater kan hier naar boven komen. Hier is een ander ecosysteem ontstaan.

A. Houd regenwater op de essen bóven het grondwaterpeil vast, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Vang afstromend nutriëntrijk water op in de randen, koppel regenwater in de dorpen af van het riool en laat het in de bodem trekken. B. Houd essen open en vrij van bebouwing. Beplant de randen en zorg voor kleinschaligheid en diversiteit op de gronden tussen de essen. Waarborg de ruim opgezette en lommerrijke esdorpen met boomgaarden, hakhout en houtwallen. Behoud en ontwikkel kronkelige beplante wegen en kavelgrenzen. C. Waarborg dit pittoreske kleinschalige landschap en houd het vrij van grootschalige ontwikkelingen. Ontwikkel de esdorpen als poorten van waaruit de omliggende landschappen beleefd worden. Koppel een rijke diversiteit aan kansen voor ondernemers. A. Vertraag de afvoer van water en waarborg waterbergend vermogen in het beekdal, door hermeandering van gekanaliseerde beken en verhoging van grondwaterstanden. Houd het beekwater schoon en nutriëntarm. Zorg voor passeerbaarheid voor vissen van monding tot bovenstroom. B. Behoud de laaggelegen gronden direct langs de beken als langgerekte open ruimtes tussen de meer besloten landschappen en vrij van bebouwing. Stimuleer opgaande beplantingen aan en vanuit de randen van het beekdal. Maak verkavelingsstructuren haaks op de beek zichtbaar. C.

Zet op de gronden in het beekdal in op vormen van extensief en nat grondgebruik. Maak het beekdal beleefbaar en koppel dit aan verdienmodellen. A. Houd regenwater vast op de percelen bóven het grondwaterpeil, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Beperk zo veel mogelijk de afstroom van nutriënten naar het oppervlaktewater. B. Zet in op het sterk verdichten van dit landschapstype met beplante wegen, singels, bos en erfbeplantingen, om de contrasten met de open omliggende landschappen te vergroten en ecologische verbindingen te creëren. Behoud de rechtlijnige, maar onregelmatige landschapsstructuren van wegen, kavels en sloten. C. Stevig met groen ingepaste ontwikkelingen in woon-, recreatie-, energie- en landbouwconcepten zijn een kans voor het toevoegen van kwaliteit in dit landschap.

A. Streef naar het zoveel mogelijk vasthouden van neerslagwater in het gebied, ga wateronttrekking aan de randen tegen, laat neerslag infiltreren in de bodem, demp greppels en sloten en bouw organische stof op in de bodem. B. Zet in op een groots, aaneengesloten en gevarieerd natuurlandschap, waarin onderlinge verschillen als gevolg van bodem- en watersysteem, geomorfologie of cultuurhistorie worden geëxtrapoleerd. Houd programma in vorm en formaat ondergeschikt aan de natuur en maak (pre)historisch erfgoed markant zichtbaar. C. Zet in de randen van de natuurkernen in op overgangszones waarin de contrasten in grondwaterpeil en nutriëntenconcentratie worden verzacht, om de kwetsbare kern te ontlasten. In de overgangszones ligt een fijnmazig netwerk van paden en recreatieve punten en is ruimte voor verdienmodellen voor de landbouw en recreatiesector.

Onontgonnen woestegronden

Jonge heideontginningen

Beekdalen

Esdorpenlandschap

Landbouw

Wonen

Recreatie

Energie

Bossenstrategie

Zet in op landbouwvormen die nadrukkelijk rekening houden met milieu-effecten en dierenwelzijn, reduceer gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen: • Teel natuurinclusief en/of in stroken en stimuleer natuurlijke plaagregulatie, met bijvoorbeeld roofvogelpalen. Zaai wintervoedselakkers in; • Verhoog het organische stofgehalte door bijvoorbeeld; strokenteelt, akkerranden, niet kerende grondbewerking, mechanische onkruidbestrijding, ruige stalmest of compost; • Zet in op kringlooplandbouw en zoek samenwerking op met landgoederen of boeren; • Wissel gewassen af, gebruik o.a. erwt en graansoorten.

Woningbouw passend bij de kleinschaligheid van het landschap, in de vorm van erfclusters. Wees terughoudend in het bouwen op groene ruimtes in de dorpen. Schakel het wonen aan recreatieve netwerken in de omgeving: • (Agrarische) leegstand benutten; • Woonclusters op (voormalige) erven; • Kavel- en woningsplitsing.

Ontwikkel recreatieve poorten in de dorpskernen, door te voorzien in recreatieve behoeftes zoals horeca, overnachtings- en dagrecreatie. Zet in op een fijnmazig netwerk van wandel- en fietspaden die dorpen met elkaar en de omliggende landschappen verbindt en waarlangs landschap, cultuur, landbouw en natuur gepresenteerd wordt. • Kleinschalige verblijven als B&B, minicamping in dorpsrand of op boerderij; • Informatie voorziening, VVV of recreatiecentrum in dorpskern.

Geen grootschalige ontwikkelingen van zonnevelden. Zet ontwikkelingen enkel in ten behoeve van het verdichten van het kleinschalige landschap tussen de essen. • Houd essen vrij van ontwikkelingen; • Kleinschalige zonnevelden op de percelen tussen de essen, stevig ingepast met opgaande beplantingen.

Herstel kenmerkende beplantingsstructuren en gebruik deze om minder fraaie ontwikkelingen in te passen: • Houd essen vrij van opgaande beplanting; • Houtwallen en hakhoutbosjes aan de randen van essen; • Agroforestry in het kleinschalige landschap tussen de essen; • Zet beplantingen in als buffer tussen agrarische gebruikte essen en de bossen.

Behoud landbouw in de beekdalen, maar aangepast aan de natte en extensieve vormen en houd het beekdal open: • Variatie in extensieve beweiding en verschillende graslanden (vochtgradaties); • Teelt van productieve moerasgewassen (paludicultuur) als riet, cranberry’s of lisdodde; • Weidevogelbeheer.

Houd het beekdal vrij van bebouwing, om ruimte voor waterberging en de openheid te waarborgen. Kleinschalige vormen van verplaatsbare woningen denkbaar die bijdragen aan beplantingselementen aan de randen: • Opsplitsing van bestaande erven in meerdere woningen; • Tinyhouses, ingepast met singels haaks op het beekdal.

Maak de beken recreatief beleefbaar en zie recreatieve ontwikkelingen als kans voor landschapsherstel: • Wandel- en fietspaden over ‘made’-wegen; • Kleinschalige ongemotoriseerde waterrecreatie, als kanoën of suppen; • Visplekken, nabij dorpen en buiten weidevogelgebieden; • Tijdelijke exclusieve verlijfsrecreatie, buiten broedseizoen weidevogels.

Zet zonneparken in als verdienmodel voor het vernatten van beekdalen, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden; • Pas in de randen in met beplantingssingels; • Slootstructuren met brede natuurvrienddelijke oevers als afscheiding in plaats van hekken.

Herstel kenmerkende beplantingsstructuren aan de randen van de beekdalen en gebruik deze om ontwikkelingen in te passen: • Singels langs kavelgrenzen haaks op de beek; • Houd lage gronden langs de beek open; • Kleinschalige broekbossen op de natste delen van het beekdal denkbaar.

Behoud (intensieve) landbouw, maar zet in op opgaande vormen, meer variatie, innovatie en duurzaam gebruik van de bodem: • Hoogproductieve kringlooplandbouw op goede gronden en zoek samenwerking op met landgoederen of boeren; • Zoek naar combinatieteelten met agroforestry of zonnepanelen; • Verhoog het organische stofgehalte door; niet kerende grondbewerking, mechanische onkruid bestrijding, ruige stalmest of compost; • Innoveer met robots en precisielandbouw; • Stimuleer biologische boerderijen.

Nieuwe grootschaligere woningbouwprojecten of uitbreidingen van bestaande erven zijn denkbaar in dit landschap, mits stevig ingepast met opgaande beplantingen: • Nieuwe woonwijken, waarin natuurinclusieviteit, waterberging en zelfvoorzienendheid centraal staan; • Benut leegstaande gebouwen; • Nieuwe woonerven met nieuwe woonconcepten; • Woonclusters op voormalige erven; • Kavel- en woningsplitsing.

Ontwikkeling van nieuwe grootschalige recreatievoorzieningen zijn een kans om kwaliteit toe te voegen in dit landschap. • Bestaande wandel- en fietsstructuren verrijken met een meer divers aanbod en losgekoppeld van autowegen; • Toegankelijke biologische of innovatieve boerderijen stimuleren (marketing); • Vergroenen van bestaande recreatieterreinen; • Ruimte bieden voor verblijfsrecreatie dat bijdraagt aan landschapsversterking.

Zet duurzame energie in als innovatief hulpmiddel en extra verdien model. Geef hieraan vorm, passend bij de maat en schaal van het rechtlijnige ontginningslandschap: • Volledig ingepaste grootschalige zonneparken op de slechtere landbouwgronden. Benut de zonneparken voor extensieve begrazing of nieuwe vorm van agroforestry; • Kleed batterijopslagstystemen in met opgaande beplanting als zijnde een erf of productiebosje; • Zoek samenwerking met kringloopproductie en gerobotiseerde precisielandbouw.

Zoek naar combinaties met productieve waarden en gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met opgaande houtige gewassen; • Productiebossen; • Beplant kavelranden met singels van opgaande beplantingen, passend bij de zandige bodem.

Zet in de randen in op natuurinclusieve maar productieve vormen van landbouw, met minimale input en verlies van nutriënten en geen gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen: • Bosuitruil met natuurgebieden voor agroforestry en voedselbossen; • Varieteit in gewassen en stimuleren natuurlijke plaagregulatie door; strokenteelt, akkerranden, roofvogelpalen, etc; • Agrarisch natuur- en landschapsbeheer, samenwerkingen tussen agrariërs en natuurbeheerders: laat natuurgebieden begrazen door productief vee, snoeiafval als veevoer extensieve graslanden (maaien en afvoeren).

Houd de natuurkernen vrij van bewoning. Zoek naar kleinschalige vormen van wonen in de randen, die bijdragen aan het vasthouden van regenwater en de beleving van de landschappelijke kenmerken: • Vorm bestaande erven om tot meerdere woningen, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren en bijdragend aan het watersysteem en beplantingen; • Wees terughoudend met nieuwe bebouwingsplekken, enkel ten dienste van het gebied; • Natuurinclusief bouwen of natuurinclusieve maatregelen treffen bij bestaande bouw.

Zoneer de recreatiedruk; met gecentreerde recreatie aan de randen en stille, maar beleefbare natuurkernen. Concentreer intensievere functies in de randzones, van waaruit men het gebied in gaat: • Voorzie in verscheidenheid aan activiteiten en faciliteiten in de randen, leg verbindingen naar de dorpen; • Maak natuurkernen van afstand beleefbaar door bijvoorbeeld uitzichtpunten; • Waardeer bestaande recreatieparken op en pas nieuwe recreatieparken in met brede opgaande beplantingen, respecteer de rechtlijnige verkavelingsstructuur, als groene eilanden of nieuwe bosrand.

Houd natuurkernen (en N2000) vrij van ontwikkelingen, maar zet zonneparken in als verdienmodel voor het extensiveren van randzones, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Alleen met aantoonbare verbetering voor ecologie en landschap; • Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen; • Vennen en plassen met brede natuurvriendelijke oevers als afscheiding in plaats van hekken; • Zoek naar combinaties van zonnepanelen met extensieve landbouwvormen.

Maak bestaande bossen meer klimaatadaptief en zoek in de randzones naar combinaties met productieve waarden. Gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Vorm productienaaldbossen om naar gemengde bossen met loof- en naaldhout; • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met houtige gewassen; • Beplant kavelranden met stroken bos, singels en houtwallen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

39

Klimaatadaptieve recreatieparken als nieuwe bosrand Ingepast met een brede opgaande beplanting, binnen de rechtlijnige landschapstructuren

Natuurinclusieve landbouw

Open landgebruik

Houd de essen vrij van bebouwing en stimuleer lage vormen van akkerbouw

Zichtbare kronkelende structuren van de es

Gebruik beplanting om de lijnen van verkaveling in het landschap beleefbaar te maken. Combineer dit met recreatieve routes.

Schuurwoningen

Nieuwe woningen in schuren op voormalige agrarische erven

Strokenteelt, agroforestry, kruidenrijke graslanden, natuurlijke plaagbestrijding met bijv. roofvogelpalen

Zonnebossen

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen

Nieuwe woningbouw

Groene ruim opgezette woonwijken, waarin natuurinclusiviteit, waterberging en zelfvoorzienendheid centraal staan

Lommerrijk woonlandschap

Waarborg groene ruimtes in de esdorpen en beplant met hakhoutbosjes en boomgaarden

Natuurkernen vanuit de randen beleefbaar

Zet in op een hoogwaardig recreatief netwerk aan de randen van de natuurgebieden. Maak de kernen beleefbaar

Agrarisch natuurbeheer Begrazing van natuurgebieden door productief vee

Klimaatbestendig productiebos

Transformatie naar gemengde bossen met naald- en loofhout

Zonnevelden als nieuwe bosrand

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen

Tiny houses

Kleinschalige en verplaatsbare woningen aan de randen van het beekdal, ingepast met singels

Natte zonnevelden

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede oevervegetaties

Beleefbare beken

Maak de beekdalen beleefbaar voor fietsers, wandelaars en ongemotoriseerde waterrecreatie

Paludicultuur

Verbouwen van productieve gewassen op een hoge grondwaterstand, bijvoorbeeld lisdodde, riet of cranberry’s

Eigentijds hooiland

Permanent nat grasland voor de productie van hooi of begrazing met bijvoorbeeld waterbuffels

2

Verhogen waterbergend vermogen van de bodem. Verondiepen van sloten en regenwater laten infiltreren.

Concept scenario 2050 40

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Water vertraagd afvoeren, door meanders in beek. Grondwaterstanden in beekdal hoog houden.

Wat zie je in 2050? Schets 2: Een opgewaardeerde route door het landschap Rond 2050 zijn er nieuwe verbindingen door het landschap. Tussen dorpen en natuurgebieden zijn dwars door de landbouwpercelen routes gemaakt, soort boer-burger verbindingen. De aangrenzende landbouwpercelen hebben een vorm van agroforestry, kringlooplandbouw en/of combinatie met zonnepark. De landschappelijke inpassing van deze functies met opgaand groen, zoals struweelheggen, heeft er voor gezorgd dat er aantrekkelijke veilige routes zijn voor wandelaars en fietsers. Voormalige erven nabij de route zijn getransformeerd naar woonerven, multifunctionele erven of ingepaste energiehubs. Vanuit de bossenstrategie zijn de ‘nieuwe erven’ landschappelijke ingepast. In dit landschap wordt meer gewoond, gewerkt en gerecreëerd langs deze verbinding. De mate van beslotenheid en veelzijdigheid maakt het plezierig om te verblijven. Wonen, energie en recreatie is hier sterk verbonden aan de landbouw. De rechte ontginningslijnen zijn nog goed te beleven, maar het landschap is niet meer zo monotoon als vroeger.

Agroforestry • •

•

Rijen fruit- of notenbomen met struinpaden erlangs; Beschutte fietsroute met vleermuisvriendelijke verlichting langs struweelheggen; Boerderijen als ontmoetingsplaats.

Zonnebossen • Hooggeplaatste zonnepanelen waaronder akkerbouw plaatsvindt met nieuwe bosranden eromheen; • Flexibele waterreservoirs, waterbergingsplekken en plasdrasoevers; • Erven met batterijopslag en randbeplanting met struiken en bomen uit het gebied.

SPA

GA D

Natuurkamperen in allerlei vormen

OE

N!

• • • •

Bijzondere verblijven in de natuur met uitzicht op ‘het wild’; Verse producten direct van het land; Keuze voor luxe verblijfspekken of eenvoudig; Gevarieerd landschap met kruidenrijke akkers, boomgaarden, poelen, akkervogelnatuur, strokenteelt, weiden met verschillende soorten dieren en robots.

AR

!

F!

EE BEL

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

41

5.3 NIVEAU 3 - Grondwatergestuurde laagtes In de laagste delen van Drents Friese grensstreek liggen de grondwatergestuurde laagtes, met vanuit de beekdalen van laag naar hoog: de veen- en woudontginningen, jonge heideontginningen en de onontgonnen woestegronden. Als bijzondere landschappen liggen in de lintstructuur van de veen- en woudontginningen het Friese esdorpenlandschap en op de rand van een hogere dekzandrug de Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid, met UNESCO-status. De grote variatie zorgt voor hoge natuur- en recreatieve waarden en maken het prettige werk- en woonklimaat van het gebied. Door moderne ontwikkelingen is het gebied kwetsbaar voor verdroging en extreme neerslagpieken en vervagen de verschillen tussen de landschappen. De variatie en weerbaarheid en daarmee de rijkdom staan onder druk.

Landschapstegel huidige situatie Veen- en woudontginningen

Gebied staat ten dienste van (intensieve) landbouw, met gereguleerd laag grond- Bebouwingslinten waterpeil. Gronden zijn hoofdzakelijk in parallel aan de gebruik als grasland. beek, vaak op zandruggen, met Beplantingssingels langs de perceelsgrenzen op de oude boerderijen. hoger gelegen gronden.

‘Franje-verkaveling’ aan de achterzijde van de ontginning op de zandrug.

Beekdalen (benedenloop) Gronden zijn hoofdzakelijk in gebruik als grasland en vaak NNN en/of weidegebied. Bewoning en bebouwing ontbreekt. Griendbosjes en broekbossen in de natste delen.

Opstrekkende verkaveling haaks op de beek loopt door tot het bos of heide op de zandruggen.

Geconcentreerd slotenpatroon, haaks op de beek dat snel water afvoert. Grote openheid langs de beek.

Visiematrix

In de visie wordt ingezet op het vertragen en vasthouden van neerslagwater, zo hoog mogelijk in het gebied, zodat afwateringspieken worden opgevangen en er langer water voorhanden is in tijden van droogte. Daarnaast zetten we in op het versterken van het onderscheid tussen de verschillende landschappen in het gebied met kenmerkende landschapselementen. Dit zorgt ervoor dat het gebied haar aantrekkelijke karakter behoudt en zorgt tegelijkertijd voor een fijnmazig netwerk voor de natuur. Door de ontwikkeling van een hoogwaardig recreatief netwerk, met de dorpen als poorten naar het landschap, sturen we de recreanten naar de randen van de natuurkernen en het agrarisch landschap in. Dit ontlast kwetsbare natuur, creëert economische kansen in de rest van het landschap en houdt de dorpen leefbaar.

Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid Zeer hoge cultuur historische waarde, waarbinnen wordt gewoond en gewerkt en waar veel landbouw is. Statige gebouwen dienen nieuwe, vaak maatschappelijke, functies. Planmatige structuur van rechtlijnige beplante wegen.

Onontgonnen woestegronden

Eenvormige kolonistenhoeven op regelmatige afstand langs de weg, begrenst met kavelsloot of houtsingel.

Grote vlakken van heide en zandverstuivingen. Gebieden behoren vaak tot NNN en worden veelal recreatief gebruikt. Aanwezigheid van geologische en (pre-) historische erfgoed als hunebedden, celtic fields en pingoruïnes

Rationele en grootschalige verkaveling met stevige structuren van wegen en bomenrijen.

Regenwater gebonden natuur en vennetjes. Naald- en loof productiebossen.

Petgaten, soms dichtgegroeid.

3

A. Houd regenwater vast op de percelen bóven het grondwaterpeil, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Vang afstromend nutriëntrijk water op in de (verondiepte) kavelsloten en -greppels, koppel regenwater in de lintbebouwing af van het riool en laat het in de bodem trekken. B. Waarborg en herstel beplantingssingels op perceelsgrenzen haaks op de beek. Zorg voor kleinschaligheid en diversiteit op de gronden dichtbij het lint en behoud doorkijkjes vanuit het lint naar de open percelen daarachter. Maak de ontginningsgeschiedenis in stroken vanuit de beek tot de onontgonnen woestegronden beleefbaar. Zet ontwikkelingen in om de leesbaarheid van het strokenlandschap te vergroten, door een inpassing met brede opgaande beplantingselementen, binnen de rechtlijnige landschapsstructuren. C. Ontwikkel de dorpen als poorten van waaruit de omliggende landschappen beleefd worden en leg ecologische en recreatieve verbindingen. Koppel een rijke diversiteit aan kansen voor ondernemers.

A. Vertraag de afvoer van water en waarborg waterbergend vermogen in het beekdal, door hermeandering van gekanaliseerde beken en verhoging van grondwaterstanden. Houd het beekwater schoon en nutriëntarm. Zorg voor passeerbaarheid voor vissen van monding tot bovenstroom. B. Behoud de beekdalen als langgerekte open ruimtes tussen de meer besloten landschappen en houd ze vrij van bebouwing. Stimuleer opgaande beplantingen aan en vanuit de randen van het beekdal en enkel plaatselijk in de natste delen van het beekdal. Maak verkavelingsstructuren haaks op de beek zichtbaar. Zet op de gronden in het beekdal in op vormen van extensief en nat grondgebruik. C. Maak het beekdal gezoneerd beleefbaar en koppel dit aan verdienmodellen.

A.

Benedenloop van de beek; keileemlaag is hier niet meer aanwezig, op veel plekken langs de beek is nog veen aanwezig. Deze gebieden zijn nat en waterrijk.

B.

Keileemlaag is afwezig in de bodem. Door veenwinning en ontwatering is veen verdwenen en zijn de zure en arme dekzandgronden tevoorschijn gekomen. 42

Basisprincipes vertaald per landschapstype

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Keileemlaag blokkeert grondwaterstroom van onderaf. Jonge heideontginningen, de onontgonnen woeste gronden en Koloniën van de maatschappij van weldadigheid zijn afhankelijk van regenwater.

C.

Houd regenwater op de essen bóven het grondwaterpeil vast, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Vang afstromend nutriëntrijk water op in de randen, koppel regenwater af van het riool en laat het in de bodem trekken. Houd essen open en vrij van bebouwing. Beplant de randen en zorg voor kleinschaligheid en diversiteit op de gronden tussen de essen. Waarborg de ruim opgezette en lommerijke esdorpen met boomgaarden, hakhout en houtwallen. Maak de afwijkende structuren van kronkelige beplante wegen en kavelgrenzen, binnen het rechtlijnige Veen- en Woudontginningslandschap, zichtbaar. Waarborg dit pittoreske kleinschalige landschap en houd het vrij van grootschalige ontwikkelingen.

Friese esdorpenlandschap

Beekdalen

Veen- en woudontginningen

Landbouw

Wonen

Recreatie

Energie

Bossenstrategie

Behoud de landbouw als primaire drager van het gebied, maar stimuleer een variatie aan meer natuurinclusieve vormen waarin organische stof in de bodem wordt opgebouwd, om zo meer water vast te houden: • Benut reststromen; houd nutriënten binnen het gebied; kringlooplandbouw; • Verminder de behoefte voor pesticiden; variatie aan gewassen en stimuleer natuurlijke predatoren; strokenteelt, ruige akkerranden, roofvogelpalen, etc; • Onderzoek combinaties: agroforestry, zonneakkers.

Creëer woongelegenheid zoveel mogelijk binnen, of als noodzakelijk tegen, bestaande of historische bouwvlakken. Volg en versterk hierbij kenmerkende cultuurhistorische structuren: • Verbreed linten vooral in en nabij de kernen; bouw in het verlengde van bestaande kavels. Waarborg doorkijkjes naar het landschap vanuit het lint; • Bouw leegstaande (bedrijfs)panden om tot nieuwe huizen; • Vorm bestaande agrarische erven om tot woonclusters, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren.

Zorg voor nieuwe recreatieve routes, die de natuurgebieden, het agrarisch landschap en de dorpen onderling verbinden. Gebruik hiervoor bestaande structuren in het landschap en verbind cultuurhistorisch erfgoed: • Ontwikkel recreatieve routes langs kavelgrenzen van de strokenverkaveling, haaks op het beekdal en de linten. Sluit aan op recreatieparken en agrarische erven en creëer zo economische kansen; • Geef cultuurhistorische erfgoed een prominente plek langs recreatieve routes en maak zo de ontginningsgeschiedenis beleefbaar; • Pas nieuwe recreatieparken in met brede opgaande beplantingen, binnen de haakse singelstructuren tegen het lint of als nieuwe ‘franjeverkaveling’.

Geef duurzame energieproductie vorm, binnen de landschapsstructuren van het rechtlijnige strokenlandschap: • Pas grootschalige, ruim opgezette zonnevelden in met kenmerkende houtsingels langs kavelgrenzen; • Zorg voor een hoog organisch stofgehalte in de bodem onder de zonnevelden, t.b.v. het vasthouden van water; • Zoek naar combinaties met landbouw of natuurwaarden.

Zoek naar combinaties met productieve waarden en gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met houtige gewassen; • Productiebossen; • Beplant kavelranden met singels van opgaande beplantingen.

Behoud landbouw in de beekdalen, maar aangepast aan de natte en meer extensieve vormen en houd het beekdal open: • Variatie in extensieve beweiding en verschillende graslanden (vochtgradaties); • Teelt van productieve moerasgewassen (paludicultuur) als riet, cranberry’s of lisdodde; • Weidevogelbeheer.

Houd het beekdal vrij van bebouwing, om ruimte voor waterberging en de openheid te waarborgen. Kleinschalige vormen van verplaatsbare woningen denkbaar die bijdragen aan beplantingselementen aan de randen: • Opsplitsing van bestaande erven in meerdere woningen; • Tiny houses, ingepast met singels haaks op het beekdal.

Maak de beken recreatief beleefbaar en zie recreatieve ontwikkelingen als kans voor landschapsherstel: • Wandel- en fietspaden over ‘made-wegen’; • Kleinschalige ongemotoriseerde waterrecreatie, als kanoën of suppen; • Visplekken, nabij dorpen en buiten weidevogelgebieden; • Tijdelijke exclusieve verblijfsrecreatie, buiten broedseizoen weidevogels.

Zet zonneparken in als verdienmodel voor het vernatten van beekdalen, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden; • Pas in met oevervegetaties en in de randen met beplantingssingels; • Gebruik slootstructuren met brede natuurvriendelijke oevers als afscheiding in plaats van hekken.

Herstel kenmerkende beplantingsstructuren aan de randen van de beekdalen en gebruik deze om ontwikkelingen in te passen. In de natste delen, in het middel van het beekdal is plaatselijk ruimte voor natte bossen: • Singels langs kavelgrenzen haaks op de beek; • Houd lage gronden langs de beek open; • Kleinschalige broekbossen op de natste delen van het beekdal denkbaar.

Zet in op landbouwvormen die nadrukkelijk rekening houden met milieu-effecten en dierenwelzijn, reduceer gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen: • Teel natuurinclusief en/of in stroken en stimuleer natuurlijke plaagregulatie, met bijvoorbeeld roofvogelpalen. Zaai wintervoedselakkers in; • Verhoog het organische stofgehalte door bijvoorbeeld; strokenteelt, akkerranden, niet kerende grondbewerking, mechanische onkruidbestrijding, ruige stalmest of compost; • Zet in op kringlooplandbouw en zoek samenwerking op met landgoederen of boeren; • Wissel gewassen af, gebruik o.a. erwt en graansoorten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=bf01acbb-509e-415a-a747-06979a7a0dc6