CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-9b Bijlage 1 - Concept landschapsvisie Drents-Friese grensstreek

Raadsvergadering 29 januari 2024, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken23.565 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek concept 06-11-2023

6 november 2023

Voorwoord Voorop staat dat de mensen die er wonen, werken en recreëren het landschap van de Drents-Friese grensstreek beleven. De samenhang van geologische, ecologische en cultuurhistorische elementen alsmede het huidige gebruik maakt van van de Drents-Friese grensstreek één gebied, een waardevol landschap, een begeerd landschap. Er is veel liefde voor het landschap en veel creativiteit bij de mensen in het gebied. Het landschap is altijd in ontwikkeling en dat zal zo blijven. Om ervoor te zorgen dat de identiteit blijft kan verandering het beste met kleine stapjes en van onderop worden gerealiseerd.

‘De natuur is van ons allemaal, we vinden het belangrijk om dit beschikbaar en bereikbaar te houden. Vanuit Noaberschap in het gebied, is de betrokkenheid groot. De leefbaarheid in en rond de dorpen is een gewoon goed. Er worden veel activiteiten georganiseerd om deze leefbaarheid in stand te houden.’ Uit interview Roelof Prikken en Jos Leffers over het Dorpsbelang in Havelte​.

‘Poorten zijn de verbinding tussen natuur, de dorpen en het platteland. Deze poorten (knooppunten/bieproatbosje) kun je gebruiken om de natuur te ontzien. Je kunt er economische activiteiten ontplooien en je kunt er het landschap beleven. Dit alles zorgt voor verbinding, en voor een betere instandhouding van de natuur.‘ Uit interview Godfried Vis over het Staatsbosbeheer.

‘Dit gebied kenmerkt zicht door de afwisseling. Het glooiend landschap maakt een mooie wisselwerking tussen omgeving en mens. Dit karakteriseert het gebied, het geeft het haar eigen identiteit. Natuurgebieden en de essen; het ontstaan van Drenthe is goed zichtbaar. Het oude landschap is er nog, het is niet overal ingericht door de mens. De beekdalen zijn authentiek. De dorpen hebben elk hun eigen karakter, sfeer en historie. Dit geeft een gevoel van trots en eigenheid.’ Uit interview René Vree Egberts over Agrarische Natuur Drenthe

Opdrachtgever: Naam: Stuurgroep Organisatie Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek Adres: Westerbrink 1 Postcode: 9405 BJ Postbus: 122 Plaats: Assen

Opdrachtnemer: Eelerwoude b.v. i.s.m. Marb consultancy b.v. Onze vestigingen 088-1471100 info@eelerwoude.nl www.eelerwoude.nl

Projectgegevens: Projectnummer: Datum: Projectleider: Opgesteld: Redactie: Gecontroleerd: Status: Versie:

203663 6 november 2023 Andre Verhoef Ilse Stilkenboom, Twan Slagter, Nikki Steerneman en Mirthe Christenhusz Lesley ter Maat Saskia Wiegers van Marb consultancy Concept 1

© 2023 Eelerwoude

Dit rapport is dubbelzijdig opgemaakt.

Inhoudsopgave Voorwoord 1 Introductie ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������7 1.1 Aanleiding ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������9 1.2 Het verzamelen van informatie ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������11 1.3 Opbouw van de landschapsvisie �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������11 2 Verhaal van het landschap

13

2.1 Natuurlijke laag ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������14 2.2 Cultuurlijke laag ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������16 2.3 Gebruikerslaag . ............................................................................................................................................................................................18 2.4 Alle lagen samen vormen ons landschap .....................................................................................................................................................21 3 Inzicht in ontwikkelingen en behoeften

23

4 Overzicht: basisprincipes en bouwstenen

29

4.1 Drie basisprincipes........................................................................................................................................................................................30 4.2 Bouwstenen per thema.................................................................................................................................................................................31 5 Uitzicht naar de toekomst

33

5.1 Niveau 1 - Vlakke hoogtes ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������34 5.2 Niveau 2 - Afwaterende randen �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������38 5.3 Niveau 3 - Grondwatergestuurde laagtes

42

Literatuurlijst en bijlagen

47

6

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

1

Introductie In dit hoofdstuk vind je de ruggengraat van de landschapsvisie. Je vindt hier de aanleiding voor het maken van deze visie en hoe de visie is opgebouwd. De visie is opgebouwd uit meerdere onderdelen, die allemaal hun steentje bijdragen bij het krijgen van inzicht, overzicht en uitzicht. We nemen je mee in drie relevante lagen van het landschap en de vijf thema’s die we in de landschapsvisie nader uitwerken. En hoe we op basis van deze inzichten en participatie gekomen zijn tot basisprincipes en bouwstenen, waarmee we inspirerende voorbeelden gecreëerd hebben waar jij je voordeel mee kunt doen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

7

Afbeelding 1. Kaart van de Drents-Friese grensstreek met ‘zachte begrenzing’ (bron: Open Topo-Eelerwoude). 8

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

1 Introductie 1.1 Aanleiding

De Drents-Friese grensstreek is een cultuurlandschap in het zuidelijk deel van de provincies Drenthe en Fryslân van circa 34.000 hectare groot. Het omvat gebieden in de gemeenten De Wolden, Meppel, Weststellingwerf, Ooststellingwerf en Westerveld. In het gebied liggen twee grote Nationale Parken (NP): NP Drents-Friese Wold en NP Dwingelderveld. Ook liggen er twee Natura 2000 gebieden: het Holtingerveld en Fochteloërveen. Tot slot ligt er ook UNESCO- Werelderfgoed in het gebied: de Koloniën van Weldadigheid. De grenzen van de Drents-Friese grensstreek zijn niet bestuurlijk vastgelegd, dus hebben geen officiële status. Meerdere partijen in het gebied werken samen in en aan het gebied via de Stuurgroep Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek. In 2016 heeft de Stuurgroep Regionaal Landschap duidelijke ambities voor 2020 neergelegd. De samenstelling van de stuurgroep is te vinden in bijlage I. Sindsdien is er op meerdere manieren gewerkt aan het realiseren van de ambities. Ze zijn echter nog niet allemaal behaald en niet meer helemaal up-to-date. De oorzaak hiervan ligt onder andere in een gebrek aan uitvoeringskracht en middelen. Daar komt bij dat er de afgelopen zeven jaar meerdere opgaven bij zijn gekomen. Zo hebben we nu ook te maken met een stikstofopgave en een groter wordende water- en klimaatopgave.

Deze komen samen in het in ontwikkeling zijnde Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), dat vanaf 2024 zijn intrede zal doen. Daarnaast is in de afgelopen periode gebleken dat het streven naar versterking van natuur en biodiversiteit in de Nationale Parken en het behouden van een landbouw- en recreatiegebied eromheen, waar agrariërs en ondernemers een goede boterham kunnen verdienen, soms op gespannen voet staan. Tot slot zijn er in de afgelopen jaren diverse nieuwe ontwikkelingen bij gekomen, die naast de al bestaande functies om ruimte in het gebied vragen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de energietransitie.

Oproep tot deelname

De landschapsvisie geeft inzicht, overzicht en uitzicht op het inpassen van hedendaagse en toekomstige ontwikkelingen en functies, passend bij het karakter en de draagkracht van het gebied. De visie zet aan tot nadenken, maar geeft ook volop inspiratie voor in de praktijk. Daarbij staan drie basisprincipes centraal: • Een veerkrachtig natuurlijk systeem nu en in de toekomst • De identiteit van het gebied behouden en versterken • Een gezond en leefbaar verweven landschap Deze basisprincipes kan iedereen op elk moment toepassen, van concreet project tot beleidsdocument. Want alleen als iedereen mee doet, kunnen we een duurzaam evenwicht in het gebied bereiken en een aantrekkelijk landschap behouden. We willen samen met jou zorgen voor nog meer inspiratie! Wij nodigen je daarom uit om deze landschapsvisie te zien als een startschot van een voort te zetten samenwerking en samen met ons de stip op de horizon nog verder uit te gaan stippelen.

Al deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat er behoefte is aan een gezamenlijke en gedragen visie van, door en voor alle partijen in het gehele gebied. Waarbij de huidige natuurparken, het Holtingerveld en het omliggende gebied van de Nationale Parken aan elkaar verbonden worden. Een visie die inzicht geeft in en perspectief biedt op het inpassen van hedendaagse en toekomstige ontwikkelingen en functies, passend bij het karakter en de draagkracht van het gebied. Een draagkracht die uitgaat van de behoeften en grenzen van de natuur. Daarom zijn in deze landschapsvisie vaststaande kaders vanuit beleid en de behoeften van inwoners, ondernemers, initiatiefnemers, organisaties en allerlei andere partijen en de benodigde condities voor een gezonde bodem en leefomgeving voor plant en dier samengebracht. Door het samenbrengen van deze elementen biedt dit document zowel inzicht en overzicht op hoofdlijnen en geeft het uitzicht en inspiratie. We nodigen je uit om informatie uit deze visie te gebruiken ter informatie, inspiratie en als uitgangspunt voor een mooi vervolg.

Wil je het landschap kwalitatief goed inrichten, gebruik dan deze visie als inspiratiestuk!

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

9

Afbeelding 2. Tijdlijn proces en participatie 10

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

1.2 Het verzamelen van alle informatie Iedereen doet en telt mee!

De landschapsvisie is in 2023 opgesteld. Hij bevat informatie uit meerdere bronnen, waaronder beleidsdocumenten van overheden en participatiesessies. Wanneer er wat gedaan is gedurende het jaar, vind je in afbeelding 2.

Stappenplan

In afbeelding 3 vind je het stappenplan voor de visie. Landschapsontwerpers en planologen hebben bestaande plannen, de landschapsbiografie Drents-Friese grensstreek, randvoorwaarden en bestaande visies geanalyseerd in stap 1. Vervolgens is uitgebreid in kaart gebracht hoe het landschap is ontstaan en wat daar nu nog van terug te zien is. Op basis hiervan is in stap 2 een eerste vertaling gemaakt naar kwaliteiten, thema’s en behoeften. Deze hebben we aan alle aanwezigen van de eerste gebiedsbijeenkomst en enquêtedeelnemers voorgelegd. Om daarna een definitieve keuze te maken voor de vijf thema’s. Vervolgens hebben we met de informatie uit stap 1 en 2 als derde stap een aantal basisprincipes voor het landschap bepaald. Daarna volgden meerdere werksessies. Tijdens deze sessies hebben we verkend welke kansen er per thema zijn voor het landschap. Dit is uiteindelijk allemaal samengekomen in stap 5, met als resultaat een aantal inspirerende landschapstegels, die je kunt gebruiken als je aan de slag wilt in het gebied.

Hoe we wensen en behoeften ophaalden in het gebied

Om iedereen de gelegenheid te geven om mee te denken en te doen, zijn er meerdere momenten en manieren geweest waarop dit mogelijk was. Hieronder vind je hier een kort overzicht van. In bijlage II vind je een uitgebreide uitwerking. • Online enquête • Nieuwsbrief • Klankbordgroep • Onderzoek onder jongeren • Workshop op scholen • Gesprekken met jongerenkamers en jonge ondernemers • Openbare gebiedsbijeenkomsten • Werksessies • Groeps- en diepte interviews

1.3 Opbouw van de landschapsvisie

De landschapsvisie is opgebouwd uit de onderdelen: inzicht, overzicht en uitzicht (handelingsperspectief). In afbeelding 2 vind je een schematisch overzicht van alle onderdelen van de landschapsvisie en hoe deze met elkaar samenhangen.

Inzicht

De visie geeft inzicht in twee zaken, namelijk: 1. De kwaliteiten van het gebied qua natuur, biodiversiteit, cultuurhistorie, landschap en leefbaarheid op basis van drie lagen. 2. De hedendaagse en toekomstige ontwikkelingen op het gebied van vijf thema’s. Een verdere verdieping van de lagen vind je in hoofdstuk 2 en de uitgewerkte thema’s vind je in hoofdstuk 3.

De drie lagen

Natuurlijke laag Laat zien hoe het landschap ontstaan is, hoe de bodem en het grondwater eruit zien en welke plant- en diersoorten er voorkomen. Cultuurlijke laag Hierin vind je de zichtbare invloed van de ontwikkeling van het landschap door de mens. Gebruikerslaag Dit laat zien hoe het landschap gebruikt wordt.

Thema’s die een (toekomstige) rol spelen

De participatiemomenten en het literatuuronderzoek hebben ertoe geleid dat er een vijftal thema’s zijn uitgezocht. Daarbij hebben we zowel naar de situatie nu, als in de toekomst gekeken. De vijf thema’s die uitgewerkt zijn, zijn:

Landbouw

Wonen

Recreatie

Energie

Bossenstrategie

Overzicht

Op basis van het inzicht in de lagen en thema’s hebben we basisprincipes en bouwstenen uitgewerkt. Je vindt de basisprincipes en bouwstenen in hoofdstuk 4 van de visie.

Basisprincipe

Een basisprincipe is een richtlijn die helpt om de kwaliteit van landschap in het gebied te behouden en waar mogelijk te vergroten. Ook helpt hij om het gebied en landschap (be)leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Het vormt het kader waarbinnen bestaande of nieuwe functies een plek krijgen, want alle ‘bewoners’ hebben het nodig om nu en in de toekomst in het gebied te kunnen leven.

Bouwsteen

Een bouwsteen geeft aan wat de behoeften van mensen, bodem & planten en dieren per thema zijn. Ze vormen de basis voor de inspiratievoorbeelden in hoofdstuk 5.

Uitzicht

In dit deel van de visie komt het inzicht en overzicht bij elkaar in drie inspirerende voorbeelden. Er zijn drie voorbeelden uitgewerkt: één voorbeeld per natuurlijke gebiedslaag. Ieder voorbeeld laat zien wat belangrijk is om mee te nemen bij bijvoorbeeld het maken van nieuw beleid, bij nieuwe initiatieven in het landschap of het versterken van de bestaande functies. Je vindt ze in hoofdstuk 5. Afbeelding 3. Tijdlijn visievorming (bron: Eelerwoude).

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

11

12

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

2

Verhaal van het landschap Het Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek is een samenhangend cultuurlandschap met enkele natuurgebieden. De identiteit van het gebied is sterk verbonden met de omliggende dorpen en het agrarische gebied. Verder heeft het een specifieke bodem- en waterhuishouding en daarmee een eigen ontstaansgeschiedenis en grondgebruik. Je zou het landschap kunnen zien als een taart, opgebouwd uit meerdere lagen. Als je hem met een mes doorsnijdt, kun je zien uit welke lagen hij bestaat. Het verschil is dat het landschap in tegenstelling tot de taart niet statisch is. De lagen veranderen door onderlinge interactie. Zo beïnvloedt de bodemopbouw de waterhuishouding en zijn deze op hun beurt bepalend voor de bovengrond. Ze bepalen wat er bovengronds leeft en groeit. Maar ook de mens drukt zijn stempel op het bovengrondse en ondergrondse landschap.

In het geval van de Drents-Friese onderscheiden we drie lagen:

grensstreek

1. De natuurlijke laag Deze laag bestaat uit de bodem en water (ondergrond) en planten en dieren (bovengrond) in het landschap. 2. De cultuurlijke laag Deze bestaat uit de cultuurhistorie van het landschap. De cultuurhistorie is het resultaat van de natuurlijke en menselijke processen in het landschap. 3. De gebruikerslaag Deze laag bestaat uit de functies die het landschap nu heeft, bijvoorbeeld recreatie of landbouw. De drie lagen vertellen hoe het landschap van nu gevormd is en hoe het eruit ziet. In het volgende hoofdstuk geven we je dus een heuse inkijk in ‘het verhaal van het landschap’.

Lagenbenadering (bron: Ruimte met Toekomst www.ruimtexmilieu.nl) CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

13

2.1 De natuurlijke laag

Hier lichten we toe wat de natuurlijke laag van dit landschap is. Het gaat over de ontstaansgeschiedenis van de ondergrond. Het landgebruik en de landschapsontwikkeling van de Drents-Friese grensstreek is voor een belangrijk deel bepaald door de ondergrond, met zijn stuwwallen, dekzanden, keileem in de ondergrond, natte omstandigheden en veenvorming. Deze geologische basis ontstond voor een belangrijk deel in de laatste ijstijden.

Geomorfologie

Het Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek ligt op de zuidwestelijke rand van het Drents Plateau, een hoger gelegen, maar vlakke landvorm met flauw naar de randen aflopende beekdalen tussen lage ruggen (afbeelding 4). Deze landvorm is ontstaan in het Pleistoceen, een periode waarin koude en warmere perioden elkaar afwisselden. Nederland was in deze periode grotendeels een riviervlakte, waarnaar enorme hoeveelheden sediment werden aangevoerd door de voorlopers van rivieren als de Rijn, IJssel en Vecht. Tijdens de koude perioden (ijstijden), vormden enorme ijskappen op de polen. Doordat veel van het water lag opgeslagen in de ijskappen, daalde de zeespiegel en lag bijna de hele Noordzee droog. Voor de vorming van de huidige Nederlandse landvorm zijn vooral de voorlaatste (het Saalien) en de laatste ijstijd (het Weichselien) belangrijk geweest.

Voorlaatste ijstijd, het Saalien

In de voorlaatste ijstijd schoven de gletsjers vanaf Scandinavië in zuidwestelijke richting over de noordelijke helft van Nederland. Onder het landijs werd de ondergrond uitgeschuurd en elders weer neergelegd. Dit heeft geleid tot de reeks van ruggen en laagten in zuidwestelijke richting, die vandaag de dag nog steeds de basis vormt voor de Drents-Friese grensstreek. Ook werd het sediment onder het gewicht van de schuivende ijskappen omgewerkt tot ‘keileem’, een samengeperst pakket van zandige leem, grind, stenen en grote keien, die slecht water doorlaat. Op grote delen van het Drents Plateau is dit terug te vinden als laag in de bodem (afbeelding 5).

Afbeelding 4. Kaart natuurlijke laag van de Drents-Friese grensstreek met Drents Plateau en beekdalen tussen lage ruggen en stuwwallen (bron: Eelerwoude). 14

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Afbeelding 5. Kaart met mogelijke voorkomen van keileem in de ondergrond van Drenthe (provincie Drenthe, 2014)

Aan de voorzijde van de gletsjers werd het sediment opgeduwd tot zogenaamde ‘stuwwallen’. Dit gebeurde in meerdere ‘opstuwingsfases’, waarbij tijdens de eerste fase de rij zuidwest georiënteerde stuwwallen bij Steenwijk (Woldberg en Eese) en Havelte (Bisschopsberg, Havelterberg) is ontstaan. In een volgende fase is het landijs over deze stuwwallen heen geschoven, om een volgende rij stuwwallen af te zetten, verder zuidelijk. Tijdens dit proces zijn de stuwwallen van Steenwijk en Havelte afgevlakt en is er een laag keileem op afgezet.

komvormige laagtes, waarin water bleef staan. Hierin vond veenvorming plaats, die enkel gevoed werden door voedselarm regenwater. In deze uitermate arme omstandigheden kon enkel veenmos overleven, waardoor hoogvenen ontstonden. De hoogvenen konden zich in de loop van de tijd uitbreiden over de naastgelegen zandgronden. Dit zorgde voor de ontwikkeling van enorme kussens veenmos (afbeelding 6).

Laatste ijstijd, het Weichselien

In de laatste ijstijd, het Weichselien, bereikte het landijs van de polen Nederland niet, maar was het wel te koud voor beplanting. Bijna heel Nederland zag eruit als een poolwoestijn, waarin de wind vrij spel had op het zand. Vanuit de wederom drooggevallen Noordzee werd een dikke deken zand, het zogenaamde ‘dekzand’, over Nederland geblazen. De diepe, door smeltwater uitgesleten beekdalen, werden deels gevuld en ook op de ruggen werd tot een meter dekzand afgezet. Het keileem uit het Saalien werd zo bijna overal bedekt, maar lag nog steeds ondiep in de ondergrond.

De invloed van beplanting

Na de laatste ijstijd, vanaf ongeveer 10.000 jaar geleden, brak een warmere periode aan die nog steeds voortduurt, het Holoceen. De zeespiegel steeg en beplanting kon zich ontwikkelen, waardoor het landschap overging van een poolwoestijn naar uitgestrekte bossen. Op het flauw aflopende Drents Plateau, met ondiep in de bodem de waterdichte laag keileem, kon het water maar moeilijk weglopen. De organische stof van afgestorven plantenresten bouwde zich op, wat met haar sponswerking geleidelijk bijdroeg aan de vernatting van het gebied. Op de hoogste delen van het gebied was neerslag de enige toevoer van water. Dit zorgde voor een uitspoeling van nutriënten en mineralen uit de hoogste delen van de zandgronden. Tussen de hogere zandruggen lagen ingesloten

Afbeelding 6. De landschapsontwikkeling van Nederland in het holoceen is zichtbaar gemaakt in zogenaamde paleografische kaarten. Op deze uitsnedes ter hoogte van de Drents-Friese grensstreek van respectievelijk 5500 v. Chr., 3850 v chr. en 100 n Chr. is door de vernatting van het landschap de enorme toename van de veenbedekking te zien (de bruine kleur duidt veen aan). In het westen van het gebied heeft dit te maken met zeespiegelstijging. Centraal en in het oosten is de vernatting deels door mensen veroorzaakt. (Bron: Vos, P. & S. de Vries 2013).

In het westelijk deel van het gebied zorgde de zeespiegelstijging ervoor dat rivieren en beken hun water minder goed af konden voeren. De nutriënten aangevoerd door de beken uit de hogere gronden, zorgden hier voor voedselrijke omstandigheden. Tussen de Zuiderzee en de hogere zandgronden ontstonden uitgestrekte broekbossen en rietmoerassen. Op plekken waar het veen niet gevoed werd met mineraalrijke kwel- of beekwater, kon ook hoogveen ontstaan. Er ontstond een landschap van hoogveenkussens waar beken tussendoor stroomden. Deze kussens brachten het waterpeil omhoog, wat ook de beken deed meestijgen. Het veen ‘kroop’ zo, via de lage beekdalen, steeds verder de hoge gronden op. Rond het jaar 0 was vrijwel het gehele landschap bedekt met veen. Enkel de hoogste zandruggen en de stuwwallen bleven onbedekt.

Kenmerken Drents Plateau

Drents plateau op hoofdlijnen, een drietal niveaus

De vorm van en het type ondergrond, stuurt hoe het water zich in het landschap beweegt en waar het dus droog of nat is. Dit zie je terug door glooiing in het landschap en plekken waar het droger of natter is. Hierdoor groeien er verschillende planten, struiken en bomen op een plek en leven er verschillende dieren. Deze verscheidenheid omvat de biodiversiteit van het gebied. Het is van invloed op de manier hoe de mens het landschap gebruikt. Om het systeem van bodem- en waterhuishouding voor de Drents-Friese grensstreek samen te vatten, spreken we in dit verhaal over een drietal ondergrond gerelateerde niveau’s: De vlakke hoogtes: Dit zijn de hoogste delen van het gebied, waarin neerslag de enige toevoer van water is en er van nature vrijwel geen aanvoer van nutriënten plaatsvindt. Dit zijn de hogere ruggen, de stuwwallen en ingesloten komvormige laagten daartussen, waarin water blijft staan en waar hoogvenen ontstonden. Neerlag spoelt nutriënten grotendeels uit, de gronden worden voedselarm. Afwaterende randen: Vanaf de randen, de zoom, van het Drents plateau stroomt het water door de bodem over de keileem-laag naar beneden, waar het zich verzameld in beken in de door de gletsjers en het smeltwater uitgesleten laagtes. Het water bevat nutriënten en mineralen, uitgespoeld uit de hogere gronden.

Via de beekdalen stroomt het water verder naar beneden tot het uitkomt in het grondwater onder de keileem-laag. Grondwatergestuurde laagtes: In de laaggelegen gronden in het westelijke en zuidelijke deel van het Drents Plateau stagneert het water tot het waterpeil van de laagveengebieden rond het IJsselmeer (vroeger Zuiderzee). Nutriënten uit de hogere delen stromen hier naartoe en vermengen zich met het grondwater. Dit maakt het gebied van nature voedselrijker. Op de kaart van afbeelding 4 is het reliëf van het landschap zichtbaar en de stroomrichting van de beken. Globaal is aangegeven hoe de bodem- en waterhuishouding zich verhoudt tot de drie niveaus. In de doorsnede van afbeelding 7 zijn de kenmerken gevisualiseerd.

• De hoge ligging en het aanwezige gradiënt van de hoger gelegen zandgronden op keileem van ca +20 NAP naar de randen van het plateau (ca +10 NAP) in westelijke richting verder afdalend tot rond 0 NAP. • Beeksystemen met beekdalen uitgesleten in het plateau. • Goed te onderscheiden gradiënt vanaf de hoger gelegen - en van nature armere - gronden naar de lagere - rijkere - gronden. • Landschappelijke kenmerken: keileem in de bodem, zandruggen, veen, stuwwallen, brongebieden beken, beken, broekbossen, landschap van de Wieden en Weeribben (laagveenmoerassen, bredere beekdalen en het IJsselmeer).

De beken en beeklopen zijn zeer waardevol. Benader bodem en water vanuit samenhang als bepalende factor bij ontwikkeling.

hoogveen

lem ige -2 NAP

n

beekdalgrond

13 NAP

keileem

keileem

laagvee

Afbeelding 7. Schematische doorsnede van het landschap Drents-Friese grensstreek. CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

15

2.2 De cultuurlijke laag

Lange tijd waren de mensen gebonden aan de grenzen van het natuurlijke systeem van het Drents Plateau. Ze waren aangewezen op hetgeen de natuur hen bracht. De Drents-Friese grensstreek die wij vandaag de dag kennen, is grotendeels door de mens gevormd. De mens heeft de natuurlijke situatie met de bodem, het watersysteem en de natuurlijke beplanting aangepast, om hier functioneel en effectief op te kunnen leven. De mens heeft het landschap in ‘cultuur’ genomen, zoals dat heet. Er is door een wisselwerking van menselijk handelen en natuurlijke processen een gevarieerd landschap met een enorme diversiteit aan plant- en diersoorten ontstaan. In de ‘Landschapsbiografie Drents-Friese grensstreek’ wordt de ontstaansgeschiedenis van de historische landschappen uitgebreid beschreven. De manier waarop de hedendaagse (of cultuurlijke) landschappen zijn ontstaan is onlosmakelijk verbonden met de eerder beschreven natuurlijke laag. Hiernaast zijn, op min of meer chronologische volgorde, beknopt de identiteit en de kenmerken van de belangrijkste landschapstypen beschreven. In de kaart van afbeelding 8 is de ligging van de landschapstypen zichtbaar.

De kleinschalige afwisseling in de bodem vormt al eeuwenlang de basis voor een gevarieerd en fraai cultuurlandschap.

Afbeelding 8. Kaart cultuurlijke laag van de Drents-Friese grensstreek met landschapstypen, bebouwing en erfgoed (bron: Eelerwoude). 16

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Zeven landschapstypen: hun identiteit en kenmerken Onder invloed van de natuurlijke, cultuurlijke en gebruikslaag zijn zeven landschapstypen ontstaan. Met name door ontginning van natuurlijke gronden is het landschap door de eeuwen heen gevormd tot het landschap dat we nu kennen met onder andere landbouwgrond, aangelegde bossen en verkavelingsstructuren. Op de meest veilige, makkelijke en vruchtbare plekken hebben de mensen zich eerst gevestigd. De Friese woudontginningen zijn bijvoorbeeld een stuk ouder dan de jonge heideontginningen. De bodem- en waterhuishouding verschilt in deze gebieden, maar ook het landschap ziet er anders uit, wordt anders beleefd.

2. Kenmerken beekdalen op de hogere zandgronden:

4. Kenmerken veen- en woudontginningen:

De niveaus lopen in elkaar over en zijn verbonden met elkaar, daarom zijn sommige landschapstypen in meerdere niveaus te herkennen. Alle landschapstypen hebben hun eigen karakteristieke kenmerken. Op deze bladzijde volgt een overzicht van de zeven landschapstypen en kenmerken. In bijlage 3 is een beknopte beschrijving van de landschapstypen te vinden.

• Centraal in het beekdal de meanderende beek (tegenwoordig vaak genormaliseerd en gestuwd) met open ‘stroomlanden’. • Kavelsloten haaks op de beek. • ‘Madeweg’ parallel aan de beek op de rand van de hogere gronden. • Vanaf de madeweg beplantingssingels langs de perceelsgrenzen richting de beek op de ‘bovenlanden’. • Soms broekbossen (elzen, soms essen of wilgen) in de natste delen van het beekdal, historisch vooral knoten hakhout. Ook soms petgaten.

1. Kenmerken esdorpenlandschap:

3. Kenmerken onontgonnen woestegronden:

5. Kenmerken hoogveenrestant en veenkoloniaal landschap:

• • • •

De essen aan de rand van de dorpen: open bolle akkercomplexen met botanisch waardevolle beplante randen, waarover zandpaden liepen. Esdorpen met een ruime opzet van verspreide historische boerderijen en kleine percelen met boomgaarden, hakhout en houtwallen. Centraal in het dorp liggen de brinken, een driehoekig grasveld overdekt met eiken. Organisch gevormde kronkelende wegenstructuur, die van oudsher de lijnen van het landschap volgt (tussen hoger en lagere delen).

• Uitgestrekte open heidegebieden met solitaire of groepjes bomen en vennen. • “Levende” stuifzanden: Op de nog bestaande stuifzanden kunnen geologische processen als uitstuiving en duinvorming nog in het echt worden aangeschouwd. • “Strubbebossen”. • Stuifzandbebossingen met kronkelende paden en nog herkenbare stuifduinen. • Rechtlijnige productiebossen op voormalige heidegronden. • Geologisch erfgoed, als zandruggen, smeltwaterdalen, pingoruïnes en uitblazingskommen. • (Pre)historisch erfgoed, als grafheuvels, grind- en leemkuilen, walpatronen van ‘Celtic Fields’ en middeleeuwse karresporen.

• Opstrekkende verkaveling, min of meer haaks op de beek, van beek tot het bos of heide op de zandruggen. • (Soms meerdere) bebouwingslinten parallel aan de beek, vaak op zandruggen, met oude boerderijen linten. • Buitenwegen en boven- of binnenweg, Kerktorens buiten het lint. • Kerken zonder torens, met aparte klokkenstoel. • Beplantingssingels langs de perceelsgrenzen op de hoger gelegen gronden. • ‘Franje-verkaveling’ aan de achterzijde van de ontginning op de zandrug. • Open graslanden op de laaggelegen gronden langs de beek. • Broekbossen (elzen, soms essen of wilgen) in de natste delen van het beekdal, historisch vooral knot- en hakhout. Ook soms petgaten.

• Smildervaart/Oudevaart/Drentse Hoofdvaart als hoofdontginnings-as rechtlijnig door het gebied. • Andere veenkoloniën verbonden met Meppel via de Appelschastervaart en Oranjekanaal. • Bebouwing concentreert zich historisch langs de vaarten. • Stelsel van wijken haaks op de vaarten, historisch met dwarswijken, vormen de structuurdragers van het landschap. • Boerderijen en arbeidershuisjes langs rechte, beplante wegen langs de wijken. • Het Fochteloërveen, waarin hoge natuur- en cultuurhistorische waarden samenkomen en de verveningsgeschiedenis van het gebied beleefbaar is. • Cultuurhistorisch waardevolle elementen verbonden aan de vaarten: bruggen, sluiscomplexen en industriële bouwwerken.

6. Kenmerken Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid:

• Planmatige structuur van rechtlijnige beplante wegen, deels langs vaarten, met daarlangs op zeer regelmatige afstand de ‘kolonistenhoeven’. • Kolonistenhoeven op regelmatige percelen, begrenst met kavelsloot of houtsingel. • Grotere boerderijen als Hoeve Koning Willem III, in Frederiksoord of Hoeve Utrecht in Willemsoord. • Landgoed Westerbeeksloot met omliggende bossen als statig hoofdkantoor van de Maatschappij. • Statige gebouwen met nevenfuncties als scholen, melkfabriek, graanmolens, rusthuizen, etc. • Bosbouwkolonie Boschoord, met rechtlijnige bossen binnen de vroegere koloniestructuur. • Voormalige Desperadokolonies (uit de kolonie ontvluchtte mensen) op de heideontginningen in de omgeving.

7. Kenmerken jonge heideontginningen:

• Rechtlijnige, maar onregelmatige blokverkaveling met oorspronkelijk beplantte kavelgrenzen. • Rechte sloten en beplante wegen met een standaardprofiel. • Ontginningsboerderijen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

17

2.3 De gebruikerslaag

De cultuurhistorische hoogtepunten en aardkundige waarden zijn van gave kwaliteit en zeer divers. Houd hier rekening mee.

De derde laag die we definiëren is de gebruikerslaag. De gebruikerslaag is de meest recente laag van het landschap, dit is tevens ook de meest veranderlijke laag. Het verschil met de cultuurlijke laag is dat het vooral gaat om functies die we hebben toegekend aan het landschap. Met beleid worden vanuit de Europese Unie, het Rijk, de provincies en de gemeentes kaders aan de functies meegegeven, zodat de verscheidenheid aan functies zorgvuldig een plek krijgen in het landschap. Dit kan iedere burger raadplegen op Ruimtelijkeplannen.nl. Met het in werking treden van de Omgevingswet zal dit vervangen worden door het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). De gebruikerslaag geeft inzicht in hoe de mens het landschap nu gebruikt. Hoe verschillende functies een plek hebben gekregen in het landschap. In de kaart hiernaast zijn de hoofdfuncties weergeven. Het gebruik van het landschap door de mens heeft ruimtelijke impact op het landschap en de ondergrond. Het hedendaagse landschap is het resultaat van het jarenlange gebruik van de mens. Van oudsher is het grondgebruik gebaseerd op de (onderliggende) eigenschappen van dat landschap; zo zijn dorpsuitbreidingen ontstaan nabij bestaande dorpen en infrastructuren en zones voor intensieve landbouw zijn aangewezen op vruchtbare bodems met gunstige gereguleerde waterhuishouding.

Natte of schrale gronden waren niet bruikbaar en werden dan ook niet gebruikt. Door technologische ontwikkelingen, zoals de uitvinding van de kunstmest, is de mens minder afhankelijk van de natuurlijke ondergrond geworden. Welvaart is gestegen door onder andere relatief goed en toegankelijk onderwijs en zorg, en een relatief veilige leefomgeving. Het stijgen van de welvaart zorgt voor andere behoeftes. Recreatie, natuurbeleving, prettige woonomgeving en gemakkelijk vervoer zijn belangrijk geworden. Dit vraagt ook een plek in het landschap. Deze toenemende ruimtevraag voor nieuwe functies in het landschap, zorgt voor grote ruimtelijke veranderingen in de Drents-Friese grensstreek. De volgende pagina’s laten zien hoe een aantal van de hedendaagse functies in de Drents-Friese grensstreek zijn ingepast en hoe ze van invloed zijn op het landschap. Het brengt verandering met zich mee met gevolgen voor zowel de natuurlijke als cultuurlijke laag en beleving van het landschap.

Afbeelding 9. Kaart gebruikerslaag van de Drents-Friese grensstreek met diverse functies (bron: Eelerwoude). 18

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Overzicht van huidig grondgebruik in de Drents-Friese grensstreek

Landbouw In de laatste jaren is de landbouw in rap tempo veranderd. Ruilverkaveling, verbeterde ontwateringstechnieken en kunstmest zorgden ervoor dat landbouw overal mogelijk en hoog productief werd. In Drents-Friese grensstreek is circa de helft van het oppervlakte in gebruik als landbouwgrond. Dit heeft geleid tot onder andere de volgende veranderingen in het landschap: • Sloten, heggen en houtwallen zijn veelal verdwenen, doordat ze hun functie als veekering, perceel afscheiding of afwatering verloren. • Het organische stofgehalte in de bodem is sterk afgenomen door introductie van kunstmest. • Grote stukken land, die tot voor kort nog onontgonnen waren, zijn nu wel ontgonnen door de verbeterde ontwateringstechnieken en de introductie van kunstmest. • Het aantal verschillende gewassen op een perceel is gereduceerd tot vaak één gewas per perceel. Recent wordt vaker geëxperimenteerd met strokenteelt, waardoor meerdere gewassen op het perceel staan. • Grondwaterstanden worden vaak mechanisch laag gehouden, zodat zware machines het land kunnen blijven bewerken. Plaatselijk is het beleid op de grondwaterstanden aan het veranderen en worden hogere standen aangehouden. • Om nutriënten afstroom van landbouwpercelen te verminderen zijn kruidenrijke randen langs de watergang gangbaar geworden.

• Biologische landbouw is fors toegenomen in Nederland (Bron: CBS) en precisielandbouw doet zijn intrede, waardoor minder (chemische) gewasbestrijdingsmiddelen en kunstmest wordt gebruikt (plaatselijk).

Industrie & energie Industriële ontwikkeling is in gang gezet gedurende de tweede helft van de 19e eeuw. Op historische kaarten verschijnt de ruimtelijke impact van de industrie in de vorm van industrieterreinen aan de randen van steden en dorpen. Afvalverwerkingsbedrijven, zandwinningen en drinkwaterwingebieden zijn nieuwe behoeften die veel impact hebben op hun omgeving, het landschap en het bodemgebruik. Ook energie is in de omgeving geen onbekend thema. In het gebied zijn meerdere gasvelden die worden benut om te voorzien in onze energiebehoefte. Tegenwoordig wordt ingezet op hernieuwbare energiebronnen door middel van zonne- en windenergie en nieuwe opslagsystemen (EOS). Deze nieuwe typen van grondgebruik hebben geleid tot onder andere de volgende veranderingen in het landschap: • Dorpsranden hebben vaak industrieterreinen, vaak goed ontsloten met de omgeving door infrastructuren. • Waterwingebieden vereisen een schone bodem, hiervoor gelden restricties om deze kwaliteit te waarborgen. • Gasvelden die in productie zijn, of waren kunnen leiden tot aardbevingen en bodemdaling. Dit kan schade brengen aan de leefomgeving bovengronds. • Zonne- en windenergie zijn nieuwe elementen en hebben vaak impact op hoe de mens het landschap ervaart. De effecten van windturbines en zonneparken op de leefomgeving worden onderzocht. • Zandwinningen onttrekken grondwater uit hun omgeving.

Wonen De grotere steden en dorpen zijn in verloop van jaren flink uitgebreid, terwijl in verhouding bewoning op het platteland is afgenomen. Kernen van Meppel, Steenwijk, Wolvega en Hoogeveen zijn gegroeid en ontwikkeld, maar ook de kleinere dorpen zoals Diever, Vledder, Dwingeloo, Noordwolde, Oosterwolde en Havelte zijn uitgebreid. Op het platteland en in buurtschappen zijn op beperkte schaal ook nieuwe woningen bijgebouwd. De gemiddelde WOZ-waarde van de dorpen stijgt over het algemeen. Zo is de gemiddelde WOZ-waarde van Vledder met 25% gestegen in de periode 2013 tot en met 2022 (Bron: Allecijfers.nl). Dit grondgebruik heeft geleid tot onder andere de volgende veranderingen in het landschap: • Grote dorpsuitbreidingen, waarbij een dorp een nieuwe rand en daarmee een nieuw aanzicht krijgt. • Nieuwe woningen in het buitengebied (Rood-voor-Rood-regeling) waarbij de landschappelijke inpassing wordt meegenomen met een erfinrichtingsplan.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

19

In het landschap is genoeg ruimte voor mensen die willen ontspannen en ontmoeten.

Het gebied is rijk aan natuur. Bescherm de belangrijke natuurwaarden.

Recreatie De streek is verbonden door een netwerk aan fiets- en wandelpaden. Recreatieve plekken, zoals bezoekerscentra en landgoederen bevinden zich vaak op de randen van natuurgebieden en in dorpskernen. De stiltegebieden bevinden zich enkel op plekken waar de natuur is. De fietspaden en wandelpaden zijn in de streek evenredig geconcentreerd. Het recreatieve grondgebruik hangt sterk samen met andere vormen van grondgebruik in de omgeving. Dit grondgebruik heeft geleid tot onder andere de volgende veranderingen in het landschap: • Vakantieparken, chalets en campings, vaak in dorpsranden, op boerderijen of in/nabij natuurgebieden. • Toename van fijnmazig netwerk van fiets- en wandelpaden. • Faciliteiten voor recreanten, zoals parkeerplaatsen, horeca en bezoekerscentra nabij natuurgebieden, toegankelijkheid in natuurgebieden.

20

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Eén van de donkerste plekken in Nederland. Stilte en duisternis is een ‘oerkwaliteit’ van leven en van belang voor mens en natuur.

Beschermde gebieden Een aantal gebieden zijn vanuit het Rijk beschermd om de status en conditie van deze gebieden te borgen. Het gaat hierbij om beschermde dorpsgezichten, weidevogelgebieden, N2000-gebieden, NNN-gebieden, stiltegebieden en drinkwaterwingebieden. Vanuit de leidende functie zijn er restricties. Vaak zijn er wel mogelijkheden voor combinaties met een ander grondgebruik, maar zijn deze zeer beperkt door de wet- en regelgeving voor deze gebieden. Een aantal gebieden zijn aangemerkt als NNN met als doel de aanwezige natuurwaarden te beschermen. De bescherming van het grondgebruik heeft geleid tot onder andere de volgende veranderingen in ons landschap: • Het areaal aan natuurbeschermde gronden is toegenomen door de sterke afname van biodiversiteit. Het grondgebruik natuur zorgt vaak voor aantrekkelijke landschappen, hoge biodiversiteit, stilte ervaring, gezonde en schone bodem en schoon grondwater. • Door aantasting van de kwaliteit van deze gebieden, worden de restricties strenger en dat bemoeilijkt verandering. • Beschermde natuurgebieden worden vaak gecombineerd met stiltegebieden en drinkwaterwingebieden. • Weidevogelgebieden beschermen de openheid van een gebied, ten behoeve van weidevogels.

Bijzondere gebieden Vanuit de mens is de behoefte ontstaan om ‘waarde’ van bepaalde plekken te behouden en mee te geven aan volgende generaties. Het gaat hierbij om Nationale Parken en natuurgebieden, UNESCO werelderfgoed, cultuurhistorische plekken en monumenten. Juist hiervoor geldt dat deze bestemmingen vaak goed met een ander grondgebruik te combineren zijn, zoals dat gebeurt in natuurgebieden met recreatie, landbouw en wonen. De hoge waardering voor deze gebieden heeft de volgende gevolgen voor veranderingen in het landschap: • De hooggewaardeerde plekken hebben een gebiedsoverstijgende status, waardoor het veel recreanten aantrekt en er daardoor ook voorzieningen voor recreatie nodig zijn in het landschap. • Bij cultuurhistorische plekken verandert het landschap minimaal, omdat behoud van het historische element belangrijk is.

2.4 Alle lagen samen vormen ons landschap Wanneer alle lagen op elkaar landen, wordt duidelijk dat de lagen zich sterk met elkaar verhouden. De natuurlijke laag kenmerkt zich door drie gerelateerde niveaus, die zich doorvertalen in de zeven landschapstypen die op cultuurlijk niveau zijn ontstaan. Laag 1 en 2 zijn daarmee onlosmakelijk met elkaar verbonden. In de gebruikerslaag zie je dat veranderingen in de behoeften van de mens resulteren in veranderingen in grondgebruik. Als het grondgebruik verandert, heeft dat invloed op het cultuurlandschap (laag 2) en de ondergrond (laag 1). Met dit gegeven wordt duidelijk dat als we ons grondgebruik aanpassen dit de mogelijkheid geeft om het landschap en de ondergrond te veranderen.

bij kan dragen aan doelstellingen en behoeftes uit het gebied. Ook van dieren en planten. Met participatie (werksessies) is onderzocht welke behoeftes er zijn in het gebied en hoe men daar graag invulling aan zou willen geven. Dit is gebruikt voor de koersbepaling in deze visie. Om het gesprek met elkaar vooral vanuit de basisbeginselen van het landschap te voeren, zijn de inzichten verkregen uit de lagen abstract geïllustreerd in drie landschapstegels. De drie tegels zijn gekozen op basis van de natuurlijke laag. De cultuurlijke laag en gebruikerslaag zijn ook ‘op maat’ gevisualiseerd op de tegels. De tegels weergeven zo de essentie van het gevarieerde landschap van de Drents-Friese grensstreek, zowel boven- als ondergronds. De onderliggende doorsnede illustreert de samenhang van het Drents Plateau door de keileemlaag, maar met verschillen door geleidelijke landschappelijke overgangen, door verschillen in ontstaansgeschiedenis, verschillende kenmerken en verschillend gebruik van gronden.

De grote maatschappelijke opgaven die de komende tijd een ruimteclaim op het landschap leggen, vragen om scherpe keuzes in het landschap. Meervoudig ruimtegebruik waarbij meerdere gebruikersbehoeften gecombineerd worden, is een antwoord op de schaarse ruimte. De waardering van het landschap willen we vasthouden en iedereen moet verder kunnen in de Drents-Friese grensstreek. Daarom onderzoekt deze visie hoe het landschap kan meebewegen. In het volgende hoofdstuk beschrijven we de ontwikkelingen en trends op thema’s die belangrijk zijn voor het gebied. We bekijken hoe verandering

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

21

22

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

3

Inzicht in ontwikkelingen en behoeften Vandaag de dag zijn er veel functies die vragen om een Per thema is aangegeven: plek in het gebied. In deze visie is er voor gekozen de 1. Welke ontwikkelingen en trends er nu en in de functies met de grootste ruimtelijke impact samen te toekomst spelen en wat de gevolgen hiervan zijn. Dit voegen in een vijftal thema's en deze uit te werken. Het zijn autonome ontwikkelingen, die we op dit moment gaat hierbij om: in de samenleving zien. 2. Wat het bestaande beleid is en vanuit welk • Landbouw bestuursniveau dit opgesteld is. Er is hierbij gekeken • Wonen naar beleid op het niveau van de Europese Unie, • Recreatie Rijksoverheid en provincies. Alleen op het onderdeel • Energie energie is het regioniveau ook meegenomen. • Bossenstrategie 3. Welke behoeften er zijn vanuit mensen, dieren en planten. De behoeften van de mens bestaan uit zaken We zijn ons ervan bewust dat dit niet alle thema's zijn die die tijdens de participatiebijeenkomsten opgehaald om aandacht vragen. We hebben er bewust voor gekozen zijn. De behoeften van dier en plant zijn bepaald om ons in deze landschapsvisie op deze vijf opgaven te op basis van ecologische basisprincipes uitgelegd in focussen. bijlage 5. Door alle vijf thema’s op deze manier inzichtelijk te maken, wordt duidelijk waar het schuurt en waar de ruimte ligt voor innovatieve oplossingen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

23

Omgevingsvisie Provincie Fryslân

Landbouw

Landbouw Ontwikkelingen

Klimaatbestendige landbouw

Draagt in positieve zin bij aan

Agrarisch natuurbeheer

Beperken klimaatverandering. Efficiënt gebruik van het beschikbare water. Verbeteren van de bodemstructuur/ het bodemleven. Voorkomen van (natuur)branden. Verhoging aandeel organische stof in de bodem  waterbuffering. Beperken kosten gewasbescherming en bemesting. Verhoging diversiteit in gewassen. Beperking van verdroging natuurgebieden. Beperking gewas gebonden ziekten en plagen. Verhogen van de biodiversiteit. Een gezond bodemleven. Dierenwelzijn. Het benutten van reststromen. Het beperken van emissies. Extensivering. Kostenefficiënte productie. Efficiënt ruimtegebruik. Verweving van landbouw en natuur.

Bestaand beleid

Doelstellingen

Kringlooplandbouw

Schaalvergroting

Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) Europese Unie Stikstofdoelstellingen 2030/ 2035 Rijksoverheid Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid

Duurzame landbouwproductie met behoud van biodiversiteit. Klimaatbestendige landbouw. Beperken uitstoot van broeikasgassen. Verminderen van de stikstofbelasting op stikstofgevoelige habitats in Natura 2000 gebieden.

Duurzame en concurrerende economie. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Waardevolle leefomgeving. Omgevingsvisie Goede verweving en combinaties van de functies landbouw, natuur, Provincie Drenthe water, recreatie en ruimtelijke kwaliteit. In balans houden van het maatschappelijk gebruik en de draagkacht van het natuurlijk systeem. Voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor landbouw, recreatie en toerisme. Een robuuste inrichting van het watersysteem. Basiskwaliteit natuur in Natuurnetwerk Nederland (NNN) en Natuurnetwerk Drenthe (NND) gebieden. Omgevingsvisie Bescherming van de natuurkwaliteiten in de agrarische gebieden. Provincie Fryslân Behoud en versterken van bestaande omgevingskwaliteiten bij nieuwe 24 Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023 ontwikkelingen. Meervoudig ruimtegebruik. Voldoen aan wettelijke normen milieukwaliteit. In de uitvoering meerdere ambities tegelijk realiseren.

Behoeften Mens

Plant en dier

In balans houden van het maatschappelijk gebruik en de draagkacht van het natuurlijk systeem. Voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor landbouw, recreatie en toerisme. Een robuuste inrichting van het watersysteem. Basiskwaliteit natuur in Natuurnetwerk Nederland (NNN) en Natuurnetwerk Drenthe (NND) gebieden. Bescherming van de natuurkwaliteiten in de agrarische gebieden. Behoud en versterken van bestaande omgevingskwaliteiten bij nieuwe ontwikkelingen. Meervoudig ruimtegebruik. Voldoen aan wettelijke normen milieukwaliteit. In de uitvoering meerdere ambities tegelijk realiseren. Vergroten van de biodiversiteit. Beperken afname beschermde soorten in Fryslận.

Zekerstellen voedselvoorziening. Weide en akkergronden behouden. Historische structuren gebruiken (niet historiseren). Weidevogelgebieden in de beekdalen openhouden (ook de niet aangewezen gebieden). Maatschappij van Weldadigheid als landbouwkolonie behouden. Structurele beheervergoeding voor de agrariër in het kader van natuuren landschapsbeheer. Eenvoudiger/ duidelijker gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB). Gereguleerd watersysteem behouden. Verblijfplaats Voedsel Verbinding naar andere gebieden Veiligheid Variatie

Wonen

Wonen Ontwikkelingen

Draagt in positieve zin bij aan

Klimaatadaptief bouwen Natuurinclusief bouwen

Beperken hittestress, droogte, wateroverlast en watertekort. Natuurlijke groene woonomgeving. Verhoging van welzijn. Meer beweging. Meer biodiversiteit.

Bestaand beleid

Doelstellingen

Programma’s Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Rijksoverheid

Herstel van de natuur en biodiversiteit overal: in steden, op het platteland, in natuurgebieden en in de grote wateren. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Toekomstbestendige en bereikbare woonomgeving. Een waardevolle leefomgeving. Betaalbaar wonen. Een thuis voor iedereen. Wonen en zorg voor ouderen.

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Rijksoverheid Nederland natuurpositief Rijksoverheid en provincies Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid

Nederland is in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht.

Bestaand beleid

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Rijksoverheid Nederland natuurpositief Rijksoverheid en provincies Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid Programma’s Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Rijksoverheid Omgevingsvisie Provincie Drenthe

Omgevingsvisie Provincie Fryslân

Overig Provincie Drenthe Overig Provincie Fryslân

Behoeften Mens

Plant Plant en dier en dier

Doelstellingen Nederland is in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht. Herstel van de natuur en biodiversiteit overal: in steden, op het platteland, in natuurgebieden en in de grote wateren. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Toekomstbestendige en bereikbare woonomgeving. Een waardevolle leefomgeving. Betaalbaar wonen. Een thuis voor iedereen. Wonen en zorg voor ouderen. Leefbaarheid en veiligheid. Versnelling verduurzaming gebouwde omgeving. Steden en dorpen zijn veilig en goed te bereiken, ook internationaal. Aantrekkelijke, gevarieerde en leefbare woonmilieus, die voorzien in de woonvraag. In balans houden van het maatschappelijk gebruik en de draagkracht van het natuurlijke systeem. Steden met een onderscheidende identiteit, gebaseerd op historische kenmerken of gebiedskenmerken. Gevarieerde en aantrekkelijke woningen. Snel, veilig en duurzaam vervoer over weg en water. Steden en dorpen vullen elkaar aan en vormen een netwerk. In 2050 is Fryslân water-robuust en klimaatbestendig ingericht. Vergroten van de biodiversiteit. Beperken afname beschermde soorten in Fryslận. Woningbouwopgave van 4.700 woningen tot 2031. Beperken energieverbruik voor warmte in 2030 met 15% in de gebouwde omgeving. Woningbouwopgave van 6.000 woningen tot 2031.

Kleinschalige uitbreidingen van het bestaande woningaanbod, waar dit past binnen het landschap en de bestaande infrastructuur. Bijvoorbeeld op vrijkomende agrarische erven en leegstaande gebouwen. Betaalbare woningen en woningen voor aandachtsgroepen en ouderen. Niet op agrarische grond bouwen. Essen open houden. Open ruimtes in de kernen behouden. Aantrekkelijk, leefbaar en veilig voor mens, plant en dier. Verblijfplaats Verblijfplaats Voedsel Verbinding naarandere anderegebieden gebieden Verbinding naar Veiligheid Veiligheid Variatie

Recreatie

Recreatie Ontwikkelingen

Van kwantiteit naar kwaliteit

Groei van de vrijetijdssector en vraag naar grotere bestemmingen

Bestaand beleid

Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid Omgevingsvisie Provincie Drenthe

Omgevingsvisie Provincie Fryslân

Intro hoofdstuk 4 In dit hoofdstuk komen de drie lagen van het landschap en de thema’s samen in drie basisprincipes en meerdere bouwstenen. Om ervoor te zorgen dat we zowel de wenselijke functies kunnen ontwikkelen als het evenwicht tussen de lagen kunnen herstellen, is het nodig om een aantal basisprincipes op te stellen. Het basisprincipe is een richtlijn die helpt om de kwaliteit van het gebied te behouden en het leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Het vormt het kader waarbinnen bestaande of nieuwe functies een plek krijgen, want alle ‘bewoners’ hebben het nodig om nu en in de toekomst in het gebied te kunnen leven. Een bouwsteen geeft aan wat de behoeften van mensen, bodem & planten en dieren per thema zijn.

Variatie

Perspectief Drenthe 2030 Provincie Drenthe

Beleidsnota Gastvrij Fryslân Provincie Fryslân

Draagt in positieve zin bij aan Het herstellen van de balans tussen mens-natuur, toerist en inwoner, stad en omliggend landschap. Gezonde en aantrekkelijk leefomgeving Diversiteit aan landschappen. Benutten wat nabij is, zodat er minder automobiliteit is. Behoud en herstel van landschap en erfgoed. Innovatieve architectuur. Mogelijkheid tot combineren van functies. Doelstellingen Duurzame en concurrerende economie. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Een waardevolle leefomgeving. Goede verweving en combinaties van de functies landbouw, natuur, water, recreatie en ruimtelijke kwaliteit. Maatschappelijk gebruik is in balans met de draagkracht van het natuurlijk systeem. Behoud van de kernkwaliteiten landschap, natuur, archeologie, cultuurhistorie, aardkundig erfgoed en rust (stilte en donker). Drenthe aantrekkelijk houden voor recreanten en toeristen Verbeteren en vernieuwen van het bestaande aanbod van verblijfsen dagrecreatie en de toeristisch recreatieve infrastructuur. Voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor landbouw, recreatie en toerisme. Het cultuurtoerisme stimuleren. Behoud en versterken van bestaande omgevingskwaliteiten bij nieuwe ontwikkelingen. Meerdere vormen van ruimtegebruik combineren. De milieukwaliteit voldoet minimaal aan de wettelijke normen. Plannen en projecten dragen bij aan meerdere ambities.

De Friese landschapstypen en hun ontstaansgeschiedenis herkenbaar houden. De karakteristieken zijn beleefbaar. Gebieden met stilte blijven stil en met duisternis blijven donker In 2050 is Fryslân water-robuust en klimaatbestendig ingericht. Trots en respect voor eigen cultuur en identiteit versterken en uitdragen. Natuurlijke waarden optimaal inzetten en Drenthe profileren als de Oerprovincie. Een aantrekkelijke bestemming creëren voor Drenten, Young Professionals en pionierende gezinnen. CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023 Kwaliteitstoerisme. Verhoging van de algehele landschappelijke beleving. Wateren zijn zoveel mogelijk beleefbaar en bevaarbaar.

25

Plannen en projecten dragen bij aan meerdere ambities.

Perspectief Drenthe 2030 Provincie Drenthe

Beleidsnota Gastvrij Fryslân Provincie Fryslân

Behoeften

Mens

Plant en dier

De Friese landschapstypen en hun ontstaansgeschiedenis herkenbaar houden. De karakteristieken zijn beleefbaar. Gebieden met stilte blijven stil en met duisternis blijven donker In 2050 is Fryslân water-robuust en klimaatbestendig ingericht. Trots en respect voor eigen cultuur en identiteit versterken en uitdragen. Natuurlijke waarden optimaal inzetten en Drenthe profileren als de Oerprovincie. Een aantrekkelijke bestemming creëren voor Drenten, Young Professionals en pionierende gezinnen. Kwaliteitstoerisme. Verhoging van de algehele landschappelijke beleving. Wateren zijn zoveel mogelijk beleefbaar en bevaarbaar.

Samenhangend landelijk gebied waar natuur, landschap, bestaande kernen en infrastructuur, via nieuwe landschappelijke elementen en structuren beter met elkaar verbonden zijn. Meer infrastructurele verbindingen zoals wandel-, fiets- en vaarroutes. Balans tussen rust en ruimte voor recreatie. Bezoekers verspreiden over de gebieden om overlast te voorkomen. Uitbreiding van het recreatieve aanbod door verspreide kleinschalige ontwikkelingen. Extra aandacht voor de Koloniën van Weldadigheid en Veenhuizen Rust en donkerte borgen. Zorgvuldige afweging maken tussen karakteristiek en praktisch, bijvoorbeeld het voorkomen van het verharden van zandpaden. Verblijfplaats Voedsel Verbinding naar andere gebieden Veiligheid Variatie

Energie

Energie Ontwikkelingen

Het vervangen van fossiele energie door hernieuwbare energie Optimaliseren duurzame energie opwek

Het tegengaan van klimaatverandering. Betrouwbare en schone energievoorziening nu en in de toekomst.

Bestaand beleid

Doelstellingen

Klimaatverdrag van Parijs Europese Unie Klimaatakkoord 2019 Rijksoverheid Nationale Omgevingsvisie Rijksoverheid

Omgevingsvisie Provincie Drenthe

Omgevingsvisie Provincie Fryslân RES- regio Drenthe Provincie Drenthe RES- regio Fryslân Provincie Fryslân

Behoeften Mens

26

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Draagt in positieve zin bij aan

Plant en dier

Tegengaan van verrommeling van het landschap. Een efficiënte en betaalbare energievoorziening. Energie opwek passend bij het landschap.

Opwarming van de aarde beperken tot maximaal 2 graden Celsius in 2050. In 2030 49% minder uitstoot dan in 1990. In 2050 95% minder uitstoot dan in 1990. In 2030 is 35 TeraWattuur (TWh) elektriciteit afkomstig van grootschalige zonne- en windenergie. Klimaatneutraal in 2050. Duurzame en concurrerende economie. Klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving. Toekomstbestendige en bereikbare woonomgeving. Zon eerst op gebouwen, dan op het bouwvlak en daarna in het open land. Drenthe is in 2050 volledig energieneutraal. Een betrouwbare en betaalbare energievoorziening met een beperkte uitstoot van broeikasgassen. Behoud van de kernkwaliteiten landschap, natuur, archeologie, cultuurhistorie, aardkundig erfgoed en rust (stilte en donker). Voor 2030 wordt 25% energie bespaard ten opzichte van 2010. Voor 2030 wordt 33% van de Friese energie duurzaam opgewekt. In 2030 is 25% van de energie afkomstig uit grootschalige zonne- en windenergie (3,45 TWh). In 2030 tenminste 3 TWh duurzame elektriciteit op land.

Kleinschalige initiatieven die passen in het bestaande landschap. Combineren met meer variatie en het aanleggen van ecologisch waardevolle groenstructuren. Inwoners mee laten participeren in een lokale coöperatie. Energieopwekking en opslag zoveel mogelijk op bestaande erven of als nieuwe energiehubs in erfvorm in het landschap, veilig en goed landschappelijk ingepast. Verblijfplaats Voedsel Verbinding naar andere gebieden Veiligheid

Provincie Fryslân RES- regio Drenthe Provincie Drenthe RES- regio Fryslân Provincie Fryslân

Behoeften Mens

Plant en dier

Voor 2030 wordt 33% van de Friese energie duurzaam opgewekt. In 2030 is 25% van de energie afkomstig uit grootschalige zonne- en windenergie (3,45 TWh). In 2030 tenminste 3 TWh duurzame elektriciteit op land.

Kleinschalige initiatieven die passen in het bestaande landschap. Combineren met meer variatie en het aanleggen van ecologisch waardevolle groenstructuren. Inwoners mee laten participeren in een lokale coöperatie. Energieopwekking en opslag zoveel mogelijk op bestaande erven of als nieuwe energiehubs in erfvorm in het landschap, veilig en goed landschappelijk ingepast. Verblijfplaats Voedsel Verbinding naar andere gebieden Veiligheid Variatie

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=bf01acbb-509e-415a-a747-06979a7a0dc6