CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-9b Bijlage 1 - Concept landschapsvisie Drents-Friese grensstreek

Raadsvergadering 29 januari 2024, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken23.565 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Woningbouw passend bij de kleinschaligheid van het landschap, in de vorm van erfclusters. Wees terughoudend in het bouwen op groene ruimtes in de dorpen. Schakel het wonen aan recreatieve netwerken in de omgeving: • (Agrarische) leegstand benutten; • Woonclusters op (voormalige) erven; • Kavel- en woningsplitsing.

Ontwikkel recreatieve poorten in de dorpskernen, door te voorzien in recreatieve behoeftes zoals horeca, overnachtings- en dagrecreatie. Zet in op een fijnmazig netwerk van wandel- en fietspaden die dorpen met elkaar en de omliggende landschappen verbindt en waarlangs landschap, cultuur, landbouw en natuur gepresenteerd wordt. • Kleinschalige verblijven als B&B, minicamping in dorpsrand of op boerderij; • Informatie voorziening, VVV of recreatiecentrum in dorpskern.

Geen grootschalige ontwikkelingen van zonnevelden. Zet ontwikkelingen enkel in ten behoeve van het verdichten van het kleinschalige landschap tussen de essen. • Houd essen vrij van ontwikkelingen; • Kleinschalige zonnevelden op de percelen tussen de essen, stevig ingepast met opgaande beplantingen.

Herstel kenmerkende beplantingsstructuren en gebruik deze om minder fraaie ontwikkelingen in te passen: • Houd essen vrij van opgaande beplanting; • Houtwallen en hakhoutbosjes aan de randen van essen; • Gebruik beplanting om de kenmerkende kronkelige structuren zichtbaar te maken • Agroforestry in het kleinschalige landschap tussen de essen; • Zet beplantingen in als buffer tussen agrarische gebruikte essen en de bossen.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

43

5.3 NIVEAU 3 - Grondwatergestuurde laagtes

Visiematrix Basisprincipes vertaald per landschapstype A.

B.

Landschapstegel huidige situatie Gebied staat ten dienste van (intensieve) landbouw, met gereguleerd laag grond- Bebouwingslinten waterpeil. Gronden zijn hoofdzakelijk in parallel aan de gebruik als grasland. beek, vaak op zandruggen, met Beplantingssingels langs de perceelsgrenzen op de oude boerderijen. hoger gelegen gronden.

Gronden zijn hoofdzakelijk in gebruik als grasland en vaak NNN en/of weidegebied. Bewoning en bebouwing ontbreekt. Griendbosjes en broekbossen in de natste delen.

Opstrekkende verkaveling haaks op de beek loopt door tot het bos of heide op de zandruggen. ‘Franje-verkaveling’ aan de achterzijde van de ontginning op de zandrug.

Beekdalen (benedenloop)

C.

Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid

Veen- en woudontginningen

Geconcentreerd slotenpatroon, haaks op de beek dat snel water afvoert. Grote openheid langs de beek.

Zeer hoge cultuur historische waarde, waarbinnen wordt gewoond en gewerkt en waar veel landbouw is. Statige gebouwen dienen nieuwe, vaak maatschappelijke, functies. Planmatige structuur van rechtlijnige beplante wegen.

Onontgonnen woestegronden

Eenvormige kolonistenhoeven op regelmatige afstand langs de weg, begrenst met kavelsloot of houtsingel.

Grote vlakken van heide en zandverstuivingen. Gebieden behoren vaak tot NNN en worden veelal recreatief gebruikt. Aanwezigheid van geologische en (pre-) historische erfgoed als hunebedden, celtic fields en pingoruïnes

Rationele en grootschalige verkaveling met stevige structuren van wegen en bomenrijen.

Regenwater gebonden natuur en vennetjes. Naald- en loof productiebossen.

Petgaten, soms dichtgegroeid.

3 Benedenloop van de beek; keileemlaag is hier niet meer aanwezig, op veel plekken langs de beek is nog veen aanwezig. Deze gebieden zijn nat en waterrijk. Keileemlaag is afwezig in de bodem. Door veenwinning en ontwatering is veen verdwenen en zijn de zure en arme dekzandgronden tevoorschijn gekomen. 44

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Houd regenwater vast op de percelen bóven het grondwaterpeil, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Beperk zo veel mogelijk de afstroom van nutriënten naar het oppervlaktewater. Zet in op het verdichten van dit landschapstype met beplante wegen, singels, bos en erfbeplantingen, om de contrasten met de open omliggende landschappen te vergroten en ecologische verbindingen te creëren. Versterk de ‘franje-verkaveling’ aan de randen, binnen de rechtlijnige landschapsstructuren van wegen en kavelgrenzen. Stevig met groen ingepaste ontwikkelingen in woon-, recreatie-, energie- en landbouwconcepten zijn een kans voor het toevoegen van kwaliteit in dit landschap.

Keileemlaag blokkeert grondwaterstroom van onderaf. Jonge heideontginningen, de onontgonnen woeste gronden en Koloniën van de maatschappij van weldadigheid zijn afhankelijk van regenwater.

A. Houd regenwater in de landbouwkoloniën vast bóven het grondwaterpeil, door het verhogen van de organische stof in de bodem. Vang afstromend nutriëntrijk water op in verondiepte greppels en sloten, koppel regenwater af van het riool en laat het in de bodem trekken. Zorg in de bosbouwkoloniën voor het vasthouden van zoveel mogelijk water; laat neerslag infiltreren in de bodem, demp waar mogelijk greppels en sloten en bouw organische stof op in de bodem. B. Houd de landbouwpercelen open en vrij van bebouwing. Beplant de (historische) perceelsranden en erven. Waarborg en herstel de kenmerkende bebouwing van de Maatschappij. Behoud en ontwikkel rechtlijnige beplante wegen, lanen en kavelgrenzen. C. Waarborg dit pittoreske landschap en maak de beleving van cultuurhistorie leidend. Houd het gebied vrij van grootschalige ontwikkelingen, maar zet in op experimentele concepten passend bij de karakteristiek van de koloniën. Ontwikkel de maatschappijdorpen als poorten van waaruit de omliggende landschappen beleefd worden. Koppel een rijke diversiteit aan kansen voor ondernemers. A. Streef naar het zoveel mogelijk vasthouden van neerslagwater in het gebied, ga wateronttrekking aan de randen tegen, laat neerslag infiltreren in de bodem, demp greppels en sloten en bouw organische stof op in de bodem. B.

Zet in op een aaneengesloten en gevarieerd natuurlandschap, waarin onderlinge verschillen als gevolg van bodem- en watersysteem, geomorfologie of cultuurhistorie worden geëxtrapoleerd. Houd programma in vorm en formaat ondergeschikt aan de natuur en maak (pre)historisch erfgoed markant zichtbaar. C. Zet in de randen van de natuurkernen in op overgangszones waarin de contrasten in grondwaterpeil en nutriëntenconcentratie worden verzacht, om de kwetsbare kern te ontlasten. In de overgangszones ligt een fijnmazig netwerk van paden en recreatieve punten en is ruimte voor verdienmodellen voor de landbouw en recreatiesector.

Onontgonnen woestegronden

Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid

Jonge heide- & veldontginningen

Landbouw

Wonen

Recreatie

Energie

Bossenstrategie

Behoud (intensieve) landbouw, maar zet in op opgaande vormen, meer variatie, innovatie en duurzaam gebruik van de bodem: • Hoogproductieve kringlooplandbouw op goede gronden en zoek samenwerking op met landgoederen of boeren; • Zet op gronden direct tegen natuurgebieden aan in op vormen met een hoge grondwaterstand en lage input van meststoffen, Zoek naar combinatieteelten met agroforestry of zonnepanelen; • Verhoog het organische stofgehalte door; niet kerende grondbewerking, mechanische onkruid bestrijding, ruige stalmest of compost; • Innoveer met robots en precisielandbouw; • Stimuleer biologische boerderijen.

Nieuwe grootschaligere woningbouwprojecten of uitbreidingen van bestaande erven zijn denkbaar in dit landschap, mits in de buurt van bestaande kernen, op afstand van natuurgebieden en stevig ingepast met opgaande beplantingen: • Groene ruim opgezette woonwijken, waarin natuurinclusiviteit, waterberging en zelfvoorzienendheid centraal staan; • Benut leegstaande gebouwen; • Woonclusters op voormalige erven; • Kavel- en woningsplitsing.

Ontwikkeling van nieuwe recreatievoorzieningen zijn een kans om kwaliteit toe te voegen en het landschap verder te verdichten: • Bestaande wandel- en fietsstructuren verrijken met een meer divers aanbod en losgekoppeld van autowegen; • Toegankelijke biologische of innovatieve boerderijen stimuleren (marketing); • Vergroenen van bestaande recreatieterreinen; • Bied ruimte aan verblijfsrecreatie die bijdraagt aan landschapsversterking.

Zet duurzame energie in als innovatief hulpmiddel en extra verdien model. Geef hieraan vorm, passend bij de maat en schaal van het rechtlijnige ontginningslandschap: • Grootschalige zonneparken op de slechtere landbouwgronden, ingepast tussen beplantingssingels. Benut de zonneparken voor extensieve begrazing of nieuwe vorm van agroforestry; • Kleed batterijopslagsystemen in met opgaande beplanting als zijnde een erf of productiebosje; • Zoek samenwerking met kringloopproductie en gerobotiseerde precisielandbouw.

Zoek naar combinaties met productieve waarden en gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma. Gebruik kenmerkende landschapselementen als bosjes en singels. • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met opgaande houtige gewassen; • Productiebossen; • Beplant kavelranden met singels van opgaande beplantingen en draag binnen de strokenverkavelingen bij aan de kenmerkende ‘franje-verkaveling’.

De Maatschappij van Weldadigheid is begonnen als sociaal landbouwexperiment. Bouw voort op dit erfgoed en zet in op experimentele en innovatieve landbouwvormen die nadrukkelijk rekening houden met milieu-effecten, dierenwelzijn en het reduceren van het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen: • Teel natuurinclusief en/of in stroken en stimuleer natuurlijke plaagregulatie. Zaai wintervoedselakkers in; • Verhoog het organische stofgehalte in de bodem door bijvoorbeeld; strokenteelt, akkerranden, niet kerende grondbewerking, mechanische onkruidbestrijding, ruige stalmest of compost; • Zet in op kringlooplandbouw en zoek samenwerking op met landgoederen, boer en bewoners; • Innoveer met robots en precisielandbouw.

Waarborg en presenteer kenmerkende gebouwen van de Maatschappij, door ontwikkeling met eigentijdse functies. Pas storende moderne bebouwing in met opgaande beplantingen, zoveel mogelijk langs (historische) perceelsgrenzen. Draag met nieuwe bebouwing bij aan de beleving van de historische structuren: • Vorm bestaande kenmerkende bebouwing om tot meerdere woningen en benut leegstand; • Nieuwe woningen op historische hoeveplaatsen of bijgebouwplaatsen, in een eigentijdse interpretatie van het vroegere gebouw.

Zet de Maatschappij van Weldadigheid in als unieke publiekstrekker voor de Drents Friese grensstreek. Ontwikkel de dorpskernen als recreatieve poorten, door te voorzien in recreatieve behoeftes. Zet in op een fijnmazig netwerk van wandel- en fietspaden die dorpen met elkaar en de omliggende landschappen verbindt en waarlangs landschap, cultuur, experimentele landbouw en natuur gepresenteerd wordt: • Geen nieuwe grootschalige recreatievoorzieningen; • Kleinschalige vormen van overnachtingsrecreatie, binnen kenmerkende bebouwing; • Vermarkt de experimentele vormen van landbouw binnen de maatschappij recreatief.

Geen grootschalige ontwikkelingen van zonnevelden binnen de gronden van de Maatschappij. Enkel kleinschalige ontwikkelingen op kavelniveau. Zet zonnevelden in als economische drager van het verdichten van de omliggende gronden. • Kleinschalige toepassing van zonnepanelen op daken of laag op de grond aan de achterzijde van tuinen; • Ontwikkeling van met opgaande beplanting ingepaste zonnevelden zijn een kans om de gronden rond de landbouwkoloniën van de Maatschappij van Weldadigheid te verdichten en zo het contrast te vergroten. Aangrenzend aan de bosbouwkoloniën is dit juist ongewenst.

Herstel kenmerkende beplantingsstructuren en gebruik deze om minder fraaie ontwikkelingen in te passen: • Houd percelen in de landbouwkoloniën vrij van opgaande beplanting, maar beplant kavelranden; • Scherm storende bebouwing en elementen, die afbreuk doen aan de beleving van de historische kolonielandschap, af met perceelsbeplanting; • Gebruik beplanting op de aangrenzende percelen, buiten de Maatschappij, om de grenzen van beter zichtbaar te maken; • Experimenteer in de bosbouwkoloniën met klimaatbestendige vormen van bosbouw.

Zet in de randen in op natuurinclusieve maar productieve vormen van landbouw, met minimale input en verlies van nutriënten en geen gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen: • Bosuitruil met natuurgebieden voor agroforestry en voedselbossen; • Variëteit in gewassen en stimuleren natuurlijke plaagregulatie door; strokenteelt, akkerranden, roofvogelpalen, etc; • Agrarisch natuur- en landschapsbeheer, samenwerkingen tussen agrariërs en natuurbeheerders: laat natuurgebieden begrazen door productief vee, snoeiafval als veevoer extensieve graslanden (maaien en afvoeren).

Houd de natuurkernen vrij van bewoning. Zoek naar kleinschalige vormen van wonen in de randen, die bijdragen aan het vasthouden van regenwater en de beleving van de landschappelijke kenmerken: • Vorm bestaande erven om tot meerdere woningen, binnen de vorm en architectuur van kenmerkende boerderijen en schuren en bijdragend aan het watersysteem en beplantingen; • Wees terughoudend met nieuwe bebouwingsplekken. Enkel ten dienste van het gebied; • Natuurinclusief bouwen of natuurinclusieve maatregelen treffen bij bestaande bouw.

Zoneer de recreatiedruk met geconcentreerde recreatie aan de randen en stille, maar beleefbare natuurkernen. Concentreer intensievere functies in de randzones, van waaruit men het gebied in gaat: • Voorzie in verscheidenheid aan activiteiten en faciliteiten in de randen, leg verbindingen naar de dorpen; • Maak natuurkernen van afstand beleefbaar door bijvoorbeeld uitzichtpunten; • Waardeer bestaande recreatieparken op en pas nieuwe recreatieparken in met brede opgaande beplantingen, respecteer de rechtlijnige verkavelingsstructuur, als groene eilanden of nieuwe bosrand.

Houd natuurkernen vrij van ontwikkelingen, maar zet zonneparken in als verdienmodel voor het extensiveren van randzones, binnen de cultuurhistorische landschapsstructuren: • Alleen met aantoonbare verbetering voor ecologie en landschap; • Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen; • Zoek naar combinaties van zonnepanelen met extensieve landbouwvormen.

Maak bestaande bossen meer klimaatadaptief en zoek in de randzones naar combinaties met productieve waarden. Gebruik het aanplanten van opgaande inheemse beplantingen voor het inpassen van programma: • Vorm productienaaldbossen om naar gemengde bossen met loof- en naaldhout; • Agroforestry: stimuleer vormen van landbouw met houtige gewassen; • Beplant kavelranden met singels van opgaande beplantingen en draag bij aan de kenmerkende ‘franje-verkaveling’.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

45

Natte zonnevelden

Verbreding linten

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede oevervegetaties

Bouw nieuwe woningen in het verlengde van bestaande kavels en waarborg doorkijkjes vanuit het lint naar het landschap

Paludicultuur

Verbouwen van productieve gewassen op een hoge grondwaterstand, bijvoorbeeld lisdodde, riet of cranberry’s

Cultuurhistorisch parels

Plekken of gebouwen met hoge cultuurhistorische waarden verbonden met recreatieve routes

Tiny houses

Kleinschalige en verplaatsbare woningen aan de randen van het beekdal, ingepast met singels

Natte productiebossen

Wilgengrienden, populierenbossen, elzenhakhout

Beleefbare beken

Maak de beekdalen beleefbaar voor fietsers, wandelaars en ongemotoriseerde waterrecreatie

Natuurinclusieve landbouw

Strokenteelt, agroforestry, kruidenrijke graslanden, natuurlijke plaagbestrijding

Singels als inpassing

Gebruik de aanplant van gebiedseigen beplantingsingels voor het inpassen van programma

Eigentijds hooiland

Permanent nat grasland voor de productie van hooi of begrazing met bijvoorbeeld waterbuffels

3 Overgangszones Verhoging van de grondwaterstand in de overgangszones tussen natuur en landbouw. Verondiepen van sloten en regenwater laten infiltreren.

Concept scenario 2050 46

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Klimaatadaptieve recreatieparken als nieuwe bosrand

Ingepast met een brede opgaande beplanting, binnen de rechtlijnige landschapstructuren

Nieuwe woningbouw

Groene ruim opgezette woonwijken, waarin natuurinclusiviteit, waterberging en zelfvoorzienendheid centraal staan

Energie- en fruitteelt

Combinaties tussen zonnevelden en fruitteelt

Zonnevelden als nieuwe ‘Franjeverkaveling’

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen

Vergroot de contrasten Zichtbare kronkelende structuren van de es

Gebruik beplanting om de lijnen van verkaveling in het landschap beleefbaar te maken. Combineer dit met recreatieve routes.

Open landgebruik

Houd de essen vrij van bebouwing en stimuleer lage vormen van akkerbouw

Ruige akkerranden

Overlevingsplaats voor natuurlijke plaagbestrijders en beperkt afstroom van meststoffen

Zie stevig met groen ingepaste ontwikkelingen op de omliggende gronden als kans om de contrasten tussen de open Maatschappijgronden te vergroten

Experimentele landbouw

Strokenteelt, kruidenrijke graslanden, natuurlijke plaagbestrijding, zoek combinaties met robots en precisielandbouw

Zelfvoorzienende hoeves

Stimuleer zo groot mogelijke zelfvoorzienendheid op Maatschappijhoeves, in voedselen energieproductie.

Erfgoed-nieuwbouw

Bouw nieuwe woningen in historische stijl op de voormalige bouwvlakken

Klimaatbestendig productiebos

Transformatie naar gemengde bossen met naald -en loofhout

Agrarisch natuurbeheer Begrazing van natuurgebieden door productief vee

Zonnevelden in de nieuwe bosrand

Ruim opgezette zonneparken op extensief beheerde natte kruidenrijke graslanden, ingepast met brede opgaande beplantingen

Klimaatbestendig productiebos

Transformatie naar gemengde bossen met naald -en loofhout

Natuurkernen vanuit de randen beleefbaar

Zet in op een hoogwaardig recreatief netwerk aan de randen van de natuurgebieden. Maak de kernen beleefbaar

Wat zie je in 2050? Schets 3: Bijzondere woonclusters in het landschap en de natuur

Rond 2050 zijn bepaalde plekken in de natuur en het landschap een hoogwaardige plek voor wonen en recreëren geworden. Door doelgroepgerichte en natuurinclusieve ontwikkelingen in de bos- en heidegebieden is er een gezonde leefomgeving ontstaan waar ouderen en gezinnen zich thuis voelen. Het is rustig verblijven, één met de natuur en veel naar buiten. Men kan via rolstoelvriendelijke paden naar de voorzieningen van de (zorg)campings wandelen. Uiteraard zijn de kwetsbare natuurgebieden rustig gebleven. Enkele erven in het buitengebied zijn kleine woonclusters geworden. In de fruitgaarden bij de nieuwbouwclusters (voormalige erven) mag gekampeerd worden (gelimiteerd tot).

Woonzorgcomplexen en speciale voorzieningen in de natuur voor ouderen • • • •

Ouderen hebben duurzame en natuurinclusieve nieuwbouwwoningen. Nieuwe boszones met variatie aan bomen, open en besloten plekken, heide met schapenbeheer Je ziet mooie bosranden met kruidenrand, struiklaag, bomen (bos-zoom-mantel vegetatie). Men maakt gebruik van een rolstoelvriendelijke routestructuur naar bijzondere plekken.

CR

EËE

R!

Nieuwbouw erven •

• •

Families hebben met elkaar prachtige erfensembles ontworpen en gerealiseerd. Alle tuinen zijn ingericht met gebiedseigen planten en bomen. Je ziet overal oud-Hollandse fruitrassen

!

D

N OE

Bosrijk wonen voor gezinnen •

•

•

Kwalitatieve ééngezinswoningen en recreatiewoningen in een bossetting. Het gaat op in de omgeving. Nieuwe laanstructuren met verschillende soorten bomen en brede opgaande beplanting. Waterberging in de vorm van vennen of vernatting lage delen. CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

47

48

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Bronnen en bijlagen CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

49

Bronnenlijst Gebruikte beleidsstukken

Landschapsbiografie Drents-Friese Grensstreek. Syntheserapport IPCC 2023. Nationale Omgevingsvisie (NOVI) Samenvatting Concept RES regio Drenthe. RES- regio Fryslân, Provincie Fryslân. Perspectief op bestemming Drenthe 2030. Waterbeheerprogramma WDOD-2022-2027. Regionaal Waterprogramma Drenthe 2022-2027 (ontwerp).

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, Rijksoverheid. Nederland natuurpositief, Rijksoverheid en provincies. Klimaatverdrag van Parijs, Europese Unie Klimaatakkoord 2019, Rijksoverheid Perspectief op bestemming Drenthe 2030. (Perspectief 2030 | Drenthe), Provincie Drenthe Programma’s Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Rijksoverheid Bossenstrategie, Rijksoverheid

Bibliografie

​Drenthe. (sd). Perspectief op Bestemming Drenthe. Opgeroepen op 9 29, 2023, van https://assets.citynavigator.nl/kumadrenthe/uploads/media/601281f8ab251/perspectief-op-bestemming-drenthe-2030.pdf

Ontwikkelagenda, Drents-Friese Grensstreek.

​Geheuge van Drenthe. (z.d.). Beekdalen. Opgehaald van Geheuge van Drenthe: https://www.geheugenvandrenthe.nl/ beekdalen

Landschapsbeleidsplan, Zuidoost Friesland.

​Geheuge van Drenthe. (z.d.). Keileem. Opgehaald van Geheuge van Drenthe: https://www.geheugenvandrenthe.nl/keileem

Landschapsbeleidsplan, Midden-Drenthe.

​IPO, & Ministerie van Landbouw, n. e. (2020). Bos voor de toekomst. Den Haag. Opgeroepen op 9 29, 2023, van https:// open.overheid.nl/documenten/ronl-d6ac7db2-0d36-45b0-9507-f76638a48c0d/pdf

Omgevingsvisie, Westerveld. Omgevingsvisie, Ooststellingwerf. Omgevingsvisie, Midden-Drenthe. Omgevingsvisie, Provincie Drenthe. Omgevingsvisie, Provincie Fryslân. Toekomstvisie De Wolden - gemeente De Wolden. Woon(zorg)visie 2022-2026 gemeente Ooststellingwerf 2021. Samen bouwen aan kwaliteit. Visie op fysieke leefomgeving Meppel. Rioolplan Ooststellingwerf. Beleid- en beheerplan Brinken gemeente Westerveld.

​Kijkeensomlaag. (2023). Keileem, Keileemdiktes en de Formatie van Drenthe. Opgehaald van Kijkeensomlaag: https://kijkeensomlaag.nl/index.php/ijstijden-en-ijstijdafzettingen/keileem-keileemdikten-en-de-formatie-van-drenthe Klimaatakkoord. Den Haag (2019). Opgeroepen op 9 29, 2023, van https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2019/06/28/klimaatakkoord ​Landschapsbeheer Drenthe. (2018). Mogelijke pingroruïnes en uitblazingskommen onderzoek. Opgehaald van Provincie Drenthe: https://provdrenthe.maps.arcgis.com/home/item.html?id=7c40f9163f9249ef9692dc186db737e5 ​Martens, A. (z.d.). Grondmorene. Opgehaald van Geologie van Nederland: https://www.geologievannederland.nl/landschap/landschapsvormen/grondmorene ​Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2020). Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief bouwen en inrichten. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. ​Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2022). Nationale woon- en bouwagenda. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Toekomstperspectief: Marketing samenwerking 7 Koloniën van Weldadigheid.

​Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. (2020). Actieprogramma klimaatadaptatie landbouw. Den Haag: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), Europese Unie.

​Pingoruïnes.nl. (z.d.). van pingo naar pingoruïne. Opgehaald van Pingoruïnes: https://www.pingoruines.nl/pingoruines/

Stikstofdoelstellingen 2030/ 2035 Rijksoverheid.

​Provincie Drenthe. (2014, 02 10). Mogelijk voorkomen keileem. Assen, Drenthe.

50

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

​provincie Drenthe. (sd). Hondsrug. Opgeroepen op 10 24, 2023, van provincie drenthe: https://www.provincie.drenthe.nl/ kernkwaliteiten/begrippen-definities/natuur/hondsrug/ ​Provincie Fryslan. (2020). Beleidsnota Gastvrij Fryslan 2028. Opgeroepen op 9 29, 2023, van https://taf.frl/wp-content/uploads/2020/04/Gastvrij-Fryslan-2020-NL.pdf ​(2022). Regionale Energie Strategie. Opgeroepen op 9 29, 2023, van https://regionale-energiestrategie.nl/werkwijze/ handreiking+20+en+werkbladen/default.aspx ​Rijksoverheid. (2020, 7 10). Hoofdlijnen Programma Natuur. Opgeroepen op 2023, van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/07/10/hoofdlijnen-programma-natuur ​Rijksoverheid. (2020). Nationale Omgevingsvisie. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koningkrijksrelaties. Opgeroepen op 9 29, 2023, van https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/publicaties/novi-stukken+publicaties/HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=1760380

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Overzicht betrokken partijen. Verslagen werksessies, apart bijgevoegd. Rapportage jongeren provincie, apart bijgevoegd. Beschrijving zeven landschapstypen. Ecologische basisprincipes, apart bijgevoegd. Inspirerende voorbeeldprojecten. Storymaps landschapsvisie Drents-Friese grensstreek deel 1 Waarden en kansen van het landschap in kaart gebracht. Online te raadplegen: https://arcg.is/1n0G51. Landschapsbiografie Drents-Friese grensstreek, werkrapport 2021-2022. Online te raadplegen: https://www.provincie.drenthe.nl/regionaallandschap/landschapsbiografie/landschapsbiografie/ Binnenkort ook gedrukt in de boekhandel verkrijgbaar (winter 2023).

​Spek, T., Hans, E., Bakker, J. P., & Noordhoff, I. (2015). Landschapsbiografie van de Drentsche Aa. Koniklijke van Gorcum B.V. Opgeroepen op 2023 ​TNO-GDN. (2023). Ondergrondmodellen. Opgeroepen op 2023, van Dinoloket: https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen Landschap van de Koloniën van Weldadigheid, Kenmerken van het landschap. (https://www.provincie.drenthe.nl/kernkwaliteiten/begrippen-definities/landschap-beleid/landschap-kolonien/). ​Provincie Drenthe Nieuws over Pingo’s, https://www.provincie.drenthe.nl/@140380/nieuws-pingo/ ​Dashboard Impact Toerisme Drenthe, recreatieschap Drenthe. (Dashboard Impact Toerisme | Recreatieschap Drenthe) ​Inspiratienota Vrijetijdslandschappen in opdracht van Provincie Overijssel en Gastvrij Overijssel. ​Presentatie Rijksbouwmeester recreatie Francesco Veenstra – Toerismetop Assen 25 september 2023 Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek projectplan_aanvraag_np_df_grensstreek_2020_definitief.pdf https:// www.provincie.drenthe.nl/regionaallandschap/projecten/impuls-nationale/impuls-nationaal/] Ontwikkeling beheer en natuurkwaliteit, Natuurkennis, Duurzaam herstel van hoogveenlandschappen.

(obnbrochure-hoogveen-def.c4efa8.pdf (natuurkennis.nl) ​Voortoets en passende beoordeling – Natura 2000 Vlaanderen (https://natura2000.vlaanderen.be/voortoets-passendebeoordeling) ​Ontdek de Friese natuur - de Natuurgids van It Fryske Gea, handgids. ​WUR perspectieven op landbouw-voedsel en natuur 2023, ISBN number 978-94-6447-896-9 ​​Bos voor de toekomst, Uitwerking ambities en doelen landelijke Bossenstrategie en beleidsagenda 2030, ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de gezamenlijke provincies, november 2020 Publicatie-nr. 1120-001 Leidraad Nationale Parken, Een Handreiking bij de Standaard voor de Gebiedsaanduiding Nationaal Park, 11-12-2020: ​Nationale Parken Bureau, nationale parken nieuwe stijl. ​

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

51

Bijlage 1: Betrokken partijen Stuurgroep Regionaal Landschap • • • • • • • • • • • • • • •

Provincie Drenthe Provincie Fryslân Waterschap Drents- Overijsselse Delta Gemeente Westerveld Gemeente Ooststellingerwerf Gemeente De Wolden Gemeente Midden Drenthe Staatsbosbeheer Natuurmonumenten Het Drents Landschap LTO Noord Recreatieschap Drenthe Recron Drents Particulier Grondbezit Maatschappij van Weldadigheid

Inwoners en bedrijven Enquête Er is een enquête uitgezet.

Nieuwsbrief Door middel van een terugkerende nieuwbrief vanuit Impuls project Drents-Friese grensstreek, blijft de omgeving betrokken bij de totstandkoming van de visie.

Onafhankelijke professionals

Klankbord Het klankbord is tijdens de totstandkoming twee keer gevraagd om feedback op inhoud en opbouw te geven, zodat de visie en gebruikte informatie accuraat zijn. Het klankbord bestond uit mensen die met enige afstand naar het project kunnen kijken. De gevraagde personen zijn daarom geen mensen van andere betrokken stuurgroepen of projectgroepen en afkomstig uit diverse sectoren en vakgebieden. Jongeren Er is onderzoek uitgevoerd onder jongeren in de leeftijd 15 tot 30 jaar. Hiervoor zijn er meerdere scholen in de regio benaderd voor een workshop (Stad & Esch en Drenthe College). Ook zijn er jongerenkamers benaderd, waarbij de thema’s plenair besproken zijn. Tot slot zijn een aantal jonge ondernemers individueel aangesproken over voor hun aansprekende thema’s. Professionele gebiedspartijen Brede gebiedsbijeenkomst In januari 2023 is iedereen uit de regio uitgenodigd voor een gebiedsbijeenkomst. De bijeenkomst bestond uit een gezamenlijk deel en een deel waar in groepen werd gewerkt. In het gezamenlijke deel is het doel van de visie toegelicht en in de groepen is gepraat over de kwaliteiten, kansen en knelpunten in het gebied.

52

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

Werksessies Na de visievorming is samen met betrokkenen uit diverse sectoren in groepsverband verkent hoe de verschillende opgaven in het gebied kunnen landen. De werksessies hebben in drie dorpshuizen verspreid over het gebied plaatsgevonden. De resultaten van deze werksessies zijn meegenomen om de koers en focus te bepalen in de visievorming en scenario’s. Interviews Er zijn in de beginfase interviews gehouden met de volgende partijen: • Dorpsbelang in Havelte, met Roelof Prikken en Jos Leffers. • Staatsbosbeheer, met Godfried Vis. • Agrarische Natuur Drenthe, met René Vree Egberts.

Bijlage 2: Verslagen werksessies Separaat als pdf bijgevoegd. Verslag Gebiedsbijeenkomst Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 26 januari 2023 Dwingeloo, Grand Café de Brink Project Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek Uitvoerende organisatie Eelerwoude Pagina 2 t/m 4 Email met een samenvatting van de gebiedsbijeenkomst in januari + de uitnodiging voor de enquete 27 januari 2023 Pagina 5 Enquête, Hoe zie jij de toekomst van de Drents-Friese grensstreek? Januari en februari 2023 Pagina 6 t/m 23 Verslag drietal werksessies landschapsvisie Drents Friese grensstreek Dinsdag 6 september, woensdag 7 september en donderdag 8 september zijn 3 werksessies georganiseerd in Smilde, Ruinen en Noordwolde. Pagina 24 t/m 26

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

53

Bijlage 4 Beschrijving zeven landschapstypen

Afbeelding 10. Historische kaart van de Drents-Friese grensstreek en omgeving uit 1930 (bron: Topotijdreis.nl). 54

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

De essen en esdorpen hebben een hoge cultuurhistorische gaafhoud. Behoud deze herkenbaarheid.

1. Esdorpenlandschap

2. Beekdalen op de hogere zandgronden

3. Onontgonnen woestegronden

Het esdorpenlandschap betreft de oudst bewoonde plekken met een grote cultuurhistorische waarde en zijn nog steeds goed herkenbaar. In het moerassige Holocene landschap was landbouw lange tijd enkel mogelijk op de stuwwallen van Steenwijk en Havelte en op hogere zandruggen op de flanken van de beekdalen. Verschillende groepen mensen volgenden elkaar, in meerdere golven van bevolkingsgroei en daling, op, maar begonnen steeds op deze gronden, die eerder ook al geschikt waren voor landbouw. De wijze waarop de akkers werden bemest kunnen we beschouwen als het meest sturend voor de totstandkoming van het esdorpenlandschap. Om de vruchtbaarheid van de van nature arme zandgronden te vergroten, werden vanuit de wijde omgeving nutriënten geconcentreerd op een aantal akkers, de ‘essen’. Dit gebeurde door het vee overdag te laten grazen in de omliggende gebieden, die aanvankelijk bestonden uit bos met open plekken. ’s Nachts werd het vee verzameld in het dorp in zogenaamde ‘potstallen’, op een bodem van geplagde grond uit de omgeving. De mest en urine van het vee mengde met de plaggen. Dit vruchtbare mengsel werd verspreid over de essen. Een eeuwenlange herhaling van dit proces heeft ervoor gezorgd dat de essen nog hoger in het landschap kwamen te liggen. De toch al arme gronden in de omgeving werden steeds armer, waardoor ze van bos overgingen naar heide en later zelfs stuifzanden.

Vanaf ongeveer de negende eeuw lukte het mensen uit de esdorpen om de uitgestrekte natte beekdalen tussen de hoge plateaus in het Regionaal Landschap in gebruik te nemen. De moerassen en broekbossen werden omgezet in hooilanden, waarop rundvee kon worden beweid en waarvan hooi voor de winter kon worden gehaald. Ook waren de nattere delen van het beekdal in gebruik als hak- of knothout van wilgen en elzen.

De voor het Regionaal Landschap kenmerkende uitgestrekte heide, - stuifzanden bosgebieden stonden ooit bekend als ‘woeste gronden’. Ze werden door betergestelden gezien als ‘waardeloos’, maar voor het landbouwsysteem van de esdorpen waren ze onmisbaar. De meestal hooggelegen en arme zandgronden waren minder interessant voor akkerbouw, maar werden gebruikt om het vee te laten grazen. De mest van het vee werd gebruikt om de vruchtbaarheid van de essen te vergroten, wat zorgde voor een verarming van de woestegronden.

De randen van de essen zijn van oudsher beplant met eikenhakhout en een stekelige beplanting, om het vee buiten te houden en later ook om het stuifzand van de es te houden. Over de es liepen vaak meerdere (zand)paden. De boerderijen lagen in losse clusters aan de rand van de es, met centraal in het dorp de ‘Brink’, een grasveld met vaak hoge eiken, waarop vee werd verhandeld en waaraan ook vaak de kerk ligt. Tussen de boerderijen lag een kleinschalig en afwisselend landschap met weilandjes, moestuinen, boomgaarden of hakhout, wat de esdorpen hun karakteristieke lommerrijke sfeer geeft. Door de grote variatie en ouderdom van de beplantingen in het esdorpenlandschap is er een bijzonder hoge biodiversiteit. De esdorpen in de Stellingwerven, in het Friese deel hebben een ander karakter dan de Drentse esdorpen. Ze zijn ontstaan in een landschap wat grotendeels was bedekt met veen. Maar op een aantal plaatsen stak het dekzand boven het veenmoeras uit. Op deze zandopduikingen ontstond net als in Drenthe een bol esdek, met beplante rand en daaromheen de boerderijen en kronkelige wegen. Dit staat in contrast met de rechtlijnige lintontginningen van de veen- en woudontginningen.

Doordat de gronden ’s winters overstroomden, werden ze bevloeid met nutriëntenrijk beekwater. Dit hield de graslanden productief en werkte ook als plaagbestrijding van schadelijke knaagdieren en insecten. De graslanden kenden een zeer soortenrijke vegetatie, door de lokaal verschillende omstandigheden in microreliëf en de aanvoer van al dan niet mineraalrijk water. Vanaf de randen van het beekdal werden het beekdal ontwaterd, met een stelsel van haaks op de beek georiënteerde perceelsloten. In de lage gronden direct langs de beek, de ‘stroomlanden’, stond het waterpeil hoog genoeg om het vee op de percelen te houden. Op de hoger gelegen gronden aan de rand van het beekdal, de ‘bovenlanden’, kon bij een laag waterpeil de sloot droogvallen, waardoor hier een singel van elzen of stekelige struiken nodig was. Dit heeft geleid tot een kenmerkende structuur van beplante randen van het beekdal met singels die het beekdal ‘in prikken’. Om de percelen te bereiken lag er een pad parallel aan de beken, een zogenaamde ‘madeweg’ of ‘madepad’. Dit pad vormde soms ook een lage kade, om hoger gelegen gronden te beschermen tegen hoogwater in de beek. Beeksystemen, inclusief de beekdalen vormen een eigen ecosysteem met de daarbij kenmerkende soortengemeenschappen, te denken aan gemeenschappen van venige weidegebieden of stroomdalgraslanden.

Waar het gebied aanvankelijk begroeid was met bossen, veranderde het langzaam in uitgestrekte heidevelden en plaatselijk zelfs in stuifzanden. Rond het jaar 1800 besloegen de heidevelden en stuifzanden vrijwel alle hogere zandgronden in het gebied, afgezien van de esdorpen, de beekdalen en de hoogvenen. Een groot deel van deze gronden zijn in de latere eeuwen ontgonnen voor de landbouw. Op de moeilijk te ontginnen hoogstgelegen delen van het gebied is het reliëf bewaard gebleven en soms al duizenden jaren oud. Geologische vormen, zoals zandruggen, smeltwaterdalen, pingoruïnes en uitblazingskommen zijn hier bewaard gebleven. Ook kunnen (pre)historische elementen zichtbaar zijn, als grafheuvels, grind- en leemkuilen, walpatronen van ‘Celtic Fields’ of middeleeuwse karresporen. Door de grootschalige verarming van het gebied, waren in de 19e eeuw grote stuifzandgebieden ontstaan. Voor de boeren vormden deze stuifzanden een bedreiging. Vanaf de 19e eeuw werden grootschalige bebossingprojecten opgezet, met als doel het stuifzand te beteugelen en het gebied een productiefunctie te geven. In de 19e eeuw gebeurde dit door rijke particulieren en de Maatschappij van Weldadigheid. Vooral bij de particuliere bebossingen waren de paden kronkelend, omdat ze de hoogtes van het landschap volgden.

Vanaf de 20e eeuw werd Staatsbosbeheer opgericht, met het tegengaan van de verstuiving op landelijke schaal als voornaamste doel. De heidebebossingen zijn zeer planmatig en rechtlijnig opgezet. De ondergrond was veel vlakker dan bij de stuifzandgebieden. Ook werden ze deels ontwaterd met greppels. Er konden meer waardevolle houtsoorten dan de Grove den worden aangeplant, zoals Japanse lariks, douglas, fijnspar en eik. Rond de jaren ’30 van de 20e eeuw begonnen stemmen voor natuurbescherming op te komen, die de natuurwaarden van de heide en vennen wilden bewaren. Rond veel vennen is daarom een brede strook heide gespaard van bebossing. Ook zijn er stukken heide overgebleven die lang in particulier eigendom zijn gebleven en daarom niet zijn bebost. Veel van de bos, heide en stuifzandgebieden worden beheerd als natuurgebieden met bijzondere ecologische waarden.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

55

4. Veen- en Woudontginningen

Onder invloed van de zeespiegelstijging en vernatting in het Holoceen vond veenvorming plaats in de beekdalen tussen de zuidwest georiënteerde dekzandruggen op de lage randen van het Drents Plateau. Doordat de zeespiegel bleef stijgen en het veen bleef groeien, stegen ook de beken mee en raakten ook de laaggelegen dekzandruggen bedekt onder een laag veen. Het gebied raakte hierbij ontvolkt. Rond de 13e eeuw werd het, door een hogere organisatiegraad, mogelijk de venen te ontginnen. Aangedreven door de elite en het kerkelijk gezag werden de venen ontgonnen vanuit de beek. Haaks vanuit de beek werden ontwateringssloten het veen in gegraven, die het veen in strookvormige percelen verdeelden. Op enige afstand van de beek werden boerderijtjes gebouwd, op een wat stevigere ondergrond als een zandrug. De boerderijen werden onderling verbonden met een weg, tot een lintbebouwing parallel aan de beek. Aan de achterzijde van de ontginning werd vaak een achterkade gelegd, die het zure water uit het onontgonnen veen moest keren. Door de ontwatering van het veen, oxideerde dit en daalde de bodem. De bewoners kregen te maken met vernatting van hun akkers. Door het recht van opstrek, konden de boeren hun stroken land verlengen richting het onontgonnen veen en werden de boerderijen en akkers opgeschoven naar de hogere gronden.

Dit heeft als gevolg gehad dat er zeer langgerekte eigendomspercelen ontstonden. De oude natte akkers konden dienst doen als hooilanden. De weg langs het oude lint heeft vaak een naam als ‘buitenweg’ en de meest recente weg, waar nu de boerderijen nog staan, heet dan ‘binnenweg’ of ‘bovenweg’. Dit proces heeft zich in de meeste veen- en woudontginningen meerdere malen herhaald. De kerk kreeg bij de ontginning vaak ook een eigendomsstrook in bezit. Deze stroken laten vaak nog de verplaatsingsgeschiedenis zien, omdat de kerk minder vaak werd verplaatst dan de boerderijen en ligt soms nog op afstand van het lint. Ook hebben veel kerken in de veen- en woudontginningen een kerk zonder toren, maar met een aparte lage klokkenstoel. Na verloop van tijd kwamen de dekzandruggen onder het veen tevoorschijn. Op drogere plekken voldeden de sloten niet meer als veekering, waardoor houtsingels nodig waren. De aan de oppervlakte gekomen zandgronden aan de achterzijde van de ontginningen waren meestal zuur en arm, waardoor er een heidelandschap ontstond. In de 20e eeuw besloten eigenaren vaak alsnog hun strook heide te ontginnen. Elke boer bepaalde afzonderlijk tot hoever hij ging met deze ontginning, waardoor er aan deze zijde een rafelige rand ontstond, de zogenaamde ‘franjeverkaveling’. Op veel van de heide is tegenwoordig bos ontstaan, wat dit 56

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

fenomeen nog beter in het landschap zichtbaar maakt. Dichtbij de beken, vanwaar de veen- en woudontginning ooit is begonnen, zijn de gronden vaak erg nat en in gebruik als grasland. Doordat hier geen singels nodig zijn, liggen de deze gronden historisch als langgerekte open ruimtes in het landschap, met grote waarden voor weidevogels. In de natste delen van het beekdal, waar een dikke laag veen aanwezig was, zijn de percelen verveend, waarbij het veen werd afgegraven en gedroogd voor turf. De overgebleven water, in het patroon van de middeleeuwse verkaveling, worden ‘petgaten’ genoemd. Deze zijn tegenwoordig soms dicht gegroeid en in gebruik als natuurgebied, zoals bij de Lendevallei bij Wolvega.

5. Hoogveenrestant en Veenkoloniaal landschap

met de zandige toplaag. Op veel veenkoloniale gronden is deze veenlaag inmiddels verdwenen. Om de vruchtbaarheid te verhogen, werd stadsafval en afgegraven terpaarde uit Friesland als retourvracht aangevoerd door de turfschepen en opgebracht op de gronden. Niet alle afgeveende gronden werden opgeleverd als landbouwgrond. Bij Ravenswoude heeft de Compagnie productiebossen aangeplant, binnen de wijkenstructuur. Met de komst van steenkool en later olie en gas in de 20e eeuw kwam er een einde aan de vervening. Een deel van het veen was nog niet of deels afgegraven, waardoor een flink restant hoogveen (het grootste van Nederland) achterbleef in het landschap, het Fochtelooerveen. Sporen van de aanzet tot vervening zijn nog steeds goed herkenbaar, maar het gebied is tegenwoordig een natuurgebied. Dankzij de omvang van het gebied komen hier belangrijke populaties van allerlei hoogveensoorten voor. Over de vaarten werd niet alleen turf, maar ook een scala aan andere grondstoffen af- en aangevoerd. Dit heeft ervoor gezorgd dat er langs de vaarten allerlei bedrijvigheid is ontstaan. De bruggen en sluiscomplexen laten de werking van dit ingenieuze systeem zien. De geschiedenis en het belang van de vaarten is nog goed terug te zien in het landschap en daarmee van grote cultuurhistorische waarde voor het Regionaal Landschap.

6. Koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid Smilderger en Hycker venen uitgestrekte hoogveengebied op de grens van Friesland en Drenthe. Door de keileem in de bodem en de vlakte kan het water niet wegstromen en ontstond hier hoogveen. Deze gebieden vielen grotendeels onder de Boermarken, maar hadden weinig productiewaarde. Vanaf de 16e eeuw ontstond er belangstelling voor dit soort hoogvenen, door de vraag naar brandstof in de groeiende Hollandse steden. De Boermarken sloten overeenkomsten met verschillende Compagnieën om het veen af te steken tot turf. Om de turfwinning mogelijk te maken, werden vaarten gegraven om de turf en het water uit het veen af te voeren. Om het veen te ontwateren werden vanaf de vaarten sloten het veen in gegraven, zogenaamde ‘wijken’, die ook weer ‘dwarswijken’ hadden. Het veen kon droog worden afgestoken tot turf en via de vaarten worden afgevoerd. In Friesland ging dit over de Opsterlandse Compangnonsvaart via de Tjonger en de Boorne. In Drenthe verbond de Smildervaart het veengebied, via de Halvelter Aa (later de Oude vaart) met Meppel. Vanaf hier werd de turf over de Zuiderzee naar de steden in Holland verscheept. Om de verbinding met Meppel te verbeteren werd in de 18e eeuw de Drentse Hoofdvaart aangelegd, waarin de Smildervaart werd opgenomen.

De vaart werd verlengd naar Assen en later ook Groningen en ook de Friese veenkoloniën werden met vaarten verbonden met de Drentse Hoofdvaart. Zo is een vaartennetwerk ontstaan, waarover ook andere goederen konden worden vervoerd. Nadat de goede turf was afgestoken, werden de afgeveende gronden in gebruik genomen als landbouwgrond. De wijken en dwarswijken dienden hierbij als verkaveling, waardoor een rechtlijnig, maar aanvankelijk kleinschalig, landschap ontstond, met boerderijen langs de wijken en houtsingels langs perceelsgrenzen. De gronden waren geschikt voor akkerbouw, door de organische stof uit het veen, wat aanvankelijk nog in de ondergrond aanwezig was, bij het ploegen te mengen

In het begin van de 19e eeuw werd door een aantal vooraanstaande Nederlanders de Maatschappij van Weldadigheid opgericht, met als doel paupers (kansarmen) uit de grote steden in te zetten om de woeste veen- en heidegronden te ontginnen en ze zo een nieuw bestaan als boer te geven. Het zijn ’s werelds eerste, meest grootschalige en langst functionerende voorbeelden van landbouwkoloniën om armoede te bestrijden en hebben daarmee een UNESCO-status verkregen. De koloniën liggen grotendeels in het Regionaal landschap en kennen met hun planmatige opzet en bijzondere bebouwing een bijzonder landschap. De afgeveende gronden op de grens van Friesland, Overijssel en Drenthe vormden een goede locatie voor de koloniën. Het landgoed Westerbeeksloot, gesticht door een vervener die de gelijknamige sloot had laten graven, werd als eerste aangekocht als directeurswoning en doet nog altijd dienst als het kantoor van de Maatschappij. Langs lange rechte beplante wegen en vaarten, die deels al aanwezig waren, werd de kolonie Frederiksoord opgezet, met zeer regelmatige percelen van zo’n 3 ha, ieder met een kolonistenhoeve. Langs perceelgrenzen werden sloten gegraven en waar het grondwater te laag stond werden houtsingels geplant. Ook het groen rond van het landgoed werd gespaard. Kort daarna

volgden, op vergelijkbare wijze, Wilhelminaoord, Willemsoord, Boschoord en Vierdeparten. De koloniën in het Regionaal Landschap waren ‘vrije’ kolonies, waar strenge regels golden. Mensen die zich niet gedroegen, konden worden overgeplaatst naar de strafkolonies Veenhuizen of Ommerschans, buiten het Regionaal Landschap. De koloniën bleken al snel onrendabel, door een tekort aan mest en omdat de percelen te klein waren en maar weinig paupers in staat bleken vrijboer te worden. Een deel van de kleine percelen werd samengevoegd tot grotere boerderijen, zoals Hoeve Koning Willem III, in Frederiksoord of Hoeve Utrecht in Willemsoord. Ook veranderde het grondgebruik op de arme en droge gronden naar bosbouw, de kolonie Boschoord. Een deel van de kolonisten vluchtte van de strenge regels van de Maatschappij. Ze vestigden zich, samen met andere keuters, op de afgeveende gronden in de omgeving van de Maatschappij, richting Noordwolde en Vledderveen. Hier ontstonden groepen plaggenhutten met kleine stukjes grond, de zogenaamde ‘Desperadokolonies’. De kleinschalige en onregelmatige percelering en verspreide erfjes zijn nog enigszins herkenbaar, maar grotendeels verloren gegaan in de ruilverkaveling.

De Koloniën van Weldadigheid is een stukje unieke geschiedenis in Drenthe. Draag het verhaal van de locatie uit.

Vooral vanaf 1920 t/m 1950 werden er in het Regionaal Landschap grote arealen heide ontgonnen tot landbouwgrond, waarbij gebruik werd gemaakt van de werkverschaffing door de grote werkeloosheid uit die tijd. Dat gebeurde deels door grote ontginningsmaatschappijen aangestuurd door het Rijk, die gronden kochten van de boeren. Deze werden rationeel verkaveld, met rechthoekige percelen en er kwamen nieuwe ontginningsboerderijen, die vaak werden toegewezen aan boeren elders uit Nederland. De sloten en wegen kregen een standaardprofiel, waarbij de wegen vaak werden beplant met lanen. Naast de ontginningsmaatschappijen, is een groot deel van de heide door particuliere boeren ontgonnen, zij het geholpen door arbeiders uit de werkverschaffing. Bij deze ontginningen werden vaak de perceelsgrenzen uit de markeverdeling aangehouden, wat vaak leidde tot erg langgerekte percelen. Perceelsgrenzen in de jonge heideontginningen werden vaak beplant met bomenrijen of singels, wat een tamelijk kleinschalig landschap opleverde. In de ruilverkaveling van eind 20e eeuw werden veel van de kavels opnieuw ingericht en samengevoegd en werden boerderijen verplaatst. Hierbij zijn de door grote ontginningsmaatschappijen aangestuurd door het Rijk, die gronden kochten van de boeren.

Deze werden rationeel verkaveld, met rechthoekige percelen en er kwamen nieuwe ontginningsboerderijen, die vaak werden toegewezen aan boeren elders uit Nederland. De sloten en wegen kregen een standaardprofiel, waarbij de wegen vaak werden beplant met lanen. Naast de ontginningsmaatschappijen, is een groot deel van de heide door particuliere boeren ontgonnen, zij het geholpen door arbeiders uit de werkverschaffing. Bij deze ontginningen werden vaak de perceelsgrenzen uit de markeverdeling aangehouden, wat vaak leidde tot erg langgerekte percelen.

7. Jonge heideontginningen

Door een toenemende bevolking groeide de maatschappelijke druk om de uitgestrekte woeste gronden productief te maken voor de land- en bosbouw. Grote stukken heide, die in gemeenschappelijk eigendom waren binnen de Boermarken, werden verdeeld onder de gerechtigde boeren. Vooral vanaf de 20e eeuw, met de komst van kunstmest, nam deze ontwikkeling een vlucht. Deze innovatie maakte enerzijds de mest van schapen voor de bemesting van de essen overbodig en maakte anderzijds dat de heidegronden zelf konden worden verrijkt, waardoor er landbouw op mogelijk was.

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

57

Bijlage 6: Inspirerende voorbeeldprojecten In de landschapsvisie zijn de ideeën en foto’s van een aantal inspirerende voorbeeldprojecten gebruikt. En er is nog veel meer inspiratie in het land te vinden. Hieronder een aantal inspirerende voorbeelden per thema. Online is meer informatie over de onderwerpen te vinden.

Landbouw

58

Wonen

Recreatie

De eetbare woonwijk (Urban food forest, landbouw gecombineerd met stedenbouw/wonen) http://www.eetbarewoonwijkrijnvliet.nl/ bron foto: www.gelderlander.nl

Drijvende tuinen (Wonen met natuur en water) https://stadstuinieren.nl/stadstuinieren/een-tuintje-datdobbert-de-stad bron foto: www.turbantia.nl

Natuurinclusieve recreatie (Recreatie gecombineerd met natuur) https://www.vitalevakantieparken.nl/ bron foto: www.vitalevakantieparken.nl

Agroforestry (boslandbouw gecombineerd met veeteelt/landbouw) https://www.agro-forestry.nl/ bron foto: www.wur.nl

Natuurinclusief bouwen (Woningbouw gecombineerd met natuur) https://www.bouwnatuurinclusief.nl/ bron foto: www.greenlabel.nl

Doelgroepgerichte recreatie (Recreatie gecombineerd met zorg) https://www.treant.nl/zorg/locaties/woonzorglocaties/ bron foto: www.rtvdrenth.nl

Boer-burger verbinding (landbouw en burger verbinden) https://kringlooplandbouw.wur.nl/kringlooplandbouw/ boer-burger-verbinding bron foto: www.nieuweoogst.nl

Bosrijke nieuwbouw (Wonen gecombineerd met bos) https://www.bosvallei.nl/ bron foto: www.dagvandebouw.nl

Erve Kiekebos (Regeneratieve gemeenschapsboerderij) https://www.lente.land/ bron foto: www.facebook.com/ervekiekebos/

Woonzorgomgevingen (Doelgoepgericht wonen met natuur) https://www.zorgsaamwonen.nl/ bron foto: www.laride.nl

Boeren voor biobased bouwen (Landbouw gecombineerd met woningbouw) https://boerenvoorbiobasedbouwen.nl/ bron foto: www.biomassafeiten.nl

Hoogwaardige dorpsuitbreiding (Wonen gecombineerd met landschap) https://burolubbers.nl/1330_dorpsranden-rijnwaarden/ bron foto: www.burolubbers.nl

‘Natuur-inclusief boeren’ (Landbouw gecombineerd met natuur) https://www.buijtenland-van-rhoon.nl/ bron foto: www.eelerwoude.nl

Nieuwe erfvormen (Wonen gecombineerd met recreatie) https://www.lennepserf.nl/ bron foto: www.bouwbedrijfvanlaar.nl

Eelerwoude | CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

De-natuur-in-zonder-drempels (Recreatie gecombineerd met inclusiviteit en natuur) https://www.natuurmonumenten.nl/ bron foto: www.hln.be Transitie bedrijf (Loonbedrijf naar nieuwe functie zoals recreatie https://eelerwoude.nl/project bron foto: www.eelerwoude.nl Vergroenen paardenhouderij (Recreatie met natuurwaarden/water) https://www.lto.nl/keuzemenubron foto: www.eelerwoude.nl

Energie

Bossenstrategie

Batterij op het erf (Energie met bedrijvigheid) https://www.installatie.nl/nieuws/boer-melkt-op-batterijstroom/ bron foto: www.nieuweoogst.nl

Verbindend bos (Bossenstrategie met recreatie/ natuur) https://www.installatie.nl/nieuws/boer-melkt-op-batterijstroom/ bron foto: www.collegevanrijksadviseurs.nl

Agro fotovoltaïsche energie (Energie gecombineerd met landbouw) Agri-pv, diverse sites. bron foto: www.koggenlandenergieneutraal.nl

De bossenmakelaar (verbindt partijen met geld, kennis, materialen om bos aan te leggen) https://debossenmakelaar.nl/ bron foto: www.eelerwoude.nl

Natuurinclusieve zonnevelden (Energie gecombineerd met natuurwaarden) https://www.wur.nl/ -EcoCertified-zonneparken bron foto: www.eelerwoude.nl

Groene verbindingen (Recreatie met natuurwaarden) https://hoopheggen.nl/ bron foto: www.siris.nl

Energietuinen (Energie gecombineerd met landschap, recreatie, wonen en natuur) https://www.energietuinen.nl/ bron foto: www.hln.be

CONCEPT Landschapsvisie Drents-Friese grensstreek 2023

59

www.eelerwoude.nl

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=bf01acbb-509e-415a-a747-06979a7a0dc6