I-8b Bijlage 1 - Rapport toeristische ontwikkelstrategie ZO Friesland.pdf
Tekst van het document
De regio Zuidoost Friesland, ‘Het Andere Friesland’ heeft de plannen hiervoor al klaar!
Ontwikkellijn Bestemmingsontwikkeling: gebied en product op orde Actie
Wat
Betrokkenen
Middelen
Opmerking
Actie 1
Vitaliteit verblijfsrecreatie stimuleren: het aanstellen van een Provincie, gemeenten, ondernemers gezamenlijke coördinator en opstellen plan van Aanpak
€ 125.000,-
Beschikbaar vanuit Regiodeal ZOF voor de eerste stappen
Actie 2
Ontwikkelen van samengesteld recreatief product en cultuurhistorische verhalen en iconen zichtbaar en beleefbaar maken
TRZF, gemeenten, ondernemers, Mienskip
Nader te bepalen
Productontwikkeling, starten vanuit regulier budget TRZF
Actie 3
Optimaliseren en beleefbaar maken routegebonden infrastructuur en kwaliteit voorzieningen openbare ruimte
Gemeenten, Recreatieschap Marrekrite, gebruikersgroepen en TBO’s
€ 270.000,-
UItvoering routes, Top’s en entrees (Ervaren-Turf -> beschikbaar binnen Regiodeal). Bij openbare ruimte ook aandacht voor beheer- en onderhoudskosten
Actie 4
Benutten koppelkansen R&T bij gebiedsontwikkelingen
Provincie, Gemeenten, Ondernemers, TRZF, TBO’s
Geen directe kosten
R&T integraal onderdeel bij gebiedsontwikkeling
Actie 5
Nieuwe initiatieven stimuleren en tot wasdom laten komen (toetsingskader)
Gemeenten en Provincie
€ 25.000,-
Beschikbaar vanuit Regiodeal ZOF. Uitnodigingskader verder uitwerken in toetsingskader, 7 pijlers als uitgangspunt
Actie 6
Verduurzaming vrijetijdssector
Circulair Friesland, Gemeenten en Ondernemers
€ 5.000,-
Meedoen in provinciale aanpak.
23
Ontwikkellijn Bestemmingsmarketing: positionering, profilering en promotie
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
Actie
Wat
Betrokkenen
Middelen
Actie 7
Versterken van TRZF en waarborgen continuïteit: doorontwikkeling regiomarketing TRZF (conform Regiodeal)
Actie 8
Versterken van netwerk van ondernemers: stimuleren TRZF, ondernemers innovatief en kwalitatief ondernemen (conform Regiodeal)
€ 100.000,- incidenteel*
* Bijdrage vanuit Regiodeal ZOF. Daarna binnen reguliere taken TRZF oppakken.
Actie 9
Versterken mozaïek belevingsgebieden Zuid Oost Friesland
Gemeenten, TRZF, , MERK Fryslan, lokale marketingorganisaties
€ 25.000,-
Actie 10
Zichtbaarheid en vindbaarheid van de verhaallijnen vergroten
TRZF, MERK Fryslan, lokale marketingorganisaties, gemeenten
Actie 11
Doelgroeponderzoek en -keuze en passende profilering
Gemeenten, TRZF
Actie 12
Gastheerschap stimuleren en professionaliseren (TIP’s, online en offline info voorziening)
TRZF en gemeenten
€ 100.000,- incidenteel* Gemeenten, TRZF en ondernemers € 100.000,- structureel**
€ 25.000,-
24
Opmerking
Ontwikkellijn Bestemmingsmanagement: ZuidOost Friesland in balans Wat
Betrokkenen
Toekomstgericht ontwikkelen rekening houdend met maatschappelijke grote opgaven
Gemeenten, provincie en sector
€ 5.000,-
Beschikbaar vanuit Regiodeal ZOF
Actie 14
Sturen op data en kennis en monitoring bezoekers en bezoekersstromen
Gemeenten, Provincie, TAF en ETFI, mogelijkheid onderzoeken met visitor data
€ 10.000,-
Aanhaken Provinciale programmalijn. Nog onduidelijkheid over kosten
Parallel met kansenkaart Vitale Logies
Actie 15
Locatiemanagement in drukke gebieden
Gemeenten en Provincie
€ 10.000,-
Aansluiten bij drukte monitor centra, instrumenten fysiek in openbare ruimte
Zie 7: Structurele budget TRZF verhogen
Actie 16
Randvoorwaarden toetsing slimme groei en behouden kernwaarden
Gemeenten, Provincie en ondernemers
€ 10.000,-
Parallel met actieplan Vitale Logies
Actie
* Bijdrage vanuit Regiodeal ZOF. ** Daarna vanaf 2024 structurele verhoging budget nodig
Bijdrage vanuit Regiodeal ZOF.
Zie 7: Structurele budget TRZF verhogen
Middelen
Verdere borging Naast deze ontwikkelagenda is verdere uitwerking op gemeentelijk niveau nodig in onder meer omgevingsplannen, handhaving van permanente bewoning, visie en beleid op zonering van natuurwaarden. Waar nodig kunnen gemeenten individueel of gezamenlijk - aanvullend op deze ontwikkelstrategie op thematisch niveau of als verdieping beleidsmatige of concrete uitwerkingen maken, om lokale accenten aan te brengen.
25
Opmerking
bijlagen
//akkrum 26
27
Bijlage 1 Geraadpleegde bronnen en stakeholders Bronnen Omvang vrijetijdseconomie - Banen totaal sectoren en R&T sector 2015-2019 – LISA, 2021 - Bezoekersonderzoek natuurgebieden Drenthe 2015 – NBTC-NIPO Research 2015, in opdracht van Provincie Drenthe, Recreatieschap Drenthe en Staatsbosbeheer - ezoekersonderzoek natuurgebieden Friesland 2017 – NBTC-NIPO Research 2018, in opdracht van Staatsbosbeheer - Bezoekersmonitor Nationaal Park Alde Feanen 2018-2019 – Ecorys 2019 - Dashboard Toerisme Fryslân 2019 – DataFryslân, geraadpleegd op 12-2-2021 en 22-3-2021 - Database ondernemers ‘Het andere Friesland’ - Opbrengsten en overnachtingen uit toeristenbelasting, 2016-2019 – Gemeenten Opsterland, Heerenveen, Ooststellingwerf, Weststellingwerf, 2021 - Plan van Aanpak Regiomarketing Zuidoost Friesland 2020-2030 – Stichting Toeristisch Netwerk de Friese Wouden, 2019 - Statistiek Logiesaccommodaties (SLA) 2013-2019 – Centraal Bureau voor de Statistiek, 2021 Deskstudie - Uitvoeringsprogramma R&T De Friese Wouden 2015 – 2020, Hanneke Schmeink RECREATIE, juni 2015 - Toerisme in Fryslân, het perspectief van de inwoners, Fries Sociaal Planbureau, februari 2020.
- Regiodeal Zuidoost Friesland, Rijk, gemeenten Zuidoost Friesland, Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, juni 2020 - Plan van Aanpak Regiomarketing Zuidoost Friesland 2020-2030, Stichting Toeristisch Netwerk de Friese Wouden, september 2019 - Stand van zaken Koepelproject ErVaren en Turf, 16 december 2020, gemeenten Heerenveen, Smallingerland, Ooststellingwerf, Weststellingwerf, Opsterland ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
28
- Beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028, provincie Fryslân, april 2020 - Uitvoeringsprogramma Gastvrij Fryslân 2028, provincie Fryslân, april 2020 - Position Paper Gastvrij Fryslân 2030, januari 2019, provincie Fryslân - Bestuursakkoord 2019-2023, Geluk op 1, provincie Fryslân - Onderzoek vitaliteit logiesaccommodaties Fryslân, 13 maart 2020, ZKA - Bijlagen bij rapportage vitaliteitsonderzoek logiesaccommodaties Fryslân, ZKA - Visie Waterfront Drachten - Masterplan Waterfront Oudega - Gebiedsontwikkeling Hegewarren - Visies ruimtelijke ontvangst Zuidoost Friesland – Akkrum, Appelscha, Bakkeveen, Drachten, Driewegsluis, Omgevingspsycholoog, november 2018 - https://www.datafriesland.nl/dashboard-toerisme-fryslan/ - Het Fries camper Kader, 2017, Recreatieschap Marrekrite - Leven in Zuidoost Fryslân, feiten & cijfers, Fries Sociaal Planbureau, oktober 2019 - Inventarisatie watersportvoorzieningen Turfroute, Hanneke Schmeink RECREATIE, 2019 - Koersdocument Natuer mei de Mienksip, maart 2019, - It blauwe goud fan Fryslân: visie waterrecreatie: https://magazines.fryslan. frl/9683/cover - Expeditie NP De Alde Feanen, september 2020 - Landschapsvisie Zuidoost Friesland 2018-2028, Gemeente Heerenveen, Gemeente Ooststellingwerf, Gemeente Opsterland, Gemeente Smallingerland, Gemeente Weststellingwerf, Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, 2019.
- Recreatieplan Fochteloërveen, NLRNT, januari 2018 - Notitie recreatie en toerisme Vrijetijdseconomie in Gemeente Heerenveen 2015 – 2018 - Economisch beleid 2020 – 2030 gemeente Heerenveeen - Visie Waterrecreatie Gemeente Heerenveen, (concept), september 2021 - Regiodeal Zuidoost Friesland, Projectplan Glowing Nature, gemeente Heerenveen, augustus 2020 - Omgevingsvisie Heerenveen (ontwerp), versie 0.7, gemeente Heerenveen, januari 2021 - De economische betekenis van toerisme en recreatie in Drenthe (en Ooststellingwerf), november 2018, Ecorys
- Monitor Toerisme in Drenthe 2019 (en Ooststellingwerf), november 2020, Ecorys - Appelscha Verbindt, Masterplan Appelscha, Beleidsvisie recreatie & toerisme, Gemeente Ooststellingwerf, december 2016 - Nota Kansen Benutten 2016 – 2020 Recreatie en toerisme Opsterland - Dorpsspiegels Gemeente Opsterland, 2017-2018 - Toeristisch Recreatief ontwikkelingsplan gemeente Smallingerland, juni 2011, Grontmij - Actieagenda Economie 2020 – 2022, deel A & deel B, gemeente Smallingerland - Hoofdlijnenakkoord Bestuursperiode 2018 – 2022, juni 2018, gemeente Smallingerland - Beleidsplan ‘Ferbine’ 2019 – 2022, oktober 2018, gemeente Smallingerland - Strategische Koers Omgevingsvisie Gemeente Smallingerland (concept), januari 2020 - Nota Recreatie en Toerisme, Perspectief gemeente Weststellingwerf, April 2015
Beekdallandschap Koningsdiep en Recreatiecentrum De Wâldsang, Bert Zijlstra en Jan Willem Russchen - Culturele Hoofdstraat Beetsterzwaag & Bourgondisch Beetsterzwaag, Lieuwe Krol - Natuurmonumenten, Jan Willem Zwart - Appelscha Outdoor, Jan de Roos - Buitencentrum SBB, Harry Dekker - Regio Appelscha 3.0, Arno Goettsch - Boscamping Appelscha, Engbert Siderius - Buitengoed op de Knolle, Jim de Boer - Pizzeria Sondrio Da Luca / Lid TAF, Luca Arbouw - Watersportverbond Regio Noord, Johan Woudstra en Anne van der Meer - VVV-Drachten/Smallingerland en ROC, Janneke Epema / Klaas van der Meulen - Van der Valk Drachten, de heer Langebeek - Zeilschool de Veenhoop, de heer Zandstra - Museum DR8888, Nieske Ketelaar - Voorzitter ondernemersvereniging Drachten, Joan Boelens - Platform Recreatie & Toerisme Weststellingwerf, Petra Kempkes - Nationaal Vlechtmuseum, Iwan van Nieuwenhoven - Stiekm Trots, Liesbeth Schievink - Van der Valk Wolvega-Heerenveen, Henk Matser
Gesprekspartners verkennende gesprekken - Toerisme Regiomarketing Zuidoost Friesland, Elizabeth Pilat - Provincie Fryslân, Age Kramer - Recreatieschap Marrekrite, Lourens Touwen / Corrie de Groot - Merk Fryslân, Martin Cnossen - Staatsbosbeheer, Jean Paul de Rek - It Fryske Gea / NP Alde Feanen, Fokke Jan de Jong, Anton Huitema en John Haitsma - HISWA-RECRON, Jan Ybema - Regio Heerenveen ’n Gouden Plak, Siepie de Groot - Werkgroep Vorstelijk Oranjewoud, Tjitte de Wolff - Akkrumer Watersport Vereniging, Edze Posthuma - Recreatiepark Tusken de Marren, Bert Rotteveel - B&B Uitgerust voor Zaken, Bianca Veenstra - Minicamping de Singel, Greet Musch - de Vries - Thialf, Marc Winters - TIP Bakkeveen, Jouke Bouius - Museum It Damshûs, Jan Frieswijk - Nieuw Allardsoog, conferentiecentrum en groepsaccommodatie / Stichting
Geraadpleegde experts voor analyse van draagkracht - Dennis Worst, Landschapsbeheer Friesland - Anton Huitema, Nationaal Park De Alde Feanen / It Fryske Gea - Manon van Wesel en Jean-Paul de Rek, Staatsbosbeheer - Corrie de Groot, Recreatieschap Marrekrite - Age Kramer, provincie Fryslân - Diverse experts van de verschillende domeinen van de 5 gemeenten Experts verdiepende sessie concept Ontwikkelstrategie - Bureau Kiemkr8, Bianca Grote Beverborg - Regiomarketingorganisatie “Het Andere Friesland”, Ingrid Mascini - Ynbusiness, Marjan Soepboer - Vitale Logies Fryslan, Tonique Hollander - Circulair Friesland, Hanneke Schmeink
29
Bijlage 2 Omvang vrijetijdseconomie In deze bijlage staan de achtergronden bij het hoofdstuk over de omvang van de vrijetijdseconomie in Zuidoost Friesland. Aan bod komen: de ontwikkeling van werkgelegenheid, overnachtingen, toeristenbelasting en verblijfsrecreatief aanbod. Ook schetsen we een typering (stand van zaken) van verblijfsrecreatief en dagrecreatief aanbod in de regio.
basisjaar. Dit basisjaar krijgt het indexcijfer 100 (wordt op 100% gesteld). Daardoor geldt dat: een indexcijfer boven de 100 duidelijk maakt dat er een procentuele stijging is ten opzichte van het basisjaar. Een indexcijfer onder de 100 duidelijk maakt dat er een procentuele daling is ten opzichte van het basisjaar. Het eerste jaar waarover we volledige data hebben voor Zuidoost Friesland, Friesland en Nederland, geldt als basisjaar.
1. Ontwikkeling werkgelegenheid
Ontwikkelingen beschrijven In deze bijlage beschrijven we de ontwikkeling van de verschillende indicatoren aan de hand van indexcijfers. Een indexcijfer is een verhoudingsgetal waarmee de grootte van een verschijnsel wordt uitgedrukt ten opzichte van datzelfde verschijnsel in een andere periode. De periode waarmee we alle andere periodes vergelijken noemen we het
Zuidoost Friesland telde in 2019 4.770 banen in de toeristisch-recreatieve sector, 6% meer dan in 2015. In deze paragraaf beschrijven we de ontwikkeling van werkgelegenheid in de R&T sector in Zuidoost Friesland, afgezet tegen Friesland en Nederland.
Tabel 1. Ontwikkeling R&T banen, absoluut, 2015-2019 2015
2016
2017
2018
2019
2019 tov 2015
Zuidoost Friesland
4.510
4.650
4.630
4.730
4.770
106
Friesland
19.710
20.450
20.670
21.320
21.270
108
Nederland
542.760
563.470
582.240
599.560
618.390
114
Bron: LISA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2015 = 100
Tabel 2. Ontwikkeling aandeel R&T banen op het totaal aantal banen, 2015-2019
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
2015
2016
2017
2018
2019
2019 tov 2015
Zuidoost Friesland
5,3%
5,4%
5,3%
5,2%
5,2%
98
Friesland
6,9%
7,1%
7,1%
7,1%
7,0%
101
Nederland
6,6%
6,8%
6,9%
6,9%
7,0%
105
30
Bron: LISA, bewerking BRVT. Indexontwikkeling: basisjaar 2015 = 100
Toelichting - Tabel 1 laat het aantal R&T banen in Zuidoost Friesland, Friesland en Nederland zien, in de periode 2015-2019. Hoe 2019 zich verhoudt tot 2015, laten we zien met een indexcijfer (2015 = 100). - Zuidoost Friesland telde in 2019 4.770 banen in de toeristisch-recreatieve sector. Deze R&T-banen laten een positieve ontwikkeling zien sinds 2015, wat onder meer te zien is aan het indexcijfer 106 in 2019. Dat betekent dat het aantal R&T-banen in de regio in 2019 6% hoger ligt dan in 2015. - De R&T-banen ontwikkelen zich positief in de regio. In heel Friesland is de toename iets sterker (index 108), landelijk is de groei sterker (index 114). - In 2019 is 5,2% van alle banen in Zuidoost Friesland en R&T-baan. In Friesland en Nederland is dat 7,0%. - Het aandeel R&T-banen op het totaal heeft in Zuidoost Friesland in 2019 een index van 98, dat betekent dat het aandeel iets lager ligt dan in 2015, zoals ook te zien is in tabel 2. In de tussenliggende jaren lag het indexcijfer rond of net boven de 100. - Dat het aandeel R&T in de regio iets afneemt, komt doordat de groei van de totale werkgelegenheid (in alle sectoren) in Zuidoost Friesland, net iets sterker toeneemt (index 107) dan het aantal R&T-banen (index 106).
- In Friesland en Nederland zien we juist iets anders: de ontwikkeling van R&T-banen laat een hogere index zien dan de ontwikkeling van de totale werkgelegenheid in alle sectoren. Daar neemt het aandeel R&T op het totaal dus toe, terwijl dat in Zuidoost Friesland licht dalend is. Over deze cijfers De cijfers in deze paragraaf zijn afkomstig van LISA. Het aantal banen heeft betrekking op het totaal aantal fulltimers, parttimers en uitzendkrachten. De R&T data van LISA wordt samengesteld op basis van SBI-codes. Bedrijven komen in deze R&T data terecht, als ze ingeschreven zijn bij de KVK en voorzien zijn van toeristische SBI-codes. Indeling op hoofdactiviteit: het register registreert van iedere vestiging de hoofdactiviteit door middel van de Standaard BedrijfsIndeling (SBI) van het CBS. Indien een vestiging meerdere activiteiten heeft dan wordt de activiteit waarin het grootste deel van het personeel werkzaam is gebruikt voor de toekenning van de SBI code. Dat betekent bijvoorbeeld dat toeristische (neven)activiteiten van agrarische ondernemers, qua werkgelegenheid niet zichtbaar zijn bij de R&T sector.
31
2 Ontwikkeling overnachtingen
Toelichting - Zuidoost Friesland telt volgens de CBS statistieken in 2019 720.000 overnachtingen van zowel binnenlandse als buitenlandse gasten, zakelijke en toeristische gasten. Dat is een stijging van 9% in vergelijking met 2019 (index 109). In vergelijking met 2013 is het aantal overnachtingen in 2019 gedaald met 18% ten opzichte van 2013 (index 82). - In Friesland werden in 2019 6,1 miljoen overnachtingen doorgebracht, 15% meer dan in 2016 (index 115) en 19% meer dan in 2013 (index 119). In Nederland werden 123 miljoen overnachtingen doorgebracht, goed voor een stijging van 16% ven opzichte van 2016 (index 116) en een stijging 28% ten opzichte van 2013 (index 128). - In figuur 1 laten we de ontwikkeling van het aantal overnachtingen zien in Zuidoost Friesland, Friesland en Nederland, met 2016 als indexjaar (basisjaar). In figuur 2 kijken we wat verder terug en geven we de ontwikkeling ten opzichte van 2013 weer (basisjaar = 2013). Wat hierbij met name opvalt: in vergelijking met 2016 laat Zuidoost Friesland stijgende lijn zien wat betreft het aantal overnachtingen (index 109). Wel blijft de ontwikkeling nog iets achter bij de ontwikkeling van Friesland (index 115) en Nederland (index 116).
- Kijken we verder terug naar de indexontwikkeling ten opzichte van 2013, dan laat Zuidoost Friesland dalende indexcijfers zien (index 82), terwijl in totaal Friesland (119) en Nederland (128) sprake is van groei. De ontwikkeling in Zuidoost Friesland wijkt over dat tijdsbestek duidelijk (negatief) af van het Fries’ en landelijk gemiddelde.
Figuur 1. Ontwikkeling overnachtingen, 2016-2019, t.o.v. basisjaar 2016
In 2019 werden er 720.000 overnachtingen doorgebracht in Zuidoost Friesland, door binnenlandse en buitenlandse gasten, met zowel een zakelijk als toeristisch motief. Dat is 18% minder dan in 2013. In deze paragraaf beschrijven we de ontwikkeling van overnachtingen bij logies-
accommodaties Zuidoost Friesland, afgezet tegen Friesland en Nederland. Dit doen we zowel voor de periode tussen 2013 en 2019 en voor de periode tussen 2016 en 2019 om een onderscheid te maken tussen de ontwikkelingen over meerdere jaren en over de afgelopen jaren.
120 116 115
115 110
Tabel 3. Ontwikkeling overnachtingen, totaal (x1000), 2013-2019
109
105
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2019 t.o.v. 2013
2019 t.o.v. 2016
Zuidoost Friesland
882
724
763
663
726
746
720
82
109
Friesland
5.163
5.467
5.372
5.361
5.663
6.007
6.149
119
115
Nederland
96.074
99.752
103.534
106.213
111.698
116.082
123.443
128
116
100 95 2016
2017
Overnachtingen Fr. (CBS)
2018
Overnachtingen NL (CBS)
2019 Overnachtingen ZOF (CBS)
Bron: CBS SLA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2016 = 100
Bron: CBS SLA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2013 = 100 en 2016 = 100
Figuur 2. Ontwikkeling overnachtingen, 2013-2019, t.o.v. basisjaar 2013 140 130
128 119
120
Over deze cijfers Deze cijfers zijn afkomstig van de Statistiek Logiesaccommodaties van het CBS. Deze paragraaf bevat cijfers over het aantal overnachtingen van toeristische en zakelijke gasten in Nederland in alle hotels, motels, pensions, appartementen met hoteldienstverlening, jeugdaccommodaties en bed&breakfasts met ten minste 5 slaapplaatsen, op alle kampeerterreinen met minimaal 4 toeristische standplaatsen en op huisjesterreinen en in groepsaccommodaties met ten minste 10 slaapplaatsen. Dit betekent dat overnachtingen bij ‘kleine’ toeristische aanbieders hier niet bij inbegrepen zijn.
110 100 90
82
80 70 60 2013
2014
Overnachtingen Fr. (CBS)
2015
2016
2017
Overnachtingen NL (CBS)
2018
2019
Overnachtingen ZOF (CBS)
Bron: CBS SLA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2013 = 100
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
32
33
3 Ontwikkeling toeristenbelasting De gegevens over de toeristenbelasting gebruiken we om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van toerisme in een gebied. In Zuidoost Friesland wordt toeristenbelasting geheven, behalve in Smallingerland. De overige vier gemeenten heffen op verschillende manieren toeristenbelasting. Opsterland en Weststellingwerf vragen een percentage van de overnachtingsprijs van de ondernemer, Heerenveen en Ooststellingwerf hanteren een vast bedrag per overnachting. Daarnaast is het belangrijk om te beseffen dat in Ooststellingwerf het boekjaar van de geïnde toeristenbelasting verschilt van het kalenderjaar en dat er in Heerenveen geen toeristenbelasting wordt geheven over overnachtingen op boten.
Vanwege deze kanttekeningen zijn de cijfers van geïnde toeristenbelasting in de gemeenten niet één op één vergelijkbaar. Wel kunnen we, op totaalniveau van de regio, de ontwikkeling analyseren van de omvang van de geïnde toeristenbelasting. In figuur 2 laten we de ontwikkeling van de geïnde toeristenbelasting zien, met 2015 als indexjaar (basisjaar).
In deze paragraaf beschrijven we de stand van zaken van het verblijfsrecreatief aanbod in de regio Zuidoost Friesland, om aan te geven wat de regio typeert. Hiervoor maken we gebruik van het Dashboard Toerisme Fryslân (2019). Daarop is te zien dat de regio 150 logiesaccommodaties telt in de categorieën campings, groepsaccommodaties, hotels, jachthavens en recreatieparken en dat er 165 AirBNB-aanbieders bekend zijn.
115 111
110
Tabel 4. Aantal verblijfsaccommodaties per gemeente, stand 2019
105 100
Campings
Groepsaccommodaties
Hotels
Jachthavens
Recreatieparken
Totaal accommodaties
Smallingerland
9
2
2
8
1
19
Bron: gemeenten Zuidoost Friesland. Indexontwikkeling: basisjaar 2016 = 100
Opsterland
20
8
3
1
3
32
Toelichting - De ontwikkeling van de geïnde toeristenbelasting in de vier gemeenten in Zuidoost Friesland laat een positieve ontwikkeling zien sinds 2016. In 2019 lag de geïnde toeristenbelasting 11% hoger (index 111) dan in 2016. - Omdat twee gemeenten een percentage van de overnachtingsprijs heffen als toeristenbelasting, is het niet zeker of deze positieve lijn ook daadwerkelijk betekent dat het aantal overnachtingen in de regio toeneemt. Het kán ook betekenen dat de omzet in de regio gestegen is, wat (naast de omvang van toerisme) uiteraard ook te maken heeft met de prijsstelling van ondernemers.
Heerenveen
13
3
6
8
6
30
Ooststellingwerf
20
7
4
1
9
38
Weststellingwerf
21
3
1
5
6
31
Totaal Zuidoost Friesland
83
23
16
23
25
150
Totaal Friesland
336
175
153
257
202
g.g.
Aandeel ZOF op Friesland
25%
13%
10%
9%
12%
g.g.
95 90
In heel Friesland is de toeristenbelasting het hoogst in Weststellingwerf, stelde de Leeuwarder Courant in 2018. De gemeente hanteert een tarief van 4% van de overnachtingsprijs; omgerekend komt dat volgens de krant neer op meer dan 4 euro per nacht. Ook Opsterland hanteert een gedifferentieerd tarief (percentage van de overnachtingsprijs). Heerenveen en Ooststellingwerf heffen tot 2021 beiden 1 euro per nacht. Vanaf 2022 is het tarief in de gemeente Heerenveen € 2,35 per persoon per nacht voor overnachtingen in hotels, B&B’s en vakantiehuisjes. Voor overnachtingen in groepsaccommodaties en op kampeerterreinen is het tarief € 1,- gebleven. Bij jachthavens wordt niet altijd toeristenbelasting geïnd. Ook betalen inwoners (die bij logiesaccommodaties overnachten) geen toeristenbelasting, en soms geldt vrijstelling van toeristenbelasting voor kinderen.
4a Typering verblijfsrecreatief aanbod
Figuur 3. Ontwikkeling geïnde toeristenbelasting Zuidoost Friesland, t.o.v. basisjaar 2016
2016
2017
2018
2019
Geïnde toeristenbelasting ZOF
Bron: Dashboard Toerisme Fryslân. g.g. = geen gegevens. R ecreatieparken zijn overwegend bungalowparken en aanbieders van bungalows op (mini)campings. Vanwege combinatiefuncties, tellen de deelsectoren samen op tot méér dan het totaal aantal accommodaties.
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
34
35
Toelichting - De gemeenten in Zuidoost Friesland tellen volgens het Dashboard Toerisme Fryslân samen 150 verblijfsaccommodaties bij campings, groepsaccommodaties, hotels, jachthavens en recreatieparken. - Het grootste deel daarvan (25%) is gevestigd in Ooststellingwerf. Opsterland en Weststellingwerf tellen ieder 21% van de bedrijven in de regio, Heerenveen 20% en Smallingerland 13%. - Bedrijven zijn ook weergegeven per logiestype dat ze aanbieden. Er zijn bedrijven die meerdere logiestypes aanbieden (combinatiebedrijven), daardoor tellen bijvoorbeeld de aangeboden logiestypes in Smallingerland hoger op (22) dan het totaal aantal bedrijven (19). - Het dashboard geeft geen inzicht in het totaal aantal verblijfsaccommodaties in Friesland, wel geeft het inzicht in het totaal aantal bedrijven per logiestype. Zo kunnen we laten zien dat van alle 336 campings in Friesland, er 83 in Zuidoost Friesland gevestigd zijn (25%), en dat van alle 257 jachthavens in Friesland, er 23 in Zuidoost Friesland liggen (9%). - Er kan, op basis van het Dashboard Toerisme Fryslân, geen inzicht worden gegeven in de ontwikkeling van verblijfsaccommodaties in Zuidoost Friesland door de jaren heen. - Het Dashboard toont voor Zuidoost Friesland 150 bedrijven in 2019. Het CBS geeft aan dat Zuidoost Friesland in datzelfde jaar 108 verblijfsrecreatieve bedrijven telde.
Het CBS hanteert ondergrenzen (zie Ontwikkeling aanbod), zodoende weten we dat bij de gegevens van het CBS waarschijnlijk vooral de ondernemers met geringe capaciteit ontbreken. - Daarnaast ontbreekt het aantal B&B’s in het Dashboard Toerisme Fryslân. Omdat Zuidoost Friesland zich kenmerkt door kleinschaligheid, hebben de gemeenten inzicht gegeven in het aantal B&B’s, zie tabel 6. - Ook uit het Vitaliteitsonderzoek verblijfsaccommodaties van ZKA (2019) kunnen we de gegevens nog wat verder duiden. Uit het onderzoek blijkt dat het aanbod aan verblijfsaccommodaties zich typeert door kleinschaligheid. ZKA telt in dit onderzoek 123 reguliere verblijfsaccommodaties en daarnaast nog eens 235 kleinschalige aanbieders (mini-campings, B&B’s en solitaire huisjes). Deze kleinschalige aanbieders maken daarmee 67% van het totaal aantal vestigingen (aanbieders) uit. Echter, kleinschalige aanbieders hebben ook een kleine ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
36
capaciteit (aantal bedden). In het vitaliteitsonderzoek komt naar voren dat de totale capaciteit van de verblijfsrecreatie in Zuidoost Friesland 31.347 slaapplaatsen zijn. Hiervan is slechts 2,2 procent van een kleinschalige aanbieder, zie onderstaande diagram voor de verhouding tussen regulier en kleinschalig aanbod. Figuur 4. Verhouding tussen kleinschalig aanbod en regulier aanbod aan verblijfsaccommodaties in Zuidoost Friesland, weergegeven voor het aantal verblijfsaccommodaties en de capaciteit.
Aantal verblijfsaccommodaties
66%
Capaciteit verblijfsaccommodaties
34%
98%
2%
50%
100%
Tabel 5. Aantal AirBNB accommodaties per gemeente, stand 2019
Tabel 6. Aantal B&B’s per gemeente Aantal B&B’s
Smallingerland
27
€ 86,25
Opsterland
41
€ 63,66
Smallingerland
31
Heerenveen
20
€ 83,78
Opsterland
39
Ooststellingwerf
46
€ 69,48
Heerenveen
49
Weststellingwerf
31
€ 64,36
Ooststellingwerf
47
Totaal Zuidoost Friesland
165
€ 71,55
Weststellingwerf
35
Bron: gemeenten Heerenveen, Ooststellingwerf, Opsterland, Smallingerland,
0%
Kleinschalig aanbod
Regulier aanbod
Weststellingwerf. Gegevens kunnen overlappen met de gegevens uit tabel 4 en 5, en
Totaal Friesland
1421
Aandeel ZOF op Friesland
12%
kunnen zodoende niet bij elkaar opgeteld worden.
€ 83,82
Toelichting - De gemeenten in Zuidoost Friesland tellen volgens het Dashboard Toerisme Fryslân samen 165 AirBNB-accommodaties. Het Dashboard vermeldt daarbij dat er mogelijk overlap bestaat tussen de gegevens uit tabel 4 en tabel 5, en dat de waarden daarom niet zomaar bij elkaar opgeteld kunnen worden. - Daarnaast hebben de gemeenten aangegeven dat B&B’s een belangrijk onderdeel van het aanbod aan logiesaccommodaties vormen. Deze zijn niet apart uitgesplitst in het Dasbhoard Toerisme Fryslân. Om die reden hebben de gemeenten nog apart inzicht gegeven in het aantal B&B’s, zie tabel 6. Ook hier is niet bekend of er overlap is met het aantal AirBNB accommodaties, de mogelijkheid bestaat dat (een deel van de B&B’s ook de accommodatie op verhuurplatforms verhuurd. - In heel Friesland zijn 1.421 AirBNB-accommodaties bekend, 12% daarvan is in Zuidoost Friesland gevestigd.
Bron: Vitaliteitsonderzoek verblijfsaccommodaties van ZKA (2019), bewerking door Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd
Bron: Dashboard Toerisme Fryslân. Gegevens kunnen overlappen met de gegevens uit tabel 4 en 6, en kunnen zodoende niet bij elkaar opgeteld worden.
37
- De gemiddelde prijs per nacht van een AirBNB in Zuidoost Friesland is € 71,55. Dat is zo’n twaalf euro onder het Fries’ gemiddelde van € 83,82 per nacht. De prijzen per nacht lopen in Zuidoost Friesland echter uiteen van € 63,66 per nacht in Opsterland (ruim onder het Fries’ gemiddelde) tot € 86,25 per nacht in Smallingerland (boven het Fries’ gemiddelde). Over deze cijfers Deze cijfers zijn grotendeels afkomstig van het Dashboard Toerisme Fryslân (2019). Gegevens over meerdere jaren ontbreken in het dashboard. Om daar toch iets over te kunnen zeggen, maken we in de volgende paragraaf gebruik van gegevens van het CBS, in de wetenschap dat daar de jachthavens en ‘kleine’ ondernemers ontbreken.
4b Ontwikkeling verblijfsrecreatief aanbod De bron uit de voorgaande paragraaf (Dashboard Toerisme Fryslân), geeft geen inzicht in de ontwikkeling van het aanbod in de regio Zuidoost Friesland. Daarom maken we hier (wederom) gebruik van de Statistiek Logiesaccommodaties van het CBS, zoals we ook bij 2. Ontwikkeling overnachtingen deden. Deze bron stelt ook vergelijkbare gegevens beschikbaar voor Friesland en Nederland. Omdat het in deze paragraaf voornamelijk om de ontwikkeling van de capaciteit in Zuidoost Friesland gaat, en niet zozeer om de omvang (daarvoor achten we het Dashboard de meest betrouwbare bron), geven we in deze paragraaf alleen de indexmatige ontwikkeling weer en laten we de absolute aantallen achterwege.
Figuur 4. O ntwikkeling capaciteit accommodaties, 2016-2019, t.o.v. basisjaar 2016
Toelichting - Figuur 4 laat de ontwikkelingen van de beddencapaciteit per jaar zien, 140 ten opzichte van 2016 (2016 = 100) en figuur 5 laat dit zien ten opzichte 130 van 2013 (2013 = 100). Zowel in vergelijking met 2016 als 2013 zien we een 120 daling van de capaciteit. 107 110 - Daar waar de capaciteit in Zuidoost Friesland sinds 2013 overwegend 105 100 daling laat zien (index 70), zien we in Friesland een redelijk stabiele 92 90 capaciteit (index 99) en in Nederland en licht toenemende capaciteit 80 (index 103). Ook in vergelijking met 2016 laat Zuidoost Friesland een 70 daling zien (index 92), terwijl Friesland (index 107) en Nederland (index 60 105) een stijging weergeven. 2016 2017 2018 2019 - Uit onze achterliggende analyses blijkt dat de daling van slaapplaatsen in Zuidoost Friesland (zowel tussen 2013 en 2019 als tussen 2016 en 2019) Capaciteit accommodaties Fr. (CBS) Capaciteit accommodaties NL (CBS) voornamelijk plaatsvindt bij kampeerterreinen en bij hotels/pensions/ jeugdaccommodaties in het gebied. Die daling is ook in Friesland gaande, Capaciteit accommodaties ZOF (CBS) maar minder fors. Bron: CBS SLA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2016 = 100 - Verder zien we in de achterliggende data tussen 2013 en 2019 in Friesland een toename van het aantal slaapplaatsen bij bungalowparken, terwijl Figuur 5.
Ontwikkeling capaciteit accommodaties, 2013-2019, ten opzichte van Zuidoost Friesland in dat segment een daling laat zien. Tussen 2016 en basisjaar 2013 2019 zien we echter ook in Zuidoost Friesland een toename van het de 140 capaciteit bij bungalowparken. - Kortom: de capaciteit van logiesaccommodaties laat in Zuidoost 130 Friesland duidelijk een (negatief) afwijkende ontwikkeling zien van 120 Friesland en Nederland. 110 103 99
100
Over deze cijfers Deze cijfers zijn afkomstig van de Statistiek Logiesaccommodaties van het CBS. Het CBS stelt cijfers beschikbaar over de capaciteit (in slaapplaatsen) bij geopende accommodaties: hotels, motels, pensions, appartementen met hoteldienstverlening, jeugdaccommodaties en bed&breakfasts met ten minste 5 slaapplaatsen, op alle kampeerterreinen met minimaal 4 toeristische standplaatsen en op huisjesterreinen en in groepsaccommodaties met ten minste 10 slaapplaatsen. Dit betekent dat de capaciteit van ‘kleine’ toeristische aanbieders hier niet bij inbegrepen is.
90 80 70
70 60 2013
2014
2015
2016
Capaciteit accommodaties Fr. (CBS)
2017
2018
2019
Capaciteit accommodaties NL (CBS)
Capaciteit accommodaties ZOF (CBS) Bron: CBS SLA, 2021. Indexontwikkeling: basisjaar 2013 = 100 ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
38
39
5 Typering dagrecreatief aanbod Vanuit de landelijke bronnen zijn er geen gegevens bekend over de omvang en typering van dagrecreatie en/of vrijetijdsactiviteiten in Zuidoost Friesland. Deze paragraaf beschrijft de beperkte kwantitatieve informatie die beschikbaar is. De regio Zuidoost Friesland heeft onder meer: - Nationaal Park Drents Friese Wold, dat op de grens van Zuidoost Friesland en Drenthe ligt; - Diverse natuur- en recreatiegebieden; - 2 bezoekerscentra: Buitencentrum Drents-Friese Wold en Informatiecentrum Fochteloërveen; - Grofweg 250 eetgelegenheden (Stichting Toeristisch Netwerk de Friese Wouden, 2019); - Tenminste 22 aanbieders van streekproducten of agrotoerisme (Database ‘Het andere Friesland’); - Tenminste 21 musea en tenminste 41 galeries, beeldentuinen en ateliers (Database ‘Het andere Friesland’). Bezoek aan natuurgebieden Waar wel het een en ander over bekend is, is het bezoek aan natuurgebieden in Friesland. Deze zijn in 2017 onderzocht door NBTC-NIPO Research in opdracht van Staatsbosbeheer. De volgende gebieden die (deels) in Zuidoost Friesland liggen, deden mee in het onderzoek: Toelichting Categorie aantal NL bezoeken betreft het totaal aan bezoeken aan een natuurgebied, ongeacht of het een herhaalbezoeker is of een unieke bezoeker.
Tabel 6. Unieke bezoekers natuurgebieden Zuidoost Friesland, per gebied (2017) Gebied
Unieke NL bezoekers
Categorie aantal NL bezoeken
De Deelen
49.000
< 0,25 miljoen*
Bossen van Beetsterzwaag
192.000
0,75 – 1 miljoen
Mandefjild
38.000
Onbekend
Landgoed de Slotplaats
47.000
< 0,25 miljoen*
Heide van Duurswoude
53.000
< 0,25 miljoen*
Het Blauwe bos
61.000
< 0,25 miljoen*
Fochteloërveen
273.000
0,5 – 0,75 miljoen
Delleboersterheide
50.000
onbekend
Koepelbos / Noordwoldermeente / Stuttebos
83.000
< 0,25 miljoen*
De Kiekenberg
28.000
onbekend
Spokeplas gebied
85.000
0,25 – 0,5 miljoen*
Ketliker Skar
54.000
< 0,25 miljoen*
Oranjewoud
283.000
1 - 1,25 miljoen
Lendevallei
109.000
0,25 – 0,5 miljoen*
Rottige meente (incl. Brander Meer)
154.000
0,25 – 0,5 miljoen*
1.559.000 Bezoekersonderzoek natuurgebieden Provincie Friesland 2017 – NBTC-NIPO Research, 2018
Nationaal Park De Alde Feanen Ook het Nationaal Park De Alde Feanen maakte geen onderdeel uit van het onderzoek naar natuurgebieden in Friesland. Tussen mei 2018 en april 2019 zijn het aantal bezoekers gemeten. Hieruit blijkt dat het Nationaal Park in die periode bijna 1,4 miljoen bezoekers trok (1.396.000). Dit betreft het totaal aantal bezoekers. Het onderzoek geeft geen inzicht in het aantal unieke bezoekers.
Voor ieder gebied in Zuidoost Friesland is het aantal unieke Nederlandse bezoekers berekend, samen komt dat uit op bijna 1,6 miljoen bezoekers. Het totale aantal bezoeken aan deze natuurgebieden wordt geschat op 4,5 tot 6 miljoen bezoeken. Het totaal aantal bezoeken is het grootst voor Oranjewoud gevolgd door de bossen van Beetsterzwaag. Opvallend is dat Fochteloërveen met een hoog aantal unieke bezoekers, niet in de hoogste categorie van het totaal aantal bezoekers valt. Voor Oranjewoud zien we zowel, in vergelijking met de andere gebieden, een hoog aantal unieke bezoekers en relatief hoog totaal aantal bezoekers. Dit geldt ook voor de bossen van Beetsterzwaag. Voor de gebieden die relatief lagere unieke bezoekersaantallen hebben, zien we ook de laagste categorie aan totaal aantal bezoeken.
Toelichting - Er zijn weinig regionale cijfers beschikbaar over dagrecreatie in Zuidoost Friesland. Hierdoor kunnen we maar zeer beperkt kwantitatieve uitspraken doen over wat de regio qua dagrecreatie typeert. - De natuurgebieden in Zuidoost Friesland (exclusief Nationaal Park Drents Friese Wold en De Alde Feanen) trokken in 2017 bijna 1,6 miljoen bezoekers. Het totale bezoek wordt geschat op 4,5 tot 6 miljoen bezoeken. Het bezoek komt overwegend uit Friesland. Het Nationaal Park Drents Friese Wold trok in 2015 469.000 unieke bezoekers, waarvan de helft uit Friesland kwam. Het Nationaal Park De Alde Feanen trok tussen mei 2018 en april 2019 bijna 1,4 miljoen bezoekers. Let op, dit is het totaal aantal bezoekers. - Populaire activiteiten in de natuurgebieden zijn wandelen, fietsen, genieten van de rust, de hond uitlaten en horeca bezoeken. De rust, de natuur, nabijheid, het buiten zijn (met elkaar), zijn dan ook de meest genoemde motieven om de natuurgebieden in Zuidoost Friesland te bezoeken.
Per gebied is de herkomst van de bezoekers onderzocht. Daaruit blijkt dat gemiddeld genomen grofweg 45% van de bezoekers uit de directe omgeving (gemeente) van het natuurgebied komt, 23% uit de rest van Friesland en 32% uit de rest van Nederland. Populaire activiteiten in deze natuurgebieden zijn wandelen, fietsen of wielrennen, genieten van de rust (stilte of uitzicht), de hond uitlaten en horeca bezoeken. De meest genoemde motieven om naar deze gebieden te gaan zijn: de rust, genieten van landschap of natuur, het is dichtbij, buiten zijn en frisse neus halen, gezellig met familie of vrienden op stap zijn. En soms ligt het gebied gewoon ‘op de route’, denk aan wandelaars, fietsers en wielrenners (NBTC-NIPO Research, 2018). Nationaal Park Drents Friese Wold Het Nationaal Park Drents Friese Wold maakte geen onderdeel uit van het onderzoek naar natuurgebieden in Friesland. Wel liep het in 2015 mee in vergelijkbaar onderzoek in Drenthe. Daaruit bleek dat het park op jaarbasis 469.000 unieke bezoekers trok, waarbij de helft van de bezoekers (51%) uit Friesland kwam. Ook komt er veel bezoek uit Drenthe (27%). Bezoekers geven aan voornamelijk te wandelen (63%), fietsen en wielrennen (48%) en de horeca te bezoeken (31%) in of nabij het gebied. Ook wordt het gebruikt om honden uit te laten (18%).
* Indicatief vanwege lage waarnemingen
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
40
41
6 Bestedingen De bestedingen van bezoekers geven een indicatie van verdienvermogen van de vrijetijdseconomie en zijn op basis van verschillende bronnen in kaart gebracht: - In het onderzoek Vitaliteit Logiesaccommodaties van ZKA uit 2019 zijn de logiesbestedingen in kaart gebracht. Deze cijfers geven nog geen compleet beeld omdat het gaat om bestedingen van verblijfstoerisme (en geen dagtoerisme), maar is gebaseerd op onderzoek bij de aanbieders, waardoor er geen type gast (buitenlands, binnenland, zakelijk) wordt uitgesloten. Hieruit blijkt dat Zuidwest Fryslân en de Wadden samen maar liefst 67% van de totale logiesbestedingen genereren, de overige regio’s (waaronder dus Zuidoost Friesland) hebben
daarmee een lager aandeel. De omvang van de bestedingen van verblijfstoerisme in Zuidoost Friesland wordt geraamd op €88 miljoen in 2019, dat is een aandeel van 10% van het totaal in Friesland. - Het CVO geeft o.a. inzicht in de bestedingen van Nederlandse vakantiegangers in Zuidoost Friesland. Dit betekent dat hier geen informatie over bestedingen van buitenlandse gasten en zakelijke gasten in verwerkt is. Tabel 2.1 op de volgende pagina geeft de bestedingen per persoon per dag van binnenlandse vakantiegangers per regio in Friesland tussen 2015 en 2019 weer en laat zien dat de bestedingen in 2019 in Zuidoost Friesland lager zijn dan in de andere regio’s, met uitzondering van de regio Noordwest Friesland. In de afgelopen jaren (vanaf 2017) is er wel een lichte positieve trend te zien (van €29 p.p.p.d. in 2017 naar €31 p.p.p.d. in 2019).
Tabel 2.1 Bestedingen per persoon per dag van binnenlandse vakantiegangers, per regio in Friesland Bestedingen per persoon per dag
2015
2016
2018
2019
Friesland
€ 42
€ 40
€ 39
€ 41
€ 45
Noordoost-Friesland
€ 41
€ 33
€ 38
€ 30
€ 42
Noordwest-Friesland
€ 43*
€ 29*
€ 28*
€ 44 *
€ 20*
Waddeneilanden
€ 48
€ 49
€ 43
€ 54
€ 53
Zuidoost Friesland
€ 36*
€ 33*
€ 29
€ 30
€ 31
Zuidwest-Friesland
€ 32
€ 31
€ 37
€ 32
€ 38
* indicatief vanwege lage steekproef Bron: CVO 2015 – 2019, provincie Fryslân ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
2017
42
Bijlage 3 Overzicht trends en ontwikkelingen
aanknopingspunten om als bedrijf en regio onderscheidend te zijn en tegemoet te komen aan de wensen en verwachtingen van (toekomstige) gasten. De gewenste kwaliteitstoerist zoekt en wenst kwaliteitsproducten. Circulariteit is een belangrijk onderdeel van een kwaliteitsproduct. Veranderende samenleving en wet- en regelgeving Het klimaat, de maatschappij en wet- en regelgeving veranderen. Er komt meer op bedrijven en bestemmingen af met betrekking tot materiaal , water, energie en klimaat. Het is belangrijk daar nu al op te gaan voor te sorteren.
Prognoses zijn gunstig, gevolgen van corona moeilijk te voorspellen De prognoses voor toerisme in Nederland zijn, ondanks de uitbraak van het coronavirus, gunstig. Als de huidige verwachtingen uitkomen, zal de economie (licht) blijven groeien, herstelt het binnenlands toerisme zich en trekt het inkomend toerisme binnen enkele jaren weer aan. Er zijn echter ook andere scenario’s denkbaar waarvan de gevolgen op dit moment nog niet te voorspellen zijn.
Schaalvergroting: capaciteit neemt toe De totale capaciteit aan slaapplaatsen in Nederland is tussen 2012 en 2019 toegenomen, maar het aantal logiesaccommodaties nam af. Kortom landelijk is de gemiddelde capaciteit van een logiesaccommodatie toegenomen. Daarnaast zien we branchevervaging ontstaan waarbij bedrijven de samenwerking opzoeken of uitbreiden met dagrecreatie om zodoende meer jaarrond inkomsten te genereren.
Herontdekking van Nederland biedt kansen Als de groei van het wereldtoerisme weer doorzet, dan biedt dat kansen voor het ‘landelijk gebied’ (‘andere’ bestemmingen dan de grote steden), vanuit het beleid toeristen meer te spreiden over Nederland. Overige kansen liggen in de mogelijke herontdekking van Nederland als vakantieland.
Kampeerterreinen: transformatie naar meer verhuur De landelijke trend van omzetting en transformatie (toename verhuuraccommodaties) en afname van traditionele toeristische – en jaarkampeerplaatsen is de afgelopen jaren zichtbaar geworden. Kampeerterreinen bieden steeds vaker verhuuraccommodaties aan, zoals stacaravans, chalets, glamping tenten en trekkershutten. Dit heeft o.a. te maken met de groeiende vraag naar luxe en comfort van de consument. Er is niet altijd sprake van een uitbreiding van het aantal slaapplaatsen maar soms ook van transformatie: huisjes in plaats van kampeerplekken.
Aandacht voor ‘waardevol toerisme’ neemt toe Waar toerisme tot voor kort vooral als economische sector werd gezien, wordt onder de term ‘waardevol toerisme’ steeds vaker gekeken naar de wijze waarop toerisme kan bijdragen aan maatschappelijke én economische doelen. Uitgangspunt is dat de ontwikkeling van toerisme, dus ook de verblijfsrecreatie, gebalanceerd moet zijn met de leefomgeving. Toerisme is in balans op het moment dat het optimaal bijdraagt aan maatschappelijke opgaven (werkgelegenheid, in stand houden van voorzieningen etc.), en de draagkracht van een gebied (landschappelijk, ecologisch, maatschappelijk) niet overschrijdt. Inbedding in de maatschappij en het landschap wordt dan ook steeds belangrijker.
Gemiddelde verblijfsduur korter De gemiddelde verblijfsduur van een toerist is in 18 jaar tijd (periode 1999-2017) afgenomen van 3,2 naar 2,6 nachten. Deze werd vooral veroorzaakt door een afname van de verblijfsduur op kampeerterreinen, huisjesterreinen en in groepsaccommodaties en niet of nauwelijks door die in hotels. Bovendien nam het aantal korte vakanties de afgelopen jaren toe. Steeds meer Nederlanders boeken buiten de traditionele langere vakantie één of meerdere korte vakanties in eigen land buiten het hoogseizoen. Met
Aandacht en belang bewust reizen neemt toe Gasten hechten meer waarde aan betekenisvol, puur, lokaal en duurzaamheid. Zij worden kritischer ten aanzien van gebruik en verspilling. Circulaire producten en diensten bieden interessante en noodzakelijke
43
andere woorden; de shortbreak markt is een interessante groeimarkt. De waterrecreant en zijn gedrag verandert De klassieke toervaarder die al zijn weekenden en vakanties op de boot verblijft neemt af. De verwachting is dat daar een nieuwe watersporter voor in de plaats komt. Zo geven zeilscholen aan dat het aantal cursisten toeneemt, op mooie dagen is er geen boot meer te huren en de koopbereidheid voor boten trekt weer aan. In de coronazomer van 2020 hebben deze ontwikkelingen een vlucht genomen. Corona heeft duidelijk gemaakt dat er behoefte is aan ‘openluchtrecreatie’, zoals wandelen en fietsen, maar ook waterrecreatie. Het gedrag en profiel van de waterrecreant verandert. Zo is de nieuwe waterrecreant meer een gelegenheidsvaarder en neemt de verblijfstijd in en rondom de haven toe. Daarbij stelt de waterrecreant hogere eisen aan de verblijfsplek (meer voorzieningen). De haven wordt gebruikt als uitvalsbasis om de omgeving te verkennen. En er wordt afwisselend gebruik gemaakt van een haven met veel voorzieningen en natuurlijke ligplekken. De boot verandert De afgelopen jaren zagen we dat zeilboten en kruisers (stalen motorboten van circa 8 meter) uit het beeld verdwijnen en sloepen en open motorboten daarvoor in de plaats komen. Dat beeld is in 2020 weer wat veranderd door corona, zo is de verkoop van boten en sloepen toegenomen het afgelopen jaar.
Vitaliteit van de sector is een aandachtspunt In Friesland is er al onderzoek gedaan naar de vitaliteit van de verblijfsrecreatie. In het Actieplan Vitale Logie Accommodaties Fryslân wordt richting en invulling gegeven aan de opgaven voor de toekomst.
worden verschillende cijfers gepubliceerd. Volgens Airbnb zelf ontvingen Nederlandse Airbnb-locaties in 2012 in totaal zo’n 75.000 gasten. In 2018 is dit naar eigen zeggen gegroeid tot 1,9 miljoen gasten. Een gigantische groei. Het grootste deel van die gasten komt uit het buitenland; in 2018 was dit zo’n 80 procent.
Bijlage 4 SWOT-analyse Om tot een gedegen SWOT-analyse te komen, zijn de volgende bronnen gebruikt: - Er zijn gesprekken gevoerd met 35 stakeholders uit de regio. Er is o.a. gesproken met ondernemers uit verschillende sectoren (cultuur, verblijfen dagrecreatie, waterrecreatie), terreinbeherende organisaties en regiomarketing organisaties. - Er is een bronnenstudie uitgevoerd van beleidsdocumenten, visies, en strategieën en onderzoeksrapporten. - Er zijn gesprekken gevoerd met de wethouders en ambtenaren toerisme en recreatie van de vijf gemeenten. De SWOT-analyse die is uitgevoerd geeft weer wat de sterke en zwakke punten en kansen en bedreigingen zijn van de regio Zuidoost Friesland, bekeken vanuit het perspectief van toerisme en recreatie. In de SWOTanalyse wordt een onderscheid gemaakt tussen een interne en externe analyse. De interne analyse betreft aspecten waar de gemeente zelf invloed op uit kan oefenen. Kansen en bedreigingen bevinden zich buiten de invloedsfeer van de regio, maar hierop kan worden ingespeeld. De SWOTanalyse confronteert externe kansen en bedreigingen met de interne sterkten en zwakten, met als doel de belangrijkste uitdagingen inzichtelijk te maken
Sterke opkomst Airbnb in Nederland Uit onderzoek blijkt dat steeds meer overnachtingen plaatsvinden in een particuliere accommodatie die wordt verhuurd via online platforms zoals Airbnb, Booking, HomeAway en Wimdu. Overigens worden op die platforms ook reguliere B&B kamers of kleinschalige hotels aangeboden. Helaas zijn over het gebruik van Airbnb nog geen eenduidige bronnen beschikbaar. Er ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
44
45
intern sterktes
ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
extern zwaktes
Kansen
Bedreigingen
Tabel B4.1 SWOT-analyse van de regio Zuidoost Friesland
Z1. De regio Zuidoost Friesland en het toeristisch-recreatieve aanbod zijn nog onvoldoende bekend bij de (potentiële) bezoeker.
K1. Het beleefbaar maken van het aanbod door storytelling en thematisering. De unieke kenmerken en verhalen van de regio uitwerken in zichtbaar en beleefbaar aanbod (routes, cultuur en erfgoed, iconen, voorzieningen).
B1. D e belangrijkste landschappelijke kernkwaliteiten van de regio staan onder druk. Onder meer staat de biodiversiteit onder druk, de veenweide verdroogt, er is sprake van bodemdaling, water wordt te weinig vastgehouden en er is schade aan het milieu door waterrecreatie. Dat maakt het beleefbaar maken van natuur en landschap extra kwetsbaar.
S2. Er is geïnvesteerd in diverse fijnmazige routenetwerken zoals voor fietsen en wandelen. Tevens wordt gewerkt aan fysieke entreelocaties voor de regio die goed bereikbaar zijn en afgestemd worden op het aanbod van de regio én er wordt ingezet op integrale ontwikkeling van nieuwe natuur, wateropgaven, toerisme en recreatie door realisatie van extra hectares aan natuur.
Z2. De potentie aan verhalen in het landschap en historie van het gebied zijn niet voldoende beleefbaar voor bezoekers. Er zijn nog veel verborgen schoonheden en verhalen m et potentie. Soms moeten die verhalen nog ontgonnen worden, is een promotionele zet nodig of moeten verhalen aan elkaar verbonden worden.
K2. In de regio is ruimte voor meer toeristen in de schouderseizoenen. Hierdoor kan er geprofiteerd worden van de steeds groter wordende groep ouderen die niet gebonden is aan de (school)vakanties.
B2. Z uidoost Friesland past niet bij het imago van Friesland. Wanneer men aan Friesland denkt, denkt men aan de meren of de Waddeneilanden, maar in mindere mate aan de bossen en het veengebied. De profilering van rust, ruimte en natuur wordt door meerdere regio’s gebruikt, waardoor er strijd is om de toerist.
S3. De aanwezige buitenruimte leent zich bij uitstek voor het beoefenen van sport- en outdoor activiteiten. In en rondom Appelscha en Bakkeveen zijn veel mogelijkheden voor diverse outdoor activiteiten. In Heerenveen en Drachten zijn veel mogelijkheden op het gebied van sport. Maar ook regio-breed zijn veel mogelijkheden met een blotevoetenpad, en mogelijkheden om te vissen, klimmen, mountainbiken, suppen etc.
Z3. Er is in de regio de afgelopen jaren veelvuldig onderzoek gepleegd met veel afzonderlijke strategieën en acties. Er is behoefte aan daadkracht en concretisering van de uitvoering én communicatie hierover richting stakeholders.
K3. Het binnenlands en inkomend toerisme zit in de lift. Zuidoost Friesland kan meeprofiteren van deze stijgende ontwikkeling. De coronacrisis heeft de groei van inkomend toerisme vertraagd, maar de verwachting is dat vanaf 2022 het herstel wordt ingezet, met als eerst het inkomende toerisme uit België en Duitsland.
B3. C oncurrentie van andere gebieden, met een duidelijker toeristisch profiel en product. De ontwikkeling van het aantal overnachtingen in de afgelopen jaren (2016-2019) is positief (9%), maar de groei van het aantal overnachtingen loopt achter op de groei van Nederland (16%) en Friesland (15%). Daarnaast blijft het bestedingsniveau van de toerist in Zuidoost Friesland (€31 p.p.p.d.) achter bij het gemiddelde van Friesland (€45 p.p.p.d.).
S4. D e aanwezige kunst- en cultuurhistorie vertellen het verhaal van de regio en de inwoners. Daarnaast is een basis voor het vertellen van verhalen aanwezig in het landschap en in de historie van het gebied (zoals o.a. de Friese Waterlinie, turfwinning, socialisme, Friese adel, de Stijl)
Z4. Vitaliteit van de verblijfsrecreatie is lager in vergelijking met de overige regio’s in Friesland en staat onder druk. Er wordt in Zuidoost Friesland een lager prijsniveau gehanteerd dan in andere regio’s in Friesland en ook het bestedingsniveau van de toerist blijft achter bij het Fries gemiddelde. Daarnaast hebben met name huisjesterreinen (maar ook campings) weinig perspectief op de toekomst.
K4. Er vindt een verschuiving plaats van een economische naar een meer maatschappelijk benadering van toerisme. Toerisme kan bijdragen aan de groeiende aandacht voor en behoefte aan brede welvaart, voor ondernemers en inwoners.
B4. De regio vergrijst sneller dan de landelijke en provinciale trend. Ook is er sprake van ontgroening; de jongeren trekken weg uit de regio. Dit heeft effect op de leefbaarheid, sociale samenhang en het kan lastiger worden voor bedrijven om (goed) personeel te trekken.
S5. De regio kenmerkt zich door rust en ruimte en heeft een aanbod dat veelal uit authentieke, kleinschalige familiebedrijven bestaat. De MKB- en familiebedrijven zijn vaak sterk verankerd in de gemeenschap waardoor de inwoners vaak economisch betrokken zijn.
Z5. Innovatie in de toeristische sector vindt niet op grote schaal plaats. Het aanbod van dag- en verblijfsvoorzieningen is niet voldoende aangepast aan de wensen van de huidige consument. Deels ligt de kleinschaligheid van de bedrijven hieraan ten grondslag anderzijds werd lange tijd de noodzaak om te innoveren niet overal gevoeld. Daarnaast wordt innovatie in sommige gevallen geremd door procedures in ruimtelijke ontwikkeling.
K5. Onderwerpen als duurzaamheid, circulariteit en behoefte aan authenticiteit krijgen steeds meer aandacht van de consument. De consument vraagt ook om streekproducten, duurzaamheid en gezond keuzes o.a. sporten en bewegen. In de regio zijn ook meerdere initiatiefnemers actief op dit vlak. Het is een kans om dit verder te stimuleren.
B5. De druk op de buitenruimte neemt toe. Meerdere beleidsdomeinen leggen claim op dezelfde ruimte. Denk bijvoorbeeld aan opgaven voor woningbouw, maar ook voor natuurontwikkeling en klimaatadaptatie is ruimte nodig.
S6. In de regio zijn een aantal toeristische trekpleisters en hotspots te vinden zoals Beetsterzwaag, Bakkeveen, Appelscha, Oranjewoud, de Turfroute, de Nationale Parken en natuurgebieden, de Koloniën van Weldadigheid en de Friese Waterlinie.
Z6. Er is te weinig zicht op wie de gast is die naar Zuidoost Friesland komt, hoeveel overnachtingen er in de regio plaatsvinden, welk aanbod geschikt is voor type gasten die er komen etc. Zowel data over het aanbod van de toeristische sector als ook over de vraag van bezoekers is niet op orde.
K6. De toenemende populariteit van buiten- en waterrecreatie. Met name SUP boarding en sloepverhuur, winnen aan populariteit, maar ook ATB- en ruiterroutes worden steeds populairder en wandelen en fietsen blijft onverminderd populair. Hier kan de regio op in spelen door het faciliteren van deze doelgroepen. De coronacrisis versterkt deze trends en biedt ook kansen door het toenemende binnenlands toerisme.
B6. De vrijetijdssector wordt hard geraakt door de coronacrisis. Hoewel er in 2024 herstel wordt verwacht door het NBTC, bestaat het risico dat door faillissementen of door het stoppen van veel horeca bedrijven, het aanbod uitdunt.
S7. De regiomarketingstrategie kent veel draagvlak, met hierin de positie van vijf verhaallijnen waarin parels uit de regio aan elkaar worden geregen, kent veel draagvlak in de regio.
Z7. De financiële slagkracht van de TRZF is niet toereikend voor de ambities die er in gebied zijn. Er is draagvlak om de ingezette lijn van en via de TRZF door te zetten maar het ontbreekt aan voldoende en structurele budgetten.
K7. Slow tourism past goed bij de kernwaarden van de regio, deze vorm van toerisme heeft door de covid-19 pandemie meer aandacht gekregen. Genieten van het landschap, kleinschaligheid, authenticiteit en betekenisvolle bestemmingen.
B7. Beheer en onderhoud van aanwezige routegebonden infrastructuur is niet op orde. Daarnaast zijn de TBO’s onvoldoende in staat om de lasten qua onderhoud en beheer te kunnen dragen of uitvoeren
S8. D e regio kent een sterke lokale cohesie en onderlinge verbondenheid tussen de bewoners.
Z8. De structuur van TIPs, TOPs en entreepunten is onvoldoende ontwikkeld. Gastheerschap, informatiedistributie e.d. worden nog veelal lokaal opgepakt waardoor regionale synergie ontbreekt.
S1. Zuidoost Friesland beschikt over een grote verscheidenheid aan landschappelijke kwaliteiten. Het landschap en de aanwezige natuur is aantrekkelijk en zeer divers. Met beekdalen, veenweide, heidegebieden, coulisselandschappen, zandverstuivingen, bossen, drie Nationale Parken en waterwegen zoals de Turfroute.
46
47
Bijlage 5 onderzoek naar toeristische druk en draagkracht Toeristische druk en draagkracht: een toelichting In 2019 verscheen het rapport ‘Waardevol toerisme, onze leefomgeving verdient het’ van de Raad voor de leefomgeving. Dit advies gaat in op de vraag hoe kan worden gestuurd op een gebalanceerde groei van het toerisme in Nederland, waarbij de economie, de samenleving en de leefomgeving met elkaar in samenhang worden bekeken. Om dit te realiseren, adviseert de raad om toeristische druk af te zetten tegen de draagkracht van de leefomgeving. Toeristische druk Toeristische druk geeft informatie over de aanwezigheid van bezoekers in relatie tot de bestemming. Dit geeft meer informatie over drukte veroorzaakt door verblijfstoerisme dan absolute aantallen van overnachtingen. De toeristische druk wordt in twee parameters uitgedrukt: - De intensiteit (de verhouding van het aantal overnachtingen per dag ten opzichte van het aantal inwoners); - De dichtheid (de verhouding van het aantal overnachtingen per dag ten opzichte van het oppervlak waarbinnen deze plaatsvinden); Een hoge toeristische druk betekent niet per se dat er sprake is van overlast of disbalans, daarvoor is inzicht nodig in de draagkracht van de bestemming en de perceptie van inwoners op toeristische druk.
Draagkracht De draagkracht van de leefomgeving en de samenleving duidt op het vermogen van een bepaalde bestemming om bezoekers te ontvangen, zonder dat negatieve gevolgen optreden. Er worden 6 fysieke en 2 sociale domeinen van draagkracht onderscheiden, zie ook figuur B5.8. - Mobiliteit - Vastgoed - Openbare ruimte - Erfgoed ONTWIKKELSTRATEGIE ZUIDOOST FRIESLAND
48
- Natuur - Milieu - Sociaal: invloed in publieke ruimte - Sociaal: invloed persoonlijke leefruimte Het bepalen van de draagkracht van bestemmingen is niet eenvoudig. Idealiter wordt de lokale situatie langs een meetlat gelegd met normen daaraan verbonden tot wanneer er sprake is van balans en wanneer er sprake is van een overschrijving. Hoewel sommige aspecten van draagkracht inderdaad zijn verankerd in normen, geldt dit voor lang niet alle aspecten. Analyse van toeristische druk en draagkracht: de werkwijze Toeristische druk Het NBTC heeft in de toeristische druk en dichtheid op COROP-niveau in kaart gebracht voor de jaren 2013 tot en met 2019. Het NBTC maakt hierbij gebruik van de Statistiek Logiesaccommodaties (SLA) van het CBS voor het aantal overnachtingen, dit zijn dezelfde overnachtingscijfers die zijn weergegeven in paragraaf 2.2. Het NBTC hanteert de volgende formules voor het berekenen van de toeristische druk. - Intensiteit = aantal overnachtingen per 100 inwoners per dag per coropgebied. Formule: ((# overnachtingen) / (# inwoners * # dagen)) * 100 - Dichtheid = aantal overnachtingen per dag per km² per corop-gebied. Formule: (# overnachtingen / # dagen) / km2 We hebben de meest recente cijfers van 2019 gebruikt om inzicht te geven in de toeristische druk.
domein. We hebben daarbij de volgende werkwijze gehanteerd: - Allereerst is er een vragenlijst gestuurd aan de experts. Met name op het domein van natuur zijn externe experts uitgenodigd. Ook hebben de T&R-ambtenaren van de 5 gemeenten de vragenlijst samen met experts binnen de gemeente ingevuld. In de vragenlijst is gevraagd naar: - In hoeverre er problematieken spelen per domein van de leefomgeving - Of er maximale capaciteiten en/of grenswaarden beschikbaar zijn t.a.v. draagkracht - In hoeverre wordt er al gestuurd op balans - In hoeverre de draagkracht per domein wordt overschreden - En zo ja, op welke momenten en locaties dit speelt. - Vervolgens hebben we de gegeven antwoorden in kaart gebracht. Samen met de 5 gemeenten hebben we deze data besproken en geduid. Is het herkenbaar? Komen de waarnemingen overeen of zijn er verschillen? En wat is het eindoordeel over draagkracht?
Figuur B5.1 Wat vindt u van het aantal toeristen dat naar Fryslân komt?
Sociale domeinen van draagkracht Waar er voor de fysieke domeinen geen cijfers en data beschikbaar zijn, is dit wel het geval voor de sociale domeinen. In 2019 is er een onderzoek uitgevoerd onder inwoners door het Fries Sociaal Planbureau (FSP) in de provincie Friesland waarin werd gevraagd naar de perceptie van inwoners t.a.v. toerisme en de ervaren impacts. Voor deze toeristische ontwikkelstrategie is er een uitsnede gemaakt van het onderzoek met daarin de antwoorden van de respondenten uit Zuidoost Friesland. Hieruit zijn een aantal stellingen geanalyseerd die de perceptie van inwoners ten aanzien van sociale draagkracht weergeven. De percentages per stelling zijn in de volgende figuren weergegeven, met daarbij een korte toelichting wat dit zegt over de sociale draagkracht.
Het merendeel (53%) van de respondenten vindt dat er niet te veel maar ook niet te weinig toeristen naar Fryslân komen. Ook geeft 24% aan dat er (veel) te weinig toeristen komen. Slechts 5% vindt het (veel) te veel.