CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-16c Bijlage 2 Concept-Veenweideprogramma met aanpassingen (0098307546).pdf

Raadsvergadering 28 april 2021, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken21.865 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Leefomgeving, natuur en biodiversiteit: Leefomgeving, natuur en biodiversiteit zijn van belang omdat deze ook negatieve effecten ondervinden van bodemdaling. In de leefomgeving verzakken huizen, wegen en leidingen. Wanneer het veen geleidelijk verdwijnt, heeft dat gevolgen voor gebruik en beheer van het landschap. Natuur beslaat bijna 20% van het veenweidegebied en er zijn afspraken om het Nationaal Natuur Netwerk (NNN) te vergroten. Verdergaande achteruitgang van natuurwaarden door verlaagd grondwater en bijvoorbeeld stikstofuitstoot vormt de achtergrond van meerdere maatregelen. De biodiversiteit (soortenrijkdom) in het veenweidegebied is de afgelopen jaren afgenomen en willen we met onze maatregelen helpen herstellen. Integrale gebiedsaanpak: Een integrale gebiedsaanpak kent als voordeel dat maatregelen en middelen gericht worden ingezet. Daarnaast kunnen maatregelen in samenhang worden uitgevoerd in het gebied, zodat ze elkaar versterken en meerdere doelen tegelijk dienen. In de Veenweidevisie 2015 waren kansrijke gebieden benoemd, waar gestart is met een gebiedsproces. In 2019 werd een Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) uitgevoerd naar mogelijke scenario’s om de problemen in het veenweidegebied aan te pakken.

Bij de besluitvorming over de uitkomsten daarvan, in januari 2020, besloten Provinciale Staten van de provincie en het Algemeen Bestuur van het Wetterskip om:  In twee van de kansrijke gebieden (Hege Warren en Aldeboarn de Deelen) het gebiedsproces te intensiveren om een verandering op gang te brengen;  In vier gebieden (Groote Veenpolder, Idzegea, Brekkenpolder en Grouster Leechlân) het lopende proces met stakeholders aan te vullen met een aantal ‘no regret’ maatregelen;  Resterende onzekerheden te verkleinen en vertalen in steeds gerichtere keuzen. De eerste jaren van de looptijd van dit programma richten we ons op deze zes gebieden, waarbij in overleg de begrenzing nog kan worden aangepast. De eerste twee, waarvoor voldoende middelen zijn om volop aan de slag te gaan, noemen we ontwikkelgebieden. De overige vier blijven kansrijke gebieden. Zo gauw voor een van die gebieden voldoende geld bijeen is gebracht gaan we ook daar, steeds samen met de inwoners, verregaander aan de slag en promoveert zo’n gebied ook tot ontwikkelgebied. Naarmate de hoeveelheid beschikbare middelen groeit zullen we gedurende de looptijd van het programmade integrale gebiedsaanpak verder uitbreiden naar andere gebieden waar meerdere doelen en kansen overlappen. Een integrale gebiedsaanpak kent dus zijn eigen voordelen en heeft vanaf het begin een grote rol gespeeld in de veenweideaanpak.

We ruimen daarom ook in dit programma een prominente rol in voor de gebiedsaanpak. Onderzoek en monitoring: we weten al veel maar nog niet alles. Er zijn nog onzekerheden en gaten in kennis. Om zo goed mogelijk te bepalen met welke maatregelen in welke gebieden we onze doelen het effectiefst kunnen bereiken, is verdere kennisontwikkeling noodzakelijk. Deels zal die kennisontwikkeling in laboratoria en via modellen plaatsvinden. Maar het is essentieel die kennis ook uit de praktijk te halen, door experimenten in het veenweidegebied zelf. Innovaties zijn cruciaal: vernieuwingen zijn nodig om te zorgen voor kostenbesparingen en meer effectiviteit. We sluiten zoveel mogelijk aan bij het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling.

22

6. Instrumenten 6.1 Wat hebben we nodig? Voor het realiseren van de doelen willen we diverse instrumenten inzetten. Uitvoering van maatregelen in het kader van het Veenweideprogramma kan leiden tot nadelige effecten bijv. voor ondernemers en gebruikers. Daarnaast heeft de bodemdaling van de afgelopen decennia eveneens geleid tot nadelige effecten, bijvoorbeeld bij huiseigenaren. Met name in de gebiedsgerichte aanpak, zoals die onder programmalijn 4 (hoofdstuk 7) geschetst wordt, gaan we deze instrumenten gebruiken. Een aantal van deze instrumenten is nu al voorhanden. Een aantal zullen we de komende periode (verder) ontwikkelen in nauwe samenwerking met landbouworganisaties, agrarische accountantsbureaus, agrarische makelaars en banken en huiseigenaren. 6.2 Flankerend beleid agrarische sector Uitvoering van maatregelen in het kader van dit Veenweideprogramma kan leiden tot nadelige (inkomens)effecten voor individuele agrarische ondernemers. Flankerend beleid is een set aan regels en instrumenten waarmee deze effecten kunnen worden gemitigeerd en/of gecompenseerd. Mitigatie is gericht op het treffen van (technische) maatregelen die deze negatieve effecten verzachten of wegnemen. Compenseren – in grond en/of geld - richt zich daarentegen op het vergoeden van (onevenredige) schade die kan zijn ontstaan.

Daarmee wordt het voor ondernemers mogelijk te anticiperen op de veranderende omstandigheden en kan voor individuele boeren een goed toekomstperspectief worden geboden. Het flankerend beleid richt zich er op dat de boer ‘buorkjen bliuwe kin’. De set aan instrumenten van het flankerend beleid moet nog verder worden uitgewerkt. Door het BOF (Bestjoerlik Oerlis Feangreide) zijn hiervoor de volgende uitgangspunten geformuleerd. Dit flankerend beleid wordt in gezamenlijkheid met de partijen vertegenwoordigd in het BOF uitgewerkt. Minnelijk proces Het uitvoeren van het Veenweideprogramma en het overeenkomen van mitigerende en/of compenserende maatregelen is primair een minnelijk proces. Gericht op het ontstaan van een vrijwillige overeenkomst met de benadeelde. Tegelijkertijd is er géén sprake van een volstrekt vrijblijvend proces. Als het niet lukt om tot een minnelijke overeenkomst te komen kan een maatregel toch worden ingezet en is er een juridisch vangnet voor nadeelcompensatie waarbij via een formele procedure de schade kan worden afgehandeld. Duurzaam landbouwkundig perspectief Het Veenweidegebied is en blijft voornamelijk een landbouwgebied. Middels mitigerende en/of compenserende maatregelen wordt ingezet op een landbouw met een duurzaam economisch toekomstperspectief die past bij de natuurlijke omstandigheden van het gebied.

Inzet actief grondbeleid en grondbeleid instrumentarium Uitvoering van het Veenweideprogramma kan individuele agrarische ondernemers confronteren met een inkomensdaling op hun huidige landbouwgronden. Grondaankoop, herwaardering van grond, kavelruil en bedrijfsverplaatsingen zijn daarbij concrete compensatiemaatregelen die kunnen bijdragen aan een duurzaam (economisch) toekomstperspectief voor de landbouwers en daarmee aan het behoud van het Veenweidegebied als landbouwgebied. Economie en ecologie in balans – extensiveren als waarde, niet als norm Het creëren van een duurzaam perspectief voor een landbouw die past bij de natuurlijke omstandigheden van het gebied brengt economie en ecologie opnieuw in balans. Op bedrijfsniveau wordt het extensiveren van de landbouw gezien als belangrijke waarde, niet per sé als norm. 23

heeft verwijderd: .

heeft verwijderd: 6.2

Breder verdienmodel als basis voor een duurzaam landbouwkundig perspectief Om te kunnen komen tot een duurzaam (economisch) landbouwkundig perspectief wordt ingezet op het ontwikkelen van een “breder” verdienmodel. Naast gewasopbrengst wordt ingezet op het creëren van additionele “verdienmodellen” zoals CO₂-credits (Valuta voor Veen) en groene en blauwe diensten. De grote uitdaging is er in gelegen om de individuele agrariër voldoende inkomenszekerheid te bieden in dit bredere verdienmodel. Flexibel groeimodel – kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen Veel alternatieve verdienmodellen bieden die inkomenszekerheid op dit moment (nog) te weinig of niet. Tegelijkertijd worden op Nationale en Europese schaal de doelstellingen op het gebied van bijvoorbeeld klimaatadaptatie, biodiversiteit en duurzaamheid verder aangescherpt. We ontwerpen het flankerend beleid daarom als een flexibele groeimodel. De regels en instrumenten worden periodiek geactualiseerd waarbij deze op nieuwe kennis en inzichten maar ook nieuwe wetten en regelgeving worden aangepast. Marktconformiteit als basis (“staatssteunproof”) Het uitvoeren van het flankerend beleid vraagt een aanzienlijk inzet van de betrokken overheden, die daarbij “marktconform” te werk moeten gaan teneinde marktverstoring te voorkomen. De regels rondom staatssteun kunnen daarbij worden gezien als “slot op de deur”.

Tevens moeten de overheden rekening houden met het zogenaamde égalitébeginsel., Dit betekent dat eventuele toerekenbare schade pas voor tegemoetkoming in aanmerking komt indien deze uitgaat boven het normale maatschappelijke risico of het normaal ondernemersrisico (onevenredig nadeel) van de benadeelde en die de benadeelde in vergelijking met anderen onevenredig zwaar treft. Of, en in welke mate dit égalitébeginsel een rol moet spelen in het minnelijke spoor vraagt nog om uitwerking. Integrale gebiedsontwikkeling en financiering (koppelkansen) Ook al kent het Veenweideprogramma van zichzelf een ruim doelbereik, in de deelgebieden spelen vaak ook nog andere doelstellingen. Bijvoorbeeld in de sfeer van aanleg van nieuwe infrastructuur (grijs en blauw), de aanleg van het Natuur Netwerk Nederland, het stikstofdossier of de aanleg van leefgebieden voor de grutto. Juist het benutten van deze koppelkansen kunnen leiden tot synergie tussen de daarmee verbonden financieringsstromen en dragen daarmee bij aan de financierbaarheid van het Veenweideprogramma als geheel. Gezamenlijke financiële verantwoordelijkheid De financiering van het flankerend beleid wordt gedekt uit de voor het programma beschikbare middelen. Daarbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen de afhandeling van het nadeel via het minnelijke spoor of via het juridische vangnet voor nadeelcompensatie. Verdere uitwerking.

Om invulling te geven aan bovenstaande uitgangspunten, gaat een werkgroep aan de slag bestaande uit deskundigen van de provincie, het Wetterskip, de landbouwpartijen en de veenweide programmaorganisatie. Deze werkgroep is inmiddels gestart en richt zich op zowel het opleveren van een systematiek van herwaardering van grond als ‘bestuurlijke spelregels’. De werkgroep heeft onder meer de onderstaande kaders meegekregen.   

De bovengenoemde uitgangspunten uit het Veenweideprogramma 2021 – 2030 zijn leidend. Maak gebruik van de leerervaringen van afwaardering van Aldeboarn De Deelen en Idsegea en toets een systematiek zoveel mogelijk in de praktijk. Onderzoek of een ‘breder verdienmodel’ onderdeel kan zijn van de gekozen systematiek. 24

Geef een advies hoe een panel van onafhankelijke experts een rol kan spelen.

Wet inrichting landelijk gebied (WILG) Deze wet maakt herverkaveling mogelijk. Hiermee kan de verkaveling van een gebied opnieuw worden ingedeeld zodat er mogelijkheden ontstaan voor een betere inrichting en gebruik van een gebied. De wet biedt de mogelijkheid tot een verplichtende herverkaveling. De bevoegdheid voor toepassing van de wet ligt bij Gedeputeerde Staten. In het veenweidegebied zal de provincie terughoudend omgaan met het verplichtende deel van de WILG. We kunnen ons echter situaties voorstellen waarin we dit, om een bepaalde ontwikkeling mogelijk te maken, als uiterste middel inzetten. 6.3 Vormen van ondersteuning m.b.t. funderingsproblematiek De aanpak van de ondersteuning m.b.t. funderingsproblematiek is nog in ontwikkeling. Door middel van pilots wordt op dit moment gekeken welke maatregelen wenselijk zijn. Uiterlijk in 2022 wordt een besluit genomen over eventuele aanvullende vormen van ondersteuning en over de toekomstige inrichting van hoogwatercircuits. 6.4 Veenweidefonds We zien de oprichting van een veenweidefonds als een mogelijk instrument om middelen van publieke en private partijen gecombineerd aan te wenden voor de veranderingen in het veenweidegebied. Dit fonds kan bijvoorbeeld onderzoek en innovatie financieren, maar ook bepaalde vormen van grondgebruik financieel stimuleren.

6.5 CO2 certificaten Met de oprichting van een landelijke koolstofbank is het mogelijk dat boeren via de uitgifte van koolstofcertificaten een vergoeding krijgen voor een hoger waterpeil op hun land. We voeren hier experimenten mee uit en meten de effecten van een hoger slootpeil op de grondwaterstand en de CO2 uitstoot; dit vormt de vergoedingsbasis voor de certificaten. De opzet is dat een deel van het opbrengstverlies door vernatting van het land hiermee kan worden gecompenseerd. Dit kan alleen als het waterpeil hoger wordt gehouden dan het vastgestelde peilbesluit. 6.6 Subsidieregelingen ca. De provincie, het waterschap en gemeenten kunnen subsidies verstrekken om bepaalde ontwikkelingen of activiteiten te stimuleren of te ondersteunen. Samen met initiatiefnemers van een kansrijk project zullen we bekijken in welke vorm en onder welke condities dit succesvol kan zijn. 25

heeft verwijderd: Met flankerend beleid bedoelen we een pakket aan instrumenten waarmee we eventuele onevenredig nadelige effecten voor individuele agrarische ondernemers kunnen mitigeren (beperken) of compenseren. Daarmee wordt het voor ondernemers mogelijk te anticiperen op de veranderende omstandigheden en kan voor individuele boeren een goed toekomstperspectief worden geboden. De belangrijkste onderdelen van dit flankerend beleid zijn ‘Grond als instrument’ en ‘Nadeelcompensatie’. Als er sprake is van onevenredig nadeel wordt uiteraard als eerste gezocht naar technische mogelijkheden om het nadeel te beperken. ¶ ¶ Grond als instrument.¶ Met actief grondbeleid kan het gebiedsproces worden ondersteund. Grondaankoop, kavelruil en bedrijfsverplaatsing kunnen helpen om gebiedsprocessen mogelijk te maken. Extra grond kan bovendien worden gebruikt als compensatie voor bedrijven die, voor het realiseren van de doelen van het programma, te maken krijgen met nattere omstandigheden en daardoor minder inkomen kunnen verwerven op de grond die ze al hebben. Inzet van een grondbank kan dit grondbeleid faciliteren.¶ ¶ Daarnaast is afwaarderen van grond belangrijk.

Van afwaarderen is sprake als er bepaalde beperkingen op het gebruik van de grond worden afgesproken om bij te dragen aan bijvoorbeeld het beperken van bodemdaling en CO2 uitstoot, het vergroten van de biodiversiteit of het realiseren van waterdoelen, bijvoorbeeld op het gebied van klimaatadaptatie. De beperkingen op het gebruik van de grond worden vastgelegd in het omgevingsplan of in het peilbesluit. ¶ ¶ Door de beperkingen neemt de waarde van de grond af. Bij afwaarderen wordt de waardedaling van de grond als gevolg van de beperkingen bepaald en gecompenseerd. Door de waardedaling van de grond te compenseren krijgen boeren financieel tijd en ruimte om hun bedrijfsvoering aan te passen. Compensatie kan in de vorm van compenserende grond waarmee de boer zijn bedrijf minder intensief maar wel op een grotere oppervlakte kan voortzetten, of in de vorm van financiële compensatie. ¶ ¶ Nadeelcompensatie¶ Als het om wat voor reden niet lukt om tot een vrijwillige overeenkomst tot afhandeling van het nadeel te komen kan als laatste vangnet een beroep worden gedaan op de formele nadeelcompensatieregelingen, zoals planschade bij bestemmingswijzigingen of nadeelcompensatie bij peilbesluiten. ¶ heeft verwijderd: heeft verwijderd: 3 heeft verwijderd: 4 heeft verwijderd: 5

In plaats van nieuwe subsidieregelingen kan soms het werken met opdrachten sneller en effectiever zijn.

26

7. Programmalijnen 7.1 Programmalijn 1: Waterbeheer en klimaatadaptatie Analyse Maaivelddaling is al eeuwenlang een bekend fenomeen in de veengebieden. Door veenoxidatie daalt het maaiveld en wordt het gebied natter. Om de landbouw goed te blijven bedienen wordt het peil verlaagd, dat vervolgens weer zorgt voor verdere veenoxidatie en maaivelddaling.

Maaivelddaling maakt aanpassingen in de waterhuishouding noodzakelijk waardoor de kosten voor het waterbeheer steeds hoger worden. In de landbouwgebieden is tijdens ruilverkavelingen in veengebieden een drooglegging ingevoerd van 90 cm of meer; dit was ten behoeve van de landbouw, maar ook voor het waterbeheer om met minder gemalen en grotere peilvakken te kunnen werken. In de naastgelegen natuurgebieden werd het peil juist hooggehouden. Ook rondom kwetsbare bebouwing (fundering op houten palen) is het peil hooggehouden door middel van hoogwatercircuits. Het gevolg is dat de hoogteverschillen tussen natte gebieden (natuur, bebouwd gebied) en drogere (landbouw-) gebieden groter zijn geworden en de natte gebieden onvoldoende bediend worden door wegzijging richting de laaggelegen gebieden. Het veenweidegebied stond al voor een aantal uitdagingen: 1. Steeds grotere inspanningen in met name de waterhuishouding om de landbouw in de huidige vorm uit te kunnen blijven oefenen; 2. Steeds grotere inspanningen om gebieden met kwetsbare natuur, gebouwen en infrastructuur voldoende nat te kunnen houden; 3. Oplopende onderhoudskosten voor riolering, infrastructuur, gemalen, stuwen, waterkeringen en hoogwatercircuits; 4. Maaivelddaling in het veenweidegebied zorgt voor wegzijging van water uit natuurgebieden en aangrenzende zandgebieden. Deze verdrogen daardoor.

Daar is een nieuwe opgave bij gekomen: het inrichten van het watersysteem om de gevolgen van klimaatverandering goed op te kunnen vangen. Schade als gevolg van wateroverlast of watertekorten kan dan zoveel mogelijk beperkt worden. Dit vraagt om extra opslag van water (waterberging) bij overschotten (met name in de winter) en extra voorraad zoet water bij tekorten (vooral zomers). Maatregelen om veenoxidatie en bodemdaling tegen te gaan vragen meer van het watersysteem. Zo leiden hogere slootpeilen tot verlies van waterberging. Ook bij het op grote schaal toepassen van 27

onderwaterdrainage en andere waterinfiltrerende maatregelen kunnen aanpassingen in de waterhuishouding nodig zijn vanwege de toename van watervraag. Waar gaan we naartoe? Het toekomstige waterbeheer moet er voor zorgen dat maaivelddaling en de nadelige effecten hiervan zo veel mogelijk worden tegengegaan. Daarbij streven we naar een watersysteem dat alle functies in het veenweidegebied zo goed mogelijk blijft bedienen én dat klimaatbestendig is. We gaan meer waterberging creëren zodat het verlies van berging door hogere peilen gecompenseerd wordt en extra wateropslag gerealiseerd wordt voor perioden van langdurige droogte. Wat gaan we doen? Thema 1: Via maatwerk in peilbeheer tot gemiddeld hogere peilen Hoofdlijn van het peilbeheer in het veenweidegebied is, zoals we al bij onze strategie aangaven, dat we de komende jaren via maatwerk zoveel mogelijk willen proberen te komen tot een grondwaterstand van gemiddeld 4o cm onder maaiveld in de gebieden met een veenpakket dikker dan 80 cm en een kleidek dunner dan 40 cm. Deze grondwaterstand is een streefpeil. In een droge zomer zal de grondwaterstand verder uitzakken en met het peilbeheer willen we voorkomen dat deze grondwaterstand dan te ver uitzakt. In natte perioden zal de grondwaterstand juist stijgen. Dan is het peilbeheer er op gericht om deze stijging zo te beperken dat dit zo weinig mogelijk overlast betekent.

Wat precies mogelijk en wenselijk is, is afhankelijk van plaatselijke omstandigheden. Maatwerk houdt daarom om te beginnen in, zoals ook al gezegd, dat we in gebiedsprocessen de mogelijkheden met betrokken partijen in kaart zullen brengen. Ook kijken we daarbij samen met de grondeigenaren/gebruikers naar passende compensatie en/of andere oplossingen. De instrumenten in hoofdstuk 6 zullen daarbij worden ingezet. Grondgebruikers die geconfronteerd gaan worden met veranderingen zullen voldoende tijd moeten hebben om zich hierop voor te bereiden door bijvoorbeeld hun bedrijfsvoering aan te passen. Ons uitgangspunt is dat maatregelen pas worden uitgevoerd als de dekking ervan rond is en we in staat zijn eventuele onevenredige negatieve gevolgen daarvan voor individuele boeren te compenseren. Maatwerk houdt ook in dat we gedurende het jaar de peilen flexibel aanpassen. In droge tijden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te ver wegzakt en in natte perioden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te hoog wordt. We hanteren daarbij het principe ‘Hoger als het kan, lager als het moet’ (HAKLAM). We hebben de afgelopen jaren ervaren dat er bij droogte veel winst (landbouwkundig en in CO2 reductie) te halen valt met hogere peilen. In een natte zomer zullen, om wateroverlast te voorkomen, de peilen juist wat lager gehouden worden.

Het peilbeheer wordt gebaseerd op onder andere weersvoorspellingen en gemeten grondwaterstanden. De concrete aanpassingen gedurende het jaar komen in overleg met de direct belanghebbenden tot stand. De bij de HAKLAM aanpak horende bandbreedte in het peilbeheer wordt vastgelegd in een peilbesluit. Er worden geen peilaanpassingen meer gedaan totdat het nieuwe peilbesluit is genomen dat gericht is op dit via maatwerk streven naar een grondwaterstand van gemiddeld 40 cm. Geen peilaanpassingen zal in de meeste gebieden de komende 10 jaar geen direct probleem opleveren. In gevallen waar dat wel het geval is proberen we dit op te lossen, bijvoorbeeld door hier het HAKLAM principe te hanteren. Het vigerende peilbesluit blijft gelden tot er een nieuw peilbesluit is genomen. Nieuwe peilbesluiten zijn het sluitstuk van een proces met de streek. Deze slimme maatwerkaanpak van het peilbeheer zal enig oefenen vergen. Ook de focus op de grondwaterstand betekent enig experimenteren, want met peilbeheer kunnen we de grondwaterstand niet volledig sturen, alleen zo goed mogelijk beïnvloeden. Daarom zullen we de komende jaren eerst in een aantal pilots deze aanpak testen. 28

heeft verwijderd: de

In 2022 nemen we een besluit of de veengebieden met een veenpakket dunner dan 80 centimeter (inclusief de moerige gronden) en de veengebieden met een dik kleidek (dikker dan 40 cm) ook een bijdrage moeten leveren aan de taakstelling die is afgesproken in het klimaatakkoord. Hierbij betrekken we de afspraken die op landelijk niveau zijn gemaakt over de verdeling van de reductiedoelstelling en over de monitoringssystematiek. Voor de rest van de veengebieden, de kleigronden met veen in de ondergrond, en de gebieden met een veenpakket dunner dan 80 cm (incl. de moerige gronden), wordt in 2026 een besluit genomen over de in deze gebieden te nemen maatregelen. Hierbij betrekken we de beschikbare middelen en nieuwste inzichten en onderzoeksresultaten met betrekking tot CO2-reductie, bodemdaling, grondwaterstromen en grondwaterbeheer. Als er in deze gebieden eerder dan in 2022 kansrijke initiatieven van onderop of vanuit andere programma’s komen, gericht op het beperken van de bodemdaling en de CO2 uitstoot, dan zullen wij deze - indien mogelijk en afhankelijk van beschikbare middelen - vanuit dit programma ondersteunen. Deze aanpak van het peilbeheer zal de bodemdaling beperken: het effect kan per deelgebied verschillen, maar gemiddeld gaat het om 0,2 cm minder bodemdaling per jaar.

De jaarlijkse CO2 reductie die met dit peilbeheer bereikt kan worden is op grond van de huidige kennis berekend op minimaal 0,25 Mton ton CO2 (t.o.v. 2020; zie Achtergronddocument). Daarnaast verwachten we een verdere vermindering door vernatting van natuurgebieden. Er zijn nog onzekerheden over de CO2-uitstoot. Op basis van aanvullende kennis en voortschrijdend inzicht besluiten we in 2026 welke aanvullende maatregelen nodig zijn om de vermindering van 0,4 Mton CO2 in 2030 te realiseren. De randvoorwaarde voor het bereiken van dat doel is dat de ervoor benodigde maatregelen haalbaar, betaalbaar en realiseerbaar zijn. Dit betekent dat we de inzet van maatregelen en de effecten die daarmee bereikt kunnen worden, afstemmen op de middelen en mogelijkheden die beschikbaar komen voor flankerend beleid. Acties:  In gebiedsprocessen brengen we de mogelijkheden voor ander peilbeheer gezamenlijk in kaart. De uitkomsten hiervan worden vastgelegd in een peilbesluit. We richten ons hierbij

29

heeft verwijderd: 6

heeft verwijderd: In beide gevallen zal afhankelijk zijn van de dan beschikbare middelen wat we kunnen en gaan doen.

heeft verwijderd: ruim

 

eerst op de 2 ontwikkelgebieden die genoemd zijn in programmalijn 4. Zo gauw er voldoende middelen zijn doen we hetzelfde voor de nu ‘kansrijke’ gebieden. Een volgende stap is toepassing op de rest van het gebied dat op kaart 7.1 is aangegeven als gebied met een veenpakket dikker dan 80 cm. We voeren pilots uit waarmee we ervaring opdoen met flexibel peilbeheer, gericht op een grondwaterstand van gemiddeld 40 cm beneden maaiveld. We hanteren hierbij de principes van ‘ Hoger als het kan, lager als het moet’ (HAKLAM). Om de grondwaterstand te gebruiken als indicator voor het peilbeheer, gaan boeren en het waterschap meer meten aan grondwater. In 2020 is hiervoor het project ‘Boeren meten water’ opgestart. In dat verband werkt men ook aan het meten van het bodemvocht als tweede parameter naast de grondwaterstand. In het verlengde daarvan gaat het waterschap onderzoeken in hoeverre de uitvoering van het peilbeheer door boeren zelf kan plaatsvinden, vanzelfsprekend samen met de boeren.

Figuur 7.1: Bovenstaande kaart toont de bodemtypes in het veenweidegebied waar in eerste instantie wordt ingezet om de opgave voor vermindering van de CO2 uitstoot te realiseren.

Thema 2: Compensatie waterberging en klimaatadaptatie Zowel door maaivelddaling als door peilverhoging neemt de capaciteit voor waterberging af. Het watersysteem is daardoor minder goed in staat om zware buien te verwerken. Door klimaatverandering zien we daarnaast een toenemende watervraag in droge periodes, maar ook een toename van extreem natte perioden. We schatten in dat om deze veranderingen op te kunnen vangen in het veenweidegebied met een dik veenpakket in totaal 2% extra waterberging (1360 ha) nodig is. Deze extra waterberging kan worden gerealiseerd door verbreding van sloten, het graven van nieuwe sloten of met aanleg van waterbergingsgebieden. Een combinatie ligt voor de hand met de aanleg van meer sloten die nodig zijn om een grondwaterstand van 40 cm te realiseren.

30

heeft verwijderd: 6

heeft verwijderd: heeft verwijderd: 6 heeft verwijderd: verschillende

We streven hierbij naar het dienen van meerdere doelen: naast waterberging bijvoorbeeld ook verbetering van de waterkwaliteit (KRW-doelen; meer natuurvriendelijk beheer van watergangen en oevers) en versterking van de biodiversiteit (nieuwe plas-drassituaties voor weidevogels).

Acties:  Bij de voorbereiding van gebiedsplannen wordt in beeld gebracht wat de gevolgen van de peilverhoging en klimaatverandering zijn voor de waterhuishouding. In het gebiedsplan wordt aangegeven wat er nodig is om deze gevolgen op te vangen. Thema 3: Veenweide en het grondwatersysteem Uit de Grondwaterstudie8 blijkt dat het veenweidegebied een belangrijke functie heeft in het Friese grondwatersysteem. Het gebied ligt lager dan het oostelijk gelegen zandgebied en het noordwestelijk gelegen zeekleigebied. Daardoor stroomt diep grondwater naar het veenweidegebied; jaarlijks circa 73 miljoen m3 grondwater (kwel). Als de veenlaag verdwijnt ondervindt het diepe grondwater minder weerstand om naar boven te stromen. Bij de huidige veenoxidatie en een gematigd klimaatscenario zal in 2085 de toestroom van grondwater met 50% toenemen; zoute kwel komt steeds verder landinwaarts en de verdroging van de zandgronden in Fryslân neemt toe. Uit de Grondwaterstudie blijkt dat hogere peilen in het veenweidegebied niet alleen de veenafbraak en bodemdaling beperken, maar ook leiden tot een hogere grondwaterstand en vermindering van de verdroging in de zandgronden en beekdalen. Acties:  We brengen in beeld wat de bijdrage van peilverhogingen in het veenweidegebied is aan het beperken van de landinwaarts trekkende verzilting en n de verdroging van het aangrenzende zandgebied.

Daarbij wordt ook nagegaan wat er gedaan kan worden om dit nog meer te beperken.

heeft verwijderd: .

7.2 Programmalijn 2: Bodem en grondgebruik Analyse De bodem en het beheer van de bodem vormen voor het veenweidegebied in Nederland een belangrijke sleutel voor het toekomstperspectief van de melkveehouderij en een kans voor reductie van broeikasgassen. Ze zijn deel van de oplossing en van de uitdagingen waar we nu voor staan. Bodemmaatregelen dragen bij aan de vertraging van de maaivelddaling, aan het verminderen van veenoxidatie en daarmee van de uitstoot van broeikasgassen. Bodemmaatregelen moeten voor 8

https://www.fryslan.frl/beleidsthemas/grondwater-in-fryslan_3451/

31

boeren een bijdrage leveren aan het verbeteren van draagkracht, aan de vochthuishouding van de bodem, aan een vitaal bodemleven en aan het gezond houden van een productieve en oogstbare grasmat. Bodemmaatregelen zorgen voor een weerbaarder, robuuster en veerkrachtiger veenweidegebied. Landelijk en internationaal wordt het belang van duurzaam bodembeheer onderkend. Zo werkt het ministerie van LNV aan het Nationaal Programma Landbouwbodems en zet ze in op transitie naar kringlooplandbouw. De Europese Green Deal beoogt efficiënt gebruik van bronnen en grondstoffen voor een schone en circulaire economie en versterking van de biodiversiteit. Provinciaal zet Fryslân in op een nieuwe Landbouwagenda met een plek voor bovengenoemde doelstellingen. Duurzame bodems en bodembeheer kunnen in het veenweidegebied een belangrijke bijdrage leveren aan de beoogde doelen, namelijk: 1. voor klimaatmitigatie (zoals klei in veen voor beperken van veenoxidatie en CO2 uitstoot) 2. voor klimaatadaptatie (zoals opvangen, vasthouden en geleidelijk weer afgeven van water uit neerslag) 3. voor versterking van de biodiversiteit op en onder het maaiveld 4. voor het behoud en verbeteren van de bodemvruchtbaarheid en 5. voor het behoud en verbeteren van draagkracht van de bodem.

Enkele uitdagingen voor de Friese veenweidebodems De bodem in het veenweidegebied van Fryslân bestaat voor een belangrijk deel uit een laag veen met daarop klei . Een kleiner deel bestaat uit veengronden zonder kleidek. We worden de laatste jaren geconfronteerd met langere periodes van aanhoudende droogte en ook warmere zomers komen vaker voor. Dat alles terwijl juist het gras van de veenweiden veel vocht blijft verbruiken, waardoor de grondwaterstand ook bij droogte blijft uitzakken. Zonder ingrijpen van de melkveehouder, zoals met tijdige bevloeiing of beregening, droogt de veenbodem in de bovenste laag soms dermate uit, dat het veen zelfs geen water meer kan opnemen, het veen wordt waterafstotend (hydrofoob). Pas na lange tijd van neerslag, zoals natte winters, wil dat veen weer vochtig worden. Spalterveen (schalterveen, ook wel ‘telefoonboek-veen’ genoemd) vormt vanwege z’n afdichtende laagjes een extra uitdaging voor een goede vochthuishouding van de bodem: de bodem boven de spalterlaag droogt snel uit in de zomer en blijft lang kletsnat in voorjaar en na neerslag, terwijl muizen die droge grond waarderen. Relatief dunne knipklei (tot circa 40 cm dikte) scheurt ’s zomers in tot op het onderliggende veen, waardoor de veenoxidatie toeneemt.

De wettelijke plicht om mest uit te rijden met een mestinjecteur zorgt ervoor dat veengronden in het voorjaar worden ingesneden en inscheuren. Tot ver in de zomer leidt dit via de scheuren tot uitdroging van de bodem. Met ander vormen van bemesting, zoals bovengronds mest uitrijden, kan dit voorkomen worden. Waar gaan we naar toe? We zetten in op duurzaam bodembeheer in onze veenweidegebieden. De veenweidebodems spelen in de toekomst een belangrijke rol in het vertragen van de veenoxidatie en in het vasthouden van koolstof, of in het ultieme geval zelfs het -netto- vastleggen van CO2. De focus van de bedrijfsvoering in de landbouw komt meer dan nu te liggen op de waardering van een bodem in balans en op het optimaal ondersteunen en onderhouden van het bodemleven.De melkveehouder profiteert hier van van door een robuuster bodemsysteem, waar minder ad hoc – ingrepen nodig zijn bij weersextremen. Daarnaast is duurzaam bodembeheer goed voor het klimaat door verminderde emissies van broeikasgassen. Daarnaast is duurzaam bodembeheer essentieel voor een verbeterde bodembiodiversiteit en daarmee ook voor versterking van de algehele biodiversiteit in het veenweidegebied. 32

Wat gaan we doen? Thema 1: Veenoxidatie en bodemmaatregelen Bodem, bodemorganismen, veenoxidatie, emissie broeikasgassen Veenoxidatie en CO2-emissie zijn een effect van een biologisch proces. Bodemleven zet organische stof om, zoals uit mest, van dierlijke en plantaardige resten, en dus ook van (fossiel) veen. Actief bodemleven gebruikt organische stof om te groeien en stoot zo CO2 uit. Dit vindt plaats in de bovenste zuurstofrijke bodemlaag en de dieper gelegen, ‘zuurstofloze’ zone boven het grondwater. Bodemleven bestaat vooral uit bacteriën en schimmels, naast rode en grijze wormen en andere bodemorganismen. Door het omzetten van organische stof voorziet het bodemleven de bodem op z’n beurt van stoffen zoals stikstof en fosfaat. Die stoffen (nutriënten) kunnen vervolgens opgenomen worden door gewassen. Organische stof wordt ook deels omgezet naar een stabiele vorm. Gezond en evenwichtig bodemleven is van groot belang voor de ‘bodemvruchtbaarheid’ en voor een weerbare bodem. Actief bodemleven heeft altijd emissies van CO2 tot gevolg. Door het verhogen van het grondwaterpeil wordt het actief bodemleven in de diepere veenlagen verminderd; door de hogere grondwaterstand is er minder zuurstof in het bodemprofiel aanwezig. Maatregelen gericht op hogere grondwaterpeilen zijn opgenomen in programmalijn Waterbeheer en klimaatadaptatie.

Daarnaast zijn er nog er nog een aantal maatregelen in de bodem mogelijk om de activiteit van het bodemleven te beïnvloeden om zo de veenoxidatie te beperken. Daarbij is het zoeken naar een optimum tussen actief bodemleven en het beperken van veenoxidatie. Bodemleven betekent ook bodemvruchtbaarheid en is daarom belangrijk voor de landbouwopbrengst. 1.

Immobiliseren van koolstof door het vormen van klei-humuscomplexen Deze toepassing is geïnspireerd op oude landbouwmethodes, zoals de aanvoer van terpaarde naar veenweiden en ende toepassing van ‘toemaak’ (stalmest vermengd met klei). Organische stof wordt in de bovenlaag van de bodem gebonden door de lutum uit kleine hoeveelheden toegevoegde klei; zo ontstaan klei-humuscomplexen, waardoor de koolstof uit de bodem duurzaam wordt vastgehouden. Onderzoek op dit vlak loopt sinds begin 2019 en geeft perspectief op emissiereductie van broeikasgassen. Onder laboratoriumomstandigheden varieert de reductie van emissies CO2 van 15% tot 50%. Veldonderzoek wordt verder opgestart in 2021 in landelijk verband. 2. Zout of zilt slib gericht op het inactiveren van het bodemleven. deze toepassing is niet onbekend vanuit het verleden. Het toevoegen van zeeslib en zout aan de veenbodem inactiveert bodemleven en daarmee wordt veenoxidatie verminderd. 3. Verzuren gericht op het inactiveren van het bodemleven De werking is enigszins vergelijkbaar aan die van zout. Verzuring van de veenweidebodems levert minder perspectief voor landbouw en minder perspectief voor weidevogels. Natuurgebieden, die minder afhankelijk zijn van actief bodemleven, zijn mogelijk geschikter voor verzuring om veenoxidatie tegen te gaan.

Andere maatregelen met perspectief om veenoxidatie te beperken zijn het ophogen met grond, profielkeren en het toevoegen van organisch materiaal zoals compost en strorijke stalmest. Door diverse maatregelen te onderzoeken verwachten we in de toekomst over meerder opties te beschikken om veenoxidatie te beperken. In de verschillende gebieden kan dan de voor dat gebied optimale mix van maatregelen worden benut.

33

We willen verder onderzoeken waar een eventuele balans (optimum) ligt tussen een actief bodemleven afgezet tegen een (nog) acceptabele veenoxidatie. Actief bodemleven betekent immers afbraak van organische stof en daarmee ook deels van (fossiel) veen. Bodemleven betekent ook bodemvruchtbaarheid met directe invloed op landbouwopbrengsten. Acties:  We onderzoeken samen met melkveehouders in Fryslân en landelijk het tegengaan van emissies van broeikasgassen uit de bodem door bodemmaatregelen. We richten ons daarbij op onder meer toevoegingen van klei in veen en van zout en/of zilt slib en op het toevoegen van organisch materiaal aan de bodem.  We onderzoeken het ophogen en profielkeren van veenbodems als bodemmaatregelen om veenoxidatie te beperken.  We bevorderen kennisuitwisseling rond bodemprocessen en stimuleren onderzoek naar de relatie tussen bodemleven, veenoxidatie en emissies van broeikasgassen.  We stimuleren en ondersteunen experimenten in het veld gericht op het beperken van het scheuren van (knip)klei .  We spannen ons in om, samen met andere overheden, belemmerende regelgeving voor het bovengronds uitrijden van mest aan te passen.

Thema 2: Bodemvruchtbaarheid, bodem in balans Een bodem in balans is een bodem waar het bodemleven actief kan zijn, waar koolstof wordt omgezet, uitgestoten én in stabielere vorm vastgelegd en waar bodemleven en wortelstelsels voedingstoffen uit bodem en lucht beschikbaar maken. De bodem speelt zo een belangrijke rol in de productiviteit en in het beperken van de CO2 uitstoot. De bodem is daarnaast cruciaal voor het vasthouden en afgeven van bodemvocht en kan zo schommelingen in de neerslag beter opvangen; voedingsstoffen spoelen niet uit maar worden vastgehouden en gaandeweg afgegeven. Landbouwdieren profiteren van een gezond voedselpakket, ze hebben door beweiding hun positieve functie voor de draagkracht en bewerkbaarheid van veenweiden gedurende het seizoen. Ook de biodiversiteit profiteert hiervan. Zo leidt kruidenrijkheid tot beter insectenleven en werkt dit weer door op de stand van de weidevogels. Bodemmaatregelen kunnen positief werken op het wormenbestand, wat ook voor weidevogels positief kan werken. Duurzaam bodembeheer heeft robuuste, vruchtbare, ecologisch waardevolle en klimaatbestendige veenweiden tot gevolg. Het scheuren van grasland bevordert de oxidatie van organische stof in de bodem. We willen een kerende grondbewerking (ploegen) in veenweidegebied is daarom zoveel mogelijk ontmoedigen.

34

We stimuleren daarom alternatieve maatregelen die ook kunnen leiden tot een betere nieuwe grasmat. Schalterveen zorgt voor een behoorlijke barrière in de bodem, waardoor regenwater moeilijk de bodem intrekt en grondwater amper naar de bovenlaag doorstijgt. Door maatregelen om de bodemstructuur te verbeteren kan het waterdoorvoerend en het watervasthoudend vermogen van de bodem worden verbeterd. Acties:  We stimuleren en ondersteunen initiatieven van groepen melkveehouders die verbetering van de bodemvruchtbaarheid en duurzaam bodembeheer beogen.  We onderzoeken en experimenteren samen met melkveehouders op welke manieren problemen in de bodem opgelost kunnen worden gericht op een betere bodemvruchtbaarheid en verbetering van de bodemstructuur (o.a. bij schalterveen).  We stimuleren en bevorderen dat bestaande en nieuwe (veenweide-bodem) kennis breed bekend wordt binnen agrarische kringen in specifiek het Friese veenweidegebied; we zetten in op actieve kennisoverdracht, niet alleen via communicatie en media maar ook door velddemo’s, begeleiding van groepen boeren en aanzetten tot daadwerkelijke toepassing in het bedrijf.  We stimuleren maatregelen die leiden tot een betere grasmat waarbij het scheuren van grasland niet meer nodig is. Thema 3: Draagkracht, bodemverdichting Een draagkrachtig bodem is essentieel om te kunnen beweiden en om het land te kunnen bewerken.

Verhoging van de grondwaterstand heeft gevolgen voor de draagkracht van de bodem. Daarnaast is er door het intensieve gebruik van de gronden sprake van bodemverdichting. Dit heeft gevolgen voor het watervasthoudend en waterbergend vermogen van de bodem en voor de beworteling. Ook hiervoor geldt dat een duurzaam bodembeheer vele voordelen voor kan opleveren. Acties:  We bevorderen en ondersteunen en ondernemen samen met de sector initiatieven en experimenten die bijdragen aan een betere draagkracht van de bodem en tot vermindering van de bodemverdichting.  We bevorderen kennisoverdracht van nieuwe en bestaande inzichten op het vlak van draagkracht en bodemverdichting. Thema 4: Maisteelt en andere energiegewassen Mais is voor veel melkveehouders een belangrijk onderdeel van het voerrantsoen voor het vee. Omdat de kerende grondbewering bij maisteelt zorgt voor extra veenoxidatie worden al enkele jaren experimenten uitgevoerd om mais te telen zonder kerende grondbewerking. Uit deze experimenten blijkt dat dit, met voldoende aandacht tijdens de teelt, leidt tot goede opbrengsten en voederwaardes. Daarnaast is er gestart met veldonderzoek naar duurzamere maisteelt, gericht op beperking van het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Een derde spoor richt zich op het versterken van de biodiversiteit op maisvelden, onder andere gericht op een beter broedresultaat van weidevogels.

Acties:  We stimuleren en ondersteunen dat bij het telen van mais en andere energiegewassen niet kerende grondbewerking de norm wordt.

35

 

We stimuleren het verduurzamen van de teelt van mais en andere energiegewassen met beperkt gebruik van bestrijdingsmiddelen. We stimuleren en ondersteunen initiatieven om de biodiversiteit bij teelten van mais en ander energiegewassen op veen te versterken.

36

heeft verwijderd: ¶

7.2 Programmalijn 3: It Nije Buorkjen

heeft verwijderd:

Analyse De landbouw in het veenweidegebied bepaalt in sterke mate het aangezicht van het landschap, draagt bij aan de biodiversiteit en aan een leefbaar en aantrekkelijk platteland. Ruim 60% van het veenweidegebied is agrarische cultuurgrond; het merendeel daarvan is weide ten behoeve van de melkveehouderij. Landbouw is samen met de toeleverende en verwerkende industrie ook economisch belangrijk. Om mee te kunnen komen in de (inter)nationale concurrentie moeten de productieomstandigheden optimaal zijn, ook qua drooglegging. Door het geregeld aanpassen van waterpeilen ten behoeve van de drooglegging blijven de veenafbraak en bodemdaling doorgaan. Maatschappelijk vragen we van boeren steeds meer rekening te houden met milieu, biodiversiteit en landschap. Dit leidt tot verhoging van de kostprijs voor melk. Zolang hier geen goed verdienmodel tegenover staat, zal schaalvergroting hierop een antwoord zijn. Er zijn boeren die voor een andere weg kiezen: verbreding of verdieping9, extensivering (minder koeien per ha.), korte ketens en produceren voor nichemarkten. Bij die alternatieve vormen van productie kan makkelijker rekening worden gehouden met de natuurlijke omstandigheden.

Er moet een langjarig perspectief zijn zodat in die gevallen de boer tijd heeft investeringen (vaak voor 20 tot 30 jaar) in de aangepaste bedrijfsvoering terug te verdienen en bedrijfsopvolging haalbaar blijft. In de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (2019) van de drie noordelijke provincies is het Friese veenweidegebied één van de acht proeftuingebieden voor het stimuleren van natuurinclusieve10 landbouw. Het bedrijfsperspectief van de boer is uitgangspunt: de verdiencapaciteit van het bedrijf moet goed zijn. Alle kennis, kunde en innovatieve technieken en landbouwmethoden zullen hiervoor ingezet moeten worden. Naast de boeren en agrarische collectieven zijn ook alle andere partijen in de landbouwketen hierbij van belang, evenals de overheid met voorwaardescheppend beleid en ondersteunende en zo nodig aangepaste wetgeving voor melkveehouderij in veenweidegebieden. We sluiten voor deze programmalijn aan bij de nog te ontwikkelen Landbouwagenda voor Fryslân. Waar gaan we naartoe We zetten in op een landbouw die beter past bij de natuurlijke omstandigheden in het gebied en tegelijk een duurzaam toekomstperspectief houdt. Dit betekent:  een landbouw waar in de toekomst ook nog een goed inkomen mee is te verdienen; er moet voldoende verdiencapaciteit zijn;  een landbouw die aansluit op de omstandigheden en kwaliteiten in het gebied; Wat gaan we doen Thema 1.

Verdiencapaciteit landbouw Door diverse factoren staat het verdienvermogen in de huidige melkveehouderij onder druk. Productdifferentiatie en specialisatie in kwaliteit kunnen de aanjagers voor nieuwe verdienmodellen zijn, ook bij veranderende productieomstandigheden. Het leveren van maatschappelijke diensten 9

Bij verbreding gaat het om passende nevenactiviteiten bij een agrarisch bedrijf, zoals zorgverlening, kleinschalige recreatie (agrotoerisme), beheer en onderhoud van natuur en landschap, detailhandel in streekproducten, kinderopvang, en naar de aard daarmee vergelijkbare activiteiten. Bij verdieping gaat het om het vergroten van de toegevoegde waarde van de geproduceerde landbouwproducten door middel van verwerking en bewerking, zoals het maken van kaas; ook de detailhandel hierin valt eronder. 10 Natuurinclusieve landbouw is een economisch rendabel landbouwsysteem, dat optimaal beheer van natuurlijke hulpbronnen duurzaam integreert in bedrijfsvoering, inclusief zorg voor ecologische functies en de biodiversiteit op en om het bedrijf (definitie WUR).

37

heeft verwijderd: 2

voor natuur en landschap, waterberging en CO2 vasthouden, zal vanuit de hele keten structureel gefinancierd moeten worden; door de overheden, de markt en de burgers. Daarnaast kunnen oplossingen gezocht worden in het verlagen van de kostprijs. Te denken valt aan landbouwstructuurverbetering (zoals kavelruil) en andere vormen van financiering. Om te voorkomen dat nieuwe verdienmodellen vooral theoretisch zijn, zijn de gebiedsprocessen cruciaal: daarin zullen de nieuwe verdienmogelijkheden concreet moeten worden gemaakt. We richten ons op de randvoorwaarden die boeren in staat stellen om, gezien de (komende) ontwikkelingen, een goed inkomen te genereren. Case-study Aldeboarn de Deelen In het gebied Aldeboarn de Deelen is een case-study uitgevoerd waarbij voor drie bedrijven is doorgerekend wat de bedrijfseconomische effecten zijn van het verhogen van de waterpeilen. Daarbij is in beeld gebracht op welke wijze de nadelige bedrijfseconomische effecten te compenseren zijn. Daaruit blijkt dat er zeker mogelijkheden zijn maar deze moeten nog wel toepasbaar worden gemaakt. De mogelijkheden voor compensatie liggen onder meer op het vlak van een melkprijs-plus voor duurzaamheid, extra verdiensten voor eco-systeemdiensten, betaling voor CO2 certificaten (valuta voor veen), afwaarderen van grond/ lagere pacht, extra grond, rentekorting op financiering, financiering door impactbeleggers.

In het gebiedsproces worden deze opties verder onderzocht en uitgewerkt.

Acties:  De provincie stimuleert en ondersteunt de ontwikkeling van nieuwe of aanvullende verdienmodellen voor de landbouw. Deze verdienmodellen moeten ook voor de langere termijn houdbaar zijn. We kijken hierbij ook naar de financiering van groen-blauwe diensten en de mogelijkheden die budgetten van het Europese Gemeenschappelijk Landbouw Beleid van de Europese Unie in dat opzicht bieden. Ook richten we ons op mogelijkheden om de kostprijs te verlagen, bijvoorbeeld door landbouwstructuurverbetering of andere vormen van financiering.

 

We stimuleren en ondersteunen initiatieven voor de teelt van gewassen onder natte omstandigheden, de zogenoemde natte teelten, maar ook het ontwikkelen van een grasmat die onder natte omstandigheden meer draagkrachtig is en in goede conditie blijft. Samen met de Friese Milieufederatie en de landbouwsector gaan we het concept Valuta voor Veen verder ontwikkelen. Dat is een vergoedingsregeling voor het verminderen van CO2-uitstoot door verhoging van het waterpeil, als onderdeel van de Green Deal Nationale Koolstofmarkt .

38

 

 

We ontwikkelen een systematiek voor de afwaardering van grond; we schakelen brede deskundigheid in bij het onderzoeken van de hoogte van afwaardering van de agrarische gronden, in samenwerking met landbouworganisaties, agrarische accountantsbureaus, agrarische makelaars en banken. Met dit instrument van afwaardering compenseren we op één moment de waardedaling van de grond vanwege de beperkingen in gebruiksmogelijkheden, waarna een meer extensief agrarisch gebruik voor de toekomst verzekerd is. De agrarische grondgebruiker weet dan waar hij aan toe is, wordt op voorhand volwaardig gecompenseerd en kan zijn vervolginvesteringen daarop afstemmen. Onderdeel van de systematiek is de wijze van borging van de met de afwaardering te bereiken doelen. We stimuleren en ondersteunen initiatieven voor de ontwikkeling/inzet van veerassen die bedrijfseconomisch perspectiefvol zijn en beter aansluiten bij ruwvoer met lagere energie en eiwitwaarden. We zorgen voor inzet van bredere deskundigheid en samenwerking met boerenorganisaties, loonbedrijven, zuivelindustrie en banken om de te ontwikkelen verdienmodellen te toetsen op houdbaarheid, duurzaamheid en rentabiliteit om de gewenste vitale landbouwsector te kunnen bevorderen.

Ondernemersbegeleiding: we richten een adviespool op om boeren op individueel of groepsniveau te adviseren over de mogelijkheden van andere verdienmodellen en aanpassingen in hun bedrijfsvoering. Binnen de Regionale Energiestrategie onderzoeken provincie, gemeenten en landbouw op welke wijze duurzame energiewinning in het veenweidegebied een nieuwe economische drager kan worden. Een zonneveld kan bijv. voor agrarische bedrijven een alternatieve inkomstenbron zijn wanneer delen van hun land natter worden en hierdoor extensiever gebruikt worden. Voorwaarden zijn dat: o een locatie voor zonne-energie past in het provinciale en gemeentelijke beleid voor zonne-energie, waaronder toepassing van de zonneladder; o een zonneveld landschappelijk zorgvuldig worden ingepast; o een zonneveld de uitkomst is van een gebiedsproces en een meerwaarde oplevert voor het gebied. Met pilots kan hiermee geëxperimenteerd worden; Bij bedrijven waar door beperkingen in het gebruik onevenredig nadeel in de bedrijfsvoering optreedt, gaan we samen op zoek naar maatwerkoplossingen om dit nadeel te compenseren. Dit kan door inzet van technische maatregelen, inzet van instrumenten zoals afwaarderen van grond, compensatie van grond met vervangende grond, bedrijfsverplaatsing, kavelruil en financiële compensatie.

Thema 2, Landbouw en water Voor de gewasgroei is een goede grondwaterstand belangrijk. Niet te hoog, want dan neemt de opbrengst door natschade af evenals de draagkracht van de bodem. Niet te laag, want dan neemt de 39

heeft verwijderd: van

opbrengst af door droogte. Bovendien leidt een lage grondwaterstand tot meer veenafbraak en daardoor meer CO2-uitstoot. Het peilbeheer van het waterschap voor de landbouw is van oudsher gericht op het voorkomen van wateroverlast bij hevige neerslag en het zorgen voor voldoende water gedurende het groeiseizoen. Daar komt nu bij het beperken van veenafbraak en bijbehorende CO2-uitstoot. De uitdaging is om hierin een optimale balans te vinden. Het idee was dat onderwaterdrainage de veenafbraak en CO2-uitstoot zou kunnen beperken, ook bij een in verhouding lage grondwaterstand. Onderzoek met de huidige opstellingen heeft echter tot nu toe een dergelijk effect nog niet echt kunnen aantonen. Andere opstellingen die leiden tot hogere grondwaterstanden kunnen mogelijk wel effect hebben. Onderwaterdrainage kan sowieso wel van nut zijn om bij hogere grondwaterstanden ook op lagere percelen landbouw te kunnen blijven uitoefenen. Acties:  We experimenteren binnen het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling met onderwaterdrainage en drukdrainage en bestuderen de hydrologische werking en CO2-uitstoot.  We onderzoeken andere mogelijkheden van infiltratie van water in de bodem, zoals greppelinfiltratie, om te zien of dit een vermindering van CO2-uitstoot oplevert.  We doen onderzoeken en stimuleren initiatieven die ertoe bijdragen dat landbouwbodems meer water kunnen bergen.

Thema 3, Kringlooplandbouw Onze inzet op het stimuleren van natuurinclusieve landbouw sluit aan op de landelijke ambitie van de minister van LNV dat in 2030 kringlooplandbouw de norm is11. Bij kringlooplandbouw komt zo min mogelijk afval vrij, is de uitstoot van schadelijke stoffen zo klein mogelijk en worden grondstoffen en eindproducten met zo min mogelijk verliezen benut; dit betekent een zorgvuldig gebruik van natuurlijke hulpbronnen, het duurzaam beheren van de bodem en het minimaliseren van emissies. Landbouwbedrijven gebruiken zo veel mogelijk grondstoffen uit elkaars keten. Activiteiten en initiatieven in deze richting gaan we in het veenweidegebied benutten om te komen tot een duurzame toekomst voor de landbouw. Acties:  We benutten de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland om binnen het veenweidegebied boeren te adviseren over een natuurinclusieve en circulaire bedrijfsvoering. In eerste instantie richten we ons daarbij op de veenweide-ontwikkelgebieden.  We stimuleren samenwerkingsverbanden binnen de agrarische keten om de kringloop van grondstoffen en eindproducten op een zo laag mogelijke schaal te sluiten.  We nemen het initiatief om samen met andere overheden belemmerende regelgeving aan te passen.

11 Volgens de Nota Landbouw, Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden, 2019. Natuurinclusieve landbouw en kringlooplandbouw overlappen elkaar gedeeltelijk. Waar bij kringlooplandbouw het accent ligt op het sluiten van kringlopen van mineralen en grondstoffen, ligt dat bij natuurinclusieve landbouw op een verantwoord gebruik daarbij van natuur en natuurlijke processen.

40

heeft verwijderd: Thema 4, Bodem en grondgebruik De bodem vormt letterlijk het fundament voor een productieve landbouw, goed waterbeheer en een gezonde en natuurrijke leefomgeving. Er is steeds meer kennis over duurzaam bodemgebruik en de vele voordelen die dit voor veel functies en doelen kan opleveren, zoals het beperken van verlies aan nutriënten, de baten voor biodiversiteit en waterhuishouding en de bijdrage aan CO2 vermindering. ¶ ¶

heeft verwijderd: Acties: ¶ We stimuleren onderzoek en initiatieven gericht op het vastleggen van koolstof in de bodem, het beperken van veenoxidatie en CO2-uitstoot en het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid en het water vasthoudend vermogen. We sluiten hierbij aan op het Nationaal Programma Landbouwbodems. De huidige proeven met het inspoelen van (ongerijpte) klei vallen hier o.a. onder;¶ We stimuleren de landbouw om in voorkomende gevallen over te gaan op lichtere machines of machines met minder bodemdruk die op minder draagkrachtige grond uit de voeten kunnen en zorgen voor minder bodemverdichting. ¶ We bevorderen dat bij het telen van mais op veengronden geen kerende grondbewerking wordt toegepast. Daarnaast willen we het scheuren van grasland zoveel mogelijk beperken door het stimuleren van maatregelen die ook kunnen leiden tot een betere, nieuwe grasmat. ¶ We bevorderen dat met betere bemesting meer koolstof in de bodem wordt vastgehouden12. Het gebruik van meer of betere organische mest in plaats van kunstmest of drijfmest draagt bij aan het verhogen van het organische stofgehalte van de bodem. ¶ We onderzoeken en stimuleren zo gewenst de mogelijkheden tot het ophogen van gronden als deze door het gewenste peilbeheer te nat worden en dit geen nadelige gevolgen heeft. Combinaties met baggerprogramma’s zijn hier denkbaar. ¶

7.3 Programmalijn 4: Leefomgeving, natuur en biodiversiteit Analyse De bodemdaling en veranderingen in het veenweidegebied hebben invloed op de omgeving waarin mensen wonen, werken en recreëren. In deze programmalijn beschrijven we wat we gaan doen voor enkele onderdelen van onze leefomgeving: wonen, infrastructuur, landschap, cultuurhistorie en archeologie, natuur en biodiversiteit. Waar gaan we naartoe? Het veenweidegebied zal een aantrekkelijk gebied blijven om in te wonen, werken en recreëren. De leefbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit zijn er gewaarborgd. Bij toekomstige ontwikkelingen blijven de kenmerken van de veenweidelandschappen en de cultuurhistorie zoveel mogelijk behouden. Op sommige plekken lukt dat niet meer en komen nieuwe veenlandschappen met nieuwe kwaliteiten tot ontwikkeling ten behoeve van klimaatadaptatie, natuurontwikkeling, nieuwe economische dragers zoals recreatie, en dergelijke. De natuur en biodiversiteit in het veenweidegebied verbeteren structureel en brengen weer meer geuren, kleuren en geluiden in het gebied. Zowel bestaande als nieuwe schades aan funderingen en infrastructuur door maaivelddaling worden beperkt. Archeologische waarden worden beschermd; wanneer archeologische objecten aan de oppervlakte (dreigen te) komen, zullen er passende maatregelen worden genomen om ze zoveel mogelijk te behouden.

Wat gaan we doen? Thema 1: Natuur en biodiversiteit: De biodiversiteit in het veenweidegebied is afgenomen, zowel binnen de natuurgebieden als in het agrarisch gebied. Natuurgebieden verdrogen door wegzijging van water naar omliggende laaggelegen polders. Deze verdroging neemt toe met het verder dalen van de bodem door een steeds groter hoogteverschil met de omgeving. Door deze verdroging neemt ook in natuurgebieden de oxidatie van veen toe. Te veel stikstof leidt in alle natuurgebieden tot afname van soorten; vier van de acht Natura 2000-gebieden hebben specifiek stikstofgevoelige natuurtypen. Door onder meer soortenarme vegetatie en lage grondwaterstanden, in combinatie met predatie, overleven steeds minder weidevogels. In het veenweidegebied moet nog 1000 hectare veranderen in natuur en nog 2.500 ha worden ingericht om het Natuur Netwerk Nederland (NNN) af te ronden. In samenhang hiermee kan de veenoxidatie in deze gebieden worden verminderd. Naast afronding en goed (water)beheer van het NNN, levert vooral een goed weidevogelbeheer op agrarische gronden positieve resultaten voor biodiversiteit op. Het programma voor agrarisch natuurbeheer (GLB) is gericht op het realiseren van grote robuuste weidevogelgebieden.

Acties:  We gaan verdroging in natuur zo veel mogelijk tegen door in gebiedsprocessen samen met de landbouw en terreinbeherende organisaties de mogelijkheden te bekijken om in en rondom verdrogingsgevoelige natuurgebieden overgangszones in te stellen. In deze zones worden de verschillen in grondwaterstanden tussen het natuurgebied en het agrarisch gebied stapsgewijs overbrugd waardoor het grondwater in natuurgebieden beter op peil blijft (zie ook programmalijn 2). De oppervlaktewaterpeilen in het NNN worden zo hoog mogelijk om veenoxidatie en maaivelddaling hierbinnen te vertragen. Het versneld en extra vernatten van het veen in deze natuurgebieden draagt zo aanzienlijk bij aan vermindering van de CO2-uitstoot13. In de periode 13

Dit past bij de maatregel ‘Versneld Vernatten Veen’, dat de Stichting Urgenda samen met de Friese Milieu Federatie, Natuurmonumenten en it Fryske Gea aan ons heeft aangeboden.

41

heeft verwijderd: 3

  

tot 2023 gaan we met de terreinbeherende natuurorganisaties (TBO’s) verkennen hoe we dit kunnen realiseren. Het inrichten van overgangszones kan ook via initiatieven van onderop plaatsvinden. Voor elk kansrijk- en ontwikkelgebied wordt een ecosysteem- en landschapsanalyse gemaakt. Deze analyses vormen belangrijke bouwstenen voor de gebiedsprocessen. We gaan verkennen hoe we, in aansluiting op de Bosstrategie, CO2 kunnen vastleggen, bijvoorbeeld binnen de moerasnatuur en door de aanleg op geschikte plekken van veenbos. In de gebiedsgerichte aanpak (zie programmalijn 4) zoeken we koppelkansen met onderstaande programma’s. Uitgangspunt is dat we zo veel mogelijk werk willen stapelen, zodat geld efficiënt wordt ingezet en maar één keer “de kraan het gebied in hoeft”. - Maatregelen gericht op het terugdringen van de stikstofdepositie in de voor stikstof gevoelige Natura 2000 gebieden14. Zo kunnen aangekochte agrarische gronden in de 3-km zone rond Natura 2000 gebieden extensiever gebruikt gaan worden in combinatie met vernatting; naast de stikstofdepositie neemt dan ook de verdroging van de natuur af.

- Het provinciale programma biodiversiteit en natuur, met op herstel van biodiversiteit gerichte maatregelen zoals natuurbeheer, agrarisch natuurbeheer et cetera; - Het NNN en het daaraan gelieerde initiatief Natuer mei de Mienskip; - Het programma Greidhoeke+; - Het programma voor de uitvoering van de Kader Richtlijn Water (KRW). - Het Aanvalsplan Grutto’s en Fryslân Greidefûgellân

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=cdf28f5f-7428-4ba6-9b03-1d6dc8dfdfe3