I-16c Bijlage 2 Concept-Veenweideprogramma met aanpassingen (0098307546).pdf
Tekst van het document
Veenweideprogramma 2021-2030 Foarút mei de Fryske Feangreiden Versie 12 maart 2021
heeft verwijderd: februari
1
Inhoud 1. 2.
Samenvatting ............................................................................................................................. 3 Aanleiding, context, status en opzet ........................................................................................... 7 2.1 aanleiding ................................................................................................................................. 7 2.2 context .................................................................................................................................... 9 2.3 Relevant (inter)nationaal beleid .............................................................................................. 12 2.4 Status en opzet ....................................................................................................................... 12
3.
Integraal perspectief: visie en ambitie ...................................................................................... 14
4.
Doelen ...................................................................................................................................... 15 4.1 Onze doelen voor het veenweidegebied: ................................................................................ 15 4.2 Kansen op meerwaarde .......................................................................................................... 16
5.
Strategie en aanpak .................................................................................................................. 17 5.1 Onze strategie......................................................................................................................... 17 5.2 Onze aanpak ........................................................................................................................... 18 5.3 Vijf programmalijnen .............................................................................................................. 21
6.
Instrumenten ............................................................................................................................ 23 6.1 Wat hebben we nodig?............................................................................................................ 23 6.2 Flankerend beleid ................................................................................................................... 23
7.
6.3 Veenweidefonds .....................................................................................................................25
heeft verwijderd: 26
6.4 CO2 certificaten ......................................................................................................................25
heeft verwijderd: 26
6.5 Subsidieregelingen ca. ............................................................................................................25
heeft verwijderd: 26
Programmalijnen ...................................................................................................................... 27 7.1 Programmalijn 1: Waterbeheer en klimaatadaptatie ............................................................... 27 7.2 Programmalijn 2: Bodem en grondgebruik ........................Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
heeft verwijderd: Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.31
7.2 Programmalijn 3: It Nije Buorkjen ........................................................................................... 37
heeft verwijderd: 3836
7.3 Programmalijn 4: Leefomgeving, natuur en biodiversiteit ....................................................... 41
heeft verwijderd: 4341
7.4 Programmalijn 5: Integrale gebiedsaanpak .............................................................................45
heeft verwijderd: 4745
7.5 Programmalijn 6: Onderzoek en monitoring .......................................................................... 49
heeft verwijderd: 5149
8.
Programmaorganisatie .............................................................................................................50
heeft verwijderd: 5250
9.
Kosten en financiering .............................................................................................................. 53
heeft verwijderd: 5755
9.1 Kosten .................................................................................................................................... 53
heeft verwijderd: 5755
9.2 Financiering ............................................................................................................................ 53
heeft verwijderd: 5755
2
1. Samenvatting
Met de Veenweidevisie 2015 hebben Wetterskip Fryslân, provincie Fryslân, betrokken gemeenten en diverse partijen een gezamenlijke aanpak ontwikkeld om veenoxidatie en bodemdaling in het Friese veenweidegebied te beperken. Daarmee zijn ze voortvarend aan de slag gegaan. Naast het peilbeleid zijn in kansrijke gebieden allerlei initiatieven en pilots ontwikkeld waarmee veel kennis en inzichten zijn opgedaan. Deze Veenweidevisie is toe aan een actualisatie, met name vanwege het landelijke Klimaatakkoord waarin de veenweidegebieden een aandeel moeten leveren in het beperken van de CO2-uitstoot. Dit Veenweideprogramma 2021-2030 bouwt voort op de Veenweidevisie 2015 en legt nieuwe accenten. Belangrijke daarvan zijn: Een hoge ambitie Onze ambitie voor de lange termijn (2050) is een blijvend evenwicht, waarin veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg zijn gestopt. De kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd. Funderingen worden niet verder aangetast. Ook de leefbaarheid en vitaliteit staan op een hoog peil; de landbouw heeft zich aangepast aan de veranderde omstandigheden en recreatie en toerisme hebben zich verder ontwikkeld.
Om tot deze ambitie te komen richten we ons voor 2030 op de volgende veenweidedoelen: De negatieve effecten van bodemdaling zijn verminderd (gemiddeld 0,2 cm minder bodemdaling per jaar; daarnaast beperken en compenseren van negatieve effecten); De uitstoot van broeikasgassen is met 0,4 megaton CO2 equivalenten per jaar afgenomen; De landbouw heeft een duurzaam toekomstperspectief; Het watersysteem is water-robuust en klimaatbestendig ingericht. We koppelen maatregelen en acties voor deze veenweidedoelen zoveel mogelijk ook aan andere doelen, zoals biodiversiteit, duurzame energie, vermindering stikstofdepositie, waterkwaliteit. Op die manier is meerwaarde te bereiken en worden zaken in een gebied in een keer aangepakt. Werken van onderop in gebieden De structurele veranderingen die nodig zijn vragen om een integrale benadering en brede samenwerking tussen partijen in en buiten het gebied. We willen daarom doorgaan met de gebiedsbenadering die we al volgden, waar we in gebieden van onderop samen invullen wat in dat gebied kan, wenselijk is en welke ondersteuning daarbij nodig is. Dat doen we samen met boeren, ondernemers, overheden, natuurorganisaties, maar ook met de ‘gewone’ inwoners en huiseigenaren in het gebied. Zij zullen gelijk vertegenwoordigd zijn in de te vormen gebiedsplatforms of -commissies.
Via maatwerk streven naar gemiddeld –40 bij het ‘dikke veen’ De ambitie die we hebben (en ook deels voorkomt uit landelijke verplichtingen en afspraken) is alleen mogelijk als het grondwaterpeil in het Veenweidegebied gemiddeld omhoog gaat. De effectiviteit van het verhogen van het grondwaterpeil hangt samen met het bodemtype. Daarom benoemen we in dit programma een streefpeil voor de grondwaterstand van gemiddeld 40 cm onder het maaiveld voor het ‘dikke veen’. Met de term ‘dikke veen’ doelen wij op de gebieden met een veenpakket van meer dan 80 centimeter dik. De dikke veengebieden hebben geen kleidek of een kleidek van maximaal 40 centimeter. De grondwaterstand van 40 centimeter onder het maaiveld is een gemiddeld streefpeil, omdat concrete omstandigheden per gebied bepalen wat verstandig en haalbaar is. Door gebiedsprocessen willen we via maatwerk komen tot de beste peilen voor (delen van) elk gebied. Daarbij richten we ons in eerste instantie op het dikke veen, omdat daar de meeste winst te halen is ten aanzien van onze doelen. Als zich unieke kansen voordoen in andere gebieden en we daar voldoende middelen voor hebben, pakken we die natuurlijk ook. 3
heeft verwijderd: de gebieden met een veenpakket van meer dan 80 cm dik en een kleidek dunner dan 40 cm. heeft verwijderd: Het heeft verwijderd: heeft verwijderd: de veengebieden met een veenpakket van meer dan 80 cm dik…
Er wordt een verdeling over de provincies voorbereid van de opgave van 1 megaton CO2 reductie voor de veenweidegebieden. Op grond van deze verdeling wordt duidelijk welk deel van de landelijke opgave in het Friese veenweidegebied moet worden gerealiseerd. Daarnaast wordt komend jaar de monitoringssystematiek uitgewerkt waardoor duidelijk wordt via welke methodiek de reductie berekend moet worden. Op basis van de verdeling en de monitoringssystematiek wordt bij het eerste ijkoment in 2022 een besluit genomen of er ook maatregelen nodig zijn in de gebieden met een dun veenpakket met maximaal 80 centimeter veen (inclusief moerige gronden) en met een dik kleidek (van meer dan 40 centimeter). Dan wordt dus bepaald of er voor deze bodemtypen ook een opgave komt voor de CO2 reductie. Op het ijkmoment in 2026 bepalen we welke maatregelen voor deze gebieden nodig zijn op basis van de dan geldende inzichten en kennis. In eerste instantie richt de aanpak van het veenweideprogramma zich dus op de veengebieden met een veenpakket dikker dan 80 centimeter. Een stap voor stap-strategie Onze hoge ambitie brengt grote veranderingen en hoge kosten met zich mee. Dat kan niet allemaal tegelijk en nog niet al het benodigde geld is verzekerd. Ook vallen er nog zaken te leren waarmee we ons voordeel kunnen doen. Daarom gaan we stap voor stap te werk.
We bouwen regelmatig ‘ijkmomenten’ in: momenten waarop we kijken hoe zaken ervoor staan en wat geleerd is. Op basis daarvan bepalen we wat een logische koers voor de daaropvolgende jaren is. Die ijkmomenten hebben we voor de komende jaren al ingepland, in 2022 en 2026. Maar als zich tussentijds grote kansen of bedreigingen voordoen bekijken we ook dan natuurlijk wat dat betekent en hoe we daarop kunnen of moeten inspelen. Geen geld, geen Zwitsers Een belangrijke overweging bij de herijkmomenten zal zijn waar wel en niet geld voor is. We gaan pas aan de slag in een gebied als er voldoende middelen zijn om dat zinvol te doen. Daarom maken we hier ook onderscheid tussen ontwikkelgebieden en kansrijke gebieden. Ontwikkelgebieden zijn die gebieden waar op inhoudelijke gronden en vanuit maatschappelijke energie veel kansen liggen en waar ook voldoende middelen zijn om aan de slag te gaan (concreet 2 op dit moment: Aldeboarn/de Deelen en Hege Warren). Kansrijke gebieden zijn die gebieden waar ook kansen en energie aanwezig zijn, maar er nog niet voldoende geld is om echt ingrijpend aan de slag te kunnen (er vinden al wel pilots en onderzoeken plaats). Daarvan benoemen we er 4: Idzegea, Brekkenpolder, Groote Veenpolder en Grouster Leechlân. Het streven is de komende jaren alle kansrijke gebieden om te kunnen dopen tot ontwikkelgebieden.
Het principe dat we pas aan de slag gaan als er geld is kan ook mede prioriteiten bepalen. Vanzelfsprekend binnen de doelstellingen die we hebben kan een gebied of maatregel soms voorrang krijgen boven een ander, niet zozeer omdat het veel beter is, maar omdat voor dat gebied of die maatregel op dat moment middelen zijn te verkrijgen. Integraliteit en koppelkansen In de gebieden maar ook in het veenweidegebied als geheel is het cruciaal om integraal te werk te gaan om koppelkansen te kunnen pakken. Het is veel effectiever om bij acties de effecten op zaken als landbouw, klimaat, natuur en landschap gezamenlijk te bekijken. Dan versterken acties elkaar in plaats van dat ze elkaar tegenwerken. Ook zijn dan combinaties mogelijk (financieel en inhoudelijk). De grootste winst is hierbij te boeken concreet in de gebieden. Als we in die gebieden aan de slag gaan zoeken we ook het contact met zij die betrokken zijn bij zaken als de Regionale Energiestrategie, Stikstofaanpak, regionale landbouwdeals enzovoorts. We steunen de landbouw in de noodzakelijke aanpassingen
4
heeft verwijderd: O heeft verwijderd: p b heeft verwijderd: a heeft verwijderd: sis van deze verdeling
heeft verwijderd: Op het ijkmoment in 202 bepalen we wat we doen met de dunne veengebieden met maximaal 80 centimeter veen (inclusief moerige gronden) en met de veengebieden met een dik kleidek (van meer dan 40 centimeter). We bepalen de maatregelen in 2026 op basis van de dan geldende inzichten en kennis.¶
De landbouw is onmisbaar in het veenweidegebied. Het is een belangrijke economische en landschappelijke drager. De noodzakelijke verhoging van grondwaterpeilen zal gevolgen hebben voor die landbouw. Daar gaan we op twee manieren mee om: 1. door gezamenlijk, onderop en via maatwerk tot aanpassingen te komen (zie vorige pagina) 2. door de landbouw te steunen om een rendabele bedrijfsvoering te behouden, ook na de aanpassingen die noodzakelijk zijn. Dat doen we door een goed flankerend beleid en we zullen ook een beroep doen op rijksmiddelen en Europese middelen. Aandacht voor funderingsproblematiek In het gebied is er een toenemende zorg over de schade aan funderingen. Kennis, informatie en advisering over funderingen wordt bevorderd. Uiterlijk in 2022 wordt een besluit genomen over eventuele aanvullende vormen van ondersteuning en over de toekomstige inrichting van onderwatercircuits. Om huiseigenaren beter te betrekken wordt een funderingstafel in het leven geroepen. We willen onze ambities de komende jaren verwezenlijken via zes programmalijnen: 1. Waterbeheer en klimaatadaptatie: De eerste jaren richten we het peilbeheer op het via maatwerk naar gebied en gedurende het jaar streven naar een grondwaterstand van gemiddeld 40 cm onder het maaiveld in de gebieden met een veenpakket dikker dan 80 cm en een kleidek dunner dan 40 cm.
We gaan in gebiedsprocessen in gesprek over wat mogelijk is en welke compensatie en andere oplossingen daarbij horen. Voor flexibiliteit gedurende het jaar hanteren we het principe ‘Hoger als het kan, lager als het moet’ (HAKLAM). De daarbij behorende en in gebiedsprocessen overeengekomen bandbreedte in het peilbeheer wordt vastgelegd in een peilbesluit. We voeren voor dit flexibele peilbeheer met boeren in pilots meerdere acties uit. Voor de overige veengebieden (kleigronden met veen in ondergrond; gebieden met een veenpakket dunner dan 80 cm) wordt in 2022 een besluit genomen of deze gebieden een bijdrage moeten leveren aan de taakstelling van CO2 reductie. Als in deze gebieden eerder kansrijke initiatieven tot ontwikkeling komen, gericht op het beperken van bodemdaling en CO2 uitstoot, dan zullen wij deze ondersteunen. Daarnaast moet het veenweidegebied de gevolgen van klimaatverandering op kunnen vangen. Dit vraagt om extra berging van water bij overschotten (met name in de winter) en extra voorraad zoet water bij tekorten (vooral zomers). Het verlies aan waterberging door peilverhoging vangen we op. Dit kan door verbreding van sloten, het graven van nieuwe sloten of aanleg van waterbergingsgebieden. We brengen in beeld wat de bijdrage van peilverhogingen in het veenweidegebied is aan het beperken van verzilting en verdroging in aangrenzende gebieden; 2.
Bodem en grondgebruik De bodem en het beheer van de bodem vormen voor het veenweidegebied in Nederland een belangrijke sleutel voor het toekomstperspectief van de melkveehouderij en een kans voor reductie van broeikasgassen. We onderzoeken en stimuleren bodemmaatregelen waarmee de veenoxidatie kan worden verminderd en maatregelen voor verbetering van de bodemvruchtbaarheid en de bodemstructuur. Bij hogere grondwaterstanden wordt de draagkracht van de bodem steeds belangrijker. We bevorderen en stimuleren daarom ook initiatieven gericht op verbetering van de draagkracht van de bodem en het voorkomen van bodemverdichting. Tenslotte blijven we aandacht vragen voor verduurzaming van de maisteelt; mais zonder kerende grondbewerking, vermindering van het gebruik van onkruidbestrijdingsmiddelen en het verbeteren van de broedresultaten van weidevogels op maispercelen. 5
heeft verwijderd: vijf
heeft verwijderd: 6 heeft verwijderd: over de te nemen maatregelen
3. It Nije Buorkjen: We zetten in op een landbouw die past bij de natuurlijke omstandigheden in het gebied en tegelijk een duurzaam toekomstperspectief houdt. Acties zijn gericht op het stimuleren en faciliteren van alternatieve en aanvullende verdienmodellen, zoals Valuta voor Veen, en van kringlooplandbouw. Verder ontwikkelen we een systematiek voor de afwaardering van grond, om op één moment de waardedaling van de grond te compenseren vanwege beperkingen in gebruiksmogelijkheden. Bij bedrijven waar door beperkingen in het gebruik onevenredig nadeel in de bedrijfsvoering optreedt, gaan we op zoek naar maatwerkoplossingen om dit nadeel te compenseren. We onderzoeken, binnen het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling, de effecten van drainage- en infiltratietechnieken op hydrologie en CO2-uitstoot. We stimuleren duurzaam bodemgebruik, o.a. om CO2-uitstoot te verminderen en meer koolstof vast te houden; 4. Leefomgeving, natuur en biodiversiteit: We bekijken met partijen de mogelijkheden om in en rondom verdrogingsgevoelige natuurgebieden overgangszones in te stellen om verschillen in grondwaterstanden tussen natuurgebied en agrarisch gebied stapsgewijs te overbruggen. De oppervlaktewaterpeilen in het Natuurnetwerk Nederland worden zo hoog mogelijk om veenoxidatie en maaivelddaling hierbinnen te vertragen en CO2-uitstoot te verminderen.
We zoeken naar koppelkansen met natuurprogramma’s, zoals maatregelen in de 3-km zone rond stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden. Gemeenten en provincie zorgen ervoor dat nieuwe ontwikkelingen zorgvuldig in het landschap passen en dat de kernkwaliteiten van het veenweidelandschap gehandhaafd blijven. We bevorderen kennis, informatie en adviezen over funderingen, o.a. door een subsidieregeling voor funderingsonderzoek. Het waterschap blijft het water in hoogwatercircuits zo hoog mogelijk houden, om schade aan funderingen, archeologie en infrastructuur zo veel mogelijk te voorkomen. Uiterlijk in 2022 nemen we een besluit over eventuele aanvullende vormen van ondersteuning van woningen met funderingsschade en over de toekomstige inrichting van hoogwatercircuits; 5. Integrale gebiedsaanpak: We gaan door met de integrale gebiedsaanpak in veenweideontwikkelgebieden. In deze gebieden gaan we aan de slag met combinaties van de acties uit de andere programmalijnen. Naast landbouw als economische drager, wordt onderzocht welke andere economische dragers in het gebied versterkt en ontwikkeld kunnen worden. We intensiveren de aanpak in de 'ontwikkelgebieden’ Hege Warren en Aldeboarn de Deelen. Zo gauw we voldoende middelen hebben verkregen doen we hetzelfde in de kansrijke gebieden Idzegea, Brekkenpolder, Groote Veenpolder en Grouster Leechlân.
Als we nog meer middelen weten te verkrijgen breiden we tijdens de looptijd van het programma de gebiedsaanpak uit naar andere gebieden waar sprake is van meerdere samenhangende doelstellingen en kansen om verschillende instrumenten elkaar te laten versterken. Als in de tussentijd in andere gebieden initiatieven van onderop ontstaan kan dit leiden tot nieuwe gebiedsprocessen. Verder ondersteunen we nieuwe vormen van samenwerking die bijdragen aan de doelen; 6. Onderzoek en monitoring: Over sommige vraagstukken is meer kennis nodig om de beste oplossingen te kunnen toepassen, met name over bodemdaling, CO2-uitstoot en verdien-
6
modellen. We ontwikkelen een monitoringssysteem om de bodemdaling en broeikasgasemissie te kunnen volgen. We doen actief mee in het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling en in het Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgassen Veenweide. De totale kosten van dit Veenweideprogramma ramen we voorlopig op ruim 550 miljoen euro (de totstandkoming van deze raming staat in hoofdstuk 9). Bij de diverse herijkmomenten kijken we ook hier steeds naar en stellen het bedrag bij als daar aanleiding toe is. Hier staan middelen van rijk, provincie en waterschap tegenover, maar deze zijn nog niet voldoende om alle kosten te dekken. Omdat dit Veenweideprogramma meerdere doelen dient, zetten we ook in op medefinanciering vanuit andere doelen. Om stap voor stap te komen tot het geld dat nodig is gaan we actief op zoek naar aanvullende middelen bij het rijk, het Europees Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) en andere Europese fondsen en private investeerders (bijv. bankensector). En als gezegd, we gaan pas aan de slag daar waar ook voldoende geld is om dat te kunnen doen.
2. Aanleiding, context, status en opzet 2.1 aanleiding In het Friese veenweidegebied daalt de bodem. De hoofdoorzaak is de ontwatering van het veen, waardoor er zuurstof bij komt en het veen langzaam afbreekt (oxideert). Het gevolg is dat woningen, wegen en riolering verzakken, natuurgebieden steeds hoger komen te liggen ten opzichte van omliggend agrarisch gebied en daardoor verdrogen en dat de kwaliteit van het landschap verandert. De bodemdaling heeft ook consequenties voor het watersysteem. Door de bodemdaling zakken de grondwaterstanden gestaag waardoor de kans op verzilting in het veenweidegebied en daarbuiten toeneemt. De polderkaden langs boezemvaarten en meren moeten vaker worden opgehoogd. Dit leidt tot meer kosten voor waterbeheer. Veenafbraak en de effecten van bodemdaling zijn onomkeerbaar en van invloed op de inrichting en het gebruik van het gebied. Daar komt bij dat veenoxidatie gepaard gaat met uitstoot van broeikasgassen. Veenafbraak draagt zo bij aan klimaatopwarming. Daarom zetten Rijk en provincie in hun klimaataanpak ook in op CO2-reductie in de veenweidegebieden. Het Rijk stelt voor reductiemaatregelen in de veenweidegebieden geld ter beschikking. Dit biedt ook voor het Friese veenweidegebied nieuwe kansen. De problematiek reikt verder dan alleen het veenweidegebied.
Het Friese veenweidegebied is een laaggelegen zone tussen het noordelijk zeekleigebied en het zuidoostelijk gelegen zandgebied. Het vormt een badkuip waar grondwater naar toestroomt: grondwater uit het kleigebied waardoor de verzilting in dat gebied toeneemt en grondwater vanuit de zandgronden – o.a. het Drents Plateau – waardoor daar verdroging optreedt. Door veenafbraak daalt het veengebied in de toekomst verder. Hierdoor zal de toestroom van grondwater naar het veenweidegebied toenemen met circa 50%. De invloed van het veengebied op het grondwatersysteem van heel Fryslân wordt steeds groter. Maatregelen in het veenweidegebied hebben daardoor ook een gunstig effect op een groter gebied. Er is nog tijd om in te grijpen omdat het veen nog niet is verdwenen. Zeker is wel dat als we niets doen de problemen zich steeds nadrukkelijker zullen manifesteren. Het veenweidegebied staat de komende jaren dus voor grote uitdagingen. In dit Veenweideprogramma 2021-2030 schetsen wij een integraal perspectief voor het gebied. En we werken vervolgens concrete programmalijnen uit om dit perspectief daadwerkelijk te bereiken. Dit veenweideprogramma is gemaakt in overleg met de partijen in het Bestjoerlik Oerlis Feangreide (BOF). Daarin zijn provincie, waterschap, gemeenten, landbouw, natuur en milieu en de recreatie en toerismesector vertegenwoordigd. 7
Figuur 1.1: De veendikte in 2014
8
Figuur 1.2: De veendikte in het jaar 2100 2.2 context In het veenweidegebied komen meerdere vraagstukken bij elkaar. Enerzijds gaat het om de in 1.1 geschetste problemen die specifiek zijn voor het gebied. Anderzijds gaat het om bredere vraagstukken zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit, de transitie naar kringlooplandbouw en de energietransitie die door de bijzondere omstandigheden in het veenweidegebied daar nog zwaarder wegen dan elders. Het veenweidegebied, is hierdoor een uitgelezen gebied om te experimenteren en nieuwe ervaringen op te doen die ook voor veel andere gebieden van nut kunnen zijn. Naast de problemen die er spelen is het ook een gebied met veel kwaliteit en mogelijkheden. Het is een aantrekkelijk woon- en recreatiegebied, mede door het karakteristieke landschap. Vooral de watersport heeft zich sterk ontwikkeld, maar ook wandelaars, fietsers en natuurliefhebbers vinden hier veel van hun gading. De landbouw, met name de melkveehouderij, is van oudsher een belangrijke economische én landschappelijke drager. In het gebied liggen waardevolle natuurgebieden met bijzondere waarden gekoppeld aan veen en water. De samenhang van en wisselwerking tussen dit alles geeft het veenweidegebied z’n bijzondere kleur en charme.
9
Figuur 1.3: De contouren van het veenweidegebied De oppervlakte van het Friese veenweidegebied bedraagt ca. 89.000 ha. Het grootste deel daarvan, 59.000 ha, is in gebruik als agrarische cultuurgrond. Dit zijn vooral weidegronden voor de melkveehouderij. In het gebied liggen ruim 1.100 agrarische bedrijven waarvan ca. 900 melkveehouderijen1. De bijbehorende werkgelegenheid (incl. toelevering, verwerking, ondersteuning) bedraagt volgens de Agri- en Foodscan 2019 voor Fryslân ca. 8.000 banen In het veenweidegebied liggen 15.000 hectare aan waterrijke natuurgebieden (excl. open water, zoals de boezemmeren), waaronder acht Natura 2000 gebieden die ook in Europees verband waardevol zijn. De kwaliteit hiervan is sterk afhankelijk van de hoeveelheid en kwaliteit van het grondwater en het voorkomen van kwel. De agrarische polders zijn leef- en broedgebieden van veel weidevogels. Verder is het netwerk van duizenden kilometers aan sloten en slootranden belangrijk voor typische veensoorten. Het Friese veenweidelandschap - grofweg het Lage Midden en de uitlopers naar de beekdalen - is een polderlandschap met veel openheid en een kenmerkend ontginningspatroon dat de ontstaansgeschiedenis van het gebied weerspiegelt.
1 De basisadministratie bedrijven van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) komt voor 2018 uit op ca. 800 melkveebedrijven; incl. moerige gronden gaat het dan om ca. 900 melkveebedrijven.
10
Het veenweidegebied is ook een aantrekkelijk recreatiegebied. De toeristische sector is met ca. 2.100 banen - vooral gelieerd aan water(sport) - een belangrijke economische factor. Wanneer er geen maatregelen worden getroffen ligt in 2050 het maaiveld van het veenweidegebied overal lager dan 1 meter onder NAP. In 2100 ligt het grootste deel van het veenweidegebied dieper dan 2 m onder NAP. Er zijn dan nog enkele kleine stukken veenweide die op een hoogte liggen van 1.5 tot 1 m onder NAP. Op de actuele hoogtekaart is de ligging van de verschillende bodemtypen duidelijk zichtbaar. Bij minimaal 3.000 en maximaal 7.000 woningen zou in de toekomst door verzakking funderingsschade op kunnen treden. Op dit moment zijn slechts enkele gevallen van funderingsschade bekend. De totale kosten voor funderingsherstel van een woning worden geschat op gemiddeld € 50.000. Door de veenoxidatie komt jaarlijks 1,8 Mton aan CO2 vrij, een broeikasgas dat bijdraagt aan klimaatopwarming. In het Klimaatakkoord van Parijs zijn afspraken gemaakt om de opwarming van de aarde te beperken tot minder dan twee graden Celsius. Nederland heeft deze afspraken uitgewerkt in het nationale Klimaatakkoord. Hierin zitten ook maatregelen om de CO2-uitstoot van veenweidegebieden te beperken. Meer informatie en onderbouwing zijn te vinden in het Achtergronddocument.
In het veenweidegebied zijn al diverse initiatieven gestart om de problemen aan te pakken en de kwaliteiten en potenties van het gebied te benutten. Zo zijn diverse proeven gestart met ander peilen bodembeheer en nieuwe drainage- en teelttechnieken om landbouw, natuur, wonen en waterhuishouding goed met elkaar te combineren (zie Programmalijn 1 in hoofdstuk 7 en bijlage 1 van het achtergronddocument). In een aantal pilotgebieden zijn verkenningen uitgevoerd en worden gezamenlijk met betrokkenen plannen voor de toekomst ontwikkeld. De ervaringen en inzichten die men hierbij opdoet zijn ook in andere gebieden te benutten. In het Bestjoerlik Oerlis Feangreide (BOF) overleggen de partijen met elkaar om acties en maatregelen op elkaar af te stemmen en verder te ontwikkelen. De basis hiervoor vormt de Veenweidevisie uit 2015. We willen zoveel mogelijk aansluiten op deze bestaande initiatieven, lopende gebiedsprocessen, het lokale draagvlak en de energie van onderop. De ingezette koers van de Veenweidevisie 2015 is hierbij nog steeds relevant. Door nieuwe ontwikkelingen en inzichten verdient deze koers echter bijstelling (zie kader hieronder). In dit Veenweideprogramma werken we dat uit. De Veenweidevisie 2015 van provincie en Wetterskip wil meer balans brengen tussen lusten en lasten in het veenweidegebied.
Hoofddoel: een duurzaam ontwikkelingsperspectief voor een aantrekkelijk en leefbaar veenweidegebied waarvoor alle belanghebbenden zich in willen spannen. Concreet: behoud van landbouw, bodemdaling vertragen door peilverhoging en hoog zomerpeil in klei op veengebieden, in gebieden met dik veen bodemdaling verder vertragen en gevolgen verzachten, in enkele kansrijke gebieden het veen en bijbehorende waarden zoveel mogelijk behouden. Na vaststelling van de Veenweidevisie hebben nieuwe ontwikkelingen plaatsgevonden, zoals de landelijke klimaatopgave om de CO2-uitstoot in veenweidegebied te verminderen. Provinciale Staten (PS) hebben in juli 2018 de Tussenstap Friese Veenweideaanpak vastgesteld. Daarin wordt een Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) aangekondigd met vijf scenario’s, van niets doen tot en met verdere vernatting. In het provinciale Bestuursakkoord 2019-2023 en het Bestuursakkoord Wetterskip zit al een bijgestelde koers: al in 2030 komen tot een watersysteem waarbij veenoxidatie, verzilting en verdroging zoveel mogelijk voorkomen worden. Beoogde doelen: verder vertragen van bodemdaling waardoor de negatieve effecten ervan kleiner zijn, afname van CO2-uitstoot, herstel van biodiversiteit en omschakeling naar natuurinclusieve landbouw met een ‘groen’, kansrijk bedrijfsmodel.
Op basis van de MKBA besloten PS en het algemeen bestuur van het Wetterkskip (AB) begin 2020 verder te gaan op de ingezette koers; provincie en waterschap werken deze koers uit in een Veenweideprogramma 2021-2030. Een structurele verandering is nodig in de manier waarop het veenweidesysteem functioneert, zowel fysiek als sociaaleconomisch. De verschillende gebieden binnen het veenweidegebied vragen wel om een eigen invulling. PS en AB gaan uit van een meer-sporen aanpak: in kansrijke gebieden de gebiedsprocessen intensiveren, verbreden en aanvullen, en succesvolle maatregelen uitrollen naar andere gebieden. Nog overgebleven onzekerheden worden nader onderzocht, verkleind en uitgewerkt in steeds gerichtere keuzes. Op deze manier komen provincie en waterschap met andere partijen tot een integrale aanpak voor het hele veenweidegebied, met daarin ook een duurzaam landbouwperspectief op basis van nieuwe verdienmodellen. Deze bijgestelde koers is ook verwerkt in de provinciale Omgevingsvisie, De Romte Diele.
11
Eén ding is ons de afgelopen jaren wel duidelijk geworden: maatschappelijk draagvlak en samenwerking met de partijen in het gebied zijn onontbeerlijk om de noodzakelijke veranderingen tot stand te brengen. Vandaar dat we in de programmalijnen hier veel energie in steken. We sluiten zoveel mogelijk aan op wat er al gebeurt in het gebied, zodat we de daadkracht en initiatieven die er al bestaan maximaal kunnen benutten. 2.3 Relevant (inter)nationaal beleid Het landelijk en internationaal beleid dat het meest relevant is voor Friese veenweidegebied heeft vooral met klimaat te maken. In het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015 hebben landen afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot minder dan 2 graden. Als uitvloeisel hiervan werd in Nederland op 2 juli 2019 de Klimaatwet van kracht. De wet is bedoeld om de uitstoot van broeikasgassen in Nederland te verminderen met 95% in 2050 (ten opzichte van 1990) en al 49% in 2030. Daarnaast moet Nederland op basis van een rechtelijke uitspraak al eind 2020 ten minste 25% minder broeikasgassen uitstoten als in 1990. Om de doelen van de Klimaatwet te halen hebben overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties eind 2019 afspraken gemaakt in het landelijke Klimaatakkoord.
Om bij te dragen aan de doelstelling van 49% vermindering voor 2030 is afgesproken dat de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in veenweidegebieden in 2030 landelijk met 1 megaton CO2 equivalenten moet zijn afgenomen. Naast het verminderen van de uitstoot zijn ook maatregelen nodig om de onvermijdelijke klimaatverandering op te kunnen vangen: klimaatadaptatie. Het doel van het landelijke Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie is een klimaatbestendige en waterrobuuste ruimtelijke inrichting van Nederland in 2050. Het landelijke Bestuursakkoord klimaatadaptatie 2018 is bedoeld om een impuls te geven aan de uitvoering van de maatregelen in het programma. De bedoeling is om in totaal € 300 miljoen van het Rijk en € 300 miljoen van de decentrale overheden beschikbaar te stellen voor klimaatadaptatiemaatregelen. Aankomend beleid: het Nationaal Programma Landelijk Gebied Eind april 2020 informeerde de minister van Binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties (BZK) de Tweede Kamer over aanvullende keuzes in de Nationale Omgevingsvisie. In de brief werd ook een Nationaal Programma Landelijk Gebied aangekondigd. Daarin zijn drie programmalijnen voorzien: regionale gebiedsuitwerkingen, een totaalplaatje op nationaal niveau en een instrumentenkoffer.
Het Rijk wil graag op korte termijn met een aantal koplopergebieden, te selecteren samen met de regio, aan de slag om te oefenen met de regionale gebiedsuitwerkingen. Regio en Rijk hebben gezamenlijk de Friese Veenweide benoemd als een kandidaat koplopergebied. 2.4 Status en opzet Het Veenweideprogramma 2021-2030 bouwt voort op de voorgaande inspanningen van partijen in het gebied en het BOF. We gaan het wiel niet opnieuw uitvinden maar zetten wel nieuwe stappen. Dit Veenweideprogramma is een actualisatie van de Veenweidevisie 2015. Met name vanwege de doelen in het landelijke Klimaatakkoord is deze actualisatie nodig. Maar ook het nieuwe provinciale Bestuursakkoord 2019-2023 en het Coalitieakkoord van Wetterskip Fryslân geven hiertoe aanleiding. Het programma bouwt voort op de Veenweidevisie 2015 maar kent ook een aantal nieuwe uitgangspunten. Om onduidelijkheid te voorkomen vervangt dit Veenweideprogramma - in combinatie met de veenweideparagraaf in de provinciale Omgevingsvisie - de Veenweidevisie uit 2015.
12
Dit Veenweideprogramma is een Omgevingsprogramma voor een gebied. Het geeft invulling aan de ambitie en doelen voor het veenweidegebied in de provinciale Omgevingsvisie. Het is tegelijk een gemeenschappelijk programma van provincie, waterschap en meerdere veenweidegemeenten. Dit betekent dat zowel provinciale staten van Fryslân als het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân en enkele gemeenteraden van de veenweidegemeenten het programma vaststellen. Wanneer de nieuwe Omgevingswet vanaf 1 januari 2022 inwerking is getreden is dit Veenweideprogramma een Omgevingsprogramma in de zin van artikel 3.4 en 3.5 van die wet2. Dit Veenweideprogramma is ook de Regionale veenweidestrategie voor Fryslân als bedoeld in het Klimaatakkoord en de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
2
Een Omgevingsprogramma bevat volgens de Omgevingswet: een uitwerking van het te voeren beleid voor de ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming of het behoud van de fysieke leefomgeving; maatregelen om aan een of meer omgevingswaarden te voldoen of een of meer andere doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken. Een Omgevingsprogramma kan een uitwerking van de Omgevingsvisie zijn voor een of meer thema’s (zoals natuur, verstedelijking, mobiliteit of water) maar ook voor een gebied, zoals het veenweidegebied.
13
3. Integraal perspectief: visie en ambitie Wat we willen is een duurzame toekomst voor het Friese veenweidegebied. In 2050 heeft het veenweidegebied een nieuw en blijvend evenwicht gevonden: veenafbraak en bodemdaling zijn nagenoeg gestopt evenals de uitstoot van CO2. Op sommige plekken in natuurgebieden is zelfs weer sprake van veengroei. De veenweidelandschappen en hun ontstaansgeschiedenis zijn nog steeds goed herkenbaar en hebben hun kwaliteit behouden. Op sommige plekken zijn nieuwe veenlandschappen met veel kwaliteit ontwikkeld ten behoeve van klimaatadaptatie, natuurontwikkeling, recreatie, etcetera. De natuur floreert weer, zowel binnen als buiten natuurgebieden. Er is sprake van robuuste economische dragers. De boeren verdienen er een goede boterham en zijn de trotse beheerders van grote delen van het gebied. Het gebied is fijn om in te leven en dynamisch, mede door een sterke positie van recreatie en toerisme. Om dit lange termijnperspectief mogelijk te maken zijn een vertraging van de bodemdaling en een afname van de uitstoot van broeikasgassen nodig, zodat het een aantrekkelijk gebied blijft om te wonen, te werken en te verblijven. In dat perspectief is sprake van balans tussen de belangen van landbouw, natuur, water, wonen, landschap, cultuurhistorie en archeologie. Hiervoor zijn veranderingen nodig.
Veranderingen in het gebruik van grond en bodem en veranderingen in het waterbeheer. De landbouw is hierbij onmisbaar. We willen deze uitdaging samen met de sector oppakken om ervoor te zorgen dat de landbouw een belangrijke economische én landschappelijke/ ecologische drager blijft van het gebied. We streven naar een duurzame landbouw waarmee ook in de toekomst een goed inkomen te verdienen valt. Met dit programma geven we duidelijkheid over de ontwikkelrichting van het Friese veenweidegebied. Deze richting willen we samen met alle betrokkenen inslaan. Daarbinnen bestaat veel ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. We geven aan welke doelen we uiteindelijk willen bereiken (het ‘wat’). Op welke manier we daar samen met betrokken partijen komen (het ‘hoe’) vullen we stap voor stap nader in op basis van ervaringen en inzichten. Daarom ligt de focus van de maatregelen in dit programma ook op de korte termijn. Al in 2022 maken we eerste balans op en In 2026 volgt een tweede ijkmoment. Op die momenten (en vaker als daar aanleiding toe is) sturen we zo nodig bij en passen het programma aan. De ambitie voor 2050 blijft de lange termijn horizon waar we naar toe werken.
14
4. Doelen Onze ambitie willen we verwezenlijken door in de periode 2021 – 2030 voor het veenweidegebied een aantal doelen te realiseren. We gaan ons met de andere partijen in het gebied inspannen om de doelen te bereiken. We monitoren regelmatig de resultaten hiervan en sturen zo nodig onze inspanningen bij om de doelen te realiseren. 4.1 Onze doelen voor het veenweidegebied: 1. De negatieve effecten van bodemdaling zijn verminderd. Ten eerste willen we de bodemdaling afremmen; dit kan per deelgebied (bodemtype) aanmerkelijk verschillen, maar gemiddeld streven we naar 0,2 cm minder bodemdaling per jaar3. De negatieve effecten van de bodemdaling die overblijft willen we op een andere manier beperken, mitigeren of compenseren. Dit moet ertoe leiden dat: a. schade aan gebouwen, wegen en infrastructuur beperkt wordt. b. de stijging van kosten van waterbeheer ook in de toekomst beperkt blijft. c. de verdroging van natuurgebieden is afgenomen. d. Landschappelijke-, cultuurhistorische- en archeologische waarden in het veenweidegebied zoveel mogelijk behouden, herkenbaar en waardevol blijven; maar ook ruimte is voor landschapsontwikkeling in samenhang met bijvoorbeeld klimaatadaptatie en energietransitie. 2. De uitstoot van broeikasgassen uit de veenbodem is in 2030 met 0,4 megaton (Mton) CO2 equivalenten per jaar afgenomen.
Het aandeel van het Friese veenweidegebied in de landelijke uitstoot van CO2 uit veen is ca. 40%. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de landelijke uitstoot in 2030 met 1 Mton CO2 equivalenten per jaar moet zijn verminderd. We voelen ons hieraan gecommitteerd. Uitgaande van het Friese aandeel zou dit voor Fryslân een afname van 0,4 Mton CO2 equivalenten p/j betekenen (dit is ruim 20% van de huidige jaarlijkse Friese uitstoot van 1,8 Mton CO2) 4. Landelijk wordt een verdeling voorbereid van de opgave om in de veenweidegebieden 1 megaton CO2 equivalenten te verminderen. Op basis van deze verdeling wordt in 2022 een besluit genomen over de reductiedoelstelling voor het Friese veenweidegebied. Naast het verminderen van de uitstoot van CO2, kan het veenweidegebied ook een bijdrage leveren aan het vastleggen van CO2. De realisatie van dit doel is afhankelijk van haalbaarheid, betaalbaarheid en realiseerbaarheid. Dit betekent dat de middelen en mogelijkheden die de komende jaren beschikbaar komen bepalen in hoeverre we dit doel kunnen realiseren. In 2022 resp. 2026 bekijken we waar we staan en sturen we zo nodig bij (zie H. 5, Strategie en aanpak).
3
Ter indicatie: de huidige gemiddelde bodemdaling bedraagt circa 1 cm per jaar. Deze CO2-uitstoot is gebaseerd op de huidige inzichten. In het kader van het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling wordt nu extra onderzoek gedaan naar de CO2-uitstoot en de effectiviteit van maatregelen. Als dit nieuwe inzichten oplevert zal dit tot heroverweging van deze doelstelling kunnen leiden. 4
15
3. De landbouw in het gebied heeft een duurzaam toekomstperspectief. Het veenweidegebied is voor een groot deel landbouwgebied en dat blijft zo. Maar de natuurlijke omstandigheden in het gebied veranderen door de veenafbraak en de klimaatverandering en zijn steeds meer van invloed op de productieomstandigheden voor de landbouw. Met een duurzame productie5 kan de landbouw zich hieraan aanpassen en vitaal blijven. Het is de uitdaging om de landbouw in het veenweidegebied een voorsprong te geven door gezamenlijk een rendabele, eersteklas landbouw te ontwikkelen die past bij andere productieomstandigheden. Als overheden zullen we de randvoorwaarden scheppen die de boeren in staat stellen om deze aanpassing te maken. 4. Het watersysteem is water-robuust en klimaatbestendig ingericht (klimaatadaptief). Hoewel klimaatadaptatie voor heel Fryslân relevant is, is dit in het veenweidegebied extra het geval vanwege de bodemdaling. Die heeft al gevolgen voor het waterbeheer; bovendien kan het waterbeheer in het veenweidegebied de verdroging en verzilting in gebieden daarbuiten beperken (zie H. 7, programmalijn 1). Dit doel betekent dat het gebied, ook bij enige verdere bodemdaling, goed in staat moet zijn om weersextremen (veel neerslag, lange perioden van hitte en droogte) op te vangen.
4.2 Kansen op meerwaarde Een van de rode draden in dit programma is onze wens zo integraal mogelijk te werken. In het veenweidegebied speelt veel en gaat nog meer spelen. Ook zaken die niet onder de doelen van dit programma vallen, maar waar wel winst te boeken is door acties en middelen (geld) te combineren met onze acties in dit programma. Dan valt bijvoorbeeld te denken aan: doelen ten aanzien van biodiversiteit, bijvoorbeeld met betrekking tot weidevogels; doelen op het terrein van duurzame energieopwekking en energiebesparing; doelen ten aanzien van vermindering van stikstofuitstoot; doelen uit de Europese kaderrichtlijn water op het vlak van waterkwaliteit; doelen voor behoud en versterking van de vitaliteit en leefbaarheid van het platteland, waaronder bevordering van recreatie; Waar mogelijk zoeken we in de praktijk in gebieden de koppelkansen met deze doelen, om zo tot situaties te komen waar 1 plus 1 meer dan 2 is en ervoor te zorgen dat zaken in een keer integraal worden aangepakt, in plaats van keer op keer terug te komen. Binnen de verschillende programmalijnen bekijken we welke maatregelen goed te combineren zijn met maatregelen uit andere beleidsvelden en programma’s. Op die manier kunnen we middelen en maatregelen zo effectief en efficiënt mogelijk inzetten.
Wanneer doelen met elkaar conflicteren, proberen we dit door het aanpassen van maatregelen zoveel mogelijk op te lossen.
5
Fryslân streeft naar een duurzame landbouw die natuurinclusief, grondgebonden en circulair is (geen verspilling van grond- en hulpstoffen; geen uitputting en verontreiniging van bodem en water; duurzame energie zoals stallen met zonnepanelen), bijdraagt aan het herstel van biodiversiteit, maatschappelijk draagvlak heeft en niet in de laatste plaats economisch renderend is (Beleidsbrief duurzame landbouw 2017, provinciale Omgevingsvisie 2020, De Romte Diele).
16
5. Strategie en aanpak 5.1 Onze strategie Onze strategie voor het veenweidegebied kent een aantal essentiële onderdelen: Een stap voor stap aanpak, samen en van onderop; Via maatwerk naar hogere grondwaterstanden; We steunen de landbouw in de noodzakelijke aanpassingen. Een stap voor stap aanpak, samen en van onderop Een verandering is alleen mogelijk als hij breed gedragen wordt. Daarom willen we het gewenste maatwerk realiseren samen met de inwoners en ondernemers in het gebied. De verschillende gebieden in het grotere veenweidegebied hebben elk hun eigen kenmerken qua bodemsamenstelling, waterhuishouding, inwoneraantal en –opbouw, manieren waarop er geld wordt verdiend, landschap, vorm(en) van landbouw, kansen en problemen. Om zoveel en zo effectief mogelijk onze doelen te halen, vraagt elk gebied dan ook om een eigen aanpak. De kennis van het gebied zit in sterke mate in het gebied zelf, net als ideeën over kansen en oplossingen en de energie om daaraan te werken. We willen daarom zoveel mogelijk van onderop werken, met partijen en organisaties in het gebied. Een belangrijke rol is daarin weggelegd voor lokale gebiedscommissies. Die willen we breed samenstellen, met naast boeren, overheden, natuurorganisaties en ondernemers nadrukkelijk ook een gelijkwaardige rol voor de ‘gewone’ inwoners van het gebied.
Ook integraliteit is alleen mogelijk als breed wordt samengewerkt tussen partijen die kennis en bevoegdheden hebben, maar ook de wil en energie om bij te dragen aan de doelen. Dit vraagt om de genoemde samenwerking in gebieden. Ook daarbuiten is samenwerking nodig tussen overheden, met bedrijven, maatschappelijke organisaties, inwoners en kennisinstellingen, van binnen of buiten het gebied. Die samenwerking zal op verschillende schaalniveaus, tijdstippen en fases plaatsvinden en in wisselende combinaties, afhankelijk van de vraagstukken die voorliggen. We werken samen bij het maken en uitvoeren van dit programma. De komende jaren zullen we bij de uitvoering vooral samenwerken met kennisinstellingen en anderen buiten het veenweidegebied, en met partijen in de kansrijke gebieden. Via maatwerk naar hogere grondwaterstanden De gewenste afname van bodemdaling en vermindering van de CO2-uitstoot zijn onmogelijk zonder het verhogen van de gemiddelde grondwaterpeilen in het gebied. Hogere grondwaterstanden willen we bereiken door aanpassingen in het peilbeheer: meer flexibel en gebaseerd op de (gemeten) grondwaterstanden, bodemvocht en weersomstandigheden. Doordat situaties verschillen van plek tot plek en gedurende het jaar willen we dit slim en via maatwerk doen.
Via een gebiedsgerichte aanpak, waarbij we de mogelijkheden gezamenlijk in kaart brengen, worden hiervoor concrete plannen gemaakt. Bij deze gebiedsgerichte uitwerking is er onder meer aandacht voor aanpassingen in het waterbeheer en de landbouw. Dit kan leiden tot een nieuwe indeling van peilvakken en het aanleggen van nieuwe stuwen en inlaten om het waterbeheer goed te regelen. Hierbij zal altijd een balans gezocht worden tussen kosten, baten en draagvlak. Per gebied zal gezocht worden naar een optimale, haalbare mix van maatregelen. Uit onderzoek blijkt de effectiviteit van maatregelen sterk afhangt van het bodemtype waarin deze worden ingezet. We zetten in dit programma in eerste instantie in
17
op veengebieden met een veenpakket van meer dan 80 cm dik en een kleidek dunner dan 40cm, omdat daar de meeste reductie van CO2 en bodemdaling te realiseren is. In deze gebieden verwachten we door de aanpassingen in het peilbeheer en het grondgebruik in 2o30 een CO2 reductie van 0,25 tot 0,50 megaton t.o.v. 20206 te realiseren en beperking van de jaarlijkse bodemdaling met gemiddeld 0,2 tot 0,4 cm.(zie fig. 7.1. voor kaart met deze bodemtypen). Dit betekent niet dat we geen maatregelen nemen in gebieden met een dunner veenpakket. Als daar kansen zijn om bodemdaling te beperken en CO2 reductie te realiseren willen we die benutten. In 2022 nemen we een besluit of de veengebieden met een veenpakket dunner dan 80 centimeter (inclusief de moerige gronden) en de gebieden met een dik kleidek (dikker dan 40 cm) ook een bijdrage moeten leveren aan de taakstelling. Met andere woorden: is het nodig deze gebieden toe te voegen aan het veenweideprogramma om de afgesproken klimaatdoelstellingen te bereiken.. ( We steunen de landbouw bij de noodzakelijke aanpassingen De landbouw is een onmisbare partij bij het uitvoeren van dit Veenweideprogramma. Om levensvatbaar te blijven zal de landbouw in staat moeten worden gesteld zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden in het gebied. We zorgen voor een goed flankerend beleid om dit mogelijk te maken.
We ondersteunen initiatieven die passen bij deze ontwikkeling. We zetten actief grondbeleid in om in gebiedsprocessen toekomstmogelijkheden te scheppen. De kosten hiervan zullen hoog zijn en kunnen we als Friese overheden niet (alleen) dragen. Het Rijk onderschrijft de noodzaak van aanpassingen in de landbouw en stelt daar middelen voor beschikbaar. We zullen daar een beroep op doen, passend bij het aandeel van Fryslân in het halen van de landelijke ambities. Ons uitgangspunt is dat maatregelen pas worden uitgevoerd als de dekking ervan rond is èn we ook in staat zijn de negatieve gevolgen daarvan te compenseren. 5.2 Onze aanpak Integraliteit als uitgangspunt De verschillende problemen die in het gebied spelen, de verschillende doelen die we willen behalen en kansen die we willen benutten werken op elkaar in. Een sectorale aanpak gaat niet werken. Integraliteit is daarom een belangrijk uitgangspunt. We stemmen de oplossingen op elkaar af (zoeken naar ‘koppelkansen’) om bodemdaling tegen te gaan, CO2-uitstoot te verminderen, de landbouw een blijvend perspectief te bieden, voorbereid te zijn op verdere klimaatverandering, het landschap te behouden of verbeteren, enzovoorts. Gebiedsgericht werken sluit daarop aan: in concrete gebieden komen zowel de problemen als oplossingen bij elkaar. Daarnaast benutten we kansen die zich ook buiten deze gebieden voordoen.
Dynamisch programmeren: stap voor stap zoeken naar de beste aanpak De problematiek in het veenweidegebied is complex en we weten er nog lang niet alles over. Bovendien zullen er nieuwe onvoorziene ontwikkelingen gaan optreden. Ons antwoord daarop is dynamisch programmeren en regelmatig herijken. We stellen een aanpak op, maar leggen deze niet voor lange tijd helemaal vast. We brengen initiatieven en projecten op gang en zoeken daar werkende weg (aanvullende) financiering bij. Daarbij zoeken we naar een mix van publieke en private middelen. Bij dynamisch programmeren hoort ook dat het tempo van doelrealisatie wordt aangepast aan de beschikbaarheid van middelen. Voor de eerste jaren is (een deel van) de financiering gedekt. Voor de jaren daarna zal die de komende jaren nog verder moeten worden ingevuld. 6
In het klimaatakkoord is als referentiejaar 1990 opgenomen. De reductie die tussen 1990 en 2020 is gerealiseerd willen we nog in beeld brengen en wordt betrokken bij de ijkmomenten in 2022 en/of 2026.
18
heeft verwijderd: In 2026 maken we de balans op en besluiten we welke maatregelen we gaan inzetten in de overige veengebieden om de ambitie van 0,4 megaton in 2030 te kunnen realiseren heeft verwijderd: zie voor kaart met indeling veengebieden fig. 6.1).
We monitoren de resultaten van alle inspanningen en acties regelmatig, kijken wat werkt en wat niet, en op basis van deze kennis kunnen we steeds gerichter toewerken naar de doelen. We beginnen bij de veenweide-ontwikkelgebieden (zie voor een toelichting op die term en het verschil met kansrijke gebieden de toelichting op de integrale gebiedsaanpak bij de programmalijnen, hierna) en bouwen van daaruit succesvolle maatregelen uit. Dit doen we door periodiek een moment van terugblik, vooruitblik en bezinning op de aanpak in te lassen. We onderscheiden twee ijkmomenten. Beide ijkmomenten vinden plaats met een transparant en democratisch proces. Als deze ijkmomenten leiden tot wijzigingen in de aanpak die gevolgen hebben voor betrokkenen van het veenweidegebied, wordt de mogelijkheid geboden om zienswijzen in te dienen. In 2022 is het eerste belangrijke ijkmoment: is het nodig om ook overige bodemtypen toe te voegen aan de aanpak, zijn we nog op de goede koers, kunnen we de aanpak met nieuwe kennis verder invullen, zijn er wijzigingen in aanpak nodig of zijn er extra inspanningen nodig om onze doelen te realiseren? Dat is ook het moment om nadere besluiten te nemen over de funderingsaanpak (zie ook programmalijn 3). Het tweede belangrijke ijkmoment is in 2026. Dan maken we de balans op van vijf jaar uitvoering en kijken we hoever we zijn.
Dan gaan we ook, wanneer er voldoende middelen zijn, besluiten welke maatregelen we gaan inzetten in de gebieden met een dikke kleilaag (meer dan 40 cm) en in de gebieden met een dunne veenlaag van minder dan 80 centimeter (incl. de moerige gronden). We betrekken hierbij de nieuwste inzichten en onderzoeksresultaten met betrekking tot CO2-reductie, bodemdaling, grondwaterstromen en grondwaterbeheer; ook de kosteneffectiviteit van maatregelen speelt een rol. Bij de eerste en tweede herijking in 2022 resp. 2026 zullen we ook nadrukkelijk naar de ontwikkeling van verdienmodellen kijken. Wanneer hier onvoldoende voortgang in zit, kan ook dat aanleiding zijn om de aanpak aan te passen. De twee ijkmomenten zijn niet noodzakelijk de enige. Als er zich belangrijke ontwikkelingen voordoen, of het nu kansen of bedreigingen zijn, zullen we ook op die momenten onze aanpak tegen het licht houden en indien nodig bijstellen.
19
heeft verwijderd: overige gebieden
heeft verwijderd: Elke paar jaar vernieuwen we zo de aanpak op basis van nieuwe kennis7 en meer duidelijkheid over beschikbare middelen.
2020-2021
2022
2023-2026
2026
• Integrale gebiedsaanpak ontwikkelgebieden • Pilots en onderzoek in kansrijke gebieden • instellen funderingsloket
• Eerste ijkmoment • besluit over dunne veengebieden (incl. moerige gronden) en veen met dik kleidek (dikker dan 40 cm) • Nieuwe kennis, wijzigingen in aanpak, beschikbaarheid middelen • besluit over funderingsaanpak
• Vervolg uitvoering in ontwikkel- en kansrijke gebieden • uitvoering besluit over aanpak funderingsproblematiek
• Tweede ijkmoment • Nieuwe kennis, wijzigingen in aanpak, beschikbaarheid middelen • besluit over aanpak rest veenweidegebied
• Vervolg integrale gebiedsaanpak • Uitvoering besluit over aanpak rest veenweidegebied
2027-2030
201 - 20 Faseren en dynamisch programmeren betekent niet dat we alles openlaten: we geven met dit programma duidelijkheid over de bestemming waar we heen willen en de hoofdkoers die we willen volgen. De exacte route(s) en het tempo waarin we de doelen realiseren, passen we de komende jaren echter aan bij onze toenemende kennis en interne en externe ontwikkelingen. Verschuivende balans van kennisontwikkeling naar actie Sinds de Veenweidevisie 2015 is veel onderzoek gedaan en geëxperimenteerd; in het Achtergronddocument zijn de resultaten hiervan weergegeven. Hierdoor is onze kennis over het gebied, de problemen die spelen en wat wel en niet werkt sterk vergroot. Over een aantal zaken bestaat nog onzekerheid. Hoe groot is de bodemdaling in het veenweidegebied precies? (In hoeverre) helpt onderwaterdrainage de landbouw om te functioneren bij een hoger waterpeil? Hoeveel vermindert de CO2uitstoot nu precies als gevolg van hogere waterpeilen? Welke manieren om aangepast te boeren zijn echt economisch rendabel? Enzovoorts. Kortom, het vergroten van onze kennis blijft noodzakelijk. De meeste van die onzekerheden gelden voor alle veenweidegebieden in Nederland. Het landelijke Klimaatakkoord richt zich daarom voor de veenweidegebieden in eerste instantie op het opdoen van kennis en ervaring. Op basis hiervan kan een opschaling van de uitvoering plaatsvinden.
In het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling wordt landelijk kennis op het gebied van bodemdaling en uitstoot van broeikasgassen ontwikkeld en uitgewisseld. We volgen in hoofdlijnen dezelfde strategie als het Klimaatakkoord. Dit betekent dat de komende jaren het zwaartepunt ligt bij het opdoen van kennis, verminderen van onzekerheden en experimenteren met vernieuwingen. Naarmate de kennis groeit, onzekerheden verminderen en experimenten blijken te werken, verschuift de balans meer en meer naar uitvoering.
20
Maar de komende jaren gaan we ook al aan de slag. De omvang van activiteiten laten we gelijk oplopen met de toenemende kennis. In de gebieden waar op basis van de veenweidevisie 2015 al processen gestart zijn intensiveren we de aanpak en we breiden deze aanpak gestaag uit naarmate meer middelen beschikbaar komen. Over de aantasting van funderingen en de oplossingen die eigenaren en bewoners zelf kunnen toepassen, gaan we vanaf 2021 betere informatie verschaffen. Bij het eerste ijkmoment van dit programma in 2022 bekijken we in hoeverre andere vormen van ondersteuning mogelijk en gewenst zijn. 5.3 Zes programmalijnen
heeft verwijderd: Vijf
Onze strategie en aanpak komen uiteindelijk bij elkaar in zes programmalijnen: waterbeheer en klimaatadaptatie; bodem en grondgebruik; landbouw; leefomgeving, natuur en biodiversiteit; integrale gebiedsaanpak; onderzoek en monitoring. Deze programmalijnen bestaan uit twee verschillende typen: Vier programmalijnen met inhoudelijke thema’s waarbinnen we maatregelen voorstellen; Twee programmalijnen die maatregelen omvatten die alle inhoudelijke gebieden beslaan. In onderstaand figuur is de verhouding tussen de zes programmalijnen weergegeven:
heeft verwijderd: vijf
Verhouding tussen programmalijnen Integrale gebiedsaanpak onderzoek en monitoring
waterbeheer en klimaatadaptatie maatregelen
Bodem en grondgebruik
landbouw
maatregelen
maatregelen
leefomgeving, natuur en biodiversiteit maatregelen
maatregelen
maatregelen
maatregelen
maatregelen
Waarom deze programmalijnen?: Waterbeheer en klimaatadaptatie: Waterbeheer is van invloed op alle doelen in dit programma. Het beïnvloedt de mate van bodemdaling, uitstoot van broeikasgassen en soortenrijkdom (biodiversiteit). Daarnaast is water een van de dragers van het landschap. Bovendien zijn zowel landbouw, natuur als wonen afhankelijk van een goed waterbeheer. Tenslotte is waterbeheer belangrijk voor het inspelen op klimaatverandering, door te zorgen voor voldoende waterberging bij wateroverlast en wateropslag bij langdurige droogte. Bodem en grondgebruik De bodem en het beheer van de bodem vormen voor het veenweidegebied in Nederland een belangrijke sleutel voor het toekomstperspectief van de melkveehouderij en een kans voor reductie van broeikasgassen. Bodemmaatregelen leveren een bijdrage aan het verbeteren van draagkracht, aan de vochthuishouding van de bodem, aan een vitaal bodemleven en aan een goede bodemvruchtbaarheid. Met bodemmaatregelen kan de veenoxidatie worden verminderd en op die wijze kan een bijdrage worden geleverd aan het beperken van de bodemdaling en de CO2 uitstoot It Nije Buorkjen: Landbouw beslaat het grootste deel van het veenweidegebied. Landbouw is daardoor van belang voor de gehanteerde waterpeilen in grote delen van het gebied. De wijze waarop landbouw wordt bedreven is dus van grote invloed op de mate waarin we de doelen kunnen bereiken.
Veel van de maatregelen in dit programma verlopen via de manier waarop landbouw wordt bedreven, of ze hebben in ieder geval effect op de landbouw. 21
heeft verwijderd: Drie heeft verwijderd: vijf