CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-15c Bijlage 2 - Warmteprogramma + Wegwijzer warmtetransitie (0098740407)

Raadsvergadering 22 september 2025, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken20.041 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Inspiratie voor de openbare ruimte Gemeente Groningen wil meer ruimte voor groen, sporten, spelen en ontmoeten. En minder ruimte voor geparkeerde auto’s en fietsen. De gemeenteraad heeft hiervoor de Ontwerpleidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte vastgesteld. Het is een inspiratiedocument voor een openbare ruimte die mede door de energietransitie zal veranderen. Want ondergronds is er ruimte nodig voor warmtenetwerken en ook de vraag naar ruimte voor warmtekoude-opslag in de toch al volle ondergrond neemt toe. Kwetsbare wijken De Groningse wijk Paddepoel deed, met zeventien andere wijken, drie jaar lang mee aan het experimentenprogramma 'Verduurzaming van kwetsbare wijken', van Platform31 en Nyenrode Business Universiteit. De lessen daaruit zijn beschreven in de publicatie Samen naar een duurzame en leefbare wijk (2022). Ook interessant: Selwerd is vaker beschreven als wijk waar sociale en fysieke opgaven in samenhang zijn opgepakt. Zowel vanuit gezondheidsperspectief, als wat dat vraagt van participatie.

Meer lezen? Laat je inspireren door de Ontwerpleidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte van Groningen. De lessen uit de Groningse wijk Paddepoel en andere wijken die meededen aan het driejarige experimentenprogramma ‘Verduurzaming van kwetsbare wijken’, van Platform31 en Nyenrode Business Universiteit. De Groningse wijk Selwerd is vaker beschreven als wijk waar sociale en fysieke opgaven in samenhang zijn opgepakt. Lees in dit artikel van Platform31 hoe Groningen er werkt aan het verkleinen van gezondheidsverschillen. Dit artikel van Platform31 beschrijft praktijkvoorbeelden uit Groningen, Utrecht en Tilburg, waar beleidsmedewerkers uit het fysieke en sociale domein samen – domeinoverstijgend – werken aan participatie.

← 27 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie

Opschalen is geen copy-paste

Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste

BLOG DOOR WOUTER KERSTEN, PROJECTLEIDER DUURZAME ONTWIKKELING & OPSCHALINGS- EN SCHAALBEWUSTZIJN BIJ PLATFORM31

Er wordt gemakkelijk gesproken over het ‘opschalen’ van pilots, het ‘uitrollen’ van aanpakken voor aardgasvrije wijken en het overnemen van best practices. Op basis van enige jaren onderzoek naar opschalen en juistschalen kan ik stellen dat het niet zo simpel is. Maar: met wat opschalingsbewustzijn, kunnen raadsleden wel voorwaarden scheppen, zodat gemeenten niet steeds het wiel opnieuw hoeven uit te vinden.

‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Een basishouding voor opschalen Hoe vergroot je impact? Bijvoorbeeld door een - deel van een - aanpak van pilot stadium naar formele procedure binnen de gemeente te verheffen (scaling in). En daarna van de ene gemeente naar de andere (scaling out). Leer van en aan anderen, maar houd genoeg ruimte om eigenheid in te brengen, passend bij de situatie in de eigen gemeente. Daar hoort een basishouding bij:

Niet te trots om van anderen te leren

Niet te gemakzuchtig om te denken dat je van anderen kunt kopiëren

I M t a D

← 28 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten

De term ‘best practices’ is even verleidelijk als misleidend

Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Leren oké, maar let op soortgelijkheid Van wie kan ik het meeste leren en waarom? Aan het begin van de warmtetransitie werd veel belang gehecht aan de bouwperiode van gebouwen - als je het ene gebouw uit jaar X op een bepaalde manier van aardgas af kan krijgen kan dat voor alle gebouwen uit dat jaar op die manier. Daar zijn we wel van teruggekomen. Immers, de vraag “Wat maakt mij (als gemeente, of stadsdeel, of regio, of doelgroep) ‘soortgelijk’ aan andere?” heeft veel meer dimensies dan alleen ‘bouwjaar’. Wees dus scherp op soortgelijkheid. Maar tegelijk: snap de verschillen! De term ‘best practices’ is hier even verleidelijk als misleidend. Dat iets in situatie X werkte is geen garantie dat het in jouw situatie ook werkt. Hoe soortgelijker X was op de belangrijke dimensies, hoe groter de kans dat je er wel iets van kan leren. Voorbeeld: een gemeente met tien dorpskernen en lage bevolkingsdichtheid in het noorden van het land kan mogelijk meer le-

ren van een andere gemeente met die kenmerken elders, dan van de grote stad die ernaast ligt. Maar onthoud: het is niet zwart-wit. Wees je bewust van naar wie je kijkt voor inspiratie en voorbeelden en waarom. Juistschalen En dat brengt ons bij juistschalen. Soms is voor een effectieve, betaalbare, herkenbare, herhaalbare aanpak een kritische massa aan vraag nodig, of is er een regierol weggelegd op een niveau dat ook hoger kan liggen dan de gemeente. Dan is het aanhaken of in positie brengen van spelers op dat niveau belangrijker dan zelf iets proberen dat nooit haalbaar zou worden. Raadsleden kunnen voorkomen dat ambtenaren een onmogelijke opdracht krijgen door verstandig over schaal na te denken. Het lijkt allemaal voor de hand te liggen, maar dat is juist de reden dat deze denkstap vaak wordt overgeslagen. Als we streven naar maatwerk binnen een raamwerk, kunnen we sneller collectief leren.

← 29 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie

‘Gemeenteraad krijgt de ruimte in de warmtetransitie, pak die rol’ BEELD ENERGIEK SCHIEDAM EN FRANK HANSWIJK

Vier vragen over het warmteprogramma

De warmtetransitie komt schoorvoetend op gang. Nieuwe wetgeving geeft gemeenten zowel de verantwoordelijkheid als de instrumenten in handen om werk te gaan maken van de transitie, ziet Alexander van Steenderen, strategisch adviseur bij de afdeling Duurzaamheid van gemeente Rotterdam. Ook de gemeenteraad moet aan de bak.

Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste

Rotterdam ging in 2019 voortvarend van start met de energietransitie. In hetzelfde jaar dat alle Nederlandse gemeenten vanuit het Klimaatakkoord een belangrijke rol kregen toebedeeld in de uitvoering van het klimaat- en energiebeleid, opende de Maasstad haar eerste proeftuinen. Rotterdam stelde een Regionale Energiestrategie en een transitievisie warmte op, die allebei in 2021 werden vastgesteld door de gemeenteraad.

‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

ALEXANDER VAN STEENDEREN, STRATEGISCH ADVISEUR BIJ DE AFDELING DUURZAAMHEID VAN GEMEENTE ROTTERDAM

Vertraging opgelopen “Maar sindsdien hebben we vertraging opgelopen”, stelt Van Steenderen vast. “Dat komt vooral door vertraging in de benodigde wet- en regelgeving en subsidies vanuit het Rijk. De plannen uit 2021 bleken lastig uit te voeren, tenzij we daar zelf als gemeente veel eigen geld voor uitrokken. We bekijken waar mogelijkheden liggen, maar zijn daarbij afhankelijk van andere partijen. Als een woningcorporatie met een vervangingsopgave aan de slag gaat of een warmtebedrijf plannen heeft, bijvoor-

← 30 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

beeld. Dat gaat vanaf 2026 veranderen als er nieuwe wetgeving van kracht wordt. Dan krijgen het college en de gemeenteraad veel meer ruimte voor eigen beleid en sturingsmogelijkheden. Zij kunnen dan ook betere integrale afwegingen maken.” Van Steenderen doelt op de Wet collectieve warmte (Wcw), die naar verwachting op 1 juli 2025 ingaat. Het wetsvoorstel regelt dat warmtebedrijven, zoals de stadsverwarming en grote warmtetransportnetten, voortaan voor meer dan de helft in publieke handen zijn. Daarnaast is er vanaf (naar verwachting) medio 2025 de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) die gemeenten bevoegdheden geeft om wijken aan te wijzen die overstappen op duurzame warmtebronnen.

prioriteren en sturen, en voor de komende 25 jaar vooruit gaan plannen en betere afwegingen maken. Bijvoorbeeld of wijken met hoge energiearmoede meer prioriteit krijgen of hoe we omgaan met ruimtelijke gevolgen.” Belangrijke instrumenten Gemeenten krijgen daarvoor ook de instrumenten in handen. Zij zullen de komende jaren merken dat er veel meer stappen komen in het formele besluitvormingsproces, verwacht Van Steenderen. “Een belangrijk instrument is de omgevingsvisie, waarin gemeenteraden kaders en hoofdlijnen voor beleid kunnen vast-

→ Lees ook het artikel ‘Wegwijs in de wetten’ Gemeenten krijgen de verantwoordelijkheid Van Steenderen: “De Wgiw zegt dat gemeenten ook de wettelijke taak hebben om de warmtetransitie vorm te geven. Gemeenten moeten daar een omgevingsprogramma voor maken. De nieuwe wetgeving geeft gemeenten duidelijk meer bevoegdheden, maar ook verantwoordelijkheid. Gemeenteraden kunnen meer gaan

Gemeenteraden kunnen 25 jaar vooruit gaan plannen en betere afwegingen maken

← 31 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

leggen. En als het college uiteindelijk het warmteprogramma met de plannen voor de wijken heeft vastgesteld, moeten ze ook nog goedkeuring geven aan het omgevingsplan. Dat zijn straks de voornaamste sturingselementen voor de gemeenteraad.” Nieuwe vraagstukken en inzichten Raadsleden zullen de komende jaren ook nieuwe vraagstukken op hun bordje krijgen. Van Steenderen: “Net als veel andere gemeenten geven we in Rotterdam ruimte aan lokale initiatieven. Dat kan straks tot nieuwe dilemma’s leiden, wanneer de warmtetransitie meer vorm krijgt. Want wat goed is voor een hele buurt of stad, botst misschien met een initiatief voor een klein, lokaal warmtenet. De gemeenteraad heeft bijvoorbeeld een afweging te maken tussen een grootschalige goedkope oplossing of kleinere (duurdere) systemen met meer ruimte voor eigen initiatief. Daar moet je eerlijk met raadsleden over in

gesprek als onderdeel van het bredere participatieproces.” Ook zullen zich nieuwe inzichten aandienen die van invloed kunnen zijn op beleidskeuzes. “Ik zie steden die in eerste instantie voor een all-electric-oplossing kozen, maar zich nu toch achter de oren krabben vanwege de netcongestie die optreedt, wanneer de vraag naar elektriciteit de capaciteit van het elektriciteitsnet overschrijdt. Zij denken nu toch na over een warmtenet, omdat zij anders moeten wachten tot de netbeheerder het elektriciteitsnet komt verzwaren. Dit soort nieuwe inzichten, oplossingen en beleidsontwikkelingen zijn voor gemeente Rotterdam reden om minimaal iedere vijf jaar de plannen opnieuw te bekijken.” Beleid in samenhang bekijken Gemeenten kampen met meerdere opgaven die ze volgens de Omgevingswet integraal moeten afwegen. De warmtetransitie

← 32 → Voorwoord Peiling raadsleden

Stel besluiten niet uit, anders ga je het niet redden

Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

is daar een belangrijke aanleiding toe. “In Rotterdam hebben we bijvoorbeeld buurten waar woningen slecht zijn onderhouden, slecht zijn geïsoleerd en vaak ook nog kampen met funderingsschade. Je kunt je dan afvragen of het nog loont om die huizen te verduurzamen, of dat je beter kan nadenken over sloop en nieuwbouw.” Dergelijke afwegingen gelden ook voor beleid over de ondergrond. Van Steenderen: “Is er nog voldoende plek voor alle soorten infrastructuur in de stad? Want de ruimte ondergronds is beperkt, waardoor een warmtenet of collectieve warmte-koudeopslag niet altijd past. Veel steden zijn ook bezig een gescheiden rioolstelsel aan te leggen. Dat geeft nog meer botsingen. Het is belangrijk voor de raad dat hij deze samenhang ook ziet en krijgt te zien bij al het verschillende beleid, om daar goede afwegingen in te maken. De Omgevingswet biedt daarvoor houvast.” Verschillende scenario’s Vaste aanvliegroutes zijn er niet, weet Van Steenderen. Gemeente Rotterdam onderzoekt daarom verschillende scenario’s voor de warmtetransitie en kijkt daarbij 25 jaar vooruit. “In Rotterdam zetten we in op uitbreiding van het bestaande warmtenet. Maar als we dat warmtenet niet tijdig aanleggen, dan zijn heel veel woningen ondertussen misschien al wel

all-electric geworden. Waardoor extra netverzwaring moet plaatsvinden en meer hittestress op straat ontstaat. De raad praat vaak liever over concrete acties in wijken en buurten, maar het is zeer belangrijk dat de raad ook rekening houdt met de effecten op lange termijn en daarover kaders stelt.” Niet blijven afwachten Ver vooruitkijken is noodzakelijk. Maar dit betekent niet dat gemeenten moeten afwachten, benadrukt Van Steenderen. “Het tempo moet echt omhoog. Stel besluiten niet uit, anders ga je het niet redden. We hebben niet de luxe om altijd maar te wachten tot er misschien nog een betere technische oplossing is, zoals waterstof of groen gas. Daarvan is heel weinig beschikbaar, dus als je dat wil blijven aankijken, stapelt het werk zich alleen maar op en zul je later nog veel meer moeten gaan doen. Belangrijk is ook om alle dossiers in samenhang te zien. Op het moment bijvoorbeeld dat je prestatieafspraken maakt met woningcorporaties. Zij kunnen het geld maar één keer uitgeven. Dus als zij aan de slag gaan, moet dat corresponderen met het warmteprogramma. Dat vraagt om goede afstemming en integrale afwegingen.”

← 33 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

Warmtenet?

Bepaal je rol met deze tool

Wat moet/kun je als gemeente met het publiek eigendom van warmtenetten? De Positiekiezer Warmtebedrijf voor gemeenten helpt keuzes te maken.

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Veel gemeenten staan voor de uitdaging om de warmtetransitie vorm te geven, maar weten vaak niet welke rol zij moeten spelen in de ontwikkeling van warmtenetten. De Wet collectieve warmte geeft aan dat publiek eigendom belangrijk is. Dit stelt je gemeente voor grote vragen: welke invloed wil je hebben op de bronkeuze, de eindgebruikerskosten en de koppeling met andere gemeentelijke opgaven? Daarnaast spelen er vragen over financiële investeringen, risicodragend vermogen en de mate van regie die de gemeente wil voeren. Met de Positiekiezer Warmtebedrijf kun je als gemeenteraadslid in kaart brengen welke rol je gemeente kan en wil spelen in een warmtebedrijf. De tool helpt je om strategische keuzes te maken, de overwegingen te overzien en gevolgen te begrijpen. Je kunt: 1. Inzicht krijgen in aandeelhouderschaps-opties. Wil de gemeente aandeelhouder worden in een warmtebedrijf? En zo ja, samen met anderen of als enige partij?

2. Invloed bepalen op belangrijke thema’s: “eindgebruikers- kosten”, de keuze van warmtebronnen en het koppelen van andere gemeentelijke opgaven aan de warmtetransitie. 3. Financiële en organisatorische overwegingen afwegen: heeft je gemeente de financiële en operationele capaciteit om aandeelhouder te worden; wat is de impact van ver- schillende posities hierop? 4. Handvatten krijgen voor beleidsvorming. De resultaten uit de Positiekiezer faciliteren de discussie binnen het col- lege en de gemeenteraad over de koers die je als gemeente wil varen. De Positiekiezer is ontwikkeld door Platform31, samen met het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) en BNG Bank. Door de tool in te vullen, zie je de gevolgen van verschillende keuzes. Het hulpmiddel is vooral onder de aandacht gebracht van ambtenaren, maar is ook heel waardevol voor raadsleden.

← 34 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’

Thema’s die je tegenkomt in de tool

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool

1. Eindgebruikerskosten: wil je hier invloed op hebben als gemeente? Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

2. Keuze van de bron: wil je hier invloed op hebben als gemeente? 3. Koppelen van andere opgaven: wil je hier invloed op hebben als gemeente? 4. Flexibiliteit in bijsturen: wil je hier invloed op hebben als gemeente? 5. Kennis en capaciteit in de gemeentelijke organisatie: in hoeverre heb je dit beschikbaar? 6. Financiële investering: kun en wil je dit doen als gemeente? 7. Operationeel risico: kun en wil je dit dragen als gemeente?

De tool Positiekiezer Warmtebedrijf voor gemeenten is gratis te downloaden via deze link

← 35 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie

Grip op de regio

De gemeenteraad en legitimiteit van regionale samenwerking

Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

Je kunt voor de warmtetransitie niet heen om regionale samenwerking. Heb je als raadslid wel grip op die regio? Twee ervaren raadsleden en twee rapporten over dilemma’s en oplossingen.

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’

De regionale energiestrategieën (RES) en de transitievisies warmte (TvW) zijn lokaal vastgesteld. Bij beide is regionale samenwerking onontkoombaar. Wat kan een raadslid doen om geïnformeerd te blijven over en invloed uit te oefenen op de soms ongrijpbare ‘regio’?

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Bert Hümmels, gemeenteraadslid Almelo → Communiceer maandelijks en houd de vinger aan de pols

De Twenteraad is een overlegplatform van en voor alle Twentse raadsleden en raadsvolgers. Mede omdat in de Twenteraad de energie- en warmtetransitie te weinig aan bod komt, is door enkele raadsleden in 2019 de Initiatiefgroep Twente opgezet, waarin vanuit elke raad twee mensen afgevaardigd kunnen worden. Doel is informatie uitwisselen zodat er lokaal beter over bijvoorbeeld de RES 1.0 kon worden besloten. Dat heeft goed gewerkt, maar

omdat het totaal van het bod (aan wind- en zonprojecten) van gemeenten onvoldoende was, heeft de provincie de regie naar zich toegetrokken. Op weg naar de RES 2.0 wil de initatiefgroep “geen doorgeefluik van de provincie” zijn en richt zich op uitwisseling over de warmtetransitie en alles wat daar voor de raden bij komt kijken. In Almelo komen regionale onderwerpen aan bod in het Politiek beraad (beeldvormend/oordeelsvormend), in Raadszaken (informele thematische uitwisseling) en vanzelfsprekend ter besluitvorming in de raad. Daarnaast is er op initiatief van de wethouder een werkgroep van raadsleden en ambtenaren die met elkaar nagaat wat, hoe en wanneer iets rond de transities moet worden besproken in de raad. Het gaat beter als de raad tijdiger weet wanneer ze wat kan of moet besluiten over de warmtetransitie. Zorg dat er maandelijks iets te melden is, maar maak ook helder wat het doel van de informatie is. Ga na afloop na of raadsleden hebben begrepen waarover het gaat, hou de vinger aan de pols.

← 36 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten

Twee rapporten over de rol van de gemeenteraad in regionale samenwerking

Vier vragen over het warmteprogramma

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties constateert in de Actieagenda Sterk bestuur een ‘decentralisatie-paradox’ - de verschuiving van taken naar gemeenten zorgt ervoor dat gemeenten die taken eigenlijk alleen goed kunnen oppakken door regionaal samen te werken. Twee recente rapporten gaan in op de spagaat die dat oplevert met de democratische legitimiteit van regionale samenwerking.

Alternatieven voor aardgas

Regionale samenwerking en gemeenteraden, Peters c.s., 2022

Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

Dit rapport constateert dat veel raadsleden onvoldoende grip ervaren op regionale samenwerking en dat zij instrumenten die zij daarvoor al hebben onvoldoende gebruiken. Bijvoorbeeld om concept-zienswijzen op de begroting van het samenwerkingsverband aan te grijpen of vooraf te vragen naar de inzet van het college in de regio. Een van de oplossingen is een betere informatievoorziening door het college van B&W. Het rapport is lezenswaardig voor raadsleden die beter willen begrijpen hoe regionale samenwerking en legitimatie op elkaar ingrijpen.

Het verhaal van de warmtetransitie

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste

Besturen in regionale ecosystemen (BRE), Van den Berg c.s. 2024 BRE ziet dat er bij raadsleden een zelfde mate van zich niet betrokken voelen op de regio lijkt te zijn, onafhankelijk van hoe de regio is georganiseerd. Sterker: waar het meest wordt georganiseerd om raadsleden bij samenwerking te betrekken, voelen deze zich het minst betrokken. Dat kan te maken hebben met de behoefte aan méér informatie naarmate de complexiteit van de samenwerking meer zichtbaar wordt. De oproep van dit rapport aan bestuurders is: - maak regionale samenwerking inzichtelijk en concreet - wees eerlijk over de mate van invloed die raadsleden hebben - deel resultaten, verbind die met het lokale. En aan raadsleden: - de regio is een blijvende realiteit, dus verdiep je erin!

‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Antje Jordan, gemeenteraadslid Leiden → Bestendig deskundigheid via de griffie en door samenwerking met lokale initiatieven en kundige bewoners

In de Leidse regio zijn er weinig opties voor grootschalige wind- en/ of zonprojecten. Daarom is in de RES gekozen vooral in te zetten op warmte. Er is daarvoor een regionale programmaorganisatie Warmte Leidse Regio (WLR) opgezet. De GasUnie, Vattenval en de provincie Zuid-Holland willen een warmtetransportleiding vanuit de Rotterdamse haven aanleggen, Warmtelinq. Met WLR is afgesproken deze door te trekken onder de naam Warmtelinq+. Het college komt nu met een voorstel om een Regionaal warmtebedrijf op te zetten. Het is voor een raadslid moeilijk grip te krijgen op deze ontwikkelingen. Het wordt al snel technisch en het gaat om financieel

← 37 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

grote bedragen en risico’s. Het zijn trajecten waar jaren aan wordt gewerkt voordat het een keer in de raad komt. En dan is bij vragen uit de raad de reactie van het college al snel dat nú nog zaken veranderen, grote risico’s voor de business- case oplevert. Er zijn diverse regionale bijeenkomsten, maar die worden door raadsleden slecht bezocht. Die bijeenkomsten hebben ook niet altijd een duidelijke status en de ene keer worden ze door de provincie, dan weer door Holland Rijnland (regionaal verband van gemeenten) of door WLR georganiseerd. De democratische legitimiteit ligt dan lastig. Raadsleden moeten oppassen dat deze bijeenkomsten worden gebruikt als excuus: “Uw raad is al geïnformeerd over dit besluit.” Wel wordt incidenteel via de partijlijnen samengewerkt. Dat is voor een lid van een landelijk vertegenwoordigde partij een optie, voor lokale partijen niet. Lokaal hangt de betrokkenheid vaak af van een individueel raadslid en dat maakt het ad hoc en kwetsbaar. Daarnaast ontbreekt de discussie of we überhaupt nog in de goede richting zitten. Raadsleden ervaren het als een fuik waarin ze steeds de volgende stap mogen afvinken.

Nog een uitdaging: de grote omloopsnelheid van raadsleden, dat doet iets met de deskundigheidspositie van de raad. Hier ligt wel een rol voor de griffie, bijvoorbeeld door dossiervorming, zoals bij ieder besluit een overzicht van eerdere besluiten, moties en amendementen mee te sturen. Nog een kans om deskundigheid te bestendigen is samenwerking met lokale initiatieven en kundige inwoners. Daarvoor is wel nodig dat er goede kaders liggen om hun expertise op waarde te schatten.

Meer lezen? Meer lezen over de Initiatiefgroep Twente Kamerbrief Actieagenda sterk bestuur Regionale samenwerking en gemeenteraden Besturen in regionale ecosystemen

← 38 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas

AG

Adri van Groenerkan

@Sem, lees jij ff mee? Reactie graag voor dinsdag. Donderdag staan we in de raadszaal! Dank!

Geachte leden van de gemeenteraad,

12 januari 2025, 13:30

@vermelding of antwoord

SB

Sem Blokveld

Is dit niet gewoon het Right to Challenge?

Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

12 januari 2025, 16:30

AG

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut

SB

‘Gemeenteraad, pak die rol’

@vermelding of antwoord

SB

Grip op de regio

Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

@vermelding of antwoord

12 januari 2025, 18:47

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool

Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk?

12 januari 2025, 17:35

Sem Blokveld

Idee: paar korte bio’s van leden opnemen? Die net afgestudeerde ing., Sari van TNO, de Klussenier en buurtbemiddelaar Erwin? En Thakour natuurlijk, van de bank.

Blog: Opschalen is geen copy-paste

Bewonersbrief

Adri van Groenerkan

Nee! RtC is weer het oude (markt)denken! “Ik kan het beter of goedkoper dan jij”. Wij willen niet tegenover de gemeente staan, maar juist verbinden.

Sem Blokveld

Toevoegen: Wat marktpartijen óók kan gebeuren, zie Vattenfall in Amsterdam en Eneco in Utrecht!

SB

Sem Blokveld

Mooie metafoor

13 januari 2025, 09:58

@vermelding of antwoord

13 januari 2025, 11:21

@vermelding of antwoord

Meer lezen? Alternatieven voor aanbesteding

← 39 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’

Participatie: wat past bij de

gemeenteraad én bij de wijk?

Zonder participatie geen warmtetransitie, daar is iedereen wel van doordrongen. Maar participatie heeft veel smaken. Van een informatieavond over een warmtenet, tot bewoners die hun eigen wijk verduurzamen. Als gemeenteraad kies je het juiste participatieniveau door eerst te kijken wat past bij de raad én bij een wijk. Handvatten voor een gesprek over de participatie-ambities van de gemeenteraad.

Participatieladder

zelf organiseren

(mee) beslissen

coproduceren

adviseren

De nieuwe Wet versterking participatie op decentraal niveau breidt bestaande inspraakregelingen uit naar participatie en verplicht gemeenten om een participatieverordening te maken. Lees meer hierover in artikel 'Wegwijs in de wetten’.

raadplegen

informeren

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Participatie begint bij de ambitie van de raad Gemeenteraadsleden kunnen als volksvertegenwoordiger een belangrijke rol spelen bij het betrekken van bewoners bij de warmtetransitie. Stel daarvoor als gemeenteraad eerst de vraag: Waarom vinden we participatie belangrijk binnen onze gemeente? Ziet jouw raad participatie als onderdeel van goed bestuur, als manier om de kloof tussen bestuur en inwoners te verkleinen, of om beter samen te werken met bewoners? Het beantwoorden van de waaromvraag helpt om gedeelde waarden te vinden rond participatie. Vervolgens kun je met elkaar het ambitieniveau op het gebied van bewonersparticipatie bepalen. Daarna pas volgt een aanpak per wijk.

Ambitie en positie op de participatieladder Als de gemeenteraad vindt dat bewoners laten meebeslissen een essentieel onderdeel is van goed bestuur, ligt het ambitieniveau waarschijnlijk hoog. Je zult op de participatieladder dan de trede ‘coproduceren’, ‘(mee)beslissen’ of ‘zelf organiseren’ innemen. Realiseer je daarbij wel dat niet alle bewoners die actieve rol willen of kunnen vervullen. Sommige bewoners zijn liever bezig met het isoleren van hun eigen huis, dan met een plan voor de wijk. Anderen vinden het prima om enkel op de hoogte te worden gehouden. En er is ook een groep die zelfs met informatie niets kan of wil. Het is dus raadzaam om per wijk na te gaan welke mate van be-

← 40 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas

trokkenheid bewoners zélf in gedachten hebben. De ‘Betrokkenheidstrap’ van Platform31 (te vinden via de link) is hiervoor een handig hulpmiddel. Het bepalen van het ambitieniveau helpt dus vooral bij het formuleren van een visie. Hierna volgen de aandachtspunten voor raadsleden per ambitieniveau. Je vindt ze ook in het schema op de volgende pagina. Hoog ambitieniveau: Bewoners aan zet Een hoog ambitieniveau betekent dat de raad tenminste wil coproduceren, waarbij bewoners een gelijkwaardige, of zelfs bepalende stem hebben over de totstandkoming, uitvoering en evaluatie van beleid. De raad stelt kaders en controleert of het proces democratisch verloopt. En of de betrokken bewoners

representatief zijn voor de wijk. Beschrijf de vereisten voor een geschikte rolverdeling van verantwoordelijkheden van zowel de gemeente als de bewoners helder in de participatieverordening. Daarin kun je ook vastleggen hoe je de democratische legitimiteit van een coproductieproject wil evalueren: hebben alle belanghebbenden hun zegje kunnen doen over de plannen en wat is daarmee gedaan? Op het meest hoge ambitieniveau zal de gemeenteraad een ondersteunende rol aannemen, en de plannen van begin tot eind als verantwoordelijkheid van bewoners zien. Dit betekent dat bewoners zelf organiseren, en collectief eigenaar van het plan zijn. Bewoners richten bijvoorbeeld samen een coöperatie op, om zelf een warmtenetwerk aan te leggen en te beheren. De gemeente kan dat ondersteunen, door bijvoorbeeld voldoende expertise beschikbaar te stellen, of mee te betalen aan onderzoek.

Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Praktijkvoorbeeld zelf organiseren: Duurzame warmte dankzij bewonersinitiatief op Vlieland Een mooi voorbeeld van een bewonerscoöperatie, waarbij de gemeente uitsluitend een ondersteunende rol had, vinden we op Vlieland. NPLW maakte een video waarin Evert van de Klundert, adviseur duurzaamheid en projecten, vertelt over dit bijzondere project. In de wijk Duinwijck, gelegen in de gemeente Vlieland, hebben bewoners zelf een warmtebedrijf opgericht. De bewoners van deze kleine wijk, grenzend aan een natuurgebied, wilden zelf werken aan een duurzame oplossing voor hun warmtevoorziening. Uiteindelijk kozen ze voor zonnecollectoren als duurzame warmtebron om de 38 woningen in Duinwijck ’s winters te verwarmen. Daarnaast zorgen de collectoren het hele jaar door voor warm water in de wijk. De uitvoering lag volledig in handen van de bewoners, die zich organiseerden in een bewonerscomité dat zij zelf oprichtten. De gemeente ondersteunde en bemiddelde waar nodig, maar bemoeide zich niet met de uitvoering van de pilot. Hoewel het proces niet zonder uitdagingen verliep, kwam het uiteindelijk goed. Volgens Van de Klundert is een belangrijke les voor de gemeente: “Je moet van tevoren als gemeente goed beseffen wat je rol is en welke positie je wilt innemen. Je hebt natuurlijk meerdere afwegingen; het gaat niet alleen over de warmtetransitie, maar ook over de natuur.”

← 41 → Voorwoord Peiling raadsleden

Ambitieniveau Participatieniveau

Wegwijs in de wetten

Laag ambitieniveau

Middelhoog ambitieniveau

Alternatieven voor aardgas

Wat betekent dit voor bewoners

Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

Hoog ambitieniveau

Meebeslissen:

Informeren:

Raadplegen:

Adviseren:

Bewoners ontvangen informatie.

Bewoners geven respons.

Bewoners delen standpunten en adviseren.

Bewoners ontvangen informatie en kunnen vragen stellen, maar hebben geen invloed op de besluitvorming.

Bewoners delen ideeën, meningen en ervaringen, die in beperkte mate worden meegenomen in het plan.

Bewoners adviseren over plannen en delen hun belangen, maar de gemeente blijft verantwoordelijk voor de besluiten.

Bewoners worden betrokken bij de ontwikkeling en uitvoering, in samenwerking met de gemeente.

Bewoners hebben mede-eigenaarschap over het plan, delen beslissingen en brengen lokale belangen in.

Bewoners zijn volledig eigenaar van het plan en verantwoordelijk voor uitvoering en resultaten. De gemeente ondersteunt.

Informeren over keuzes en processen.

Kaders stellen over wanneer en hoe input van bewoners wordt gevraagd.

Kaders stellen voor adviesvormen en het controleren van representativiteit en inclusiviteit.

Vaststellen welke zeggenschap bij de gemeente ligt en welke bij de bewoners.

Toezien op voldoende draagvlak en inclusiviteit.

Ruimte bieden aan bewoners-initiatieven door stimulerend en terughoudend op te treden.

Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma

(loopt over naar)

Coproduceren:

Zelf organiseren: Bewoners vormen Bewoners en Bewoners en eigen plannen en gemeente vormen gemeente hebben gezamenlijk plannen. bepalende en beslis- voeren die zelf uit. sende stem.

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut

Taken van de raad

Blog: Opschalen is geen copy-paste

Duidelijk maken dat bewoners geen invloed hebben op de besluiten.

‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool

Antwoorden geven op vragen.

Grip op de regio Bewonersbrief

Algemene randvoorwaarden

Controleren of een representatieve groep bewoners wordt betrokken.

Controleren of het proces democratisch en inclusief verloopt.

De mate van betrokkenheid en afspraken hierover vastleggen.

Controleren of processen democratisch verlopen.

- Goede timing en verwachtingsmanagement: Zorg ervoor dat bewoners vanaf het begin een realistisch beeld hebben van hun rol, de mate van invloed en de doorlooptijd van het proces.

Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk?

- Technische en financiële transparantie: Geef bewoners inzicht in technische implicaties en kosten, zodat zij een weloverwogen bijdrage kunnen leveren.

Omarm bewonersinitiatieven

- Inclusiviteit en representativiteit: Betrek een diverse en representatieve groep bewoners, zodat beslissingen breed gedragen worden.

Warmtenetten en de gemeentebegroting

- Toegankelijkheid en haalbaarheid: Houd rekening met mogelijke drempels, zoals tijd, kennis, of middelen, en ondersteun bewoners waar nodig.

Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

← 42 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Het is belangrijk dat de raad richtlijnen opstelt voor de ondersteuning van dit soort bewonerscoöperaties. Neem daarin ook criteria op over de rol van de gemeente in het faciliteren en monitoren van deze initiatieven. Tussen coproduceren en zelf organiseren zit het participatieniveau ‘(mee)beslissen’, waarbij zowel de gemeente als bewoners eigenaar zijn van het plan en het proces. Dit betekent ook dat bewoners eigen keuzes mogen maken. Als raad stel je vooral kaders op over welke beslissingen bij de raad liggen, en welke bij de bewoners. Je kunt als raad een aantal voorwaarden bepalen waaronder bewoners medebeslissingsrecht krijgen binnen projecten. Daarin kun je ook de vereiste mate van draagvlak en inclusiviteit opnemen. Zo voorkom je dat het proces stukloopt op onduidelijke verwachtingen.

Middelhoog ambitieniveau: Gemeente en bewoners trekken samen op Bij een middelhoog ambitieniveau neemt de gemeente in ieder geval advies en reflectie van bewoners mee bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid. De raad stelt kaders op over de gewenste adviesvorm en vraagt bewoners om mee te denken. Een mogelijke vorm van advies is een commissie van bewoners en experts die hun visie geven op verschillende duurzame warmtebronnen. Als raad is het belangrijk om beleidskaders vast te stellen voor dit soort participatievormen, waarin je ook de samenstelling en rol van de commissies duidelijk beschrijft. Dit zorgt ervoor dat zowel bewoners als andere betrokkenen precies weten wat er van hen wordt verwacht en ook waar zij geen invloed op hebben. Coproduceren past ook bij een middelhoog ambitieniveau: de

← 43 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

raad stelt immers kaders op over waar de gemeente over beslist en waar de bewoners over mogen beslissen. Bij een middelhoog ambitieniveau zal de zeggenschap overwegend bij de gemeente liggen, maar hebben bewoners wel degelijk invloed tijdens de verschillende fases van beleid. Laag ambitieniveau: Gemeente neemt bewoners mee Bij een laag ambitieniveau, zal de gemeente bewoners informeren, of gebruik maken van raadpleging als het gaat om beleid. De gemeente zal dan vooral zenden, zonder bewoners actief te betrekken bij het meedenken of meebeslissen. Het is belangrijk dat de gemeenteraad helderheid schept over hoe en wanneer de gemeente bewoners informeert. Daarnaast kan het waardevol zijn om als raad zelf eens een informatieavond te organiseren of bij te wonen over de voortgang van de warmtetransitie in de wijk. Dit biedt bewoners de gelegenheid om vragen te stellen en geeft de raad inzicht in de algemene stemming rondom de plannen. Je hoort dan ook welke vragen en zorgen onder bewoners leven. Met een laag ambitieniveau kan de raad er ook voor kiezen één stapje hoger op de participatieladder te gaan staan, door bewoners te raadplegen over beleid. Bijvoorbeeld door een enquête onder bewoners te verspreiden. Dat levert meningen, ervaringen en ideeën van bewoners op, maar ook hun zorgen over de warmtetransitie in de wijk.

De rol van de raad is dan vooral gericht op het formuleren van kaders over wanneer en hoe input van bewoners wordt gevraagd én wat de gemeente ermee doet.

Serious Game ‘Om Buurten’: Bewoners effectief betrekken Om op een luchtige manier te leren over het effect van verschillende participatievormen gedurende de gebiedsgerichte verduurzaming, ontwikkelde Platform31 de serious game ‘Om Buurten’. In het bordspel nemen zes of zeven spelers de rol van raadslid, wethouder, projectleider, participatie-expert en verschillende type bewoners aan. Ondanks de eigen ambities en doelstellingen van elke rol, is het gezamenlijke doel om binnen zeven jaar op een duurzaam warmte-alternatief aangesloten te zijn. De haast achter het realiseren van de doelstellingen leidt vaak tot het inzetten van lage participatieniveaus, waardoor het risico op weerstand van bewoners toeneemt, en de realisatie vertraagt. Na afloop van het spel reflecteer je in een begeleid gesprek op deze effecten. Het spel is bedoeld voor gemeentelijke ambtenaren, raadsleden, bestuurders en professionals die betrokken zijn bij de energietransitie.

Meer lezen? VNG: Wet versterking participatie op decentraal niveau NPLW: Interview met Evert van de Klundert (video) Platform31: Participatie door de ogen van bewoners Platform31: Tien lessen voor raadsleden over participatie in aardgasvrije wijken Serious Game ‘Om buurten’

← 44 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma

“Omarm bewonersinitiatieven; zij zijn de beste ambassadeurs” Vijf tips

Alternatieven voor aardgas

Gemeenten zouden elk bewonersinitiatief dat zich meldt optimaal moeten faciliteren. Met bijvoorbeeld geld voor onderzoek, expertise en hulp bij een website. Voor Ruud Dorenbos, die drie jaar lang acht bewonersinitiatieven op de voet volgde, is het helder: “Enthousiaste bewoners zijn de beste ambassadeurs voor de energietransitie in hun wijk. Die moet je omarmen.”

Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste

RUUD DORENBOS, SENIOR PROJECTLEIDER BIJ PLATFORM31 BEELD SEBASTIAAN VERBURG EN NICOLAS WAECHTER

‘Gemeenteraad, pak die rol’

Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

In veel gemeenten staan bewonersinitiatieven nog niet stevig op het netvlies. Vijf tips voor gemeenteraden om bewonersinitiatieven optimaal te faciliteren.

Tip 1

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool

Roep het college op om beleid te maken voor bewonersinitiatieven Ondanks de grote rol die is weggelegd voor bewonersinitiatieven in de energietransitie, hebben gemeenten amper een visie op hoe ze willen omgaan met actieve bewoners. Het onderzoek van Platform31 toont grote verschillen tussen gemeenten in de ondersteuning die zij aan initiatieven bieden. De keuze daarvoor is zelden terug te voeren op een visie of beleid. Het blijkt vooral afhankelijk van de tijd en motivatie van een welwillende ambtenaar. Geen maatwerk dus, maar willekeur, concludeert Dorenbos. Hij stelt dat raadsleden hun college moeten oproepen tot het ontwikkelen van een visie. Met vragen als: hoe ziet de gemeente de rol van bewonersinitiatieven in de warmtetransitie, welke rol ziet de gemeente daarin voor zichzelf en wat wil men samen met de initiatieven bereiken?

← 45 → Voorwoord

Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring

Omarm elk initiatief dat zich aandient Als zich in jouw gemeente een bewonersinitiatief meldt, mag je in je handjes knijpen, meent Dorenbos. “Zo’n club moet je omarmen, knuffelen en aandacht geven. Deze mensen zijn de beste ambassadeurs om zoveel mogelijk bewoners mee te krijgen in de warmtetransitie. Het staat buiten kijf dat een bewoner eerder naar de buurman luistert dan naar een beleidsmedewerker van de gemeente.” In de onderzochte gemeenten blijkt dat raadsleden weinig contact hebben met bewonersinitiatieven. Dorenbos ziet daar echt kansen. “Toon belangstelling, laat zien dat je het initiatief serieus neemt en dat je met de bewoners meedenkt. Stuur ze niet van het kastje naar de muur, maar bel zelf op: waar zijn jullie mee bezig en hoe kunnen we helpen?” Raadsleden kunnen hierbij op twee manieren een rol spelen. Ze kunnen kaders stellen over de manier waarop het college met actieve bewoners omgaat. En als volksvertegenwoordigers kunnen ze ook zelf de wijk ingaan, spreken met (actieve) bewoners, om te achterhalen waar het initiatief bij gebaat is.

Tip 2

Peiling raadsleden

Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Ondersteun de initiatieven optimaal Dorenbos pleit ervoor om actieve bewoners optimaal te faciliteren. Dat kan heel praktisch, door het buurthuis beschikbaar te stellen en te helpen met het maken van een website. Maar ook inhoudelijk, door juridische of technische vragen te beantwoorden. Hoewel sommige bewonersinitiatieven zelf meer kennis hebben dan de gemeente, zag Dorenbos in het onderzoek. Sommige gemeenten betaalden mee aan onderzoek dat de bewoners wilden laten doen. Of hielpen bij het aanvragen van subsidies. Toch kan dat beter, en raadsleden zouden daar hun college op mogen aanspreken, vindt de onderzoeker. “Soms is er niet één aanspreekpunt, maar zijn het er vijf. Dan zie je wel vermoeidheid optreden bij zo’n initiatief.” De beperkte capaciteit voor de warmtetransitie is in sommige gemeenten ook een aandachtspunt. Gemeenteraden kunnen in de begroting zorgen dat er voldoende geld gaat naar ondersteuning van actieve bewoners, zegt Dorenbos. “Veel gemeenten zien de meerwaarde wel van bewonersinitiatieven, maar ondersteunen ze te weinig, door gebrek aan capaciteit en prioriteit.”

Tip 3

‘Gemeenteraad, pak die rol’

← 46 → Voorwoord

Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut

Beschouw actieve bewoners als de oren en ogen van de wijk Raadsleden staan soms huiverig tegenover initiatieven die plannen ontwikkelen voor een wijk. De actieve bewoners vormen maar een klein deel van de totale populatie. Ze zijn geen gekozen volksvertegenwoordiger, maar willen soms wel plannen ontwikkelen die het belang van de hele wijk aangaan. Hoe kunnen raadsleden daarmee omgaan? Het is een terecht kritiekpunt, vindt Dorenbos. Hij adviseert om juist het gesprek aan te gaan. “Als het initiatief uit enkel koplopers bestaat, moet je de vraag stellen: wat vindt de rest van de wijk? Je kan een bewonersinitiatief vragen om een enquête uit te voeren, of huisbezoeken te doen. Gemeenten vinden het zelf heel moeilijk om kwetsbare groepen te bereiken. Daar kunnen energiecoaches van een bewonersinitiatief een rol in spelen.” Ook zij lopen er dan soms tegenaan dat er een groep bewoners is die zich totaal niet interesseert voor de warmtetransitie. Of die de deur niet opendoet. Sommige ouderen bijvoorbeeld, die denken ‘het zal mijn tijd wel duren’, of bewoners voor wie het leven al zoveel uitdagingen biedt, dat ze het oplossen van klimaatproblemen er niet bij kunnen hebben. Voor de gemeenteraad is het belangrijk om hier goed zicht op te hebben, zegt Dorenbos. “Uiteindelijk is het de raad die een klap geeft op het wijkuitvoeringsplan.

Dan is het handig als je via het bewonersinitiatief voldoende fingerspitzengefühl hebt over de wijk.”

Tip 4

Peiling raadsleden

Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’

Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Tip 5

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool

Investeer in expertise-ontwikkeling Voor bewonersinitiatieven met warmtenet-ambities zijn ‘professionals’ nodig: mensen met een hoog technisch, financieel en organisatorisch kennisniveau. Ze moeten een serieuze gesprekspartner kunnen zijn voor overheden en netbeheerders. Dat vraagt om kennisontwikkeling binnen een bewonersinitiatief. Dorenbos zag dat een enkele gemeente of provincie geld uittrekt om vrijwilligers te betalen voor hun werk en het bouwen aan eigen expertise. Maar 90 procent gaat op vrijwillige basis. Dat is geen onwil, denkt hij. “De meeste gemeenten zijn blij met een bewonersinitiatief. Ze zijn er alleen nog te weinig van doordrongen wat dat van ze vraagt.”

Meer lezen? Meer lezen over het onderzoek en de publicatie Bewonersinitiatieven, een niet te onderschatten kracht in de energietransitie

← 47 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma

Warmtenetten en de gemeentebegroting Balanceren tussen kansen en risico’s

Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut

De warmtetransitie legt mogelijk een flinke druk op de gemeentebegroting. Gemeenteraden staan voor een uitdagende taak: ze moeten keuzes maken over budgetten, risico’s beheersen en tegelijk inwoners en bedrijven betrekken bij deze verandering. Waar moet je als gemeenteraadslid op letten als het over risico’s gaat?

Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’

BEELD © ALEX SCHRÖDER EN CHRISTIAAN DROST

Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Met de Wet collectieve warmte is bepaald dat warmtenetten grotendeels in overheidshanden moeten zijn. De gemeenteraad speelt een sleutelrol door toezicht te houden op plannen, risico’s te bewaken en te zorgen voor transparantie. Kan de gemeente het wel bekostigen? Eén van de eerste vragen die een gemeenteraad moet stellen, is of de financiële draagkracht van de gemeente voldoende is. Dit heeft namelijk invloed op welke rol in het warmtebedrijf of warmtenet bij de gemeente past. Als de gemeente onvoldoende financiële draagkracht heeft, kun je niet de enige aandeelhouder zijn. Dit soort investeringen wordt bijna altijd gedekt uit leningen en

← 48 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken

niet uit de eigen vermogens. Nu kan een gemeente lenen zonder veel eigen vermogen. Bij een investering in een warmtenetbedrijf wordt verwacht dat de aandeelhouder(s) circa 10 procent (als er een waarborgfonds is) of 30 procent (situatie zonder financiële garanties) eigen vermogen inbrengen. In de rest van de kapitaalbehoefte kan via vreemd vermogen (bankleningen) worden voorzien.​Deze kosten komen dan wel op de begroting in de vorm van rentelasten en afschrijvingen. De belangrijkste risico’s 1. Vollooprisico: Dit risico ontstaat wanneer de vraag naar warmte lager is dan verwacht, wat kan leiden tot lagere inkomsten en financiële tekorten (zie kader). 2. Kostenoverschrijdingen: Onverwachte kosten, zoals hogere bouwkosten of technische problemen, kunnen leiden tot budgetoverschrijdingen en extra financiële lasten.

3. Financieringsrisico: Gemeenten die leningen aangaan voor warmtenetprojecten lopen het risico van stijgende rentelasten, wat de financiële druk op de begroting kan verhogen. 4. Operationele risico’s: Deelname aan warmtebedrijven brengt operationele risico’s met zich mee, zoals storingen of inefficiënties, wat kan leiden tot extra kosten voor onderhoud en herstel. 5. Regelgevingsrisico: Veranderingen in nationale of Europese regelgeving kunnen de financiële haalbaarheid van warmtenetprojecten beïnvloeden, waardoor gemeenten flexibel moeten zijn en hun plannen moeten kunnen aanpassen.

Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Het vollooprisico Het vollooprisico verwijst naar het risico dat de vraag naar warmte achterblijft bij de verwachte afzet op het moment van het investeringsbesluit. Dit betekent dat als er minder afnemers zijn dan verwacht, de inkomsten uit het warmtenet lager zullen zijn dan gepland. Gemeenteraden dragen soms financieel bij aan vollooprisico’s bij de aanleg van warmtenetten om de haalbaarheid en continuïteit van deze projecten te waarborgen. Enkele redenen waarom gemeenten bijdragen en het moment waarop ze dat kunnen doen: De gemeente draagt bij om het vollooprisico te beperken: het waarom • Risicodeling Gemeenten delen het financiële risico met andere betrokken partijen, zoals woningcorporaties en energiebedrijven, om de lasten te verlichten en de haalbaarheid van het project te vergroten.

• Stimuleren van investeringen Door bij te dragen aan het vollooprisico, maken gemeenten het aantrekkelijker voor private partijen om te investeren in warmtenetten. • Publiek belang Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om de energietransitie te bevorderen en duurzame warmtevoorzieningen te realiseren. De gemeente draagt bij om het vollooprisico te beperken: het moment • Bij aanvang van projecten om de initiële risico’s te dekken en de projecten van de grond te krijgen. • Bij onrendabele toppen, als blijkt dat de kosten van het warmtenet hoger zijn dan de inkomsten. • Bij onverwachte tegenvallers tijdens de uitvoering van het project, zoals technische problemen of vertragingen.

← 49 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

Risicomanagement Wat kan de gemeenteraad aan risicomanagement doen? 1. Risicoanalyse en planning: Vraag aan het college een grondige risicoanalyse voordat er geïnvesteerd wordt zin dergelijke projecten. Identificeer niet alleen de potentiële risico’s, maar laat het college ook zichtbaar maken welke plannen het denkt te ontwikkelen om deze risico’s te beheersen. Dit helpt om onverwachte kosten en vertragingen te voorkomen. 2. Financiële reserves: Houd voldoende financiële reserves aan om onverwachte kosten op te vangen. Dit kan helpen om de impact van kostenoverschrijdingen en andere financiële tegenvallers te beperken. Dit legt natuurlijk wel druk op andere delen van de begroting,aangezien de voor eventuele risico’s gereserveerde middelen niet aan andere prioriteiten in de begroting kunnen worden besteed. En dat betekent wat in tijden van bezuinigingen. 3. Publiek-private samenwerkingen (PPS): Werk samen met private partijen om investeringen en risico’s te delen. Dit kan de financiële druk op de gemeente verminderen en de haalbaarheid van projecten vergroten. Maar besef als gemeenteraad dat dit zijn grenzen kent met de Wet collectieve warmte die meer dan 50 procent van het eigendom bij overheden legt. Denken dat de private partij dan alle risico’s op zich neemt, is niet realistisch.

De gemeenteraad mag van het college vragen zorg te dragen dat bij de voorbereidings- en de beheerfase instrumenten worden ingezet om grip te krijgen op de risico’s. Te denken valt aan: 4. Verzekeringen: Sluit verzekeringen af om specifieke risico’s af te dekken, zoals bouwrisico’s en operationele storingen. Dit kan helpen om de financiële impact van onvoorziene gebeurtenissen te beperken.

← 50 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=829521b8-80db-430e-afba-f71b4f9e2874