I-15c Bijlage 2 - Warmteprogramma + Wegwijzer warmtetransitie (0098740407)
Tekst van het document
← 2 →
Dit magazine
Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten
Voor je ligt een magazine over de warmtetransitie. Het is gemaakt voor alle raadsleden van Nederland en daarmee ook voor de griffies van alle Nederlandse gemeenten.
Het verhaal van de warmtetransitie
De gemeenteraad moet zich buigen over veel vraagstukken, weinig daarvan zijn zo ingrijpend in tijd en scope als de warmtetransitie. Nog decennia zal dit onderwerp de bewoners van je gemeente bezighouden. Het is een opgave die ingrijpt in huis en haard; een opgave die onze dorpen, steden en landschappen zal doen veranderen.
Vier vragen over het warmteprogramma
Het is daarmee een nogal complex vraagstuk. Voor de ambtenaren, bedrijven en bewoners die met de uitvoering aan de slag moeten. Maar ook voor de gemeenteraad, want die zet de piketpaaltjes. Dit magazine helpt je als raadslid om dat te doen op basis van kennis. Kennis- en netwerkorganisatie Platform31 heeft die kennis op verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op een rijtje gezet, met ondersteuning van het Nationale Programma Lokale Warmtetransitie.
Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring
Er komt een aantal gemeenteraadsleden aan het woord in dit magazine. We zijn ons ervan bewust dat hun woordkeuze soms politiek geladen is. Ook onze eigen formuleringen kunnen onbedoeld een politieke lading hebben. We gaan ervan uit dat volksvertegenwoordigers verstandig genoeg zijn om de aangeboden kennis langs hun eigen politieke meetlat te leggen en te gebruiken bij hun inzet voor de warmtetransitie.
Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Colofon BEELD © ALEX SCHRÖDER
Samenstelling: Platform31 Tekst: Nico van Buren, Saskia Buitelaar, Rob Hendriks, Rebecca Jongkind, Jan Kastje, Roos Marinissen en Jesse Rinsma Vormgeving: Christiaan Drost De tekstinhoud van dit magazine is beschikbaar onder de Creative Commons-licentie BY (naamsvermelding) 3.0 Foto’s en afbeeldingen: licenties en makers staan vermeld bij het beeld.
← 3 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Peiling: raadsleden maken zich zorgen over warmtetransitie
Een peiling onder raadsleden laat zien dat er bij respondenten zorgen bestaan over de warmtetransitie. Energiearmoede en sociale ongelijkheid worden vaak genoemd als reden tot zorg. Ook het kennisniveau van raadsleden en anderen binnen de gemeente is volgens de respondenten zorgwekkend. Voor bewonersinitiatieven zien raadsleden een grote rol. De belangrijkste resultaten samengevat. Overheid niet consistent Aandacht voor het ontstaan van energiearmoede en daarmee een nieuwe vorm van sociale ongelijkheid staat voorop in de reacties van de respondenten. Zij zien vooral het Rijk als veroorzaker van energiearmoede, meer dan de lokale overheid. Respondenten vrezen dat de soms inconsistente wijze waarop de rijksoverheid de warmtetransitie aanpakt, kan bijdragen aan minder draagvlak. En zelfs tot minder vertrouwen in het functioneren van de overheid. Wet- en regelgeving wordt vaak genoemd
als een stagnerende factor en in veel gevallen aangeduid als zeer urgent vraagstuk. Bewonersinitiatieven belangrijk Raadsleden hechten groot belang aan bewonersinitiatieven voor het slagen van de warmtetransitie. De grote meerderheid van de respondenten vindt initiatieven van bewoners essentieel, stimulerend of ondersteunend. Belangrijk is dan wel dat bewonersinitiatieven kunnen rekenen op duidelijk en vaststaand beleid. Inwoners steken soms veel tijd en geld in een duurzame warmteoplossing. Als die vervolgens door veranderend beleid niet haalbaar blijkt, ondermijnt dat het draagvlak voor de warmtetransitie en het vertrouwen in de overheid. Onvoldoende kennis De respondenten kijken ook kritisch naar zichzelf bij deze complexe opgave. Ze zien dat binnen de gemeenteraad onvoldoende kennis aanwezig is om goede besluiten te kunnen nemen over de warmtetransitie. In mindere mate ervaren ze dit ook bij het college van B&W en bij ambtenaren.
Voelt u een noodzaak om de warmtetransitie voor 2050 te voltooien? 100
100
80
80
60
60
40
40
20
20
0
Ja:
%
65
)
(20
e:
Ne
%
35
)
(11
0
Van het gas af in 2050 gaat nooit lukken. Het net kan het nu al niet meer aan. Er zijn in onze gemeente geen warmtebronnen, dus rest er niets anders dan elektrificatie.
← 4 → Voorwoord
Hoe ziet u de rol van bewonersinitiatieven binnen de warmtetransitie in uw gemeente? (Aantal respondenten)
Peiling raadsleden
Niet relevant: 1
Wegwijs in de wetten
Verstorend: 2
Het verhaal van de warmtetransitie
Onvoldoende: 1 100 80
Ondersteunend: 3 60 100 Essentieel: 16
Vier vragen over het warmteprogramma
Stimulerend: 8
Alternatieven voor aardgas
Blog: Opschalen is geen copy-paste
40 20
40 20
Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut
80 60
Waarom warmtenetten in Denemarken lukken
Vindt u dat het kennisniveau van uzelf en uw collegaraadsleden voldoende is om de warmtetransitie voor 2050 succesvol te realiseren? 100
Burger verantwoordelijk maken en faciliteren is van groot belang! Noodzaak en nut bekend maken
60
100
40
80 60
20
40
0
0
Hoe urgent zijn de volgende kwesties? (Het totaal van de antwoordcategorieën 100
0
20 0
e:
Ne
80
)
(24
%
3 :2
Ja
(7)
Wat zijn de gevolgen voor energiearmoede van: Lokaal beleid
Landelijk beleid
Onvoldoende kennis: 13%
Afname energiearmoede: 13%
Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool 60
Grip op de regio
Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk?
% 77
Onvoldoende kennis: 6%
‘Gemeenteraad, pak die rol’
Bewonersbrief
Opmerking: Een meerderheid vindt dat het kennisniveau van gemeenteraadsleden onvoldoende is om de warmtetransitie succesvol te realiseren.
80
Geen verandering: 19%
Toename: 42%
40 20
Toename energiearmoede: 81%
Afname: 26%
0
Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
n tte or 7% 7% 0% ge do :7 :8 :9 ud : 97% b ad ers eid : 94% es r a s n h n r r u k o d te ie lij w g e ne ce en ge nsit be rin wo er pro me ale etra cie n be d i e n n n c g e t a e e g So arm ko Fin ente vin in d vla w lge ag ise e me a t r r g e e g D Re Exp
De vragenlijst is uitgezet door de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden. Met een respons van 31 raadsleden zijn de uitkomsten niet representatief voor alle raadsleden. We delen de resultaten en quotes van respondenten als een spiegel voor jou als raadslid. Wat zou jij geantwoord hebben op de vragen uit deze peiling?
← 5 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie
Wegwijs in de wetten De juridische kant van het raadswerk
Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste
Als raadslid vervul je vele rollen. Met een kritische blik houd je toezicht op het college, stel je kaders voor beleid en vertegenwoordig je jouw kiezers. Hoewel je als raadslid geen jurist hoeft te zijn, is het belangrijk dat je wegwijs bent binnen de verschillende wetten rond de warmtetransitie om deze rollen goed te vervullen. De vier belangrijkste wetten op een rij.
‘Gemeenteraad, pak die rol’ BEELD © ROBIN UTRECHT EN SEBASTIAAN TER BURG
Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk?
Wetsvoorstel Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie Doel van de wet: De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw), die waarschijnlijk op 1 juli 2025 ingaat, geeft gemeenten nieuwe bevoegdheden om de regie te voeren in de warmtetransitie. Raadsleden kunnen hierdoor gebieden of wijken aanwijzen die overstappen op duurzame warmtebronnen. Wetsweetjes: De Wgiw past de Omgevingswet en de Gaswet aan om zo de verduurzaming van gebouwen te versnellen. In het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) staan de regels voor de uitvoering van de Wgiw. Net als bij de Wgiw wordt momenteel nog gewerkt aan het uitwerken van de Bgiw. Het is wel duidelijk dat betaalbaarheid een belangrijke eis van de Bgiw wordt. Belangrijk voor raadsleden: Als raadslid speel je een belangrijke rol in het goedkeuren van plannen. Daarom is het cruciaal dat je je verdiept in de warmteprogramma’s die het college opstelt. Daarin wijst de gemeente aan wanneer welke wijken en gebieden moeten overstappen op een duurzame warmtevoorziening. De gemeenteraad legt dit met een raadsbesluit vast in het omgevingsplan. Dit geeft de gemeenteraad een grote verantwoordelijkheid en vraagt om een zorgvuldig doorlopen proces. De gemeente moet bijvoorbeeld rekening houden met de betaalbaarheid van de aanpak. Betaalbaarheid kan echter voor ieder huishouden iets anders betekenen.
Zorg daarom als raadslid dat je weet wat er speelt en controleer of de stem van bewoners genoeg is gehoord. Denk bijvoorbeeld aan het organiseren van informatiebijeenkomsten of inspraakavonden om input op te halen.
Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
1 janu ari 20
24: Om
geving swet t ree
dt in w erking
1 janu ari 20 25: W partic et Ver ipatie sterkin decen in wer g traal n king iveau treedt
← 6 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten
Wetsvoorstel Wet collectieve warmte
Het verhaal van de warmtetransitie
Doel van de wet: De Wet collectieve warmte (Wcw) die naar verwachting op 1 juli 2025 ingaat, vervangt de Warmtewet en maakt het ontwikkelen van nieuwe warmtenetten makkelijker. De wet zorgt ervoor dat warmte betaalbaar, betrouwbaar en duurzaam is. Dit betekent dat huishoudens en bedrijven toegang krijgen tot stabiele en milieuvriendelijke warmtebronnen.
Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool
Wetsweetjes: De Wcw introduceert een kosten-gebaseerd tarief en vereist dat warmtebedrijven voor meer dan de helft in publieke handen zijn. Dit zorgt voor meer transparantie van en controle over de prijzen die bewoners betalen voor warmte. Door ervoor te zorgen dat de winst niet alleen naar private partijen gaat, probeert de wet ervoor te zorgen dat de belangen van de gemeenschap worden behartigd. Zo kunnen de opbrengsten worden geherinvesteerd in verdere verduurzaming en verbetering van de warmtenetten. Belangrijk voor raadsleden: Met de Wcw kunnen gemeenten warmtekavels aanwijzen. Een warmtekavel is een gebied waar een collectief warmtesysteem mag worden aangelegd. In deze kavels heeft het warmtebedrijf, dat ook wordt aangewezen door de gemeente, het exclusieve recht en de plicht om warmte te leveren. Als raadslid kun je toezicht houden op het aanwijzen van warmtebedrijven en het vaststellen van warmtekavels. Dit betekent dat je controleert of de processen transparant en eerlijk verlopen. Daarnaast ben je als raadslid betrokken bij het reguleren van de tarieven voor warmtelevering. Hierbij is het belangrijk dat je de kostenstructuren begrijpt en oog hebt voor redelijke en betaalbare prijzen. Je bewaakt het publieke belang door kritische vragen te stellen aan warmtebedrijven. Zo zorg je voor verantwoording voor de gemaakte keuzes.
Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
1 juli 2 025 (v erwac 1 juli 2 ht): W cw en 025 (v erwac Bcw tr ht): W eden in giw en werkin Bgiw tr g eden in werkin g
← 7 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma
Omgevingswet
Alternatieven voor aardgas
Doel van de wet: De Omgevingswet bundelt wet- en regelgeving voor de leefomgeving in één wet. De wet versimpelt deze wetten en regels binnen de fysieke leefomgeving en bevat nieuwe instrumenten voor het ontwikkelen en uitvoeren van beleid.
Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk?
Wetsweetjes: De Omgevingswet vervangt 26 bestaande wetten en een groot aantal Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB's) door één samenhangende wet. De wet gaat uit van het principe "decentraal, tenzij". Dit betekent dat taken en bevoegdheden worden uitgevoerd door gemeenten en waterschappen, tenzij het Rijk of de provincie een specifieke taak heeft. Met ingang van de Wgiw krijgen de Warmteprogramma’s een juridische status in de Omgevingswet en zijn gemeenten verplicht het Warmteprogramma iedere vijf jaar te vernieuwen. Belangrijk voor raadsleden: Voor raadsleden ligt een belangrijke taak in het waarborgen van een gezonde, veilige en duurzame leefomgeving voor hun inwoners. Door de bundeling van wetten kunnen raadsleden plannen voor de leefomgeving integraal beoordelen. Zorg daarom dat je erop kan toezien dat over nieuwe plannen ook daadwerkelijk een integrale afweging is gemaakt, voordat je die goedkeurt in het omgevingsplan. Als raadslid houd je niet alleen toezicht op de uitvoering van het omgevingsplan, het is ook van belang dat het omgevingsplan samen met bewoners wordt opgesteld en aangepast. In de rol als volksvertegenwoordiger is het van belang dat je controleert of de inbreng van inwoners genoeg wordt gehoord en meegenomen. Omdat de Omgevingswet veel regels en wetten samenvoegt, is samenwerking met andere bestuursorganen essentieel.
Zorg voor vertegenwoordiging van de gemeenteraad bij overleggen met provincies, waterschappen, andere gemeenten en samenwerkingsverbanden. Zo kom je tot gezamenlijke én democratisch gelegitimeerde besluitvorming.
Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
18 ma art 20
26: Ge meen teraad sverkie zingen
← 8 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief
Wet versterking participatie op decentraal niveau Doel van de wet: De Wet versterking participatie op decentraal niveau geeft inwoners de mogelijkheid om meer mee te denken, mee te beslissen en zelfs taken van de overheid over te nemen. Het doel van de wet is om bewonersbetrokkenheid bij lokaal beleid te vergroten. Participatie wordt door deze wet een vast onderdeel van gemeentelijk beleid. Wetsweetjes: De wet breidt de bestaande inspraakregeling uit naar participatie in de Gemeentewet, de Provinciewet, de Waterschapswet en bij openbare lichamen in Caribisch Nederland. Dit betekent dat inwoners niet alleen betrokken worden bij de voorbereiding, maar ook bij de uitvoering en evaluatie van beleid. Daarnaast wordt het uitdaagrecht (ook wel: Right to Challenge) vastgelegd in de wet. Hiermee kunnen inwoners die denken het slimmer, beter of goedkoper te kunnen doen een verzoek bij de gemeente indienen om bepaalde gemeentelijke taken over te nemen. Belangrijk voor raadsleden: Participatie is een belangrijk thema in het werk van volksvertegenwoordigers. De Wet versterking participatie op decentraal niveau heeft daarom veel invloed op jouw werk en taken als raadslid. De wet verplicht raadsleden om een participatieverordening op te stellen, die duidelijke kaders schetst voor het betrekken van inwoners.
Zorg als raadslid dat je overleg voert met inwoners, maatschappelijke organisaties en andere stakeholders. Vervolgens is het van belang dat de richtlijnen voor participatieprocessen helder worden vastgelegd in de verordening. Daarnaast kan je als raadslid het uitdaagrecht faciliteren. Dat betekent dat je zorgt dat inwoners die voorstellen indienen, daarbij worden gestimuleerd en ondersteund. Als raadslid vervul je samen met het college een belangrijke rol bij het beoordelen van deze voorstellen. Je kijkt of de initiatieven voldoen aan de vastgestelde eisen zoals haalbaarheid, kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde.
Meer lezen? NPLW: Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) NPLW: Wet collectieve warmte (Wcw) IPLO: Omgevingswet VNG: Wet versterking participatie op decentraal niveau
Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
31 de cemb e raad: 31 de vastste r 2026: Dea c e m dli llen pa b vastste er 202 rticipa ne voor de tievero vijf jaa llen eerste 6: Deadline r vernie rdenin w v g uwen) armteprograoor de raad : mma (+ elke
← 9 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie
verhaal dat richting geeft aan de warmtetransitie Het
Vier vragen over het warmteprogramma
Gemeenteraad moet bewoners duidelijkheid geven
Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
De warmtetransitie: wat verstaan we daar eigenlijk onder? Waarom is deze transitie van belang? En wat is ervoor nodig om gebouwen aardgasvrij te maken? Het ontbrak tot voor kort aan een helder, eenduidig beeld met handelingsperspectief voor gemeenten. Het nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) maakte daarom een narratief over de warmtetransitie. “Het is belangrijk dat iedereen dezelfde taal gaat spreken”, legt NPLW-directeur Maureen van Eijk uit in een interview.
Politici en marketeers gebruiken narratieven om ideeën te verspreiden. Waarom moest er een verhaal over de warmtetransitie komen? “Gemeenten hebben de regie over de lokale warmtetransitie. Zij hebben allemaal een transitievisie warmte opgesteld die bij een aantal gemeenten in een bureaulade is beland. Gemeenten werden door de gestegen gasprijs superactief met isoleren en de aanpak van energiearmoede. Maar de transitievisies warmte zijn niet overal duidelijk uitgewerkt en gecommuniceerd naar de bewoners.” “We hoorden van raadsleden en ambtenaren dat binnen gemeenten niet iedereen hetzelfde verstond onder de lokale warmtetransitie en wat die vraagt van gemeenten. Daarom hebben we een narratief gemaakt. Want het is belangrijk dat iedereen dezelfde taal gaat spreken. Dat zorgt voor handelingsperspectief.”
← 10 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Warmtenetten zijn cruciaal in de transitie Welke handvatten geeft het narratief aan gemeenten? “Het narratief biedt een overall view: wat is die warmtetransitie? Wat zijn de beste alternatieven voor aardgas? Hoe gaan we onze wijken verwarmen? Per buurt kan je met bewoners en gebouweigenaren bekijken wat de meest logische optie is voor die wijk.” “Isoleren: daar kan je te allen tijde op inzetten. Wil je vervolgens de wijk aardgasvrij maken? Bekijk dan eerst altijd of er een warmtenet kan komen. Is een warmtenet niet mogelijk? Bepaal dan of je als gemeente iets wil betekenen met all-electric warmtepompen, bijvoorbeeld met een ontzorgingsaanbod en collectieve inkoopacties. Is dat nog geen optie, dan is isoleren in combinatie met een hybride warmtepomp een tussentijdse oplossing. Het zijn de ingrediënten waarmee je je eigen menu kan samenstellen. Samen met de bewoners bekijk je wat een haalbare en betaalbare balans oplevert.” Welke rol kunnen gemeenteraadsleden vervullen in de warmtetransitie? “Op dit moment is het belangrijk dat gemeenten gaan bepalen of er in de wijken mogelijkheden zijn voor een warmtenet. Zodat bewoners duidelijkheid krijgen. Anders gaan zij warmtepompen aanschaffen terwijl een warmtenet op termijn de beste optie is. Spreek je als gemeentebestuur dus uit, want anders gaat iedereen zijn eigen gang. Dat kan gaan botsen met de warmtenetten die cruciaal zijn.
We zullen ze echt nodig hebben om iedereen mee te kunnen laten doen. Warmtenetten helpen bovendien voorkomen dat de netcongestie verergert.” Wat kunnen raadsleden nog meer doen dan zich uit te spreken over de mogelijke warmteoplossingen? “In 2025 gaan gemeenten aan de slag met het warmteprogramma waarin ze aangeven welke wijken, buurten of dorpskernen in de
komende tien jaar van het aardgas afgaan en hoe dat gebeurt. Het college moet het warmteprogramma uiteindelijk vaststellen, maar het kan handig zijn om afstemming te zoeken met de gemeenteraad voordat wordt gestart met het opstellen ervan. Zo kan de gemeenteraad bijvoorbeeld kaders meegeven waarbinnen het warmteprogramma moet worden opgesteld en de aanwijsbevoegdheid kan worden ingezet. Die afstemming draagt bij aan een breed gedragen aanpak en een helder mandaat voor het college.”
Wat vertelt het narratief? • Klimaatverandering, hoge gasprijzen en niet afhankelijk willen zijn van gas uit Rusland. Dat is waarom de warmtetransitie zo belangrijk is. • Gemeenten hebben de regie, hun wettelijke bevoegdheden worden daarom versterkt. • Om de nieuwe bevoegdheden in te kunnen zetten, moeten gemeenten aan bewoners een haalbaar en betaalbaar aanbod doen. • Gemeenten gaan duidelijkheid bieden aan bewoners over het alternatief voor aardgas en het bijbehorende tijdspad. • Het narratief beschrijft de beste alternatieven voor aardgas en de rol van de gemeenteraad.
Meer lezen? Hier kun je lezen – of de video bekijken – over het ‘narratief’
← 11 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken
Het verhaal dat richting Vier vragen over het geeftwarmteprogramma aan de warmtetransitie
en de rol van de raad
Gemeenten gaan dit jaar aan de slag met het warmteprogramma waarin ze aangeven welke wijken, buurten of dorpskernen in de komende tien jaar van het aardgas afgaan en hoe dat gebeurt. Wat houdt het warmteprogramma in en wat is de rol van de gemeenteraad?
Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
BEELD SHUTTERSTOCK, GEORGE REDGRAVE, DIEDERIK OLDERS, FRANS HANSWIJK EN EIRIK NEWTH
1. Wat is het warmteprogramma? Het warmteprogramma is een programma dat onder de Omgevingswet valt. De gemeente beschrijft in een warmteprogramma de plannen voor de verduurzaming van wijken voor de komende tien jaar. Inclusief het plan van aanpak voor deze gebieden. Stap voor stap concretiseer je de aanpak met behulp van verschillende beleidsinstrumenten. Waaronder het omgevingsplan, de Regionale Structuur Warmte en het provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur, Energie en Klimaat (pMIEK). Het warmteprogramma is de opvolger van de transitievisie warmte die gemeenten in 2021 hebben vastgesteld. Het wordt op basis van verwachte wetgeving een verplicht programma waarvoor specifieke eisen gelden. Het eerste warmteprogramma moet uiterlijk 31 december 2026 zijn vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders. Vervolgens moet de gemeente het elke vijf jaar worden actualiseren.
← 12 → Voorwoord Peiling raadsleden
warmteprogramma kaderstellend is, dan moet je als gemeente ook verplicht een PlanMER opstellen, om de milieueffecten in kaart te brengen.
Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie
3. Hoe kom je tot een warmteprogramma? Het warmteprogramma is de eerste stap in de gebiedsgerichte aanpak van de warmtetransitie. Deze aanpak richt zich op het uitvoeren van een set collectieve maatregelen voor een gebied, onder regie van de gemeente. Dat gebeurt in samenspraak met bewoners, ondernemers, partners van de gemeente, netbeheerders en woningcorporaties. De gemeente bekijkt samen met de betrokkenen welke gebieden kansen bieden voor verwarming zonder of met minder aardgas. Vervolgens maken zij een plan om dit uit te voeren. Het plan voor het gebied kan de vorm krijgen van een uitvoeringsplan. Naast de gebiedsgerichte aanpak is ook de individuele aanpak een mogelijkheid. Gebouw- en woningeigenaren zijn dan zelf verantwoordelijk voor het verduurzamen van hun pand. Als gemeente kun je daarbij helpen, bijvoorbeeld met subsidies en voorlichting.
Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
2. Aan welke inhoudelijke eisen moet een warmteprogramma voldoen? Het warmteprogramma moet voldoen aan alle eisen die de Omgevingswet én de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) eraan stellen. Het beschrijft onder meer het tijdspad van verduurzaming per gemeente, wijk of buurt. Een aantal onderdelen is verplicht: • • • • •
potentieel beschikbare duurzame warmte-alternatieven; welke gebouwen geïsoleerd moeten worden; benodigde energie-infrastructuur; beschrijving van de kosten; verwachte gemiddelde warmtebehoefte.
Bij de totstandkoming van een warmteprogramma is participatie verplicht; het valt immers onder de Omgevingswet. En als het
← 13 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio
4. Wat is de rol van de gemeenteraad? Het college van burgemeester en wethouders is het bevoegd gezag en stelt uiteindelijk het warmteprogramma vast. De gemeenteraad vertegenwoordigt de inwoners en heeft een kaderstellende en controlerende rol. Deze rol is met name sterk bij de omgevingsvisie, die voorafgaat aan het warmteprogramma en bij het wijzigen van het omgevingsplan. Als de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) in werking treedt, kunnen gemeenten ook de aanwijsbevoegdheid inzetten. De gemeente bepaalt dan dat een gebied binnen een bepaalde termijn aardgasvrij moet worden en over moet stappen op een duurzaam alternatief. De aanwijsbevoegdheid vereist een raadsbesluit. Het college doet er daarom verstandig aan om vroegtijdig af te stemmen met de gemeenteraad. Zo kan de gemeenteraad bijvoorbeeld kaders meegeven voor het opstellen van het warmteprogramma en voor het inzetten van de aanwijsbevoegdheid. Die afstemming draagt bij aan een breed gedragen aanpak en een helder mandaat voor het college. Houd bij de vaststelling van het warmteprogramma rekening met de volgende gemeenteraadsverkiezing (maart 2026). Want het kost tijd om een coalitie te vormen. Bovendien kunnen hierbij andere bestuurlijke wensen en ambities ontstaan. Mik daarom op een datum voor of ruim na de verkiezingen.
Op die manier ligt de aansturing en besluitvorming geheel bij het oude of grotendeels bij het nieuwe college. Dit artikel is grotendeels gebaseerd op de handreiking Warmteprogramma van het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (zie kader).
Handreiking Warmteprogramma beschikbaar De handreiking Warmteprogramma van NPLW ondersteunt gemeenten bij het opstellen van een warmteprogramma. De handreiking beschrijft aan welke vereisten een warmteprogramma moet voldoen en biedt praktisch advies om hier als gemeente mee aan de slag te gaan.
Meer lezen? De handreiking voor het opstellen van een warmteprogramma
Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
← 14 → Voorwoord Peiling raadsleden
Alternatieven voor aardgas
– Need to knows voor raadsleden
Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut
Nederlandse woningen gaan van het aardgas af, maar hoe? De elektrische warmtepomp, warmtenetten, groen gas en waterstof zijn de alternatieven die het meest in beeld zijn. Wat houden deze technieken in? Waar moet je als raadslid op letten? En hoe ziet het kostenplaatje eruit? BEELD SHUTTERSTOCK/CHRISTIAAN DROST
Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Warmtenetten Wat houdt de techniek in? Een warmtenet is eigenlijk een heel grote, cv-installatie voor de wijk. Ergens in de omgeving staat een centrale warmtebron die water opwarmt. Via een netwerk van ondergrondse buizen stroomt het warme water naar de aangesloten woningen. In elk huis staat een kleine installatie: de afleverset. Die heeft een warmtewisselaar en verdeelt de warmte over je verwarming en warmwaterleiding. Afgekoeld water loopt weer terug naar de centrale bron, die het weer opwarmt. Er bestaan verschillende duurzame warmtebronnen voor een warmtenet. De belangrijkste zijn geothermie, aquathermie en restwarmte. Geothermie is het gebruik van warmte uit de diepe ondergrond. Aquathermie gebruikt warmte en koude uit oppervlaktewater, afvalwater of drinkwater. Gebouwen worden ermee verwarmd én gekoeld. Restwarmte komt vrij bij een productieproces. Het is warmte die overblijft en niet meer binnen het bedrijf zelf kan worden gebruikt. Restwarmte wordt getransporteerd via een bestaand of nieuw warmtenet. Waar moeten raadsleden op letten? Warmtenetten zijn een goede oplossing voor wijken waar het elektriciteitsnet onvoldoende capaciteit heeft. Een gemeenten die met een warmtenet aan de slag wil, moet een aandeelhouderspositie kiezen.
Platform31 heeft een Positiekiezer beschikbaar die inzicht geeft in welke aandeelhouderspositie meer of minder voor de hand ligt – en wat daarvan de gevolgen kunnen zijn. Lees hierover meer in het artikel 'Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool' En hoe zit het met de kosten? In dichtbevolkte stadswijken zijn warmtenetten bijna dertig procent goedkoper dan individuele all-electric warmtepompen, alle maatschappelijke kosten meegerekend. Bovendien wordt hier het elektriciteitsnet door een warmtenet significant minder zwaar belast. Alleen komt het financiële voordeel momenteel niet bij huishoudens terecht. Dat blijkt uit onderzoek van Berenschot, in opdracht van Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), netbeheerder Stedin, Bouwend Nederland en Energie Beheer Nederland (EBN). Zij roepen het Rijk op om deze weeffout in het systeem te herstellen, onder meer door bewoners met subsidie te stimuleren om zich aan te sluiten bij een warmtenet.
← 15 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Waterstof Wat houdt de techniek in? Waterstofgas kan aardgas vervangen zonder grote aanpassingen aan het gasnet en apparatuur. Het is, net als elektriciteit, een energiedrager en geen energiebron. De duurzaamheid van waterstof hangt af van hoe deze wordt geproduceerd. Het kost namelijk veel elektriciteit om waterstof te maken. Voorlopig hebben we hernieuwbare elektriciteit nog hard nodig om de elektriciteitsvoorziening te verduurzamen. Op dit moment is er weinig CO₂-arme waterstof beschikbaar. Daarom wordt waterstof niet gebruikt bij buurten die vóór 2030 van het aardgas af gaan. Tot die tijd zijn er pilots om ervaring op te doen. Waar moeten raadsleden op letten? De veiligheidsrisico’s van gasvormige waterstof zijn vergelijkbaar met die van aardgas. Daarom zijn er richtlijnen voor de veiligheid van waterstofprojecten. Bijvoorbeeld voor productie, transport en opslag van waterstof. Er is op dit moment nog geen wet- en regelgeving voor waterstof, maar daar werkt de overheid wel aan. Zowel nationaal als internationaal. Raadsleden moeten zich op dit moment vooral goed laten informeren over de ontwikkelingen rond waterstof. En realistische verwachtingen met hun achterban delen. En hoe zit het met de kosten? Naast technische haalbaarheid en beschikbaarheid van duurzaam geproduceerde waterstof is betaalbaarheid een belangrijk aandachtspunt.
Het ligt voor de hand dat waterstof in eerste instantie vooral toegepast wordt waar andere alternatieven ingewikkeld en kostbaar zijn. Zoals in sectoren als de industrie of mobiliteit. Of in oude binnensteden met moeilijk te isoleren gebouwen, waar de ondergrond geen ruimte biedt voor een warmtenet. Of waterstof een kosteneffectieve oplossing wordt voor een groter deel van de gebouwde omgeving, zal in de toekomst duidelijker worden.
← 16 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Elektrische warmtepomp Wat houdt de techniek in? Een all-electric warmtepomp verwarmt volledig zelfstandig de woning én het kraanwater. Dit in tegenstelling tot een hybride warmtepomp, die ondersteuning nodig heeft van een cv-ketel. Een elektrische warmtepomp waardeert de warmte van een bron op naar een bruikbare temperatuur. De meest gebruikte bronnen zijn de bodem of de buitenlucht. De techniek is ook collectief (per buurt- of huizenblok) toe te passen. Een warmtepomp wordt door de lagere temperatuurverwarming eigenlijk altijd gebruikt in combinatie met isoleren, een boilervat (voor de opslag van tapwater) en ventilatie-warmteterugwinning. Waar moeten raadsleden op letten? Elektrische warmtepompen zijn goed toepasbaar in de volgende situaties: • Goed geïsoleerde gebouwen en woningen. Gebouwen moeten al geïsoleerd zijn op minimaal schillabel B-niveau. Dit zijn bijvoorbeeld nieuwbouwwijken (vanaf bouwjaar 1995) of gerenoveerde gebouwen die door corporaties of particulieren al tot schillabel B geïsoleerd zijn. Uitzondering hierop is de collectieve HT-warmtepomp, die functioneert ook bij minder goede labels. • Buurten met relatief weinig woningen of gebouwen. Die hebben een oplossing per gebouw nodig, omdat een collectieve oplossing niet rendabel is.
• Buurten waar het elektriciteitsnet voldoende capaciteit heeft, zodat er niet direct netverzwaring hoeft plaats te vinden of waar al verzwaring in de planning staat. Dit is na te vragen bij de netbeheerder. En hoe zit het met de kosten? De kosten van een all-electric warmtepomp liggen tussen de 6.500 en 19.500 euro. De kosten voor warmtepompen die gebruik maken van warmte uit de grond zijn aanzienlijk hoger dan een lucht-water warmtepomp.
← 17 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool
Groen gas Groen gas heeft dezelfde eigenschappen als aardgas, waardoor het direct gebruikt kan worden in het bestaande gasnetwerk. Er zijn geen aanpassingen nodig aan gasleidingen of apparaten op gas. Het gas wordt gemaakt uit biogas dat opgewerkt is tot dezelfde kwaliteit als aardgas. Grondstoffen zijn bijvoorbeeld groente-, fruit- en tuinafval en mest. In het Klimaatakkoord is de ambitie uitgesproken om de productie van groen gas flink te verhogen, naar twee miljard kuub in 2030. In de energietransitie speelt groen gas een belangrijke rol, omdat het een CO2-neutrale oplossing biedt in situaties waar een andere oplossing niet rendabel is of technisch moeilijk haalbaar is. Voorbeelden hiervan zijn: • Het verwarmen van oude gebouwen en wijken. • Industriële processen met hoge temperaturen. • Gebruik in zware mobiliteit. Waar moeten raadsleden op letten? Groen gas is maar in kleine hoeveelheden beschikbaar voor huizen en gebouwen. Daarom is het alleen handig in wijken waar alternatieve warmtebronnen veel duurder of technisch niet mogelijk zijn. En hoe zit het met de kosten? Op dit moment is groen gas duurder dan gewoon aardgas. Dit komt doordat het aanbod van groen gas nog niet grootschalig is. Bovendien heeft het een intensiever productieproces dan aardgas. Meer lezen?
Grip op de regio Op de website van het NPLW staat veel informatie over warmtenetten (en -bronnen) en all-electric warmtepompen.
Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Nederland werkt aan een grote verbouwing van het energiesysteem. Het Expertteam Energiesysteem 2050 boog zich op verzoek van het kabinet-Rutte IV over het vraagstuk hoe het nieuwe energiesysteem - en het pad daarnaar toe - eruit gaat zien. Een klimaatneutraal Nederland in 2050 is daarbij het grote doel. Het systeem gaat behoorlijk op zijn kop. Elektriciteit uit steeds meer hernieuwbare bronnen gaat de fossiele brandstoffen vervangen. Consequentie is dat de energievraag in Nederland zich steeds meer op elektriciteit zal moeten richten. Het elektriciteitsverbruik zal in 2050 tenminste twee- tot driemaal zo hoog zijn als nu.
De website van Netbeheer Nederland geeft achtergrondinformatie over onder andere groen gas, waterstof, warmte en lokaal energie delen. Het rapport van het Expertteam Energiesysteem 2050, over de route naar ons toekomstige energiesysteem.
← 18 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie
warmtenetten in Denemarken lukken
Waarom
Terwijl de aanleg van warmtenetten in Nederland stagneert, is in Denemarken zo’n 70 procent van de woningen aangesloten op een warmtenet. Wat kunnen wij leren van de Denen om warmtenetten ook in ons land succesvol van de grond te krijgen?
Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken
BEELD SHUTTERSTOCK
Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
ANNELIES HUYGEN, HOOGLERAAR ORDENING VAN ENERGIEMARKTEN UNIVERSITEIT UTRECHT
Warmtenetten moeten een belangrijke rol spelen bij het aardgasvrij maken van woningen en het behalen van Nederlandse klimaatdoelen. Maar de aanleg ervan stagneert en blijft ver achter bij die van koploper Denemarken. “Door de oliecrisis van 1973 zijn de Denen al in de jaren 70 overgestapt op warmtenetten”, vertelt Annelies Huygen, hoogleraar ordening van energiemarkten aan de Universiteit Utrecht en consultant bij TNO Vector. Tegenwoordig heeft het land ongeveer 340 warmtenetten waarop bijna driekwart van de huishoudens is aangesloten. Tarieven gebaseerd op werkelijke kosten De Deense aanpak verschilt met die van Nederland en dat heeft vooral met de kosten te maken, zegt Huygen. “Ieder Deens warmtenet baseert de tarieven voor gebruikers op de daadwerkelijke kosten. Ze mogen geen winst maken. In Nederland daarentegen bepaalt de Autoriteit Consument en Markt (ACM) één algemeen, maximaal tarief dat gekoppeld is aan de tarieven voor aardgas. We zijn daarmee in 2014 begonnen, aardgas was toen nog goedkoop. Maar sindsdien gingen de aardgastarieven flink omhoog,
← 19 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken
omdat de overheid fors hogere belastingen bij de kleinverbruikers in rekening bracht. De tarieven voor warmte stegen mee. In andere landen, waaronder Denemarken, liggen die een stuk lager.” Naming and shaming In Denemarken heeft ieder warmtenet zijn eigen tarieven en de toezichthouder zet die jaarlijks op een rij, van duur tot goedkoop. Die vergelijking wordt gepubliceerd en die ‘naming and shaming’ zorgt voor een prikkel om de tarieven omlaag te brengen. “In Nederland is die prikkel er niet. Dat gaat hopelijk veranderen: volgens de nieuwe Warmtewet, die nu bij de Tweede Kamer ligt, gaan we in Nederland ook naar tarieven die op de kosten van een warmtenet zijn gebaseerd.” Transparantie maakt onderling vergelijken mogelijk Het wetsvoorstel voorziet ook in meer transparantie over de tarieven, eveneens naar het voorbeeld van Denemarken. “Be-
drijven die in Denemarken een warmtenet oprichten, moeten alle kosten volgens een standaardformat op dezelfde manier beschrijven. Daardoor kunnen gemeenten de kosten vergelijken met die van warmtebedrijven in andere gemeenten.” Coöperatie zonder winstoogmerk Veel warmtenetten in Denemarken zijn in eigendom van coöperaties. “De warmtenetten zijn dan van de inwoners zelf. Die willen natuurlijk lage tarieven en daar hebben ze zelf invloed op. Er is geen streven naar winst om anonieme aandeelhouders tevreden te stellen. In Nederland zien we nu dat alles stagneert. Gemeenten kunnen de risico’s niet overzien, waardoor zij niet durven in te stappen en veel projecten stoppen. En natuurlijk zit iedereen te wachten op de nieuwe Warmtewet.”
Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
‘Maak warmtenetten publiek bezit’ Ameland wil graag een eigen warmtenet. De eilanders laten zich hierbij door Denemarken inspireren, vertelt Erwin de Boer, die als energieadviseur voor de gemeente werkt. “In Nederland wordt geroepen dat grootschalig uitrollen van warmtenetten hier financieel onmogelijk is, omdat woningen in dorpen niet dicht op elkaar staan. Denemarken is ongeveer net zo groot als Nederland, maar er wonen minder mensen. Toch kan het daar wel.” Volgens De Boer zijn warmtenetten in Nederland onbetaalbaar zolang ze in handen zijn van commerciële bedrijven. “In de Deense wet is vastgelegd dat warmtebedrijven geen winst mogen maken. In Nederland moeten warmtenetten ook publiek bezit worden. Raadsleden moeten daarvoor pleiten bij plannen in hun gemeente.” Luc van Tiggelen, beleidsambtenaar Duurzaamheid op Ameland, vindt daarnaast dat de afschrijftermijn voor warmtenetten ruimer moet worden. “Warmtebedrijven hanteren nu een afschrijftermijn van dertig jaar, maar die kan makkelijk naar vijftig jaar. De overheid kan dat regelen. Het gaat erom dat we de kosten voor de inwoners zo laag mogelijk houden.”
← 20 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas
Organiseer monitoring De warmtetransitie is een complex vraagstuk. Hoe houd je als raadslid bij hoe het ervoor staat met de realisatie van alle beleidsplannen? Adviezen van hoogleraar Klaartje Peters over onder andere toegankelijkheid, betrokkenheid van stakeholders en evaluatie. BEELD © JUDITH DEN HOLLANDER EN FLICKR/STEVE JURVETSON
Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
KLAARTJE PETERS
← 21 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut
Klaartje Peters is bijzonder hoogleraar lokaal en regionaal bestuur aan de Universiteit Maastricht. Zij heeft onderzoek gedaan naar de controlerende rol van de gemeenteraad en de rol van monitoring daarin: “Monitoring is essentieel voor een transparant en verantwoord lokaal bestuur. Het biedt de gemeenteraad de middelen om de uitvoering van beleid effectief te volgen en tijdig bij te sturen waar nodig.” De essentie van monitoring in de controlerende taken van de gemeenteraad is het verkrijgen van een helder en continu inzicht in de uitvoering van het gemeentelijk beleid. Monitoring stelt de raad in staat: - om tijdig en adequaat te reageren op afwijkingen en problemen, en - om het college van burgemeester en wethouders ter verantwoording te roepen. Informatieplicht Monitoring is nauw verbonden met zowel de actieve als passieve informatieplicht van het college van burgemeester en wethouders (B&W) richting de gemeenteraad, een verplichting die is vastgelegd in artikelen 168 en 180 van de Gemeentewet.
Bij de actieve informatieplicht helpt monitoring door gestructureerde en regelmatige rapportages te leveren over de voortgang en resultaten van beleidsuitvoering, waardoor raadsleden continu geïnformeerd blijven. Bij de passieve informatieplicht, daar waar de raadsleden via schriftelijke of mondelinge vragen opheldering vragen, zorgt monitoring dat de benodigde gegevens beschikbaar en toegankelijk zijn wanneer de raad hierom vraagt. Peters: “Durf als raadslid het college te bevragen op de rapportages, mocht je als volksvertegenwoordiger van bewoners signalen opvangen die niet matchen met de data uit de monitoring.” 5x monitoringadvies Peters heeft op basis van haar onderzoek vijf belangrijke algemene adviezen over monitoring aan gemeenteraadsleden. Waar mogelijk aangevuld met met uitdagingen voortkomend uit de complexiteit van de warmtetransitie - op basis van artikelen van TNO, Energy.nl en Binnenlands Bestuur. Links naar die bronnen zijn te vinden via de QR-code.
‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Advies 1
Blog: Opschalen is geen copy-paste
Duidelijke doelstellingen. Formuleer heldere en specifieke doelstellingen voor het monitoringinstrument. Dit helpt bij het richten van de inspanningen en maakt het eenvoudiger om de resultaten te evalueren. Bepaal welke beleidsdoelen gemonitord moeten worden en welke indicatoren daarbij horen. Dit zorgt voor een gerichte aanpak en maakt het mogelijk om de voortgang effectief te meten en te beoordelen. Aanvulling: De warmtetransitie vraagt om aanzienlijke investeringen. Het monitoren van de financiële haalbaarheid en het vinden van voldoende middelen kan een uitdaging zijn. Dat vraagt extra aandacht van de raad.
Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas
Transparantie. Zorg ervoor dat het monitoring-instrument transparant en toegankelijk is voor alle raadsleden en betrokken partijen. Dit betekent dat de gegevens en rapportages begrijpelijk en gemakkelijk te raadplegen moeten zijn. Gebruik visuele hulpmiddelen zoals dashboards en grafieken om de informatie inzichtelijk te maken. Transparantie bevordert vertrouwen en samenwerking.
Waarom warmtenetten in Denemarken lukken
Advies 2
← 22 →
Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste
Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Advies 3
‘Gemeenteraad, pak die rol’
Regelmatige evaluatie. Stel een schema op voor regelmatige rapportages en evaluaties. Dit zorgt ervoor dat de gemeenteraad continu op de hoogte blijft van de voortgang en tijdig kan ingrijpen als dat nodig is. Regelmatige evaluaties helpen ook bij het bijstellen van de monitoringinstrumenten en -methoden, waardoor de effectiviteit en relevantie behouden blijven. Aanvulling: Veranderingen in nationale en lokale regelgeving en beleid kunnen de voortgang beïnvloeden. Gemeenten moeten flexibel zijn en hun monitoringinstrumenten aanpassen aan nieuwe beleidskaders.
← 23 → Voorwoord Peiling raadsleden
Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste
Advies 4
Wegwijs in de wetten
Stakeholderbetrokkenheid. Betrek diverse stakeholders, zoals burgers, maatschappelijke organisaties en experts, bij het opzetten en evalueren van het monitoringinstrument. Dit vergroot de legitimiteit en levert waardevolle inzichten op. Stakeholders kunnen helpen bij het identificeren van relevante indicatoren en het interpreteren van resultaten, wat leidt tot een breder gedragen en effectiever beleid. En experts zijn nodig voor de broodnodige reflectie op de kwaliteit van het monitoringinstrument. Zij hebben vaak overzicht op ontwikkelingen in andere gemeenten. Aanvullingen: Effectieve monitoring vereist samenwerking tussen verschillende partijen, zoals woningcorporaties, energiebedrijven en burgers. Dit vraagt aandacht voor uiteenlopende belangen en prioriteiten. Een tweede aanvulling is dat het cruciaal is om bewoners te informeren en te betrekken bij de warmtetransitie. Gebrek aan bewustwording kan leiden tot weerstand en vertragingen in de uitvoering.
Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Gebruik van technologie. Maak gebruik van moderne technologieën en data-analysetools om het monitoringproces te verbeteren. Dit kan variëren van geavanceerde software voor data-analyse tot online platforms voor het delen van informatie. Technologie kan helpen om gegevens sneller en nauwkeuriger te verwerken en te presenteren, wat de besluitvorming ondersteunt en de efficiëntie verhoogt. Aanvulling: Het verzamelen en analyseren van data over energieverbruik, CO₂-reductie en de voortgang van projecten kan complex zijn. Alleen al daarom zijn die geavanceerde technologieën en expertise nodig. Dat vraagt dus ook van de raad om middelen vrij te maken voor de nodige competenties in de gemeentelijke organisatie.
Advies 5
‘Gemeenteraad, pak die rol’
Meer lezen? De gemeenteraad als waakhond TNO-rapport ‘Energiearmoedebeleid bij gemeenten: vooruitgang, zorgen en aanhoudende onduidelijkheid’ Samenvatting TNO-rapport ‘Gemeenten worstelen met rol in energietransitie’: artikel in Binnenlands Bestuur over onderzoek Hilversum
← 24 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma
Hoe Groningen
koppelkansen in de warmtetransitie benut
Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste
In Groningen gaan de warmtetransitie en wijkvernieuwing hand in hand. Met een samenhangende aanpak werkt de gemeente aan een betere toekomst voor bewoners van oude, naoorlogse wijken en tegelijkertijd aan aardgasvrij wonen. GroenLinks-raadslid Ceciel Nieuwenhout en D66-raadslid Andrea Poelstra vertellen hoe Groningen dat doet. BEELD ANNIE POSTMA
‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
Een flink aantal Groningers heeft moeite om rond te komen, leeft in een onveilige buurt, woont in slechtere huizen, komt niet goed mee op school of lukt het niet om aan het werk te komen. Ze wonen vaak in de noordelijke wijken, zoals Vinkhuizen, Paddepoel, en Selwerd, en in De Wijert in het zuiden van de stad. Een samenhangende aanpak Onder de vlag ‘Wijkvernieuwing op z’n Gronings’ zetten bewoners, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties zich samen in voor een betere toekomst voor deze bewoners. Een samenhangende aanpak, waarbij wonen, leren, werken, veilig zijn en meedoen hand in hand gaan.
Energietransitie als motor voor wijkvernieuwing Ook de warmtetransitie is onderdeel van deze gecombineerde aanpak, vertelt Ceciel Nieuwenhout, raadslid voor GroenLinks in Groningen. “Bij de vorming van het coalitieakkoord in de vorige raadsperiode kwam de vraag op tafel: is de energietransitie de motor voor de wijkvernieuwing, of is de wijkvernieuwing de motor voor de energietransitie? De conclusie was: als je toch bezig bent met wijkvernieuwing, neem dan ook meteen de energietransitie goed mee.” Flats renoveren voor warmtenet Wijkvernieuwing staat in Groningen voorop, maar tijdens de coalitievorming voor de huidige gemeenteraad is afgesproken om
← 25 → Voorwoord Peiling raadsleden Wegwijs in de wetten Het verhaal van de warmtetransitie Vier vragen over het warmteprogramma Alternatieven voor aardgas Waarom warmtenetten in Denemarken lukken Organiseer monitoring Hoe Groningen koppelkansen in de warmtetransitie benut Blog: Opschalen is geen copy-paste ‘Gemeenteraad, pak die rol’ Warmtenet? Bepaal je rol met deze tool Grip op de regio Bewonersbrief Participatie: wat past bij de gemeenteraad én bij de wijk? Omarm bewonersinitiatieven Warmtenetten en de gemeentebegroting Betaalbaarheid in de warmtetransitie De laatste pagina’s: aan de slag!
de energietransitie daarin mee te nemen. Nieuwenhout: “In ons geval gaat dat ver, want een publiek warmtebedrijf gaat een groot deel van de woningen van warmte voorzien. Dat is een expliciete wens van de raad.” Hierdoor is een koppeling nodig tussen de planning van het warmtenet en het renoveren van de flatwoningen door de corporaties. Dat vraagt om nauwe samenwerking. Koppelkansen benutten, kosten spreiden Ook de kosten worden zoveel mogelijk gedeeld. “De straten moeten open om de buizen voor het warmtenet aan te leggen. Maar ook omdat het asfalt oud is en vervangen moet worden of omdat er te weinig bomen in de straat staan. Dan kun je ook eventueel rioolbuizen en elektriciteitskabels vervangen en glasvezelinternet aanleggen. Op die manier kun je het werk uit meerdere potjes financieren.” “Als raadslid heb ik die koppelkansen wel eens expliciet op de agenda gezet met schriftelijke vragen. Ook stel ik af en toe technische vragen als inwoners melden dat het in een bepaalde straat niet opschiet. Want je moet koppelkansen benutten, maar ook de overlast beperken. Dat zijn kaders die wij willen stellen.” Energietransitie raakt ook aan armoedebeleid Groningen koppelt ook het armoedebeleid aan het energiebeleid. Zo is er een FIXbrigade die kleine, energiebesparende klussen uitvoert bij mensen met een krappe beurs.
“De FIXbrigade zet hiervoor MBO-studenten in, die zo kunnen doorstromen naar een MBO2-opleiding in de elektrotechniek of de bouw.” De gemeenteraad vindt deze koppeling met werkgelegenheid belangrijk, zegt Nieuwenhout, en is op werkbezoek geweest bij de FIXbrigade. Ga zelf met bewoners in gesprek D66-raadslid Andrea Poelstra vindt dat wethouders, raadsleden en ambtenaren de wijk in moeten gaan en met bewoners in gesprek gaan over energievoorziening. “Pas dan hoor je waar mensen tegenaan lopen. Vaak zijn dat niet alleen de kosten van
Andrea Poelstra en Ceciel Nieuwenhout
← 26 →
isolatie of andere energiebesparende maatregelen. Mensen maken zich ook zorgen over veranderingen in hun leefomgeving die zij spannend vinden, zoals koken op een inductieplaat. Daar kan de gemeente ze vervolgens bij helpen.”
Voorwoord Peiling raadsleden
Help bewoners keuzes maken Het D66-raadslid vindt het daarnaast belangrijk dat de gemeente bewoners goed informeert over de energietransitie in hun wijk. “Zodat zij geholpen worden om een duurzame en tegelijk ook betaalbare keuze te maken. Daarom heb ik laatst in de raadsvergadering een motie ingediend om een Warmtewijzer te laten maken. Daarmee kunnen mensen heel makkelijk met hun postcode opzoeken wat voor warmteoplossing er in hun wijk komt. Zodat ze weten of ze moeten wachten op een warmtenet, of zelf al stappen kunnen nemen.”