I-13b Bijlage 1 Ontwerpvisie Fryslan klimaatbestendig 2050.pdf
Tekst van het document
We kiezen voor no regret-investeringen en maatregelen die voor de kortere en de langere termijn verstandig zijn.
29
3.1.2 Meer gebiedseigen zoetwater beschikbaar; minder afhankelijk van IJsselmeerwater De zoetwatervoorraad in het grond- en oppervlaktewater in Fryslân moet toenemen om in tijden van droogte en tekort zoveel mogelijk in de eigen zoetwatervraag te kunnen voorzien. We verminderen onze afhankelijkheid van het IJsselmeerwater, omdat dat in de toekomst niet meer altijd voorradig zal zijn. We baseren ons watersysteem op het vasthouden, voorraad vormen en slim verdelen van water. We houden water langer vast en slaan het bij voorkeur op in de bodem en daarna ook bovengronds. We onttrekken niet onnodig water aan de zoetwatervoorraad.
3.1.3 Niet afwentelen We wentelen niet af op toekomstige generaties. Dit betekent dat we nu rekening houden met klimaatverandering, de toekomstige belasting van bodem en water en beheerkosten zodat dit niet ten koste gaat van de welvaart van toekomstige generaties. Bij investeringen houden we voldoende rekening met bodemdaling en grond- en watervervuiling. Ook wentelen we niet af op andere gebieden of functies. Een actie op de ene locatie mag niet leiden tot een onbedoeld effect elders. Omdat invloed op andere gebieden of functies vaak onvermijdelijk is, blijven onderbouwde uitzonderingen hierop mogelijk. Daarbij hanteren we maatwerk en zorgen we dat ook in de toekomst de verschillende belangen worden afgewogen. Tot slot wentelen we ook niet af van privaat naar publiek, en vice versa.
3.1.4 Bodemvitaliteit verbetert We versterken de regie op de inrichting van de ondergrond en zetten in op herstel, behoud en verbetering van de bodems in Fryslân. Een goed functionerende bodem met voldoende organische stof (onder andere koolstof) heeft een zuiverende werking en kan extremen in de weersomstandigheden beter opvangen. Samen met onze partners proberen we afdekking van de bodem zoveel mogelijk te voorkomen, zodat de bodem zoveel mogelijk in staat is om haar bodem(eco)systeemdiensten te vervullen. We willen de sponswerking van de bodem vergroten, zodat de bodem meer en langer water vast kan houden en kan leveren aan planten. Dit heeft een positieve doorwerking ten tijde van droogte. Organische stof is voedsel voor allerlei bodemorganismen, zoals bacteriën en schimmels en regenwormen. Deze hebben een gunstig effect op de structuur van de bodem. Een vitale bodem draagt daarnaast bij aan de klimaatdoelstellingen door opslag van CO2 en heeft een positieve invloed op de stikstofkringloop in de bodem. Het proces van herstel van bodems kost tijd (decennia), het is dus urgent om hier nu al op in te zetten. We proberen bodemverontreiniging, bodemverstoring en ontgraving zoveel mogelijk te beperken en onze grond hoogwaardig te hergebruiken. Het effect van vernatting of inunderen van gronden op de verschillende bodemtypen moet worden onderzocht.
Zo behouden we gezonde en vitale bodems.
We realiseren robuuste ecologische systemen die weersextremen kunnen opvangen en elkaar versterken. Hiervoor is voldoende geschikt en gevarieerd habitat voor planten en dieren in en om het water beschikbaar. Er zijn open verbindingen van zee tot aan de bovenlopen van de beken, waardoor migratieroutes hersteld zijn. We laten ook meer natuurlijke (seizoens)dynamiek toe, waarbij waterstanden met de seizoenen kunnen meebewegen. We maken zoveel mogelijk gebruik van gebiedseigen water. Dit draagt bij aan meer natuurlijke gradiënten in het watersysteem. Bijvoorbeeld bij zoet/zout overgangen, maar ook bij kwelafhankelijke natuur. De nutriëntenrijkdom in het watersysteem is passend bij het type water en er wordt voorkomen dat milieuvreemde stoffen in het water terecht komen.
3.1.5 Waterkwaliteit verbetert
3.1.6 Meerlaagsveiligheid
Waterkwaliteit is essentieel voor het herstel van natuurwaarden en biodiversiteit, evenals voor landbouw en recreatie.
30
We zetten in op het verder verbeteren van de zoetwaterkwaliteit van zowel het grond- als oppervlaktewater in Fryslân (ook na het behalen van de KRW doelen). Een verbeterde waterkwaliteit sluit ook aan bij de ambitie van de Provinciale Omgevingsvisie om meer zwemwaterlocaties te creëren, zodat in de steeds warmere zomers de verkoeling kan worden gezocht. Voor een verbetering van de waterkwaliteit is de inzet op een veerkrachtig water- en bodemsysteem, zoals in de voorgaande paragrafen beschreven, essentieel. Juist een watersysteem dat beter aansluit bij de natuurlijke processen qua een gezonde bodem en het vasthouden en benutten van neerslag staan ook aan de basis van een gezonde ecologische waterkwaliteit.
We waarborgen de waterveiligheid, ook bij een stijgende zeespiegel en hevige neerslag. Dit doen we via het principe van meerlaagsveiligheid, dat bestaat uit drie lagen (Figuur 15).
Laag 1 preventie Preventie gaat over maatregelen die gericht zijn op het verkleinen van de kans op overstromingen . Hierbij gaat het over goede IJsselmeer- en zeedijken, duinen en keringen langs het boezemsysteem. Laag 2 gevolgbeperkende maatregelen in de ruimtelijke ordening Keuzes in de ruimtelijke ordening en inrichtingsmaatregelen, zoals secundaire keringen en waterrobuust bouwen, moeten bijdragen aan de veiligheid. Laag 3 omgaan met risico’s We accepteren dat niet alles kan worden voorkomen en bereiden ons individueel en gezamenlijk beter voor op calamiteiten. Dat betreft het verbeteren van de calamiteitenbeheersing rond een overstroming/ bij waterloverlast of tijdens extreme hitte- en droogteperiodes. Denk hierbij aan het verbeteren van crisismanagement, verbeteren van planvorming, informeren van bewoners, en het ontwikkelen van adaptieve evacuatiestrategieën (onderzoek veiligheidsregio’s Noord).
Figuur 15 De drie lagen van meerlaagsveiligheid, van boven naar beneden omgaan met risico’s, gevolgbeperkende maatregelen en preventie. (Nationaal waterplan, 2009)
3.1.7 Circulair en energietransitie We willen naar een duurzaam water- en bodemsysteem, waar circulair denken integraal onderdeel van uitmaakt. Dit houdt in dat we streven naar een verminderde uitstoot van broeikasgassen en bewuster gebruik van energie, grondstoffen en materialen. We putten geen eindige grondstofvoorraden uit en zetten reststoffen zo veel mogelijk opnieuw in het systeem in. We denken hierbij aan grondstoffen voor bouw (bijvoorbeeld middels het project Grip op Grond ), en materialen voor bijvoorbeeld dijken en kunstwerken. Ook denken we aan productie van groen gas en een gesloten (afval)waterkringloop. Het actief verminderen van de hoeveelheid regenwater in nu nog veelal gemengde riolering verhoogt de zuiveringsprestatie. We zetten in op de energietransitie en de raakvlakken met het watersysteem en de waterketen. Als we als waterbeheerder energie gebruiken komt het uit duurzame lokale bronnen, bijvoorbeeld aquathermie, wind en zon.
31
We zetten in op het besparen van energie door de watersystemen slim te beheren, waar mogelijk het aantal kunstwerken te verminderen en slim gebruik te maken van de beschikbare energiebronnen. Door de waterberging van al onze watersystemen te vergroten kunnen we met slim malen in combinatie met voldoende speling in de peilbesluiten zorgen dat we duurzaam waterbeheer bedrijven.
We werken samen met o.a. inwoners, inliggende gemeenten (via het Fries Bestuursakkoord Water en Klimaat (FBWK)), gemeente Westerkwartier, aangrenzende provincies, drinkwaterbedrijf Vitens en landbouw- en natuurorganisaties en de Friese Mienskip. De focus hierbij ligt niet alleen op waterbeheer maar ook op de ruimtelijke ordening, het inrichtingsvraagstuk en meerlaagsveiligheid.
3.1.8 Partnerschap We richten ons zoveel mogelijk integraal op de totale opgave in het gebied, en vliegen die niet alleen aan vanuit onze primaire taken. Als gelijkwaardige partners zitten we aan tafel met medeoverheden en onze maatschappelijke partners. Vice versa nodigen we hen zelf ook uit. Door vroegtijdig met elkaar de dialoog aan te gaan, kunnen we gezamenlijk vanuit het Friese maatschappelijke belang verschillende belangen en oplossingsrichtingen kansrijk met elkaar combineren en financiële middelen koppelen. Hierbij hechten wij er waarde aan om problemen niet af te wentelen op andere gebieden, op toekomstige generaties, financieel of van privaat naar publiek.
Figuur 16 Een beeld uit een van de gebiedsavonden
“Elkaar wel vasthouden in waterbeheer”
3.2 Visie op Fryslân
Het Friese oppervlakte- en grondwatersysteem hebben een nauwe onderlinge relatie. Vanaf de hoge zandgronden stroomt grondwater in westelijke richting, dat via kwel in het lage veenweidegebied bovenkomt en als oppervlaktewater via het boezemsysteem naar de Waddenzee wordt afgevoerd (zie afbeeldingen in paragraaf 2.3). Het verminderen van de grondwaterstroom van zand naar veen en het zorgen voor voldoende zoetwater in heel Fryslân is een grote uitdaging voor de toekomst. Het waterbeheer in het veenweidegebied speelt hierin een grote rol. Het watersysteem van de toekomst moet een systeem zijn dat gebaseerd is op de natuurlijke principes van water en bodem. Het is een systeem dat toekomstbestendig is: weerbaar tegen klimaatverandering, zeespiegelstijging en extremere weersomstandigheden. Dit betekent primair dat de inrichting van het water- en bodemsysteem een goede basis is voor een duurzame zoetwaterbalans in heel Fryslân. Voor het watersysteem in Fryslân betekent het bovenstaande dat het veen in het veenweidegebied, evenals het aanwezige dun veen moet worden behouden. Veenoxidatie moet zo snel mogelijk stoppen. Op deze manier stroomt er minder grondwater van de zandgronden naar het lage midden en minder zout grondwater vanaf de kust Fryslân in. Door peilverhoging in het veengebied ontstaat er tegendruk, waardoor grondwaterstanden in het zandgebied kunnen stijgen.
32
Om dezelfde reden worden de peilen in de diepe veenpolders verhoogd. Op de hoge zandgronden wordt op grote schaal water vastgehouden. Niet alleen in de haarvaten, maar ook in het hoofdwatersysteem en de beekdalen. Dit om zoveel mogelijk water te laten infiltreren om zo de grondwatervoorraad aan te vullen, de grondwaterstanden te verhogen en de beken watervoerend te houden. Rondom de beek zijn overstromingsvlaktes en wordt het veen behouden. In het noordelijk zeekleigebied neemt de verzilting toe. Het vasthouden van neerslag als zoetwaterbron is hier heel belangrijk. In algemene zin voeren we in de deelgebieden een zo natuurlijk mogelijk peilbeheer in samenhang met de benodigde beschikbaarheid van zoetwater en met oog voor de waterveiligheid.
3.2.1 Visie op de boezem De boezem blijft de belangrijkste ader voor afvoer, aanvoer, beroepsvaart, recreatie(vaart) en ecologische verbinding. Het boezemstelsel is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Fryslân. De biologische en chemische kwaliteit is in 2050 en verder goed en er komen nagenoeg geen microverontreinigingen in het milieu. De inrichting en het onderhoud van de watersystemen heeft geen negatieve invloed meer op de waterkwaliteit en de biodiversiteit. Er is meer ruimte in het boezemsysteem nodig en een peil dat meer meebeweegt met natuurlijke omstandigheden. De inrichting van de boezem en het peilbeheer is erg afhankelijk van de keuzes die we maken in het veenweidegebied. We beseffen dat de toekomstige inrichting van de boezem effecten heeft op alle delen van Fryslân. De verder uitwerking hiervan, evenals de beschouwing van effecten bij extreme weersomstandigheden (zoals Noordwesterstorm) moet nog plaatsvinden.
De afvoer van water via de boezem naar zee blijft nodig. Door zeespiegelstijging is op lange termijn afvoer via sluizen Lauwersoog en Harlingen onder vrij verval niet meer mogelijk. Doordat we inzetten op water vasthouden en infiltratie, nemen de piekafvoeren naar de boezem af. Daardoor is er misschien minder behoefte aan extra gemaalcapaciteit om deze pieken op te vangen. De mate waarin de huidige gemaalcapaciteit toereikend is, is afhankelijk van de hoeveelheid berging die we creëren in ons eigen systeem. We gaan daarbij uit van de bestaande boezemgemalen: Hoogland (Stavoren), de Heining (Marrum) en Woudagemaal (Lemmer). Nader onderzoek is nodig en de locatiekeuze voor een eventueel extra gemaal moet nog worden gemaakt.
3.2.2 IJsselmeer In de zomer blijven we wel water aanvoeren vanuit het IJsselmeer. Door water vast te houden en vertraagd af te voeren worden we minder afhankelijk van aanvoer vanuit het IJsselmeer. Dat is belangrijk omdat zekerheid op levering in droge perioden afneemt. We houden rekening met de optie van peilaanpassingen van het IJsselmeer. Hiervoor is het rijk bevoegd gezag.
33
3.2.3 Waterveiligheid De zeedijken, duinkeringen en IJsselmeerkeringen vormen een veilige overgang tussen binnen- en buitendijks gebied. Wij zien daarbij de waterkering in ontwikkeling naar een dijklandschap, een ruimtelijke zone waarin meerdere ruimtelijke en maatschappelijke belangen worden gecombineerd. Om deze veilige overgang toekomstgericht te kunnen realiseren is ruimte nodig rondom de huidige dijken. In dit dijklandschap zijn goede mogelijkheden voor vismigratie van binnen naar buiten en andersom. De transitie van het watersysteem heeft gevolgen voor de ligging en het beschermingsniveau van onze regionale waterkeringen en wordt afgestemd op het achterliggende gebied. We kijken waar de ruimte en mogelijkheden liggen om meer normdifferentiatie (op basis van gevolgschade voor het achterliggend gebied bij wateroverlast en waterschaarste) toe te passen.
3.2.4 Watergebruik In 2050 en daarna gaan we duurzaam om met ons watergebruik. We hebben de omvang van grondwateronttrekkingen duidelijk in beeld. Nadelige effecten van grondwateronttrekkingen worden
zoveel mogelijk beperkt ten behoeve van een robuust grondwatersysteem. We werken toe naar nieuwe en diverse drinkwaterbronnen en reduceren ons (drink) watergebruik.
3.2.5 Visiekaart Fryslân en Groninger Westerkwartier De visiekaart op de volgende pagina illustreert de ambitie vanuit het principe ‘water en bodem sturend’ voor de onderscheiden deelgebieden. De kaart is geen blauwdruk voor Fryslân in 2050 en daarna; hij is bedoeld om te laten zien wat het betekent als de natuurlijke water- en bodemsystemen sturend zijn in het toekomstige water- en bodembeheer en de doorwerking daarvan in ruimtelijke beslissingen. Het is een stip op de horizon die handvatten geeft bij het leggen van de ruimtelijke puzzel in het kader van de NOVEX, FPLG en de gebiedsprocessen waar we de komende jaren in Fryslân voor staan. De kaart geeft de leidende principes weer en is goed te lezen samen met de axonometrie. Deze doorsnede geeft schematisch en in 3D weer hoe het water- en bodemsysteem functioneert als samenvatting van het Friese landschap. De bollen illustreren de gewenste toekomstbeelden in de deelgebieden in 2050 en verder.
34
35
3.3 Visie op de deelgebieden
Voorliggende paragrafen beschrijven de toekomstvisie voor de deelgebieden in 2050 en verder, volledig geredeneerd vanuit water en bodem. Deze visie vormt belangrijke input voor de integrale afweging en uitwerking in de gebiedsgerichte aanpak (zie hoofdstuk 5 voor meer informatie). Het gaat om de deelgebieden in de zandgronden, veengebieden, kleigronden, Waddeneilanden en het bebouwde gebied. Per deelgebied staat in een groen kader de algemene visie voor het deelgebied beschreven, waarna in de opsommingen specificaties staan uitgewerkt. Iedere paragraaf is voorzien van quotes uit de gebiedsgesprekken (in oranje kader; niet limitatief).
3.3.1 Visie op de zandgronden in 2050 en verder
In 2050 houden we op de zandgronden water langer vast en voeren we minder snel af. In de zomer voeren we geen water meer aan. De beekdalen zijn hierin cruciaal. We bereiken een robuust grondwatersysteem. Het vasthouden van water doen we in vitale bodems met voldoende organische stof, waarin het water kan infiltreren op hoge gronden om kwel in lage delen te herstellen. Ondanks deze inspanningen accepteren we in de zandgronden ook veranderingen en overlast. Soms zal het natter of droger zijn dan gewenst. Deze acceptatie is belangrijk in het omgaan met klimaatverandering.
36
Hoge zandgronden Om toe te bewegen naar de visie op het zandgebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de hoge zandgronden. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt. Het uitwerken van deze toekomstbeelden is van belang voor een vitale landbouw en natuurherstel op de zandgronden.
Veenoxidatie van beekveen stoppen. In de beekdalen en de polders langs de beek bevindt zich nog veen. In 2030 is de oxidatie van beekveen gestopt door structurele peilverhoging en ontpoldering. Grootschalig herstel beekdalen. We willen dat beken jaarrond watervoerend blijven zodat de beken in de zomer een belangrijke bron van zoetwater van goede kwaliteit zijn en natuurwaardes die horen bij stromende beken worden hersteld. Hiervoor zal niet alleen gekeken worden naar de beekdalen zelf maar naar het gehele stroomgebied waar de beek water van ontvangt. Dat betekent dat we ook de invloed van de Compagnonsvaarten meenemen bij het beekherstel. Het peil van de beek bepaalt het peil in het beekdal, dus geen polders met lager peil meer in het beekdal. Door overstromingsvlaktes met een natuurlijk beekprofiel, wordt het leefgebied voor planten en dieren meer divers, en wordt water vertraagd afgevoerd. Dat is essentieel voor de ecologische waterkwaliteit.
“Het platteland speelt nu een grote rol in waterberging, maar ook het stedelijk gebied moet hieraan meedoen.” – Bewoner van de Hoge Zandgronden tijdens de gebiedsavond
“Er moeten nu eindelijk keuzes gemaakt worden. Durf knopen door te hakken en een visie te hebben!” – Bewoner van de Hoge zandgronden tijdens de gebiedsavond
Migratieroutes zijn van zee tot de bovenlopen van de beken passeerbaar. De beken functioneren weer zo natuurlijk mogelijk door vernatting van de bovenstroomse gebieden, natuurlijke inrichting van de beekdalen en een natuurlijke (seizoens) dynamiek. Verhogen van grondwaterstanden. We gaan de grondwaterstanden geleidelijk verhogen, om verdroging van natuur en droogteschade voor landbouw tegen te gaan en de zoetwatervoorraad te vergroten. Dat betekent dat we het peilbeheer niet meer afstemmen op de laagste delen in het gebied. En dat we op grote schaal water gaan vasthouden, door verondiepen van sloten en vertragen van de afvoer. Waterberging. Door het verbreden van watergangen of acceptatie van water op het land is er meer ruimte om piekbuien op te vangen en kan het onderhoud van de watergangen meer worden afgestemd op de ecologie. Bufferzones natuur. In en rondom natuurgebieden die kwetsbaar zijn voor verdroging treffen we maatregelen, zoals het inrichten van bufferzones. Beperken van grondwateronttrekkingen. We krijgen meer inzicht in bestaande grondwateronttrekkingen en willen het gebruik van grondwater beperken. Bevorderen organische stof (waaronder koolstof) voor vasthouden en laten vrijkomen van nutriënten, om watervasthoudend vermogen van de bodem te stimuleren en daarmee bij te dragen aan een betere bodembiodiversiteit. Verbeteren van de bodemvitaliteit.
Het verbeteren van de bodemvitaliteit kan door in te zetten op structuurverbetering en het verhogen van het organische stofgehalte. Hierdoor kan er meer water in de bodem infiltreren.
Noordelijke Friese Wouden Om toe te bewegen naar de visie op het zandgebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de Noordelijke Friese Wouden. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
Het natuurlijke reliëf als basis. Om het natuurlijke watersysteem te behouden, moet het veen in de lage delen worden behouden en de infiltratie op de hogere gronden worden bevorderd. Daarvoor moeten we voorkomen dat sloten de hoge zandkoppen diep doorsnijden, dat betekent dat het peilbeheer niet meer wordt afgestemd op de laagste delen en ingesloten laagtes. Door de grondwaterstanden te verhogen op de hoge zandkoppen wordt de grondwatervoorraad vergroot.
“Hier is voorlopig nog geen benauwende droogte geweest. We zijn er de afgelopen jaren goed vanaf gekomen.” – Bewoner van de Noordelijke Friese Wouden tijdens de gebiedsavond
Bevorderen organische stof (waaronder koolstof) voor vasthouden en beschikbaar zijn van nutriënten, om watervasthoudend vermogen van de bodem te stimuleren, en daarmee bij te dragen aan een betere bodembiodiversiteit. Beperken van grondwateronttrekkingen. We willen meer inzicht in bestaande grondwateronttrekkingen en willen het gebruik van grondwater beperken, wanneer dit nadelige effecten op grondwatersysteem heeft.
“Ecologie staat voorop volgens sommigen. Ook boeren zijn vaak bereid hieraan bij te dragen, maar dan moet er wel een vergoeding tegenover staan vanuit de maatschappij.” – Bewoner van de Noordelijke Friese Wouden tijdens de gebiedsavond
Houtwallen. We houden het kleinschalige watersysteem met houtwallen langs sloten in stand. Het onderhoud van deze sloten wordt extensiever, wat bijdraagt aan een vertraagde afvoer. Dit draagt bij aan de ecologie en biodiversiteit van de Friese Wouden. Bij piekbuien accepteren we water op het land. Inzetten op hogere waterpeilen. Door op de hoge zandkoppen de waterpeilen te verhogen, wordt de grondwaterstand verhoogd en daarmee de grondwatervoorraad vergroot. Peilverlagingen worden niet meer toegestaan. Figuur 17 een illustratie van het resultaat van een van de gebiedsavonden
37
Gaasterland Om toe te bewegen naar de visie op het zandgebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor Gaasterland. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
Verhogen van grondwaterstanden. We gaan de grondwaterstanden geleidelijk te verhogen, om verdroging van natuur en droogteschade voor landbouw tegen te gaan en de zoetwatervoorraad te vergroten. Dat betekent dat we het peilbeheer niet meer afstemmen op de laagste delen in het gebied. En dat we op grote schaal water gaan vasthouden, door verondiepen van sloten en vertragen van de afvoer.
Waterberging. Door het verbreden van watergangen of acceptatie van water op het land is er meer ruimte om piekbuien op te vangen en kan het onderhoud van de watergangen meer worden afgestemd op de ecologie. Water vasthouden in haarvaten oppervlaktewatersysteem. In Gaasterland voorkomen we dat het water snel van de stuwwal afstroomt en de boezem belast, en houden we het vast in haarvaten, te beginnen op de hoogste delen. (Ruimtereservering voor) waterveiligheid. Gaasterland ligt (deels) aan het IJsselmeer. De toekomstige waterpeilen en mogelijke fluctuaties in het IJsselmeer bepalen de opgaven voor de dijken; hiervoor zijn we afhankelijk van het waterbeheer/ de peilbesluiten van het rijk. De primaire waterkeringen langs het IJsselmeer worden op hoogte en sterkte gehouden en daarvoor reserveren we voldoende ruimte.
“Op het Gaasterland moeten we meer humus in de bodem aanbrengen, zodat het water vast gaat houden.” – Bewoner van Gaasterland tijdens de gebiedsavond
38
Visie op de zandgronden in 2050 en verder
39
3.3.2 Visie op de veengebieden in 2050 en verder
Om toe te bewegen naar de visie op het veengebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor dik veen. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt. Door het uitwerken van deze toekomstbeelden behouden we ook voor de toekomst waardevolle landbouwgronden en leveren we een bijdrage aan versterking van de leefomgeving van planten en dieren die thuishoren in het veengebied.
In 2050 is in het veengebied de veenoxidatie, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg gestopt, het huidige Veenweideprogramma heeft dit ook als doel gesteld. Behoud van de veenbodem is namelijk van groot belang voor het hele grondwatersysteem van Fryslân. Op deze manier wordt de verdrogende invloed van het veengebied op de zandgronden beperkt en de instroom van zout grondwater vertraagd. We werken stapsgewijs toe naar een peil waarbij veenoxidatie nagenoeg stopt. Daarnaast is het zoveel mogelijk vasthouden van regenwater nodig zodat afhankelijkheid van IJsselmeerwater wordt verminderd. Dik veen Als we spreken over ‘Dik veen’ hebben we het over veengebieden met in de huidige situatie meer dan 80 centimeter veen in de bodem. Er is hierbij geen bovenliggende kleilaag of de kleilaag is dunner dan 40 centimeter. Het huidige areaal dik veen in Fryslân is 27.000 hectare. Idealiter is in 2050 en verder de veenoxidatie van dik veen volledig gestopt.
40
Stop op peilverlagingen. Er worden vanaf nu in het veengebied geen peilen meer verlaagd, zoals ook afgesproken in het Veenweideprogramma. Peilverhoging. Hiermee houden we het veen nat en stoppen we de veenoxidatie, bodemdaling en CO2-uitstoot. We behouden de belangrijke functie van veenbodem voor het grondwatersysteem van Fryslân. We verhogen geleidelijk de grondwaterpeilen eerst volgens WaBoS (naar 20-40 cm-maaiveld) en uiteindelijk naar een peil waarbij veenoxidatie nagenoeg stopt. Dat kan passief door na maaivelddaling geen peilaanpassing te doen of actief door een peilverhoging. Regenwater vasthouden. Het is belangrijk voor veenbehoud om neerslag zo veel mogelijk vast te houden in de veenpolders. Regenwater is nutriëntenarm, waardoor veen minder snel oxideert. Aanvoer van water naar het veengebied is daarom ongewenst in verband met aanvoer nutriënten. Daarnaast wordt het veengebied in de droge perioden minder afhankelijk van het IJsselmeer. Bufferzones natuur. In en rondom natuurgebieden die kwetsbaar zijn voor verdroging treffen we maatregelen. We erkennen dat deze natuurgebieden vanwege de hoge ligging ten opzichte van de omgeving wegzijgingsgebieden blijven.
Accepteren van nattere omstandigheden. Dat houdt in dat we meer wateroverlast in (met name in de lage delen van) het dik veengebied accepteren. Geen peilaanpassing: Om het veen te behouden zullen we uiteindelijk moeten stoppen met peilaanpassingen na maaivelddaling. Dit heeft grote gevolgen voor het gebied. Voor de lange termijn is er dus een transitie nodig.
“Veehouders werken al veel samen en stemmen onderling af op zoek naar passende bedrijfsmodellen voor de toekomst.” – Bewoner van het Veengebied tijdens de gebiedsavond
Klei-op-veen Als we het over het klei-op-veengebied hebben, dan gaat het om veenbodems met in de huidige situatie een kleilaag van minstens 40 centimeter. Het totaal areaal klei-op-veen in Fryslân is nu 8.300 ha. Idealiter is de veenoxidatie van klei-op-veen volledig gestopt en het doel is om dit zo snel mogelijk te realiseren. Kortetermijnactie is goed mogelijk omdat door de aanwezige kleilaag de vernatting geen effect aan maaiveld geeft, waardoor het stopzetten van veenoxidatie hier makkelijk te realiseren is. Om toe te bewegen naar de visie op het veengebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor klei-op-veen. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
Stop op peilverlagingen. Net als in het dik veen worden op de korte termijn geen peilverlagingen meer uitgevoerd. Peilverhoging. Door peilopzet tot aan de onderkant van het kleidek verhogen we de grondwaterstand. Hiermee wordt het veen onder het kleidek natgehouden en dit heeft geen effect aan maaiveld waardoor het makkelijk te realiseren is.
Meer ruimte voor water. Met name in de polders. Het verlies aan berging door verhoogde grondwaterstanden kan opgevangen worden door lage delen in de polders te benutten voor waterberging in natte perioden.
“Houd goed aandacht voor de kwaliteit van de boezemdijken bij langdurige droogte.” – Bewoner van het Veengebied tijdens de gebiedsavond
Dun veen Als we spreken over ‘Dun veen’ hebben we het over veengebieden met in de huidige situatie tussen de 40 en 80 centimeter veen in de bodem. Er is hierbij geen bovenliggende kleilaag of een kleilaag van maximaal 40 centimeter. Het huidige areaal dun veen in Fryslân is 7.500 hectare en ligt met name in het deelgebied “Diepe veenpolders”. De laagdikte aan (rest-)veen in de dunne veengronden vraagt actie op korte termijn, om de hydrologische functie van “deksel op de pan” in stand te houden. Het verlies van het veen zorgt ervoor dat de toestroom van grondwater sterk toeneemt en op termijn brak tot zout wordt. Om de veenlaag in stand te houden is dus op korte termijn actie benodigd.
Idealiter is de veenoxidatie van dun veen volledig gestopt en het doel is om dit zo snel mogelijk te realiseren. Om toe te bewegen naar de visie op het veengebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor dun veen. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
Stop op peilverlagingen. Net als in het dik veen worden op de korte termijn geen peilverlagingen meer uitgevoerd. Peilverhoging. Hiermee houden we het veen nat en stoppen we de veenoxidatie, bodemdaling en CO2 uitstoot. We verhogen geleidelijk de grondwaterpeilen eerst volgens WaBoS (naar 20-40 cm-maaiveld) en uiteindelijk naar een peil waarbij veenoxidatie nagenoeg stopt. Waterberging. Vanwege klimaatverandering en ter compensatie van de peilverhoging is extra waterberging nodig. Dit kan bijvoorbeeld door het verbreden van watergangen of acceptatie van water op het land.
“Vanuit de overheden hebben we duidelijkheid en regie nodig, maar we willen graag vrijheid over ons eigen waterbeheer.” – Bewoner van het Veengebied tijdens de gebiedsavond
Diepe veenpolders De diepe veenpolders zijn de veenpolders die door vervening tot wel 3 meter lager liggen dan de Friese Boezem. De diepe veenpolders hebben een totale oppervlakte van 29.000 hectare. In deze gebieden is niet veel veen meer aanwezig. We spreken grotendeels van een moerige bodem. Door hun diepe ligging spelen ze een cruciale rol in het grondwatersysteem van Fryslân.
41
“Wat is het perspectief voor de agrariër? Ik ben sceptisch over het rendement en de haalbaarheid van natte teelten.” – Bewoner van het Veengebied tijdens de gebiedsavond
Om toe te bewegen naar de visie op het veengebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de diepe veenpolders. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
Tegendruk geven aan kwel. Door peilverhoging in de diepe veenpolders kan er tegendruk gegeven worden aan de kwel van zoetwater uit Zuidoost Fryslân en tegen zout water vanuit de Waddenzee. Dit vraagt om een grote transitie van het gebied, die samen met partners als gemeenten en provincie en inwoners moet worden ingezet. De mate van peilopzet en mogelijk inunderen van (delen) van de diepe veenpolders en effecten daarvan op de gebruiksfuncties is nog onderwerp van nader onderzoek. Bergingscapaciteit realiseren. De klimaatverandering vraagt om realiseren van meer bergingscapaciteit. De diepe veenpolders kunnen worden gebruikt voor berging van het (winter) neerslagoverschot.
“Kan waterberging niet worden gecombineerd met natuurbeheer in het gebied?” – Bewoner van het Veengebied tijdens de gebiedsavond
Water vasthouden. Om een zoetwatervoorraad voor droge periodes veilig te stellen zetten we in de diepe veenpolders sterk in op het vasthouden van water. Strategische grondwatervoorraden. In de diepe veenpolders liggen de aanvullende strategische grondwatervoorraden voor de drinkwatervoorziening. De kweldruk in dit gebied en constante aanvoer van relatief schoon water, maakt dit een plek voor de winning van drinkwater.
Visie op de veengebieden in 2050 en verder
42
3.3.3 Visie op de kleigronden in 2050 en verder
Noordelijke kleischil Om toe te bewegen naar de visie op de kleigronden benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de noordelijke kleischil. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt. Uitwerking van de toekomstbeelden is belangrijk om voldoende zoetwater en waardevolle landbouw in het kleigebied te behouden.
In 2050 hebben de kleigronden - die bestaan uit de Noordelijke Kleischil en de Greidhoeke - een vitale bodem en robuuste zoetwaterlenzen in de percelen. Om de toename van zoute kwel zoveel mogelijk tegen te gaan worden de peilen verhoogd. Het landbouwkundig gebruik van het kleigebied heeft nagenoeg geen negatieve effecten op de waterkwaliteit, omdat er geen afspoeling en uitspoeling van gronddeeltjes, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen meer plaatsvindt. Omdat we verwachten dat we in 2050 niet in dezelfde mate kunnen vertrouwen op zoetwateraanvoer vanuit het IJsselmeer zoals we dat nu het geval is, moeten we accepteren dat er niet meer altijd overal actief doorgespoeld kan worden om de verzilting van het oppervlaktewater tegen te gaan.
43
Verbeteren van de bodemvitaliteit. Het verbeteren van de bodemvitaliteit kan door in te zetten op structuurverbetering en het verhogen van het organische stofgehalte. Hierdoor neemt de slempgevoeligheid van de bodem af en kan er meer water in de bodem infiltreren. Ook wordt hiermee voorkomen dat bodemdeeltjes, bestrijdingsmiddelen (gewasbeschermingsmiddelen en overige biociden) en nutriënten via oppervlakkige afstroming in de watergangen terecht komen. Verhogen waterpeilen en zoetwaterlezen in percelen. Door de waterpeilen te verhogen wordt de toename van de zoute kwel door zeespiegelstijging beperkt en kunnen de zoetwaterlenzen in de percelen worden vergroot. Peilverlagingen worden niet meer toegestaan. Vergroten waterberging in het oppervlaktewater. Door het verbreden van watergangen en het inzetten van lage delen voor de tijdelijke opslag van overtollig water wordt het verlies aan waterberging door de hogere peilen gecompenseerd. De extra ruimte en inzet van lage delen is ook nodig om bij neerslagextremen schade in de gebieden die nog optimaal zijn voor akkerbouw te voorkomen.
Natuurlijke oevers. De taluds van watergangen worden flauwer aangelegd om een stabiele natuurlijke oever te krijgen. Watergangen worden natuurvriendelijk onderhouden ten behoeve van afvoercapaciteit, ecologie en biodiversiteit. Waterveiligheid op orde. De primaire waterkeringen (dijken) langs de Waddenzee worden op hoogte en sterkte gehouden tegen de zeespiegelstijging. Voor toekomstige versterkingen reserveren we voldoende ruimte. Bevorderen organische stof (waaronder koolstof) voor vasthouden en laten vrijkomen van nutriënten, om watervasthoudend vermogen van de bodem te stimuleren, en daarmee bij te dragen aan een betere bodembiodiversiteit. Lauwersmeergebied. Samen met de provincie Groningen en met de Programmatische Aanpak Grote Wateren werken we een toekomstvisie uit hoe we omgaan met de zoetwatervoorraad in het Lauwersmeergebied in relatie tot de zeespiegelstijging en wat dat betekent voor de inrichting van het gebied.
“Wat is een goede bodem, volgens jullie? Daar ben ik als boer ook naar op zoek.” – Bewoner van de Kleischil tijdens de gebiedsavond
Greidhoeke Om toe te bewegen naar de visie op de kleigronden benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de Greidhoeke. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt. Uitwerking van de toekomstbeelden is belangrijk om te zorgen voor voldoende waterberging en waardevolle landbouw in de Greidhoeke te behouden.
44
Behouden van de bodemvitaliteit. We zetten in op verhoging van het organische stofgehalte en een goede bodemstructuur. Benutten natuurlijke laagtes voor waterberging. Veel natuurlijke laagtes in de Greidhoeke hebben nu nog een eigen bemaling, waardoor de waterpeilen veel lager zijn dan de omgeving. Voor een robuust ingerichte Greidhoeke zetten we deze laagtes in als waterberging bij piekbuien. Zo mogelijk heffen we bemalingen op. Minder bemalingsgebieden, waarvan er in dit gebied erg veel zijn, beperkt ook de kosten van waterbeheer. Geen peilverlagingen meer toestaan. Daar waar een verziltingsrisico is, worden de waterpeilen niet meer afgestemd op de laagste delen van het gebied, waardoor peilen kunnen worden verhoogd. Een aantal gebieden kunnen mogelijk weer aan de Friese boezem gekoppeld worden. Waterberging. Door het verbreden van watergangen of acceptatie van water op het land is er meer ruimte om piekbuien op te vangen en kan het onderhoud van de watergangen meer worden afgestemd op de ecologie.
Natuurlijke oevers. In de watergangen waar nu beschoeiingen nodig zijn om de taluds stabiel te houden, worden geen nieuwe beschoeiingen geplaatst. De taluds van watergangen worden flauwer aangelegd voor meer waterberging en om een stabiele natuurvriendelijke oever te krijgen. Watergangen worden natuurvriendelijk onderhouden ten behoeve van afvoercapaciteit, ecologie en biodiversiteit.
(Ruimtereservering voor) waterveiligheid. De toekomstige waterpeilen en mogelijke fluctuaties in het IJsselmeer bepalen de opgaven voor de dijken in de Greidhoeke; hiervoor zijn we afhankelijk van het waterbeheer/ peilbesluiten van het rijk. De primaire waterkeringen langs het IJsselmeer worden op hoogte en sterkte gehouden. Voor deze toekomstige versterkingen reserveren we voldoende ruimte.
Visie op de kleigronden in 2050 en verder
45
3.3.4 Visie op de Waddeneilanden in 2050 en verder
In 2050 is de zoetwaterbel op de Waddeneilanden, ondanks zeespiegelstijging en klimaatverandering, in balans. Dat betekent dat gebruik en aanvulling van zoetwater in evenwicht zijn. Om dit te bereiken verhogen we in de duinen en binnenduinrand stapsgewijs de grondwaterstanden gelijk met de zeespiegelstijging. In de polders accepteren we plaatselijk de verzilting en wateroverlast.
Om toe te bewegen naar de bovenstaande visie benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden voor de Waddeneilanden. Deze beelden worden de komende tijd in gebiedsprocessen nader uitgewerkt.
46
Behouden van de zoetwaterbel. De grootte van de zoetwaterbel wordt bepaald door het verschil tussen de grondwaterstand in de duinen en de zeespiegel. Dit verschil neemt af door zeespiegelstijging, waardoor de grondwaterstanden moeten meestijgen met de zee om de zoetwaterbel te behouden. We moeten vernatting in de duinen en de binnenduinrand accepteren.
Vasthouden regenwater. Om de grondwaterstanden te verhogen houden we regenwater zoveel mogelijk vast en voeren we pas water af als het systeem vol is. We zetten in op 100% afkoppelen en voeren regenwater zo min mogelijk af naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie. Het gebruik van effluent kan een rol spelen in de zomerperiode. Het effluent kan mogelijk ook benut worden voor het maken van een zoet/zout overgang t.b.v. waterkwaliteit en natuur. Grondwateronttrekking beperken. We maken inzichtelijk welke onttrekkingen uit het grondwater, bijvoorbeeld voor landbouw, industrie en/of drinkwatervoorzieningen nu plaatsvinden. Op de Waddeneilanden is zoet grondwater de eerste keuze voor de productie van drinkwater. Per eiland wordt met drinkwaterbedrijf Vitens bekeken hoe de drinkwatervoorziening toekomstbestendig kan worden gemaakt (Drinkwaterstrategie 2050). Waterveiligheid op orde. De primaire waterkeringen (dijken en duinen, kwelders en kustfundament) langs de Waddenzee en Noordzee worden op hoogte en sterkte gehouden tegen de zeespiegelstijging. Voor toekomstige versterkingen reserveren we voldoende ruimte en kijken we naar natuurinclusieve oplossingen. Zandsuppleties voor het verhogen van de duinen en duinvalleien dragen bij aan het behouden van de zoetwaterbel. Waterberging.
Door het verbreden van watergangen of acceptatie van water op het land is er meer ruimte om piekbuien op te vangen en kan het onderhoud van de watergangen meer worden afgestemd op de ecologie. Lage delen in de polders krijgen als eerste last van verzilting en wateroverlast. In deze lage delen is ruimte voor water, waardoor wateroverlast in de gebieden waar de omstandigheden nog optimaal zijn voor landbouw wordt voorkomen.
“Sauna’s en badjes in de tuin, moet dan nog wel kunnen op een eiland?” – Bewoner van de Waddeneilanden tijdens de gebiedsavond
Verhogen waterpeilen en zoetwaterlenzen in percelen. Door de waterpeilen te verhogen wordt de toename van de zoute kwel door zeespiegelstijging beperkt en kunnen de zoetwaterlenzen in de percelen worden vergroot. Peilverlagingen worden niet meer toegestaan.
Voorbeeld ondergrondse opslag van water op Texel Voor het project ‘Zoete Toekomst Texel’ wordt de komende drie jaar op twee locaties getest of regenwater vanaf het najaar in de grond kan worden opgeslagen. In de zomer kunnen de boeren met het opgeslagen water het akkerland irrigeren. https://www.zoetetoekomsttexel.nl/
Figuur 18 illustratie van zandsuppletie bij Vlieland, gemaakt tijdens een van de gebiedsavonden
Visie op de Waddeneilanden in 2050 en verder
47
3.3.5 Visie op het bebouwd gebied in 2050 en verder In 2050 is Fryslân klimaatneutraal en klimaatrobuust ingericht. Bouwen doen we klimaatrobuust (conform de regels waterrobuust bouwen uit de Omgevingsverordening van de provincie Fryslân). Wonen en werken aan of in de nabijheid van water is in 2050 nog steeds kenmerkend en een belangrijke leefomgevingskwaliteit van Fryslân. Hittestress, droogte en wateroverlast mogen geen onaanvaardbare risico’s vormen voor de leefbaarheid. Om toe te bewegen naar de visie op het bebouwd gebied benoemen we hieronder een aantal toekomstbeelden.
48
Waterrobuust bouwen. De praktijk van de afgelopen decennia, waarbij veel woonwijken waterrobuust (voldoende hoog) aan en in verbinding met boezemwater zijn aangelegd, willen we vanuit het meerlaagsveiligheidprincipe vasthouden en versterken. Op sommige locaties zal daarentegen kritisch moeten worden beoordeeld of woningbouw daar überhaupt wenselijk is. De handreiking decentrale regelgeving ‘klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren’ (2022) geeft hiervoor een bruikbaar afwegingskader. Nieuwe bebouwing. Nieuwe bebouwing mag niet ten koste gaan van het waterbergend vermogen van een gebied en levert een bijdrage aan het vergroten van het waterbergende vermogen en infiltratie van regenwater met het oog op klimaatadaptatie (werk met werk maken).
In bestaand bebouwd gebied voortgaande en versterkte aandacht voor verminderen van verhard oppervlak, zodat regenwater kan infiltreren en schoon water niet de rioolwaterzuiveringsinstallatie belast, en voor de rol van water en groen bij het voorkomen van hittestress en in stand houden van een aantrekkelijke leefomgeving. Locatiekeuzes. Risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid zijn sturend bij de locatiekeuze en inrichting van zowel nieuwbouwlocaties (bebouwing) als (hoofd) infrastructuur, maar ook bedrijvigheid, schakelstations, e.d. Meerlaagsveiligheid toepassen. Nieuwbouwlocaties en hoofdinfrastructuur moeten zo worden ontworpen en bestaand bebouwd gebied moet waar mogelijk zo worden aangepast, dat bij doorbraak van een boezemkade minimale kans op schade ontstaat en de bereikbaarheid gewaarborgd blijft.
“Doen we niet te veel in zo’n klein landje?” – Bewoner van Fryslân tijdens de gebiedsavond
Ruimtelijke adaptatie. Gemeenten zijn primair aan zet om maatregelen (o.a. klimaatadaptatie, grondwater, riolering en ruimtelijke ordening) in het bebouwde gebied te nemen. In stresstesten hebben gemeenten (via het FBWK) reeds inzichtelijk gemaakt in welke delen van het bebouwde gebied de grootste problemen voor bijvoorbeeld wateroverlast en hittestress kunnen optreden. Als de Friese gemeenten kansen zien om met een maatregel meerdere opgaven tegelijk op te lossen dan dragen we er actief aan bij deze aan te grijpen.
Bodemafdekking voorkomen. Samen met gemeenten sturen op zo min mogelijk afdekking van de bodem. Hiermee reduceren we hittestress en bevorderen we waterinfiltratie in het bebouwd gebied. Afvalwaterketen. De afvalwaterketen draagt bij aan een veerkrachtig en robuust watersysteem en vormt daar geen belemmering voor. Door het verbeteren van de effluentkwaliteit van rioolwaterzuiveringen draagt de waterketen bij aan de zoetwaterbeschikbaarheid van goede kwaliteit. In 2050 levert de waterketen een bijdrage aan de circulaire economie, bijvoorbeeld door het terugwinnen van grondstoffen. Door schoon verhard oppervlak af te koppelen van de gemengde riolering wordt vuilemissie via riooloverstorten geminimaliseerd wat een bijdrage levert aan de verbetering van de kwaliteit van het oppervlaktewater. Partnerschap. Binnen bestaand bebouwd gebied is de beschikbare ruimte vaak beperkt. Klimaatadaptieve oplossingen moeten daarom worden gezocht aan de randen van bebouwd gebied, in het landelijk gebied. Dit vraagt een goede afstemming en samenwerking tussen gemeenten en Wetterskip Fryslân als waterautoriteit om wateroverlast maar ook afwenteling te voorkomen. Daarbij gaat het om niet afwentelen op toekomstige generaties, niet afwentelen op andere gebieden of functies en niet afwentelen van privaat naar publiek en vice versa. Samenwerking ruimtelijke ordening.
Friese overheden versterken de samenwerking tussen water, bodem en ruimtelijke ordening. “We kunnen wel meer water opslaan, maar de pomp moet klaarstaan als het té veel wordt” – Bewoner van Fryslân tijdens de gebiedsavond
4 Blauwe drager: Ruimtelijke puzzel
49
4.1 Water en bodem sturend in de ruimtelijke ordening
In de vorige hoofdstukken is beschreven hoe het Friese bodem- en watersysteem werkt, en aan welke veranderingen het onderhevig is. Om bij autonome ontwikkelingen en een veranderend klimaat ook in de toekomst goed te kunnen blijven wonen, werken en recreëren en de brede welvaart op peil te kunnen houden, maar ook om de biodiversiteit en de natuur te versterken, is het belangrijk om daar in planvorming en investeringen nu al rekening mee te houden. De provincie Fryslân geeft richting aan de afwegingen, keuzes en aanpassingen in het toekomstige ruimtegebruik in de provincie. Onder de NOVEX worden vanuit het Rijk ruimteclaims van diverse nationale programma’s geïnventariseerd, waaronder het NPLG en WaBoS, maar ook programma’s zoals Woningbouw en Energiehoofdstructuur. Vanaf 2023 wordt met al deze ruimteclaims gepuzzeld om het passend te maken. Het principe ‘water en bodem sturend’ houdt in dat de ruimtelijke ordening weer de logica van het landschap gaat volgen i.p.v. technische maatregelen te gebruiken om alles mogelijk te maken. Het uitgangspunt water en bodem zal daarom de tafel zijn waarop die puzzel van het toekomstig ruimtegebruik wordt gelegd. En dat puzzelen is nodig, want als alle programma’s de ruimte krijgen die ze vragen, dan is 1,8x Fryslân nodig. Die ruimte is er simpelweg niet. Het zoveel mogelijk combineren van vormen van ruimtegebruik en opgaven is daarom nodig.
Hierin zijn er kansen en mogelijkheden: waterberging en waterconservering kunnen bijvoorbeeld goed samengaan met natuurontwikkeling, (aangepaste) landbouw, wonen en recreatie.
Zoals gezegd in hoofdstuk 1 is de visie Fryslân klimaatbestendig 2050+ opgebouwd aan de hand van drie pijlers. Eén daarvan is de Rijksbeleidslijn ‘Water en bodem sturend’ (WaBoS). Daarmee geeft dit visiedocument invulling aan het belangrijke principe dat de draagkracht en houdbaarheid van het water en bodemsysteem centraal staat bij de inrichting van Fryslân. Dit vraagt om ruimtelijke ordening die is gebaseerd op de onderste laag, het fundament van de lagenbenadering. Dit heeft gevolgen voor de provinciale opgaven en omgevingsprogramma’s. Met de kortdurende beleidscycli van onder andere omgevingsprogramma’s kan stapsgewijs worden toegewerkt naar de klimaatrobuuste provincie die Fryslân in 2050 beoogt te zijn. Handelen is nu nodig voor het zoeken en creëren van kansen en mogelijkheden. Dit heeft consequenties voor het ruimtelijk beleid van de gemeenten.
Hoewel water en bodem in Fryslân al op veel manieren sturend zijn geweest in de geschiedenis – kijk naar de geschiedenis van bouwen op de hogere zandgronden en op terpen en naar de kenmerkende pootaardappelteelt op het kleigebied– heeft de afgelopen duizend jaar de wil van de mens steeds meer de overhand gekregen. Door dijken aan te leggen en polders te ontwateren zijn het water en de bodem steeds meer naar onze hand gezet. Dit heeft ons veel gebracht, maar levert ook – met name bij een veranderend klimaat – problemen op, zoals beschreven in hoofdstuk 2.
4.2 De urgente opgaven uit de provinciale omgevingsvisie
De lagenbenadering De lagenbenadering is een goede methode om de behoefte aan een natuurlijker water- en bodemsysteem door te laten werken in inrichting, gebruik en beheer van de ruimte. Water en bodem zijn de onderste laag en vormen de basis voor het ruimtegebruik. In de provincie spelen in deze laag bijvoorbeeld problemen van veenoxidatie en verzilting van het grondwater. De mogelijkheden en beperkingen van de onderste laag werken door in de middelste laag van de netwerken (infrastructuur, energie). In de provincie betreft dit onder meer het netwerk van kanalen en meren in het oppervlaktewatersysteem, van dijken en kades en van wegen spoorinfrastructuur. De onderste en de middelste laag werken tot slot door in de bovenste laag van het landgebruik (occupatie). In de provincie spelen problemen die optreden in het gebruik van water en bodem: de bodem biedt niet langer altijd een even stevig fundament voor bebouwing en wegen; de landbouw heeft last van verdroging en bodemverschraling en het schaarser worden van de zoetwatervoorraad; natuurgebieden stellen andere eisen aan water en bodem dan aangrenzende landbouwgebieden. Ook wonen, recreëren, landbouw en economische bedrijvigheid kunnen problemen ondervinden van watertekort, of juist van wateroverlast (zie Figuur 19).
50
Figuur 19 Lagenbenadering ruimtelijke ordening (Bron: Op Waterbasis, Deltares)
Het principe ‘water en bodem sturend’ houdt in dat de ruimtelijke ordening vanuit de onderste laag wordt opgezet, om vervolgens in de lagen naar boven te werken. Bij het ruimtelijk ontwerpen en inrichten betekent dit dat wij bodem en water niet meer geheel naar onze wensen aanpassen en inrichten voor het beoogde gebruik, maar functies en ruimtegebruik allereerst baseren op de mogelijkheden en beperkingen van het klimaatbestendige water- en bodemsysteem.
De beweging die wordt beschreven in dit rapport, om te denken vanuit water en bodem voor een toekomstbestendige inrichting, loopt parallel met andere opgaven die soortgelijke doelen voor ogen hebben. Denk hierbij aan de ingezette koers in het Veenweideprogramma of de Agenda voor het Waddengebied 2050. In De Romte Diele , de omgevingsvisie van provincie Fryslân (POVI), worden vier urgente opgaven onderscheiden:
De leefomgeving vitaal, leefbaar en bereikbaar houden. De energietransitie met kracht voortzetten. Fryslân klimaatadaptief inrichten. De biodiversiteit versterken/ herstellen.
De toekomstvisie op het water- en bodemsysteem is een aanscherping en nadere uitwerking van de wijze waarop water en bodem op lange termijn bijdragen aan het realiseren van deze opgaven.
4.2.1 Leefomgeving vitaal, leefbaar en bereikbaar houden De POVI beoogt dat Fryslân in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht moet zijn. Om vitaliteit, leefbaarheid en bereikbaarheid in 2050 en daarna te waarborgen, dienen aanpassingen in inrichting en gebruik gezocht te worden. Dit kan tot gevolg hebben dat ons landschap op plaatsen gaat veranderen, of dat in gebieden de landbouw, recreatie of woonfunctie aangepast moet worden. En dat bij de situering en inrichting van bestaande en nieuwe woon-, werk- en recreatielocaties meer rekening wordt gehouden met toekomstige ontwikkelingen in het watersysteem en de gevolgen van klimaatverandering. Voortaan zullen water en bodem hierbij sturend zijn en bijdragen aan het in de tijd ontwikkelen van een aantrekkelijke leefomgeving die zich kan aanpassen aan consequenties van klimaatverandering.
4.2.2 Met kracht voortzetten van de energietransitie Bij de energietransitie staat toekomstbestendigheid voorop. Om onze verdere bijdrage aan klimaatverandering te minimaliseren moeten wij de uitstoot van broeikasgassen sterk terugdringen. De transitie van fossiele brandstoffen naar duurzame en hernieuwbare energie speelt hierin een belangrijke rol. Het provinciale Energieprogramma 2022-2025 stelt de doelstelling om in 2050 volledig onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen, waarbij we de energie zoveel mogelijk in Fryslân zelf opwekken. Tussendoelstellingen hierbij zijn dat in 2030 33% van de Friese energie duurzaam opgewekt wordt, en dat in 2030 25% energiebesparing bewerkstelligd is ten opzichte van het verbruik in 2010. Fryslân heeft hierbij onder andere de ambitie om dé aquathermie-provincie van Nederland te worden. Meer ruimte voor water
51
Niet alleen de energietransitie speelt een belangrijke rol in het minimaliseren van de uitstoot van broeikasgassen. Alle programma’s onder de POVI werken aan klimaatdoelstellingen; denk bijvoorbeeld ook aan het verduurzamen van transport en mobiliteit of het beperken van CO2 uitstoot door veenoxidatie. Door het verhogen van waterpeilen kunnen veenafbraak en de daarmee gepaard gaande CO2 uitstoot en bodemdaling beperkt worden. Ook andersom is veenaangroei een manier om CO2 vast te leggen en klimaatwinst te boeken, zoals in de Friese bomen- en bossenstrategie wordt beschreven. Het Veenweideprogramma 2021-2030 stelt de langetermijndoelstelling dat we in 2050 een blijvend evenwicht gevonden hebben voor het Friese veenweidegebied, waarin veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg gestopt zijn. Dit sluit aan op de geformuleerde doelstelling in de toekomstvisie. De visie bepleit ten opzichte van het huidige Veenweideprogramma op onderdelen echter wel een versnelling van de aanpak. In 2023 wordt het Veenweideprogramma herijkt.
4.2.3 Fryslân klimaatadaptief inrichten De POVI onderkent dat het klimaat verandert. Zeespiegelstijging en weersextremen zorgen voor overlast en schade en bedreigen onze veiligheid. Het stelt de doelstelling dat Fryslân in 2050 klimaatbestendig is ingericht en mee kan bewegen met de veranderingen in het klimaat. Het onderschrijft dat bestaande technieken op termijn niet meer toereikend en betaalbaar zijn om alle gevolgen van klimaatverandering op te vangen. Zo zal water meer de ruimte moeten krijgen. Gestreefd wordt naar een duurzame watervoorziening die meer uitgaat van de natuurlijke omstandigheden. Hiermee zijn pieken en dalen beter op te vangen, en wordt beter ingespeeld op de gevolgen van de klimaatverandering. Ook is minder afhankelijkheid van IJsselmeerwater in het achterland van belang. Dit betekent dat in het achterland meer water moet worden vastgehouden. De doelen voor waterkwaliteit vanuit de Kaderrichtlijn Water moeten gerealiseerd worden. De ambitie is dat het water overal op zwemwaterkwaliteit is. In de Omgevingsvisie wordt onderkend dat de ruimtelijke consequenties van klimaatadaptatie nog nader ingevuld moeten worden. Ten opzichte van de POVI geeft de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ een nadere invulling aan de ruimtelijke consequenties van klimaatadaptatie van Fryslân en verschillende deelgebieden.
4.2.4 Herstel biodiversiteit en natuur De biodiversiteit neemt af door verstoring, verontreiniging, verdroging en afname van leefgebieden. De POVI vraagt aandacht voor het herstel van de biodiversiteit. In natuurprogramma’s worden hiervoor maatregelen uitgewerkt. Natuur- en biodiversiteitsherstel is goed te koppelen aan realisering van de opgave Fryslân klimaatbestendig 2050+: voldoende schoon water is cruciaal voor herstel van natuurwaarden. Omgekeerd kunnen natuurontwikkeling en het creëren van bufferzones rond natuurgebieden bijdragen aan de opgave klimaatadaptatie, bijvoorbeeld via waterberging en waterconservering. Deze ambities sluiten goed aan bij het ontwikkelen van een toekomstbestendig, natuurlijker water- en bodemsysteem. Veel oplossingsrichtingen voor de problematiek van water en bodem dragen bij aan het verbeteren van natuur. Een gezonde bodem heeft een rijk bodemleven, dat weer samenhangt met een evenwichtige bodemchemie en goede bodemstructuur Het verbeteren van waterkwaliteit is vrijwel altijd volgend op hydrologie en een ecologische inrichting en beheer van de watersystemen. Ook een natuurlijker dynamiek in de watersystemen (zoals variatie in het waterpeil met de seizoenen) en zoet-zout overgangen kunnen bijdragen aan natuurherstel.
Kanalen en meren met natuurlijke oevers, minder kunstwerken en steile taluds, natuurlijke beekdalen en meanderende beken waar water vanaf de brongebieden vertraagd wordt afgevoerd passen hier ook bij.
52
Naast vertraagd afvoeren zijn er meer manieren om water langer vast te houden, zoals aanleg van bossen en houtwallen, natte natuur en landbouw regeneratief organiseren. Hierin ligt een link met de Friese bomen- en bossenstrategie. Een slimme, integrale aanpak brengt de water- en bodemopgaven in overeenstemming met de opgaven om biodiversiteitsverlies terug te brengen, habitats en foerageergebieden van soorten te verbeteren en water- en bodemkwaliteit te herstellen.
Veranderingen om het water- en bodemsysteem klimaatbestendiger en houdbaarder te maken kunnen ook anders op de natuur uitwerken. Zo kan peilverhoging in het IJsselmeer ten koste gaan van bestaande buitendijkse natuurwaarden, of kan het opzetten van peilen en een hogere grondwaterstand andere gebieden dan de huidige aantrekkelijker maken voor weidevogels.
4.3 Rijksbeleidslijn WaBoS
Op 25 november 2022 is de WaBoS-brief aangeboden door de staatssecretaris van infrastructuur & waterstaat aan de Tweede Kamer. De geformuleerde structurerende keuzes zijn benoemd richting een tijdshorizon van 2030 (korte termijn). De toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ schetst de visie op het water en bodemsysteem met een tijdshorizon 2050 en verder (lange termijn). Invulling van de Rijksbeleidslijn WaBoS is de eerste stap om de toekomstvisie op de lange termijn te realiseren. Deze lijn vraagt aanscherping van het huidig (water)beleid van zowel Wetterskip Fryslân, provincie Fryslân als de Friese gemeenten. In de tabel in bijlage 1 zijn de belangrijkste punten uit de WaBoS brief op een rij gezet, is aangegeven waar in de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ ingegaan wordt op deze punten én of dit al dan niet op aanscherping in het toekomstige (water)beleid vraagt.
Ruimtevraag WaBoS Uitgaan van water en bodem sturend in de ruimtelijke ordening, om bij een veranderend klimaat ook op langere termijn fatsoenlijk te kunnen leven, werken en recreëren, vraagt een verandering in de functies van bepaalde gebieden. Voor alle functies geldt dat deze met meer wisselende omstandigheden (droogte, hitte, veel water) te maken zullen krijgen. De inzet is om de gevolgen hiervan voor functies en de leefbaarheid beheersbaar te houden, maar een bepaalde mate van acceptatie hiervan is onontkoombaar. In deelgebieden zullen echter extra maatregelen nodig zijn:
53
Transformatie van de landbouw in de gebieden met dun en dik veen naar meer natte omstandigheden. Dit geldt voor het gehele landbouwoppervlak. Wonen en andere functies blijven mogelijk, maar het vraagt in de toekomst om een heroriëntatie van wat hier qua functiegebruik wenselijk is. De beken vragen grootschalig beekherstel met een hoge urgentie voor zowel het vasthouden van regenwater op de hoge zandgronden als vanwege toezegging in het addendum op het 7e NAP (Nitraatrichtlijn) en de KRW-doelen. In het landelijk gebied is (volgens WaBoS) 10% groenblauwe dooradering nodig, waarvan 50% in 2030 is gerealiseerd. Groenblauwe dooradering is ondersteunend aan de andere doelen van het NPLG. Het basisprincipe in de diepe veenpolders is de kweldruk tegengaan. Dit kan door het verhogen van de grondwaterstand of het creëren van nieuw oppervlaktewater. Nader onderzoek naar de aard van de benodigde maatregelen en de ruimtevraag is hier nodig en vraagt om een zorgvuldig stappenplan voor aanpassingen in het grondgebruik richting 2050 en verder.
4.4 Consequenties en mogelijkheden voor het ruimtegebruik
Fryslân klimaatbestendig 2050+ gaat doorwerken in de (toekomstige) omgevingsprogramma’s van de provincie Fryslân en in de actualisering van de POVI. In de actualisaties stemmen deze programma’s hun doelen en ambities af op de toekomst van het wateren bodemsysteem zoals in de toekomstvisie geschetst. Niet alles kan, en niet overal: om alle doelen en ambities uit alle omgevingsprogramma’s te realiseren is 1,8x Fryslân nodig.
De ruimtelijke puzzel van wat wél kan en moet, moet samen en in samenhang gelegd worden. Deze integrale afweging zal in het kader van de NOVEX plaatsvinden. Deze paragraaf behandelt voor een aantal belangrijke thema’s de consequenties en nieuwe mogelijkheden die op basis van de visie Fryslân klimaatbestendig 2050+ aandacht verdienen.