CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-13b Bijlage 1 Ontwerpvisie Fryslan klimaatbestendig 2050.pdf

Raadsvergadering 8 mei 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken26.688 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

4.4.1 Mobiliteit en infrastructuur De hoofdvaarweg loopt van Lemmer tot Delfzijl in Groningen en is jaarrond te bevaren, omdat deze zorgvuldig op hetzelfde peil wordt gehouden. Zelfs tijdens extreme droogte (2018/2019) is de boezem goed bevaarbaar gebleven. Dit is voor het vervoer over water (zowel beroepsvaart als recreatief) ideaal, want ook bruggen kom je er onderweg weinig tegen; dankzij de aquaducten gaan veel autowegen onder de Friese boezem en hoofdvaarweg door. In de toekomst is er meer ruimte voor het boezemsysteem nodig, evenals een waterpeil dat meer meebeweegt met natuurlijke omstandigheden. De huidige infrastructuur met bruggen en aquaducten is hier niet overal in Fryslân al voldoende op ingericht. Ook kan een meer fluctuerend peil tijdelijk effect hebben op de bevaarbaarheid van vaarwegen. De beroeps- en recreatievaart zal zich aan de mogelijke fluctuaties in het peil moeten aanpassen. Bij een hoger waterpeil zullen vaste bruggen soms niet passeerbaar zijn, bij een lager peil kan tijdelijk mogelijk minder vracht per schip vervoerd worden. Niettemin zal ook in de toekomst het Friese watersysteem, in tegenstelling tot grote rivieren waar de peilen in de toekomst sneller kunnen uitzakken bij verminderde wateraanvoer vanuit buurlanden, over het algemeen een zeer betrouwbaar transportsysteem blijven.

Mobiliteit, infrastructuur, water en bodem zijn nauw met elkaar verbonden. Het grondwaterpeil is belangrijk voor de bestaande infrastructuur en peilfluctuatieskunnen zorgen voor meer druk op infrastructuur. Bij de bestaande kunstwerken zoals (vaste) bruggen en aquaducten zal in de toekomst meer rekening moeten worden gehouden met fluctuaties in het boezempeil. Het is gebruikelijk dat bij het ontwerp van aquaducten en bruggen rekening gehouden wordt met peilfluctuaties. Ook bij nieuwbouw van bruggen en aquaducten dient het toekomstige boezempeil en de verandering voor toekomstbestendigheid op voorhand goed meegenomen te worden. Ook bieden de gelden die mogelijk vanuit de EU en het Rijk beschikbaar worden gesteld voor de te ontwikkelen Lelylijn de kans om het aanleggen van de nieuwe spoorweg meteen toekomstbestendig en dus klimaatadaptief te doen. Nader onderzoek naar het tracé en de uitvoering van de Lelylijn zal inzichtelijk maken hoe met water/bodem en klimaatadaptatie kan worden omgegaan. Recentelijk is hiervoor de eerste stap gezet in de vorm van het MIRTonderzoek voor de Lelylijn.

Tevens beschrijft Grutsk op ‘e Romte de kernkwaliteiten van de Friese landschapstypen, en benadrukt dat het bij nieuwe ontwikkelingen wenselijk is om de verschillende landschapstypen herkenbaar te houden. Het landschap en bijbehorend erfgoed vertelt het verhaal van de ontstaansgeschiedenis van Fryslân. Het maakt deel uit van de Friese identiteit. Een landschap verandert echter wel; er komen dingen bij, het wordt aangepast en in sommige gevallen transformeert een landschap. Dat zal de komende jaren en eeuwen gewoon doorgaan. We bouwen daarbij voort op wat er al is en houden rekening met nieuwe ontwikkelingen, opvattingen en inzichten die in de tijd kunnen veranderen. De essentie van dit doel is dat veranderingen, ingrepen en investeringen in de fysieke leefomgeving door alle partijen gezien gaan worden als kans om meer kwaliteit toe te voegen. Bij bijvoorbeeld een vernatting van het veenweidegebied zullen ook landschappelijke kenmerken van delen van het gebied veranderen; dit vraagt om een zorgvuldig proces en ontwerp, zodat hier nieuwe landschappelijke kwaliteiten tot stand kunnen komen. De inzet van ontwerp en ontwerpend onderzoek is belangrijk om te laten zien hoe je stappen tussen nu en de verre toekomst kan zetten.

De veranderingen in het watersysteem die in de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ worden voorgesteld dragen bij aan de toekomstwaarde van Fryslân. Dit kan van invloed zijn op zowel de gebruikswaarde als de belevingswaarde. De mate waarin de voorstellen uit de visie doorwerkening vinden in de POVI wordt o.a. aan de hand van het effect op de ruimtelijke kwaliteit bepaald. Daar waar maatregelen onontkoombaar zijn wordt geaccepteerd dat ingeleverd wordt op de belevingswaarde of de gebruikswaarde ten gunste van de toekomstwaarde. Daar waar verschillende opties mogelijk zijn wordt gestreefd naar een zo groot mogelijk ruimtelijke kwaliteit.

4.4.2 Landschap, cultuurhistorie en erfgoed Het bestaande Friese landschap is hooggewaardeerd. Het waterrijke landschap en de Waddeneilanden zijn typerend voor de identiteit van Fryslân. De provincie heeft een rijke cultuurhistorie die nog altijd goed af te lezen is aan de verschillende gebieden met bijvoorbeeld houtwallen, pingo ruïnes, opvaarten, terpdorpen en haventjes langs het IJsselmeer.

54

De provinciale structuurvisie Grutsk op’e Romte beschrijft de drie onderdelen van omgevingskwaliteit: belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde. Daar waar deze drie onderdelen samenkomen ontstaat ruimtelijke kwaliteit.

Figuur 20 Drie pijlers van omgevings- of ruimtelijke kwaliteit (van provincie Fryslân)

4.4.3 Energie

4.4.4 Bebouwd gebied

De Friese energietransitie (de overstap van fossiele en vaak ondergrondse energiebronnen, naar hernieuwbare en meer lokaal opgewekte energie zoals zon en wind) gaat gepaard met een toenemende ruimtevraag. Keuzes voor het watersysteem kunnen van invloed zijn op de gebruiksmogelijkheden van bijvoorbeeld zonnevelden, windenergie en de verdere uitbreiding van het energienetwerk. Dit kan op sommige locaties gaan knellen.

De inzet van de Kamerbrief ‘water en bodem sturend’ is om te bouwen op verstandige locaties. Er dient te allen tijde kritisch, vanuit water en bodem, gekeken te worden naar verstandige bouwlocaties en welke inrichtingsmaatregelen hierbij genomen dienen te worden.

Op verschillende plekken in Fryslân wordt gas gewonnen uit kleine velden, met bodemdaling tot gevolg. Met het oog op de lange termijn aanpassingen in het watersysteem worden de waterpeilen niet langer aangepast aan de bodemdaling, maar wordt gevraagd aan de veroorzaker om de gebruikers te compenseren voor de vernatting die optreedt. Gelukkig ontstaan er ook nieuwe mogelijkheden. Zo heeft Fryslân de ambitie uitgesproken om dé aquathermie-provincie van Nederland te worden. Dit houdt in dat warmte uit oppervlaktewater wordt gebruikt om omringende bebouwing mee te verwarmen. Hier ligt dus bij uitstek een koppelkans; hoe meer oppervlaktewater er is, hoe groter de kans op mogelijkheden voor aquathermie. Geen verslechtering en waar mogelijk een verbetering van de ecologische waterkwaliteit is hierbij randvoorwaardelijk. Ook kan er worden gekeken naar mogelijkheden voor drijvende zonneparken op waterbergingsgebieden en bufferzones. Hierbij is steeds aandacht nodig voor mogelijke negatieve effecten op de (aquatische) biodiversiteit.

55

Nieuwbouw moet altijd waterrobuust gebouwd worden conform de Omgevingsverordening. De afweging gebeurt dan met de insteek ‘nee, tenzij’, waarbij afwijken van de verordening goed onderbouwd dient te worden. Om deze reden maken we de risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid meer inzichtelijk voor bijvoorbeeld gemeenten, en maken we dit sturend bij de locatiekeuze en inrichting van woningbouw, bedrijvigheid en bijvoorbeeld transformator- en schakelstations. Hiermee voorkomen we dat we nieuwbouw gaan realiseren op locaties waar we later spijt van gaan krijgen. De handreiking decentrale regelgeving ‘klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren’ (2022) biedt hiervoor een handig afwegingskader. In het Regionaal Waterprogramma 2022-2027 (RWP) adviseert de provincie Fryslân aan de Friese gemeenten over de aanleghoogte bij nieuwbouw, en maakt daarbij onderscheid naar functie en gebiedstype. Dit RWP wordt zes-jaarlijks geactualiseerd, o.a. aan de hand van deze toekomstvisie. Het is prioriteit dat veiligheid niet in het geding komt en overheden doen binnen hun eigen verantwoordelijkheden alles om schade te voorkomen. Toch wordt het in de toekomst in toenemende mate nodig om lichte hinder te accepteren als benodigde investeringen voor voorkomen hiervan niet in verhouding staan tot vermeden schaderisico’s.

Voor bestaande bebouwing blijft het principe van de meerlaagsveiligheid gelden. Als gevolg van de klimaatverandering ontstaan er naar verwachting in de toekomst vaker clusterbuien. Tijdelijk water op straat als gevolg daarvan, zal moeten worden geaccepteerd. Water achter de voordeur willen we voorkomen. Oftewel: hinder mag, schade niet. Ten aanzien van het bebouwd gebied en de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ zijn er meer interessante raakvlakken. Verhoging van het grondwaterpeil in veengebieden zorgt voor het tegengaan van veenoxidatie en daarmee ook voor het voorkomen van bodemdaling en funderingsschade. De veranderingen in het klimaat en het watersysteem maken het aantrekkelijker te experimenteren met wonen op het water. Dit is een kans voor andere woonvormen en recreatie op en aan het water voor bewoners en bezoekers. In gemeente Súdwest-Fryslân wordt al onderzoek gedaan naar wonen op het water (zie Figuur 21). Ook zijn er goede voorbeelden van het waterrobuust bouwen van woningen (voldoende hoog) in combinatie met uitbreiding van de boezem.

Figuur 21 Nieuwartikel over waterrobuust bouwen (Omrop Fryslân, november 2022)

4.4.5 Landbouw Het landschap en de economie van Fryslân wordt van oudsher in belangrijke mate bepaald door (melk)veehouderij en akkerbouw. Momenteel wordt in deze sectoren een transitie in gang gezet: via het FPLG zal integraal worden gewerkt aan opgaven op het gebied van stikstofuitstoot, herstel van biodiversiteit, en het water- en bodemsysteem. De Friese Landbouwagenda beoogt een transitie naar kringlooplandbouw - via extensivering, innovatie, andere landbouwvormen en -gewassen, een duurzamere bedrijfsvoering en circulair grondstofgebruik. Hierbij wordt, met het oog op een vitaal en leefbaar platteland en het verdienvermogen van de provincie, de vinger aan de pols gehouden met betrekking tot de economische impact van het beleid. Verder zijn renderende en duurzame verdienmodellen een belangrijke randvoorwaarde voor een succesvolle transitie. Hierin hebben ook consumenten en ketenpartners als supermarkten hun verantwoordelijkheid om bijdragen te leveren; wellicht dat hierover in 2023 nationale afspraken zullen worden gemaakt in het Landbouwakkoord. De toekomstvisie laat zien dat om het water- en bodemsysteem op langere termijn (2050 en verder) houdbaar en klimaatbestendig te maken aanpassingen nodig zijn. Voor de ontwikkelingen in het landbouwkundig gebruik zullen deze per deelgebied anders uitwerken.

Meer ruimte voor het watersysteem kan ten koste gaan van landbouwgrond, maar kan anderzijds bijdragen aan de beschikbaarheid van voldoende oppervlakte- en grondwater van goede kwaliteit voor de landbouw, wanneer dat nodig is.

56

Verdroging brengt risico’s met zich mee voor de oogst; meer (zoet)water vasthouden kan helpen dit te voorkomen. Dit kan tegelijkertijd bijdragen aan de tegendruk die nodig is om groeiende verzilting van het diepe grondwater richting het veengebied van Fryslân tegen te gaan. Voor ondiep grondwater is dat lastiger. Voor agrarische bedrijven wordt het nog belangrijker om kritisch om te gaan met water- en bodemgebruik, te innoveren en experimenteren met waterbesparende landbouwmethodes en waterberging, en te streven naar een bedrijfsvoering die bestand is tegen extremere weersomstandigheden en veranderende water- en bodemcondities. Hierbij kan worden gedacht aan teelten en gewassen die beter bestand zijn tegen natte of zilte omstandigheden (zie kader). Hierin liggen ook koppelkansen met andere transities in Fryslân. Een voorbeeld is de teelt van natuurlijke materialen voor de verduurzaming van de woningbouw. Hiervoor is in 2022 het Biobased Isolatiepact in Fryslân getekend om tot een ketensamenwerking te komen en biobased bouwen te bevorderen als belangrijk onderdeel van circulair bouwen.

Via de WaBoS brief vraagt het Rijk provincies stevig in te zetten op behoud van grasland dan wel overstap op natte teelten. Een voorbeeld is de milieuverordening van de provincie NoordHolland waar dergelijke voorwaarden via het ruimtelijke plan zijn opgenomen. Voor de in toekomstvisie onderscheiden deelgebieden werkt het toekomstbestendig maken van het bodemen watersysteem verschillend uit.

ƒ

ƒ

In de noordelijke kleischil en de Greidhoeke zullen de aanpassingen in het water- en bodemsysteem bijdragen aan toekomstbestendige productieomstandigheden voor de zich ontwikkelende bestaande vormen van landbouw. Wel moet de sector hier in de verdere toekomst rekening houden met de voortschrijdende verzilting als gevolg zeespiegelstijging. Op de hogere zandgronden, in de Noordelijke Friese Wouden en Gaasterland ligt het accent op het langer vasthouden en minder snel afvoeren van water, om daarmee de grondwatervoorraden te vergroten (zowel de strategische diepere, als die voor het landbouwkundig gebruik en voor natuurherstel) en op beekdalherstel op grotere schaal, Met een zorgvuldige gebiedsgerichte aanpak kan (stap voor stap) met de landbouw worden gezocht naar de juiste richting en randvoorwaarden om met deze langetermijnveranderingen om te gaan.

ƒ

ƒ

57

In de veengebieden is met het Veenweideprogramma al ingezet op de ambitie om veenoxidatie rond 2050 nagenoeg te stoppen door vernatting. Dit heeft consequenties voor de bestaande vormen van landbouw in delen van dit gebied. De visie bepleit richting 2050 om dit door te zetten, waar mogelijk te versnellen en stapsgewijs te zorgen voor behoud van het veen in het gehele deelgebied. Bij de toekomstige actualisering van de POVI, herijking van het Veenweideprogramma en in het FPLG zal dit nader integraal afgewogen en ingevuld worden. Dit proces vraagt om een zorgvuldige en verantwoordelijke benadering vanuit de overheden, met oog voor de menselijke maat, en in nauwe samenwerking met de boeren, kennisinstellingen en ketenpartners. Ook omdat in de veengebieden de bodems en de mate waarin ze inklinken verschillen. Zo’n zorgvuldige afweging van (het omgaan met) consequenties voor de landbouw geldt voor heel Fryslân, maar zeker ook voor de diepe (veen)polders waarin tegendruk tegen kwel (door middel van het opzetten van peilen en inunderen van delen van de polders) cruciaal is voor een toekomstbestendig Fries watersysteem in andere deelgebieden. Op de Waddeneilanden waar landbouw wordt bedreven (Schiermonnikoog, Ameland en Terschelling) is de transitie naar duurzame landbouw reeds in gang gezet. Aanvullende maatregelen zullen moeten worden beschouwd.

4.4.6 Natuur en biodiversiteit Het gaat niet goed met de natuur in Fryslân: belangrijke natuurgebieden verdrogen door wegzijging van water, we zien een teruglopende populatie van weidevogels, en de grote hoeveelheid stuwen en gemalen zorgen ervoor dat vissen en ander waterleven nog onvoldoende kunnen migreren door de provincie. Natura2000 doelstellingen, het Natuurnetwerk Fryslân, en de soorten van Fries belang staan onder druk. Een robuuste en veerkrachtige natuur met een rijke biodiversiteit dragen in belangrijke mate bij aan water- en klimaatdoelen. Het herstellen van natuurwaarden en biodiversiteit is daarmee een belangrijke opgave. Belangrijk hiervoor is het verbeteren van de hydrologische condities voor natuur: o.a. het beperken van verdroging en het verbeteren van de waterkwaliteit in combinatie met de reductie van stikstof. Een ruimtelijke inrichting met oog voor het wateren bodemsysteem, komt op veel terreinen neer op een meer natuurlijke inrichting en zal bijdragen aan herstel van de biodiversiteit, ook buiten het Natuurnetwerk Nederland. In alle deelgebieden is meer ruimte voor water nodig om water langer te kunnen vasthouden (beekherstel, ruimere sloten, minder steile taluds, hogere grondwaterstanden), dat ondersteunt het verbeteren van de groenblauwe dooradering en de waterkwaliteit.

Het aanplanten van bomen zorgt voor schaduw (lagere temperatuur) en luwte, helpt in het vasthouden van water en kan gecombineerd worden met natte omstandigheden. Bufferzones rondom natuurgebieden kunnen worden gecombineerd met nattere omstandigheden (peilopzet, waterconservering). In elk geval zijn ingrepen om waterkwaliteit te verbeteren goed voor het ecosysteem, net als het terugbrengen van overstromingsvlaktes bij beken. Een gezonde bodem

is het fundament voor een goede biodiversiteit, aanwezigheid van bodemleven is een-op-een verbonden met bodemkwaliteit. Ook voor landbouw en andere functies is een gezonde bodem essentieel.

Toch zijn er ook hier knelpunten. Klimaatontwikkelingen kunnen het lastiger maken om vast te houden aan huidige natuurwaarden die zijn vastgesteld in bijvoorbeeld Natura2000. Sommige soorten zullen het niet goed doen in de nieuwe klimatologische omstandigheden, en het watersysteem kan er – net als bij menselijke gebruiksfuncties – niet langer altijd op worden aangepast om deze soorten te faciliteren. Klimaatbestendigheid naar 2050 en verder vereist dat we ons ook bij natuurbehoud afvragen wat er nog houdbaar is. Deze veranderingen kunnen ertoe leiden dat te beschermen natuurwaarden en -gebieden in de verre toekomst op andere plekken komen te liggen dan nu het geval is. Dit vraagt om aandacht in de beleidsontwikkeling.

4.4.7 (Water)recreatie Fryslân is dé waterprovincie van Nederland en heeft de ambitie om in 2030 de meest duurzame bestemming van Europa te zijn. De belevingswaarden, gebruikswaarden en toekomstwaarden van dit waterrijke landschapen maken dat Fryslân aantrekkelijk is voor inwoners en bezoekers. Water is een belangrijke gelukfactor en zorgt voor ontspanning en vertier. Waterrecreatie is onlosmakelijk verbonden met de Friese identiteit en is een wezenlijk onderdeel van de aantrekkelijke leefomgeving in Fryslân. Het recreëren op en aan het water is een essentiële waarde voor inwoners en bezoekers aan Fryslân. Het draagt hiermee bij aan het vitaal houden van de leefomgeving.

58

Een opgave voor de toekomst is (water)recreatie samen te laten gaan met biodiversiteit, natuurlijke oevers en helder water van goede (zwemwater) kwaliteit. Dit betekent onder andere dat er in 2050 geen schadelijke lozingen zijn vanuit (vaar) recreatie. Het betekent bijvoorbeeld ook dat de mate van verstoring door recreatie door middel van zonering en regels samengaat met een goede waterkwaliteit en biodiversiteit. Conform het Regionaal Waterprogramma en de POVI willen we het aantal zwemwaterlocaties in Fryslân uitbreiden en verbeteren. Al kan, net als bij de beroepsvaart, wijziging van het boezempeil ook effect hebben op bevaarbaarheid voor de recreatievaart. Bij een hoger waterpeil zullen vaste bruggen soms niet meer passeerbaar zijn en bij een lager peil kan tijdelijk de vaardiepte ontoereikend worden.

Op dit moment wordt een gebruiksvisie waterrecreatie opgesteld. Deze gebruiksvisie is een perspectief dat beleidsmakers van diverse overheden als denktool kunnen gebruiken om waterrecreatie te integreren in toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Met deze tool kunnen ontwikkelingen ten behoeve van de waterrecreatie worden geïntegreerd met ruimtelijke ontwikkelingen vanuit de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ en kunnen concrete kansen voor koppelingen worden benut. Hiermee versterkt de waterrecreatie de maatschappelijke opgave en draagt het bij aan de leefbaarheid en vitaliteit van de Friese leefomgeving in de toekomst.

5 Hoe verder met de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+?

De toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ voor de doorvertaling naar/ bouwsteen voor actualisering van de provinciale omgevingsvisie markeert een koersverandering in het bodem- en waterbeleid, wat doorwerkt in andere opgaven om Fryslân klimaatbestendig te maken. Om dat in praktijk te brengen is nadere, integrale afweging en concretisering nodig op basis van inbreng, benodigde (financiële) middelen en bijdragen van alle betrokkenen. Deze concretisering wordt vervolgens verankerd in beleid en regelgeving, investeringsprogramma’s, beheerprogramma’s, particuliere initiatieven /investeringen enzovoort. De toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+ is de Friese uitwerking van de structurerende keuzes in de Kamerbrief Water en Bodem sturend (WaBoS) van de minister van Infrastructuur en Waterstaat. Voor doorwerking in beleid en uitvoering en voor borging (juridische binding) van dit nationale beleid is doorvertaling in andere instrumenten nodig, zoals een provinciale omgevingsvisie en omgevingsverordening, het regionale waterbeheerplan en -programma, of een Rijks-AMvB (bijv. Besluit kwaliteit leefomgeving). Beleid van hogere bestuursorganen is niet vrijblijvend. Het is goed gebruik in de Nederlandse bestuurspraktijk dat overheden in het algemeen rekening houden met het beleid dat door hogere bestuursorganen is vastgesteld.

Het WaBoS-beleid is echter nog niet direct juridisch bindend, maar wel indirect als gebruik wordt gemaakt van incidentele instrumenten om doorwerking af te dwingen. Belangrijk uitgangspunt van de WaBoS-brief én van deze toekomstvisie is dat het inzetten van de koersverandering al op korte termijn structurerende keuzes vraagt, maar dat er ook voldoende tijd is (enkele tientallen jaren) om die stap voor stap in praktijk te brengen.

59

Dit betekent dat bij het maken van beleidskeuzes voor diverse (ruimtelijke) ontwikkelingen en voor de uitvoering daarvan, invulling wordt gegeven aan de leidende principes en de ontwikkelrichtingen naar een toekomstbestendig water- en bodemsysteem, zoals geschetst in Hoofdstuk 3. Bij de afweging van alle belangen staat de uitkomst hiervan nog niet vast, maar de koersverandering zal wel duidelijk zichtbaar moeten zijn en aanpasbaar in de tijd op basis van nieuwe inzichten en ontwikkelingen (adaptief beleid). Het schema in Figuur 23 geeft een eerste overzicht van vervolgstappen die nodig zijn. Kenmerkend voor het vervolg is dat er – met het langetermijndoel voor ogen – regelmatige herijking en actualisatie gewenst is.

5.1 Fries programma landelijk gebied en Provinciale omgevingsvisie

Voor de provincie is het Fries programma voor het landelijk gebied (FPLG) hét middel om ‘bodem en water sturend’ in de praktijk te brengen; het is één van de structurerende hoofdsporen van het nationale en het provinciale programma voor het landelijk gebied. Daarin wordt al volgens een gebiedsgerichte aanpak gewerkt. De toekomstvisie maakt duidelijk dat de benodigde koersverandering in de deelgebieden (zie Figuur 23 en 24 op de navolgende pagina’s) verschillend uitwerkt. Zo is er voor de veengebieden met behulp van het Friese veenweideprogramma een belangrijke eerste stap gezet en kan de visie bij de herijking van dit programma direct worden betrokken. Daarnaast is het wettelijk verplichte Regionale Waterprogramma van de provincie een belangrijk kader voor het waterbeheer van Wetterskip Fryslân, waaronder het beleidskader voor peilbesluiten.

2023

2025

2030

2035

Bodem en Water Sturend

NOVEX en POVI

Actualisatie POVI

Omgevingsverordening, ..., Lelylijn, ...

FPLG & GGA

FPLG ‘23 - 6

Concretiseren FPLG in GGA en gebiedsprocessen, zoals: herijken veenweideprogramma

Omgevingsprogramma’s onder POVI

>2040

Actualisatie POVI en omgevingsverordening, ... ... ...

Actualiseren FPLG Concretiseren in GGA en gebiedsprocessen

In omgevingsprogramma’s concretiseren, zoals: wonen, landschap, bossen, gastvrijheidseconomie, e.a.

Actualisatie omgevingsprogramma’s

Boezemplan, waterbeheerprogramma, watertoets

Beleids-cyclus WF

BOVI 2030

Waterkwaliteit / KRW

BOVI 2030

peilbesluiten beleid- en beheernota waterzuiveren

Beleids-cyclus Gem.

Omgevingsplan, Watertoets, RWP, WBP,

Vitens

Drinkwaterstrategie

Rijkskaders & randvoorwaarden

Deltaprogramma’s

figuur 23 Eerste inventarisatie van vervolgstappen om ‘bodem en water sturend’ te concretiseren en in praktijk te brengen

60

Vernieuwen KRW

Actualisatie NPLG

Uitwerkingen beïnvloeden elkaar / zijn afhankelijk van elkaar / hebben elkaar nodig

Er is voor de toekomstvisie geen maatschappelijke kosten-batenanalyse opgesteld. Op het moment dat de visie onderdeel wordt van het FPLGen NOVEX-pakket, en in de gebiedsgerichte aanpak de visie wordt vertaald naar concrete doelen en maatregelen, kan een integrale afweging plaatsvinden. Zodra inzichtelijk is welke water- en bodemgerichte maatregelen moeten plaatsvinden, en met welke urgentie, kan worden bezien of uitvoering binnen de reguliere uitvoering van onze provinciale- en of waterschapstaken past, of dat aanvullende financiering nodig is. De omgevingsprogramma’s onder de POVI concretiseren de structurerende keuzes van de Blauwe drager voor belangrijke ruimtelijke thema’s zoals wonen (locatiekeuze en ‘water- en bodemvoorwaarden’), landbouw, gastvrijheidseconomie, landschap, natuur, mobiliteit (watertransport), bosontwikkeling. In de kort (ca. vijf jaar) durende beleidscyclus kan stapsgewijs en met voortschrijdend inzicht worden toegewerkt naar het gekozen langetermijndoel.

61

Internationaal

Kaderrichtlijn Water (Europees)

Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Verenigde Naties)

Richtlijn Overstromings-Risico’s (Europees)

Nationaal Waterprogramma (NWP)

Kaderrichtlijn Water Deelstroomgebied Rijn-Noord

Nationale Omgevingsvisie (NOVI)

Nationaal Deltaprogramma

Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie

Overstromingsrisicobeheer-plan

Deltaprogramma Zoetwater

Deltaprogramma Waterveiligheid

Omgevingsagenda Landsdeel Noord

Platform Zoet water Noord-Nederland

Bovenregionaal

Nationaal

Het Friese WAT E R B E L E I D

Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)

Agenda Waddengebied

Agenda IJsselmeergebied

KRW Nota 2022-2027 Provincie Fryslân

KRW Beslisnota Wetterskip Fryslân

Fries Bestuursakkoord Water en Klimaat

Provinciaal

De Blauwe Omgevingsvisie is een visie van Wetterskip Fryslân (zelfbindend); met de Blauwe drager wordt input gegeven aan de actualisatie van de Provinciale Omgevingsvisie. Met deze actualisatie kan richting gegeven worden aan de afwegingen, keuzes en aanpassingen in het toekomstige ruimtegebruik in de provincie. Daarvoor is afstemming tussen overheden van belang. Dan kan er doorwerking plaatsvinden in gemeentelijk beleid, wat weer door kan werken in veranderingen in inrichtings- en beheermaatregelen van Wetterskip Fryslân. De provinciale omgevingsverordening is voor de juridische borging van essentiële structurerende keuzes een belangrijk middel.

Provinciale Omgevingsvisie (POVI)

Thematische programma’s

Gebiedsprogramma’s

Regionaal Mobiliteitsprogramma

Agenda Waddengebied

Regionaal Energieprogramma

Agenda IJsselmeer

Programma herstel Biodiversiteit

Veenweideprogramma

Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) Wetterskip Fryslân

Gemeentelijke Omgevingsvisie (GOVI)

Programma Landschap Landbouwagenda Uitvoeringsagenda Wonen Programma Vitaal en leefbaar Regionaal Waterprogramma 2022-2027

Waterbeheerprogramma 2022-2027 Wetterskip Fryslân

Klimaatadaptatie B E L E I D VO O RT KO M E N D U I T

Waterkwaliteit

Waterveiligheid

Voldoende water

Europese richtlijnen Nationaal Deltaprogramma Nationale en provinciale Omgevingsvisie

KRW grond- en oppervlaktewaterlichamen

Niet-KRWP waterlichamen

Beleidsinstrumenten van Wetterskip Fryslân of Friese gemeenten Beleidslijnen in het RWP

Figuur 24: Schematische weergave van de context en samenhang van het Friese waterbeleid voor provincie Fryslân

5.2 De beleids- en beheercyclus van Wetterskip Fryslân

Wetterskip Fryslân werkt de structurerende richting van de toekomstvisie uit in haar beleids- en beheercyclus, en doet dat binnen de (inter)nationale en regionale kaders (zie Figuur 24). Dat zal op korte termijn ook aanleiding zijn voor nadere uitwerking en onderbouwing van de visie voor deelsystemen en deelgebieden. Dit is een iteratief proces, waarin de keuzes van de verschillende overheden elkaar beïnvloeden. Daarin is ruimte voor bijsturen op basis

van nieuwe inzichten, van innovaties in het landgebruik, waterbeheer en bouwen. Daarom is het belangrijk dat er in nauwe samenwerking tussen overheden en belanghebbenden steeds weer stappen worden gezet in de richting die in de visie is uitgezet. Dat zal aanleiding zijn om de visie regelmatig te actualiseren. Concretisering vindt onder meer plaats in regelmatig te herijken instrumenten, zoals de beheernota boezem en deelsystemen, het waterbeheerprogramma, de beleiden beheernota water zuiveren en voor de uitvoering, bijvoorbeeld in peilbesluiten.

5.3 De beleids- en beheercyclus van Friese gemeenten

Voor veel gemeenten is klimaatadaptatie nu al belangrijk bij (her)inrichting, gebruik en beheer van de gebouwde omgeving en de openbare ruimte. De uitwerking van de koersverandering zal ook bij gemeenten onderdeel zijn van de beleidsen beheercyclus, waarin regelmatige herijking plaatsvindt. De gemeentelijke Omgevingsvisie vormt het strategische beleidskader voor de langere termijn, waarin de structurerende keuzes een basisplek krijgen. Concretisering vindt dan plaats in omgevingsplan en -verordening en in het Verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan en Klimaatadaptatieplan. Doorwerking van de BOVI zal ook via de Watertoets plaatsvinden naar gemeenten.

5.4 Brede samenwerking, participatie, governance

Zonder samenwerken aan het vormgeven en uitvoeren van de koersverandering komt deze niet tot stand. Gebiedsgerichte en deelgebied-specifieke uitwerking vraagt om samenspraak in voorbereiding van belangrijke keuzes en maatregelen met alle betrokkenen en belanghebbenden (vanuit de één overheidsgedachte). Hierbij geldt dat koersverandering nu nodig is, maar dat niet alles in één keer hoeft, dat er tijd is om aanpassing aan de toekomstige omstandigheden voor te bereiden en uit te voeren en daarin nieuwe inzichten en oplossingen te verwerken. De NOVEX/ de POVI, het Fries programma landelijk gebied, met als onderdeel daarvan de gebiedsgerichte aanpak, zijn daarvoor het belangrijkste samenwerkingskaders.

62

Hierna volgen onderstaande bijlagen Bijlage 1 Tabel met de belangrijkste punten uit de WaBoS brief met link naar BOVI/Blauwe drager én een eerste inschatting of dit aanscherping van het huidig (water)beleid vraagt. Bijlage 2 Verklarende woordenlijst. Bijlage 3 Bronvermeldingen en opsomming voetnoten.

Bijlage 1:

Tabel met de belangrijkste punten uit de WaBoS brief met link naar BOVI/Blauwe drager én een eerste inschatting of dit aanscherping van het huidig (water)beleid vraagt. Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Niet afwentelen

Niet afwentelen op toekomstige generaties, naar andere gebieden of functies, of van privaat naar publiek.

Opgenomen als leidend principe (3.1.3).

Deels. Niet afwentelen wordt steeds meer goed gebruik. Moet een plek krijgen in de POVI en onderdeel van omgevingsprogramma’s worden.

Rekening houden met extremen

Voorbereiden op klimaatscenario’s (met hevige regenval, hitte, en droogte). We moeten in ons beleid en onze aanpak veel meer rekening houden met weersextremen.

Opgenomen als leidend principe (3.1.1).

Nee. Het is via de POVI onderdeel van omgevingsprogramma’s. En onderdeel van het RWP.

Sponswerking

Nederland is ingericht om zo snel mogelijk overtollig water af te voeren. Drogere perioden nemen echter toe; en dus telt elke druppel regenwater. Nederland moet van vergiet een spons worden.

Opgenomen als leidend principe (3.1.2).

Ja. Beleid hiervoor wordt voorbereid, BOVI geeft hiervoor belangrijke richting aan.

Meerlaagsveiligheid

Om de risico’s van overstromingen in de toekomst te beperken vragen we meer aandacht voor meerlaagsveiligheid; extra aandacht voor alle drie lagen en niet alleen op het hoofdwatersysteem maar ook op het regionaal watersysteem.

Opgenomen als leidend principe (3.1.6).

Nee. Het is opgenomen in het Deltaprogramma en onderdeel van het RWP en WBP.

Duurzaam beheerde bodems

We moeten verstandiger omgaan met de bodems: minder afdekken, minder vergraven en niet verontreinigen.

Opgenomen als leidend principe (3.1.4).

Ja. Beleid hiervoor wordt voorbereid.

Integrale aanpak

Water- en bodemopgaven staan niet op zichzelf, maar hangen samen met andere opgaven in de leefomgeving. Hanteer een integrale aanpak, met water- en bodem sturend.

Opgenomen als leidend principe (3.1.8).

Nee. Dit is het uitgangspunt van de BOVI en POVI.

Comply or explain

Pas toe of leg uit. Wanneer wordt afgeweken geldt dat dit expliciet uitlegbaar en toetsbaar moet zijn.

Opgenomen als leidend principe (3.1.8).

n.v.t.

Uitgangspunten

63

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende keuzes water (1)

64

Weerbaar tegen droogte

Op basis van het huidige klimaatscenario, hanteren we voor het hoofdwatersysteem de ambitie om weerbaar te zijn tegen een droogte, die bij een scenario van grote klimaatverandering en sterke groei van economie en bevolking gemiddeld eens in de 20 jaar voorkomt.

Voor Fryslân alleen van toepassing op het IJsselmeer. Weerbaar tegen droogte komt terug door het hele stuk.

Ja. Droogte komt terug in het RWP en WBP, maar (voor de langere termijn) moet deze ambitie hoger.

Grondwateronttrekkingen

De omvang van alle grondwateronttrekkingen wordt in beeld gebracht. Hiermee werken we toe naar een robuust grondwatersysteem en beperken we de nadelige effecten van grondwateronttrekking om ook in de toekomst zoveel mogelijk functies te faciliteren. We werken dit gezamenlijk met alle betrokkenen uit in het kader van NPLG.

Overkoepelend opgenomen onder 3.2, en specifiek voor 3.3.2 (zandgronden) en 3.2.5 (Waddeneilanden)

Ja. In het RWP en WBP is opgenomen dat we hieraan willen werken. De WaBoS-lijn gaat verder.

Drinkwater

We werken toe naar nieuwe en diverse drinkwaterbronnen. Hiermee zorgen we voor voldoende drinkwaterbronnen van voldoende kwaliteit. Provincies en drinkwaterbedrijven schalen daarbij op via regionale systemen naar een verbonden landelijk drinkwaternet.

Ja. Er is geen Fries beleid Opgenomen in leidend principe partnerschap (3.1.8) en de visie van voor een verbonden landelijk drinkwaternet. verschillende deelgebieden (3.2).

Watergebruik

We werken toe naar een drinkwatergebruik per hoofd van de bevolking van 100 liter in 2035 (thans 125 liter) en beperken laagwaardig gebruik van drinkwater. Grootverbruikers vragen we het drinkwatergebruik ook met 20% te reduceren. Zo beperken we het effect van toename van de watervraag in relatie tot de schaarsere beschikbaarheid van water.

Reductie van (drink)watergebruik komt terug in hoofdstuk 3.2. (maar hieraan zijn geen concrete liters of percentages verbonden).

Ja, in overleg met Vitens.

Waterkwaliteit

Provincies geven in samenwerking met waterschappen en andere gebiedspartners bij het maken van hun gebiedsprogramma’s aan welke maatregelen waar nodig zijn om de doelen vanuit de KRW, de Nitraatrichtlijn, de Richtlijn duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en de Vogel- en Habitatrichtlijnen te halen.

Opgenomen als leidend principe 3.1.5. Komt daarnaast terug in de visie voor de kleigronden (3.2.4).

Nee. Beleid in de KRW Nota en RWP.

Koelwaterlozingen

We begrenzen de koelwaterlozingen op de grote rivieren. Daarmee blijft de temperatuur van het rivierwater op een acceptabel niveau.

Niet opgenomen. Niet relevant voor Fryslân (want geen grote rivieren)

n.v.t.

Water vasthouden

We creëren ruimte voor het vasthouden, bergen en afvoeren van water in Opgenomen als leidend principe onze ruimtelijke inrichting, landgebruik en landbeheer. Hiermee vergroten (3.1.2), komt terug door de hele BOVI/BD. we de veerkracht van zowel het hoofdwatersysteem als regionale watersystemen. Dit wordt vanaf heden door het Rijk, de waterschappen, provincies en gemeenten uitgewerkt en in de gebiedsprogramma’s opgenomen.

Ja. De trits vasthouden-bergenafvoeren is de basis van het RWP en WBP. Maar de WaBoSlijn gaat verder.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende keuzes water (2)

65

Peilfluctuaties

We houden rekening met grotere peilfluctuaties en de optie van peilaanpassingen van het IJsselmeer en het Markermeer. Hiermee borgen we de zoetwatervoorziening vanuit het IJsselmeer en Markermeer in de toekomst. Het betreft de optie om de huidige zoetwaterbuffer van 20 cm naar 50 cm te vergroten, door het zomerpeil verder te laten uitzakken en eventueel hoger op te zetten bij verwachte langdurige droogte. Daarnaast willen we de waterafvoer naar de Waddenzee vanuit het IJsselmeer veilig stellen, ook als de zeespiegel stijgt. Dit betreft de optie om het winterpeil met 30 cm te laten meestijgen.

Komt terug onder het leidend principe (3.1.2).

Ja. Hierop zal beleid mogelijk moeten worden aangepast.

Landaanwinning

We staan geen nieuwe landaanwinning (eilanden) toe in het IJsselmeergebied, behalve voor overstroombare natuur en om te voldoen aan de Natura 2000-doelen en KRW. De voorwaarden voor buitendijks bouwen op het bestaande land worden aangescherpt.

Niet opgenomen, want buiten onze bevoegdheden.

Nee. Er is geen plan voor Friese landaanwinning in het IJsselmeer.

Bebouwing

We staan in de uiterwaarden geen nieuwe bebouwing meer toe. Daarmee maken we onze rivieren klimaat robuuster en voorkomen we toenemende schade.

Niet opgenomen, want niet relevant voor Fryslân.

n.v.t.

Reserveringszones

Ruimtereservering voor waterveiligheid We actualiseren de huidige reserveringszones rond primaire opgenomen onder 3.2.2 (Gaasterland) en waterkeringen (dijken en kust). Daarmee reserveren we ruimte voor toekomstige dijk- en kustversterkingen, en maken ze zo blijvend mogelijk. 3.2.4 (Kleischil). Ruimtelijke plannen en instrumenten van de gemeenten en provincies worden hierop aangepast. Dit pakken we in 2023 samen met de waterschappen, provincies en gemeentes op.

Bevorderen biodiversiteit

We verzoeken provincies, waterschappen en gemeenten zowel op dijken de biodiversiteit te bevorderen, als binnendijks naar ruimte te zoeken voor natuurlijke achteroevers (PAGW en NPLG). Hiermee zorgen we voor robuuste watersystemen.

Komt terug (als doelstelling of resultaat) door de hele BOVI/BD.

Aanleiding voor actualiseren gaat om waar primaire keringen zijn verlegd. Die aanleiding is in Fryslân niet aanwezig. Wel staat in RWP actie m.b.t. vaststellen reserveringszones Waddeneilanden. Misschien. In ieder geval in combinatie met het programma Herstel Biodiversiteit.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Komt overkoepelend terug bij het leidend principe ‘een veerkrachtig bodem- en watersysteem' (3.1.1.), en op meerdere plaatsen in de deelgebieden (3.2.). De Greidhoeke verwijst specifiek naar de 5-10% (i.r.t. groenblauwe dooradering).

Ja. In een volgend RWP en WBP heeft dit aandacht nodig.

Structurerende keuzes water (3)

66

Waterberging

We reserveren de 5% tot 10% van diepe polders voor waterberging, bij voorkeur de diepste delen. We voorkomen hiermee wateroverlast als gevolg van aanhoudende regenval of piekbuien. Hier is geen nieuwe bebouwing toegestaan, tenzij het niet ten koste gaat van het waterbergend vermogen.

Kustuitbreiding

Niet opgenomen, want niet relevant voor We staan kustuitbreiding vooralsnog niet toe. Hiermee voorkomen we onnodige druk op onze zandvoorraad, die cruciaal is om de kust orde te Fryslân. houden met het oog op zeespiegelstijging.

n.v.t.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende keuzes bodem

67

Bodeminstrument

We versterken de regie op de inrichting van de ondergrond. Daarmee bereiken we een efficiënte inrichting ervan, zodat ontwikkelingen als woningbouw en energietransitie mogelijk worden gemaakt zonder de bodem aan te tasten. Rijk en gemeenten ontwikkelen hiervoor een gezamenlijk instrument.

Ja, er moet beleid voor de ondergrond Duurzaam bodembeheer en het komen in relatie meervoudig versterken van de regie op de ondergrond komt terug als leidend ondergronds gebruik. principe (3.1.4). Conform de Wabos brief staan Rijk en gemeenten aan de lat voor het ontwikkelen van een bodeminstrument

Afdekking voorkomen

We streven bij verstedelijking en infrastructuur naar zo efficiënt mogelijk gebruik van ruimte, dekken de bodem zo min mogelijk af en herstellen de bodem waar mogelijk. Zo behouden we waardevolle organisch rijke landbouw- en natuurbodems en blijft de sponswerking van de bodem behouden. Samen met gemeenten en provincies zetten we in op beperking van onnodig landgebruik. We sturen ook in bestaand bebouwd gebied op vermindering van onnodige bodemafdekking. De verstedelijkte omgeving wordt beter leefbaar als er minder hitte-stress is of wateroverlast tijdens piekbuien. Dit bereiken we door de bodem te herstellen en in te zetten op stedelijk groen.

Komt terug in het leidend principe ‘bodemvitaliteit verbetert’ (3.1.4.) en de visie op het bebouwd gebied (3.2.6).

Ja. Beleid hierop wordt ontwikkeld, gebaseerd op de Startnotitie.

Landbouwgrond

We behouden ook voor de toekomst waardevolle landbouwgronden. Dit doen we door maatregelen uit te werken voor het beheer van landbouwgronden op het gebied van materieel, nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen etc. Vanuit het Nationaal Programma Landbouwbodems trekken we samen met kennispartijen, de agrarische sector en de ketenpartijen op. Dit wordt in het Nationaal Strategisch Plan verankerd.

Komt terug in de visie (HS 3) en Blauwe Drager (HS 4).

Ja. Deels beleidswijziging in relatie tot handelingsperspectieven duurzaam landgebruik en verminderen bestrijdingsmiddelen. Daarnaast ook aanscherping bestaande regelgevingen.

Bodemverstoring

We gaan bodemverstoring door ontgraving tegen en hergebruiken grond hoogwaardig. Daarmee behouden we gezonde en vitale bodems. Samen met provincies en waterschappen start het Rijk hier als opdrachtgever zelf pilots voor.

Komt terug in het leidend principe ‘bodemvitaliteit verbetert’ (3.1.4).

Nee.

Bodemverontreiniging

We herijken de aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging. Dit doen we om de risico’s voor mens en milieu te beperken. Hiervoor is een gebiedsgerichte aanpak nodig, omdat geheel saneren praktisch vaak geen optie is.

(Aanpak) bodemverontreiniging komt niet terug in het stuk.

Nee. Bestaand beleid op dit moment toereikend.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende keuzes bebouwd gebied

68

Locatiekeuze woningbouw

We maken de risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid sturend bij de locatiekeuze en inrichting van woningbouw. Hiermee voorkomen we dat we nieuwbouw gaan realiseren op locaties waar we later spijt van gaan krijgen. Provincies nemen in hun ruimtelijke arrangementen het (concept) richtinggevend kader mee.

Is overgenomen onder visie bebouwd gebied (3.2.6) en hoofdstuk 4 (Blauwe drager) (4.4.5).

Misschien. Nu procesvoorschriften opgenomen in de POV m.b.t. wateroverlast/ overstroming: aanvullende inhoudelijke voorschriften nodig?

Reserveringzones

We benutten locaties waar in de toekomst ruimte nodig is voor waterberging, rivierafvoer en toekomstige dijkversterkingen niet (meer) voor bebouwing.

Opgenomen onder visie bebouwd gebied (3.2.6) en hoofdstuk 4 (Blauwe drager).

We hebben vigerend bouwbeleid voor reserveringszones.

Toepassing maatlat

We passen de maatlat voor een klimaatadaptieve en natuurinclusieve bebouwde omgeving toe. Daarmee ontwikkelen we gebieden klimaatbestendiger. Deze maatlat is voorzien in december 2022.

Opgenomen onder de visie voor bebouwde omgeving (3.3.5.) en hoofdstuk 4 (Blauwe drager), met directe verwijzingen naar de maatlat.

Misschien. Nu procesvoorschriften opgenomen in de POV m.b.t. wateroverlast/ overstroming. Wellicht aanvullende inhoudelijke voorschriften nodig? Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren (wur.nl)

Bodemafdekking

We sturen als overheden op zo min mogelijk afdekking van de bodem. Daarmee behouden we buiten het bebouwd gebied goede landbouwgrond, reduceren we hittestress en bevorderen we waterinfiltratie binnen het bebouwd gebied. We werken dit samen met provincies en gemeenten uit en zetten in de ladder duurzame verstedelijking in op minder netto landgebruik.

Komt terug in de visie op bebouwd gebied (3.3.5.), en in de Blauwe drager (hoofdstuk 4).

Vraagt extra aandacht in volgende versies van de het WBP en RWP, in nauwe samenwerking met gemeenten.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende keuzes laagveengebieden

69

Grondwaterstand

We bewegen toe naar een grondwaterstand van 20 cm tot 40 cm onder maaiveld, afhankelijk van de bodemcompositie, omstandigheden van het watersysteem en de behoeften van het gebied. Hiermee wordt bereikt dat bodemdaling wordt geminimaliseerd en uitstoot broeikasgassen wordt gereduceerd. Dit wordt in NPLG gebiedsprocessen door alle betrokken partijen samen uitgewerkt.

Komt terug in de visie op de veengebieden (3.2.3).

Ja, maar hoe precies is nog niet duidelijk. Veenweideprogramma gaat nu uit van een gemiddelde grondwaterstand van 40 cm onder maaiveld. Onduidelijk is of WaBoS het heeft over gemiddelde grondwaterstanden (dan past het veenweideprogramma dus nog wel) of de jaarlijkse dynamiek.

Vasthouden gebiedseigen water

We minimaliseren de aanvoer van gebiedsvreemd water. Daardoor houden we zoveel mogelijk zoetwater beschikbaar voor peilopzet en tegengaan van verzilting. De provincies en waterschappen maken in gebiedsprocessen ruimte voor het vasthouden en bergen van zoveel mogelijk gebiedseigen water. Met name in perioden van droogte zal externe aanvoer toch nodig blijven.

Komt terug als leidend principe (3.1.2) en visie op de veengebieden (3.2.3).

Deels. RWP gaat uit van blijvend gebruik IJsselmeerwater. Extra watervraag veenweide vraagt om beleidswijziging in o.a. Veenweideprogramma.

Duurzaam grondbeheer

We beheren onze landbouwgronden duurzaam. We voorkomen onomkeerbare oxidatie van veen en behouden we ook voor de toekomst waardevolle landbouwgronden. We werken maatregelen voor beheer van landbouwgronden op het gebied van materieel, nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen etc. uit. Het Rijk vraagt provincies stevig in te zetten op het behoud van grasland.

Komt terug in de visie op de veengebieden (3.2.3). Oproep Rijk voor behoud van grasland komt terug in paragraaf landbouw (4.4.5).

Ja. Hierop zal beleid mogelijk moeten worden aangepast.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende verziltende kustgebieden

70

Zoetwateraanvoer

Komt terug in de visie op de Het Rijk en waterschappen zetten zich in voor aanvoer van zoetwater, kleigronden (3.2.4). maar kunnen geen nieuwe maatregelen garanderen om verziltende gebieden te voorzien van zoetwater van elders. Omdat de aanvoer van extra (schaars) zoetwater van buiten het gebied niet altijd en overal kan worden gegarandeerd, zal er op termijn vaker sprake zijn van tijdelijke en regionale verzilting.

Rekening houden met veranderende omstandigheden

We vragen alle watergebruikers rekening te houden met en zelf maatregelen te nemen om beter bestand te zijn tegen periodes van extreme droogte, watertekorten en verzilting.

Staat centraal in het hele document (o.a. leidend principe 3.1.1.) en komt daarnaast terug in de visie op de kleigronden (3.2.4).

Ja. Dit thema wordt wel in het RWP en WBP genoemd, maar de WaBoS-lijn is een aanscherping daarvan.

Ja. Dit is onderdeel van het FBWK, maar de WaBoS-lijn is een aanscherping daarvan.

Onderwerp

Omschrijving

Waar in BOVI/BD?

Vraagt dit om verandering van beleid?

Structurerende hoge zandgronden Vasthouden water

We houden water langer vast en voeren het minder snel af. We herstellen daarmee de sponswerking van de bodem en bereiken een robuust grondwatersysteem. Dit wordt in gebiedsprocessen geborgd.

Komt terug als leidend principe (3.1.2) en in visie op de zandgronden (3.2.2).

Ja. Dit is al onderdeel van het RWP en WBP en er worden pilot en maatregelen voor water vasthouden uitgevoerd op de hoge zandgronden. De WaBoS-lijn is aanscherping van dit beleid.

Grondwaterpeilverhoging

We verhogen de grondwaterpeilen met mogelijk 10 cm tot 50 cm. Daardoor wordt op de hoge zandgronden verdroging bestreden. Omdat het hier maatwerk betreft, wordt dit in gebiedsprocessen verder uitgewerkt.

Komt terug in de visie op de zandgronden (3.2.2).

Ja. In het RWP en WBP is hiervoor beleid opgenomen. De WaBoS-lijn en de BOVI/Blauwe drager gaat hierin verder.

Beekdalherstel

In de gebiedsprocessen zetten we in op grootschalig herstel van beekdalen op zandgronden voor het verbeteren van de waterkwaliteit. Hiermee halen we niet alleen de doelen voor de waterkwaliteit (vanuit de KRW en de Nitraatrichtlijn) maar kunnen we ook andere doelstellingen realiseren (zoals natuur, groenblauwe dooradering en waterberging).

Komt terug in de visie op de zandgronden (3.2.2).

Ja. Er wordt al deels gewerkt aan beekdalherstel, dit staat ook genoemd in het RWP en WBP. Maar niet alle beekdalen worden aangepakt. De WaBoS-lijn en BOVI/BD gaat verder.

Komt terug in de visie op de zandgronden (3.2.2) en Waddeneilanden (3.2.5).

Ja. In het RWP is dit al genoemd als aandachtspunt, omdat hier nog geen beleid voor is.

Beperken grondwater- We beperken de grondwateronttrekkingen rond Natura onttrekkingen 2000-gebieden. Daarmee voorkomen we verdroging deze gebieden. Dit wordt in de gebiedsprocessen uitgewerkt.

71

Bijlage 2:

Verklarende woordenlijst Acceptatie, adaptatie en mitigatie: Adaptatie en mitigatie zijn twee beleidsreacties op klimaatverandering. Adaptatie verwijst naar de acties die zijn ondernomen om de negatieve gevolgen van klimaatveranderingen te verminderen, terwijl mitigatie verwijst naar pogingen om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Waar adaptatie niet mogelijk is, komt acceptatie in beeld. Adaptatie: zie acceptatie, adaptatie en mitigatie. AMvB: Algemene maatregel van bestuur. Een uitvoeringsbesluit in het Nederlandse openbaar bestuur, dat genomen mag worden op grond van een wet in formele zin. Aquathermie: Aquathermie is de verzamelterm voor duurzaam verwarmen (en, wanneer er gebruik wordt gemaakt van WKO, koelen) met de thermische energie uit water. BBP: Bruto binnenlands product. Dit is de totale toegevoegde waarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten gedurende een bepaalde periode. Belevingswaarde: Belevingswaarde beschrijft (samen met gebruikswaarde en toekomstwaarde) ruimtelijke kwaliteit. Hierbij gaat het om zaken als imago, uitstraling, aantrekkelijkheid, verbondenheid, sociale veiligheid, rust en ruimte, en eigenheid.

72

Bergingscapaciteit: Het vermogen om piekafvoeren van water een tijdlang op te vangen en vast te houden. In perioden met veel neerslag kan zo voorkomen worden dat andere gebieden onder water lopen. Biociden: Een biocide is een chemisch middel om levende organismen te doden. Blauwe Drager: Samen met de Blauwe Omgevingsvisie (zie ‘BOVI’) vormt de Blauwe Drager de toekomstvisie en -ambitie van Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân op een klimaatbestendige inrichting van Fryslân met water- en bodem als sturende principes. De Blauwe Drager vertaalt hierin de visie waarin water- en bodem sturend zijn (BOVI) naar de ruimtelijke consequenties en mogelijkheden. Zo vormt een klimaatbestendig watersysteem in de BOVI via de uitwerking Blauwe drager een belangrijke bouwsteen voor het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG), NOVEX en de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies en -plannen. Bodemdaling door delfstoffenwinning: Als uit de diepe ondergrond delfstoffen weggehaald worden (zoals zout of gas) neemt de druk daar af. Hierdoor zakt de bodem langzaam een beetje in elkaar. De bodem daalt van onderaf. Boezem: Het Friese boezemsysteem is het grootste aaneengesloten stelsel van vaarten, meren en kanalen in het beheergebied van Wetterskip Fryslân: Fryslân en het Groninger Westerkwartier.

Het heeft vele functies: het zorgt voor de aan- en afvoer van water, het biedt ruimte voor waterrecreatie, beroepsvaart en beroeps- en sportvisserij en het vormt een belangrijke verbindingsroute tussen Natura 2000 gebieden.

BOVI: Blauwe Omgevingsvisie. Samen met de Blauwe Drager vormt de BOVI de gezamenlijke toekomstvisie en -ambitie van Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân op een klimaatbestendige inrichting van Fryslân met water- en bodem als sturende principes. De BOVI wordt onderdeel van de plancyclus van het Wetterskip Fryslân. CO2: Koolstofdioxide. Een anorganische verbinding van koolstof en zuurstof. In zuivere toestand een gas dat van nature in de aardatmosfeer voorkomt. Deze concentratie neemt toe veroorzaakt door menselijk handelen. Voornamelijk door verbranding van fossiele brandstoffen, met klimaatverandering als gevolg. Deltaprogramma: Het nationaal Deltaprogramma beschermt Nederland tegen overstromingen, zorgt voor voldoende zoetwater en draagt bij aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting. Verschillende overheden en organisaties werken aan het programma, onder leiding van de deltacommissaris. Dit is de onafhankelijke regeringscommissaris voor het nationaal Deltaprogramma. De Romte Diele: Omgevingsvisie Fryslân 2020 waarin de provinciale ambities, opgaven, doelen en werkwijze voor de komende jaren zijn uitgewerkt. Effluent: Gezuiverd afvalwater dat de rioolwaterzuiveringsinstallatie verlaat. FBWK: Fries Bestuursakkoord Water en Klimaat. FPLG: Fries Programma Landelijk Gebied.

Gebruikswaarde: Gebruikswaarde beschrijft (samen met belevingswaarde en toekomstwaarde) ruimtelijke kwaliteit. Hierbij gaat het om zaken als slimme locatiekeuze, bereikbaarheid, toegankelijkheid, externe veiligheid, culturele verscheidenheid en keuzevrijheid.

Maaiveld: Het grondoppervlak, waarvan de hoogte in Nederland wordt opgegeven in NAP.

GOVI: Gemeentelijke Omgevingsvisie

Meerlaagsveiligheid: Waterveileigheid is opgebouwd uit drie lagen. 1) voldoende sterke waterkeringen (dijken, duinen, boezemkaden), 2) klimaatbestendige ruimtelijke inrichting met voldoende maatregelen om water vast te houden, te bergen en af te voeren in en rond de boezem om overlast te voorkomen, en 3) waterrobuust en klimaatbestendig inrichten van het achterland.

Groenblauwe dooradering: Het stelsel- of de verzameling van (streekeigen) ‘groene’ en ‘blauwe’ landschapselementen zonder een directe, primaire productie- of economische functie in het agrarisch cultuurlandschap. Denk hierbij aan houtwallen, losse bomen, singels, heggen, bosjes, moerasjes, sloten, poelen, brede bermen, etc.

Maalstop: Een tijdelijke beperking of stop van de maalhoeveelheid bij poldergemalen om hoog water op de boezem te voorkomen.

Mienskip: de gehele Friese samenleving. Grondwater: Het water in de ondergrond in de situatie waarbij alle ruimte tussen de bodemdeeltjes (zand, klei, veen) volledig opgevuld is met water.

KRW: Europese Kaderrichtlijn Water: Europese regelgeving die eisen stelt aan hoeveelheden, de ecologische toestand en chemische samenstelling van grondwater en oppervlaktewater. Het Friese beleid hiervoor is vastgelegd in de Nota KRW (december 2021) Lagenbenadering: De lagenbenadering legt de ruimte uiteen in drie lagen. De eerste laag bestaat uit de fysieke ondergrond, het watersysteem en het biotisch systeem. De volgende laag bevat netwerken van infrastructuur met onder meer wegen, spoorlijnen en waterwegen. Tot slot de laag met de menselijke activiteiten zoals wonen, werken en recreëren en de fysieke neerslag daarvan.

73

Oppervlaktewater: Het water in sloten, plassen en meren, waarbij de bovenkant van het water boven de ondergrond staat. PAK’s: Polycyclische aromatische koolwaterstoffen. PAGW: Programmatische Aanpak Grote Wateren Peilbeheer: Het geheel aan maatregelen om tot gewenste waterstanden in het oppervlaktewater te komen, zodanig dat de grondwaterstanden de optimaal gewenste situatie zo dicht mogelijk benadert.

Mitigatie: zie Acceptatie, adaptatie en mitigatie NOVEX: Nationale Omgevingsvisie Extra.

KNMI: Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut.

Energiestrategie, Programma Biodiversiteitsherstel, Programma Landschap, Programma Vitaal en Leefbaar, Landbouwagenda, Uitvoeringsagenda Wonen, Veenweideprogramma, Agenda voor het Waddengebied, Agenda IJsselmeer,

NAP: Normaal Amsterdams Peil: eenduidige referentiehoogte waarmee hoogtemetingen in heel Nederland worden vergeleken. Hierbij is in het verleden uitgegaan van het toenmalige gemiddelde zeeniveau tussen eb en vloed. Natuurlijke oevers: Oevers waarbij naast de waterkerende functie, nadrukkelijk rekening wordt gehouden met natuur, biodiversiteit en landschap. Nutriënten: Voedingsstoffen. Omgevingsprogramma’s en -agenda’s: Uitwerking van de Omgevingsvisie in Omgevingsprogramma’s en agenda’s, te weten: Regionaal Mobiliteitsprogramma, Regionaal Waterprogramma, Regionale

PFAS: Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) zijn chemische stoffen die door de mens zijn gemaakt. Zij komen van nature niet in het milieu voor en kunnen een negatief effect hebben op milieu en gezondheid. pH: Maat voor de zuurgraad van een oplossing. POVI: Provinciale Omgevingsvisie. In Fryslân is dit ‘De Romte Diele’. RWP: Regionaal Waterprogramma 2022-2027 (september 2022) Stikstofkringloop: De stikstofkringloop is de biogeochemische kringloop met de omzetting van stikstof in de lucht, planten, de bodem en biomassa.

Stresstest: Een stresstest is een toets bedoeld om de negatieve gevolgen van klimaatverandering inzichtelijk te maken en vervolgens te komen tot een bewuste afweging over het al dan niet accepteren van wateroverlast of schade, en een aanpak om met negatieve gevolgen om te gaan. Toekomstwaarde: Toekomstwaarde beschrijft (samen met gebruikswaarde en belevingswaarde) ruimtelijke kwaliteit. Hierbij gaat het om zaken als stabiliteit, flexibiliteit, agglomeratie, sociaal draagvlak, ecologische voorraden, integratie, erfgoed en culturele vernieuwing. Veenoxidatie: Veenoxidatie is een proces waarbij veen (vaak door het verlagen van grond- en/of oppervlaktewaterstand) blootgesteld wordt aan de lucht, waardoor het oxideert, met bodemdaling en CO2 uitstoot als gevolg. Verzilting: De toename van de hoeveelheid chloride in het grondwater. Vitale bodem: Een vitale bodem heeft een goede structuur, is rijk aan organismen, weert ziektes, bergt water en houdt voedingsstoffen vast en geeft deze gedoseerd af. WaBoS: Water en Bodem Sturend in de ruimtelijk inrichting.

WaBoS-brief: Op 25 november 2022 publiceerde het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een brief met hierin uitgangspunten en structurerende keuzes om water en bodem sturend te maken voor ruimtelijke inrichting. Waterketen: De waterketen is de kringloop van water ’dat in de buizen zit’: het oppompen van grond- of oppervlaktewater voor drinkwater, het distribueren van drinkwater, de riolering en rioolwaterzuivering en de lozing ervan op oppervlaktewater. Waterrobuust en klimaatbestendig: Met ‘robuust’ bedoelen wij dat de waterhuishoudkundige inrichting van gebieden ook zonder acuut menselijk ingrijpen bestand is tegen extreme gebeurtenissen als extreem natte omstandigheden of juist extreme droogte. ‘Klimaatbestendig’ betekent voor ons dat de waterhuishoudkundige inrichting van gebieden de waterbeheerder in staat stelt om voor, tijdens en na extreme weersomstandigheden (nat, droog, overstroming) de gewenste toestand te behouden of te herstellen. Watertoets: Een instrument dat waterhuishoudkundige belangen expliciet en op evenwichtige wijze laat meewegen bij het opstellen van ruimtelijke plannen en besluiten. Het proces brengt de initiatiefnemer van een ruimtelijk plan en de waterbeheerder in een zo vroeg mogelijk stadium met elkaar in gesprek Wegzijging: De neerwaartse stroming van (grond) water.

Zeespiegelstijging: Het geleidelijk structureel omhoogkomen van de zeespiegel, mede onder invloed van het afsmelten van de ijskappen aan de Noord- en Zuidpool.

74

Bijlage 3:

Bronvermeldingen en opsomming voetnoten 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/25/water-en-bodem-sturend https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/25/water-en-bodem-sturend https://allecijfers.nl/provincie/friesland/ Waarbij gebruik is gemaakt van onder andere de KNMI klimaatscenario’s 2014, het klimaatsignaal ’21, grondwaterstudie Fryslân, Achtergronddocument BOVI, Boezemverkenning en het 6e IPCC Assessment Report https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-klimaatsignaal-21 https://www.Fryslân.frl/gripopgrond https://www.Fryslân.frl/downloads-friese-omgevingsvisie https://www.Fryslân.frl/regionaal-waterprogramma-20222027 https://greeninclusive.nl/nieuws/friese-partijen-zetten-handtekening-onder-biobased-isolatiepact/

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=0b5a7bb8-bee3-429b-b6df-5255feba0d85