CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-13b Bijlage 1 Ontwerpvisie Fryslan klimaatbestendig 2050.pdf

Raadsvergadering 8 mei 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken26.688 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Fryslân klimaatbestendig 2050+

Water en bodem sturend in de ruimtelijke inrichting van Fryslân ONTWERPVISIE MAART 2023

Inhoudsopgave Management samenvatting 1 Woord vooraf 10 1

Inleiding 13

2

De opgaven in het water en bodem systeem

3

Visie, strategie en principes 29

4

Blauwe drager: ruimtelijke puzzel 49

5

Hoe verder met de toekomstvisie Fryslân klimaatbestendig 2050+?

2.1 2.2 2.3

3.1 3.2 3.3

4.1 4.2 4.3 4.4

5.1 5.2 5.3 5.4

16

Het huidige water en bodemsysteem 16 Toekomstige uitdagingen 21 Houdbaarheid water- en bodemsysteem 24

Toelichting op de leidende principes 29 Visie op Fryslân 32 Visie op de deelgebieden 36

Water en bodem sturend in de ruimtelijke ordening 49 De urgente opgaven uit de provinciale omgevingsvisie 50 Rijksbeleidslijn WaBoS 53 Consequenties en mogelijkheden voor het ruimtegebruik 53

59

Fries programma landelijk gebied en Provinciale omgevingsvisie 59 De beleids- en beheercyclus van Wetterskip Fryslân 61 De beleids- en beheercyclus van Friese gemeenten 62 Brede samenwerking, participatie, governance 62

Bijlage 1 63 Bijlage 2 72 Bijlage 3 75

Richting een toekomstbestendig wateren bodemsysteem in Fryslân

Management samenvatting

Het Friese oppervlakte- en grondwatersysteem hebben een nauwe onderlinge relatie. Door de manier waarop ons watersysteem nu functioneert, en door de toekomstige uitdagingen, loopt het Friese water- en bodemsysteem tegen grenzen aan. Droogte op de zandgronden, verzilting van grondwater en voortgaande oxidatie van het nog resterende veenpakket vragen om maatregelen gebaseerd op een lange termijnvisie op een klimaatbestendig Fryslân. De beschikbaarheid van water staat onder druk; voor de zoetwatervoorziening is het water- en bodemsysteem van Fryslân op termijn te afhankelijk van het IJsselmeer. De stijgende zeespiegel dwingt ons tot het blijven werken aan dijkversterkingen. Zonder ingrijpen zullen deze ontwikkelingen leiden tot o.a. waterveiligheidsvraagstukken, daling van productie en consumptie en verlies van vastgoedwaarde. Het watersysteem van de toekomst moet een systeem zijn dat gebaseerd is op de natuurlijke principes van water en bodem. Een systeem dat toekomstbestendig is; weerbaar tegen klimaatverandering, zeespiegelstijging en extremere weersomstandigheden, en een gezonde basis biedt voor menselijk gebruik, natuur en biodiversiteit. Dit betekent primair dat de inrichting van het water- en bodemsysteem een goede basis is voor een duurzame zoetwaterbalans in heel Fryslân.

In de Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) en Blauwe drager verkennen provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân dit eindbeeld. Gezamenlijk vormen deze documenten Fryslân klimaatbestendig 2050+: de toekomstvisie op een klimaatbestendige inrichting van Fryslân voor 2050 en verder, waarbij water en bodem sturend zijn.

1

1

Deze visie is in 2022 tot stand gekomen middels drie sporen (zie Figuur 1): 1. Een actief participatieproces met de Friese Mienskip en vertegenwoordigers van belangenorganisaties, en co-creatie met de ambtelijke en bestuurlijke vertegenwoordiging van Wetterskip Fryslân, provincie Fryslân en de inliggende gemeenten. 2. Daarnaast hebben de specialisten van Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân samengewerkt aan de inhoudelijke onderbouwing van de visie. Voor de uiteenzetting van de werking van het huidige systeem en onderbouwing van de opgave is gebruik gemaakt van deze jarenlange kennisontwikkeling en van recente onderzoeken naar het Friese water- en bodemsysteem. 3. Dit document is de Friese invulling van de Kamerbrief ‘Water en bodem sturend in de ruimtelijk inrichting’ (WaBoS-brief) die op 25 november 2022 door het Ministerie van Infrastructuur & Waterstaat is aangeboden aan de Tweede Kamer1. Deze brief heeft een tijdshorizon tot 2030. Deze brief wordt vertaald in een Rijksprogramma ‘water en bodem’.

De BOVI en Blauwe Drager

Participatietraject

Inhoudelijke analyse

Rijksbeleidslijn

Figuur 1 Drie sporen van voorbereiding van Blauwe Omgevingsvisie en Blauwe drager

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/25/water-en-bodem-sturend

De opgaven in het water- en bodemsysteem

Fryslân wordt gekenmerkt door hoge zandgronden, laag liggende veengebieden en de kleigebieden langs het noordelijk kustgebied. Kenmerkend zijn het merengebied, de Friese boezem en de beken. Het Friese watersysteem is een boezempoldersysteem in combinatie met vrij afstromende gebieden, beschermd door primaire keringen langs IJsselmeer en Waddenzee. Het is een kunstmatig systeem, primair gericht op het afvoeren van overtollig water, met een grote afhankelijkheid van aanvoer van IJsselmeerwater in periodes van watertekort. De Friese boezem is belangrijk voor de zoetwaterafvoer en -voorziening, is verbinder van ecologische waarden, en belangrijk voor scheepvaart en (water)recreatie. Water en bodem zijn nauw met elkaar verbonden. De bodem is belangrijk voor het reguleren van vocht/water en voedingstoffen, voor producerend vermogen en biodiversiteit en voor het dragen van bebouwing en infrastructuur. Het is belangrijk om de samenhang tussen het bodem- en watersysteem en de werking ervan goed te begrijpen. Deze is verbeeld in Figuur 2. Daaruit blijkt dat het veengebied nu en in de toekomst grote invloed heeft op het hele grondwatersysteem van Fryslân. De analyse van het water- en bodemsysteem maakt duidelijk dat maatregelen in het veengebied voor de verdere toekomst cruciaal zijn om een houdbaar en klimaatbestendig bodemen waterbeheer te creëren.

Het huidige systeem loopt tegen grenzen aan. Dat wordt versterkt door de gevolgen van klimaatverandering. We staan richting 2050 en verder voor de hiernaast verwoorde uitdagingen.

2

Figuur 2 De samenhang in het Friese bodem- en watersysteem in een dwarsdoorsnede van noordwest (Waddenkust) naar zuidoost (Hoge zandgronden).

ƒ

ƒ

ƒ

Het wordt steeds lastiger om het veengebied voldoende droog te houden voor verschillende functies; het verdwijnen van veen zorgt voor een toename van kwel vanuit de boezem en vanuit de ondergrond. Door de bodemdaling nemen de grondwaterstromen vanuit de zandgronden en vanuit het kleigebied toe. Daardoor dalen grondwaterstanden in de zandgronden en trekt de diepe zoute grondwaterstroom verder Fryslân in; Verdere zeespiegelstijging maakt nieuwe dijkversterkingen voor waterveiligheid noodzakelijk en versterkt de verziltingsdruk; Afnemende leveringszekerheid van IJsselmeerwater;

ƒ ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

Waterkwaliteit onder druk in droge en hete perioden; De inrichting van het watersysteem is niet bestand tegen extreme droogte of extreme neerslag; De bodemvitaliteit (belangrijk voor bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit) staat in alle deelgebieden onder druk, en daarmee het vermogen van de bodem om water vast te houden; Het behouden van een voldoende grote zoetwaterbel op de Waddeneilanden komt onder druk te staan door zeespiegelstijging; Frequenter en hevigere perioden van wateroverlast en hittestress in bebouwd gebied.

Leidende principes voor de blauwe omgevingsvisie

Om deze uitdagingen voor de lange termijn het hoofd te bieden zijn acht leidende principes geformuleerd. Deze principes vormen de denkrichtingen waarlangs de toekomstvisie per deelgebied is opgesteld:

1

2

3

Een veerkrachtig bodem en watersysteem, dat een goede basis vormt voor een duurzame zoetwaterbalans in heel Fryslân, dat een omslag mogelijk maakt van water afvoeren naar water vasthouden, en beter kan omgaan met extreme omstandigheden. Daarbij hoort ook dat we leren omgaan met de risico’s van wateroverlast en droogte; Meer gebiedseigen zoet water beschikbaar (grond- én oppervlaktewater); Het automatisme dat we jaarrond voor waterinlaat kunnen rekenen op het IJsselmeer als onze nationale regenton, kan veranderen. Het is belangrijk hier nu al op te anticiperen, en dat we toewerken naar een provincie waarin we lange periodes met droogte kunnen opvangen;

3

Niet afwentelen op toekomstige generaties, op andere gebieden, of van privaat naar publiek en vice versa. Het betekent dat we bij investeringen tijdig en voldoende rekening houden met klimaatverandering;

4

De bodemvitaliteit verbetert; we zetten in op herstel, behoud en verbetering van de chemische en biologische bodemkwaliteit; zo bevorderen we het watervasthoudend vermogen en de biodiversiteit;

5

De waterkwaliteit verbetert; dit is essentieel voor herstel van natuurwaarden en biodiversiteit, voor de landbouw en voor de recreatie;

6

We waarborgen waterveiligheid via het meerlaagsveiligheidprincipe (robuuste primaire keringen, toekomstbestendige ruimtelijke inrichting, adequate crisis- en risicomanagement);

7

Circulair (CO2 vastleggen, energietransitie, grondstoffen en materialen);

8

Partnerschap, omdat we de uitdagingen alleen samen met alle betrokkenen aan kunnen gaan.

Visies op deelgebieden

Vanuit deze acht principes geeft deze blauwe toekomstvisie specifiek voor de Friese deelgebieden richting 2050 en verder de toekomst weer van het water- en bodemsysteem. De visie biedt gebruikers en beheerders van bodem en water, inzicht in het bodem-, oppervlaktewater- en grondwatersysteem. De visie is geen blauwdruk voor Fryslân anno 2050 en verder, maar een urgente oproep aan de partners, zoals gemeenten, belangenorganisaties, terreinbeheerders, ondernemers en betrokken inwoners, om de integrale afweging en noodzakelijke verandering samen teweeg te brengen. De Nationale Omgevingsvisie Extra (NOVEX), de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) en het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG), met als onderdeel daarvan de gebiedsgerichte aanpak, zijn daarvoor de belangrijkste samenwerkingskaders. Het gaat om de samenhang en afhankelijkheden in het Friese watersysteem én om de specifieke opgaven en kenmerken van de deelgebieden in de zandgronden, veengebieden, kleigronden, Waddeneilanden en het bebouwde gebied.

Zandgronden In 2050 en verder houden we op de zandgronden water langer vast en voeren we minder snel af. In de zomer voeren we geen water meer aan. De beekdalen zijn hierin cruciaal. We bereiken een robuust grondwatersysteem. Het vasthouden van water doen we in vitale bodems met voldoende organische stof, waarin het water kan infiltreren op hoge gronden om kwel in lage delen te herstellen. Ondanks deze inspanningen accepteren we in de zandgronden ook veranderingen en overlast. Soms zal het natter of droger zijn dan gewenst. Deze acceptatie is belangrijk in het omgaan met klimaatverandering.

Veengebieden In 2050 en verder is in het veengebied de veenoxidatie, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg gestopt. Op deze manier wordt de verdrogende invloed van het veengebied op de zandgronden beperkt en de instroom van zout grondwater vertraagd. We werken stapsgewijs toe naar een peil waarbij veenoxidatie nagenoeg stopt. Daarnaast is het zoveel mogelijk vasthouden van regenwater nodig zodat afhankelijkheid van IJsselmeerwater wordt verminderd. Zonder maatregelen in het veengebied zullen de maatregelen in andere gebieden nooit een optimaal resultaat behalen.

bron: lc.nl

4

Kleigebieden In 2050 en verder blijven de kleigronden - die bestaan uit de Noordelijke Kleischil en de Greidhoeke - een belangrijk landbouwgebied van Fryslân met een vitale bodem en robuuste zoetwaterlenzen in de percelen. Het hele kleigebied wordt beschermd door een primaire kering, die recht doet aan de ecologische verbinding tussen binnen en buitendijks. Dit betekent op sommige plekken zachte overgangen tussen en zoet en zout die het beter mogelijk maken voor diersoorten om tussen zoet en zout te migreren. Om de toename van zoute kwel zoveel mogelijk tegen te gaan worden de peilen verhoogd. Lage delen krijgen als eerste last van verzilting en wateroverlast. In deze lage delen is ruimte voor water, waardoor wateroverlast in de gebieden waar de omstandigheden nog optimaal zijn voor akkerbouw wordt voorkomen. Het landbouwkundig gebruik van het kleigebied heeft geen negatieve effecten op de waterkwaliteit, omdat er geen afspoeling en uitspoeling van gronddeeltjes, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen meer plaatsvindt. Het onderhoud van de watergangen is, naast het functioneren van het watersysteem ook afgestemd op de ecologische waarde van de watergangen.

Omdat we verwachten dat we in 2050 niet in dezelfde mate kunnen vertrouwen op zoetwateraanvoer vanuit het IJsselmeer zoals we dat nu het geval is, moeten we hier accepteren dat er niet meer altijd overal actief doorgespoeld kan worden om de verzilting van het oppervlaktewater tegen te gaan.

5

Waddeneilanden In 2050 en verder is de zoetwaterbel op de Waddeneilanden, ondanks zeespiegelstijging en klimaatverandering, in balans. Dat betekent dat gebruik en aanvulling van zoetwater in evenwicht zijn. Om dit te bereiken verhogen we in de duinen en binnenduinrand stapsgewijs de grondwaterstanden gelijk met de zeespiegelstijging. In de polders accepteren we plaatselijk de verzilting en wateroverlast.

Bebouwd gebied In 2050 en verder is Fryslân klimaatneutraal en klimaatrobuust ingericht. Bouwen doen we klimaatrobuust (conform de regels waterrobuust bouwen uit de Omgevingsverordening van de provincie Fryslân). Wonen en werken aan of in de nabijheid van water is in 2050 nog steeds kenmerkend en een belangrijke leefomgevingskwaliteit van Fryslân. Hittestress, droogte en wateroverlast vormen geen onaanvaardbare risico’s voor de leefbaarheid.

6

Hoe verder met de ruimtelijke doorwerking

Het principe ‘water en bodem sturend’ houdt in dat de ruimtelijke ordening weer de logica van het landschap gaat volgen, in plaats van technische maatregelen te gebruiken om alles mogelijk te maken. Het uitgangspunt ‘water en bodem sturend’ zal daarom de tafel zijn waarop die puzzel van het toekomstig ruimtegebruik wordt gelegd. En dat puzzelen is nodig, want als alle programma’s de ruimte krijgen die ze vragen, dan hebben we 1,8x Fryslân nodig. Die ruimte is er simpelweg niet. Het zoveel mogelijk combineren van vormen van ruimtegebruik en opgaven is daarom nodig. Hierin zijn er kansen en mogelijkheden: waterberging en waterconservering kunnen bijvoorbeeld goed samengaan met natuurontwikkeling, (aangepaste) landbouw, wonen en recreatie. De provincie Fryslân geeft richting en kaders aan de afwegingen, keuzes en aanpassingen in het toekomstige ruimtegebruik in de provincie. In de binnenkort te actualiseren Provinciale Omgevingsvisie ‘De Romte Diele’ (POVI) doet Fryslân dat in vier urgente opgaven: de leefomgeving vitaal, leefbaar en bereikbaar houden; de energietransitie met kracht voortzetten; Fryslân klimaatadaptief inrichten; de biodiversiteit herstellen/versterken. Fryslân klimaatbestendig 2050+ beschrijft een aanscherping en nadere uitwerking van hoe water en bodem bijdragen aan het realiseren van deze opgaven.

De rijksoverheid inventariseert onder de NOVEX met de provincies ruimteclaims van diverse programma’s, waaronder NPLG en de Rijksbeleidslijn ‘water en bodem sturend in de ruimtelijke inrichting’ (WaBoS), maar ook woningbouw en energiehoofdstructuur.

7

De doorwerking van water en bodem sturend vraagt om structurerende keuzes en een gebiedsgerichte aanpak. De POVI en met name het FPLG is daarvoor een heel belangrijk voertuig. Fryslân klimaatbestendig 2050+ maakt duidelijk welke belangrijke consequenties en mogelijkheden daarbij aan de orde zijn. Het vraagt om ruimtelijke ordening die is gebaseerd op de behoefte aan een natuurlijker en klimaatbestendiger bodem- en watersysteem. Dat is het fundament voor de toekomst van het ruimtegebruik. Handelen is nu nodig voor het zoeken en creëren van kansen en mogelijkheden. De doorwerking van de lange termijnvisie krijgt ook vorm in de beleidscyclus van Wetterskip Fryslân en de Friese gemeenten. Er is geen maatschappelijke kostenbatenanalyse opgesteld.

Op moment dat de BOVI/Blauwe drager onderdeel wordt van het FPLG- en NOVEX-pakket, en in de gebiedsgerichte aanpak de visie wordt vertaald naar concrete doelen en maatregelen, kan een integrale afweging plaatsvinden. Zodra inzichtelijk is welke wateren bodemgerichte maatregelen moeten plaatsvinden, en met welke urgentie, kan worden bezien of uitvoering binnen de reguliere uitvoering van onze provincialeen of waterschapstaken past, of dat aanvullende financiering nodig is. Bovenal vraagt door- en uitwerken om brede samenspraak en samenwerking, anders komt deze koersverandering niet tot stand. Fryslân klimaatbestendig 2050+ geeft op basis van de gebiedsbeschrijvingen en analyses een aanzet tot een aantal ruimtelijke consequenties, die in provinciale omgevingsprogramma’s en een gebiedsgerichte aanpak verder uitgewerkt worden.

Sleutelrol voor de veengebieden vraagt om zorgvuldige gebiedsgerichte aanpak Een belangrijke ruimtelijke consequentie is de cruciale rol van het veengebied in het lage midden van Fryslân. Het veengebied heeft een belangrijke rol in het toekomstige watersysteem. Maatregelen in dit gebied komen zowel ten goede aan het afremmen van de ondergrondse kwelstroom van het Drents Plateau als aan het terugdringen van de zoute kwelstroom vanaf de Waddenzee. Waterhuishoudkundige en bodemverbeteringsmaatregelen in de andere deelgebieden zullen geen optimaal resultaat bereiken als niet óók maatregelen in het veengebied worden uitgevoerd. De impact van de autonome ontwikkelingen als veenoxidatie en bodemdaling zijn in het veenweidegebied groot en zullen als gevolg van de klimaatverandering toenemen. Fryslân klimaatbestendig 2050+ ligt in het verlengde van de koers uit het Veenweideprogramma, maar heeft een langere tijdshorizon. Net als het Veenweideprogramma bepleit deze toekomstvisie een transitie van het gebied. Dit heeft hoe dan ook consequenties voor de landbouw, natuur(beheer) en landschapsontwikkeling, maar ook voor wonen, infrastructuur en recreatie.

Meer ruimte voor het watersysteem kan in alle deelgebieden ten koste gaan van landbouwgrond, maar kan anderzijds bijdragen aan de beschikbaarheid van voldoende oppervlakte- en grondwater van goede kwaliteit, ook voor de landbouw, wanneer dat nodig is. Verdroging brengt risico’s met zich mee voor de oogst; meer (zoet)water vasthouden kan helpen dit te voorkomen. In het kader van het FPLG vraagt dit om een zorgvuldige en verantwoordelijke benadering vanuit de overheden, met oog voor

8

de menselijke maat en in nauwe samenwerking met de grondgebruikers, kennisinstellingen en ketenpartners. Ruimte voor meer gebiedseigen water bevordert de groenblauwe dooradering en biodiversiteit Het herstellen van natuurwaarden en biodiversiteit wordt ondersteund door het verbeteren van de hiervoor benodigde hydrologische condities.

De langetermijnvisie in de BOVI richt zich op het beperken van verdroging met hogere grondwaterstanden en het herstel van beekdalen. In alle deelgebieden is meer ruimte voor de boezem en voor vasthouden en beschikbaar maken van gebiedseigen water nodig. Dat ondersteunt het verbeteren van de groenblauwe dooradering, de biodiversiteit en de waterkwaliteit. Bebouwd gebied: ruimte voor (boezem)water vergroten en kansen voor aquathermie ‘Water en bodem sturend in de ruimtelijk inrichting’ betekent dat uitbreiding van bebouwd gebied waterrobuust plaatsvindt, op verstandige locaties die bijdragen aan het creëren van meer ruimte voor de boezem. Dat wil zeggen dat rekening wordt gehouden met de risico’s van vaker voorkomende extreme weersomstandigheden als gevolg van klimaatverandering. Denk aan bijvoorbeeld clusterbuien of lange perioden met droogte. Het niet meer verlagen of verhogen van grondwaterpeil ter voorkoming van veenoxidatie, voorkomt bodemdaling en funderingsschade. De Friese ambitie om dé aquathermie-provincie van Nederland te worden biedt mogelijkheden voor meekoppelen met verbeteringen in het watersysteem. Doordacht vergroten van oppervlaktewater nabij bebouwd gebied vergroot de kansen voor het winnen van warmte uit dit oppervlaktewater. Geen verslechtering en waar mogelijk een verbetering van de ecologische waterkwaliteit is hierbij randvoorwaardelijk.

Landschap, cultuurhistorie en nieuwe ontwikkelingen Het bestaande Friese landschap is hooggewaardeerd. Het waterrijke landschap en de Waddeneilanden zijn typerend voor de identiteit van Fryslân. De cultuurhistorie is goed af te lezen aan de verschillende gebieden. De veranderingen in het watersysteem die in Fryslân klimaatbestendig 2050+ worden geschetst, zijn onderdeel van de verdere ontwikkeling van landschap, cultuurhistorie en erfgoed. De provinciale structuurvisie Grutsk op’e Romte beschrijft de drie onderdelen van de omgevingskwaliteit: belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde.

Ruimtelijke kwaliteit ontstaat waar deze drie samenkomen en onderling worden gewogen. Veranderingen in het watersysteem worden getoetst aan effect op de ruimtelijke kwaliteit. Waterrecreatie Een opgave voor de toekomst is om (water)recreatie te combineren met verbetering van de biodiversiteit, aanleg van natuurlijke oevers en verder werken aan water van goede (zwemwater)kwaliteit. Mobiliteit en infrastructuur Mobiliteit, infrastructuur, water en bodem zijn nauw met elkaar verbonden. Het grondwaterpeil is belangrijk

voor bestaande infrastructuur en peilfluctuaties kunnen zorgen voor meer druk op de infrastructuur. Peilfluctuaties en meer ruimte voor water in het boezemsysteem kunnen de bevaarbaarheid van de waterwegen beïnvloeden (tijdelijke effecten op passeerbaarheid van bruggen of de belaadbaarheid van schepen). Niettemin zal ook in de toekomst het Friese watersysteem een zeer betrouwbaar transportsysteem blijven. Bij (ver)nieuwbouw van infrastructuur (denk aan vitale kunstwerken en aan de Lelylijn) dienen de veranderingen voor toekomstbestendigheid in het bodem- en watersysteem op voorhand te worden meegenomen.

bron: RonReizen

9

Leeuwarden, Beste lezer, Voor u ligt Fryslân klimaatbestendig 2050+, onze gezamenlijke visie op het water- en bodemsysteem van de toekomst. Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân werken al lange tijd samen met Friese gemeenten, Vitens, Rijkswaterstaat en andere partners aan onze waterveiligheid, een goede waterkwaliteit, een gezonde bodem en aan niet te veel en niet te weinig water. Dat doen we samen met de mienskip: de inwoners en belanghebbenden. Fryslân kent een variëteit aan landschappen: hoge zandgronden, veenpolders en kleigrond. Tussen deze deelgebieden heeft het oppervlaktewater, het grondwater en de bodem een sterke onderlinge samenhang. De vier Friese Waddeneilanden kennen hun eigen karakteristieke landschap, met zeewering, polders en duinen.

Woord vooraf

Deze visie op het toekomstig water- en bodembeheer is geboren uit noodzaak. Het water- en bodemsysteem loopt in onze provincie tegen zijn grenzen aan. In de afgelopen decennia hebben we het watersysteem met techniek naar onze hand gezet, zodat we jaarrond een nagenoeg stabiel boezempeil hebben. De keerzijde van deze technische ingrepen is dat we de samenhang met het natuurlijke systeem wat uit het oog zijn verloren. Nu de gevolgen van de klimaatverandering steeds vaker zichtbaar worden in de vorm van langdurige perioden van droogte of clusterbuien, is het noodzaak om slimme en duurzame oplossingen te zoeken. Die kunnen liggen in verdergaande innovaties en inzet van kunstwerken, maar vooral ook in het versterken van het natuurlijke systeem. In deze visie kijken we naar een water- en bodemsysteem in de toekomst, vanaf ongeveer 2050. Dat betekent dat wij nu nadenken over een periode waarin onze huidige kinderen volwassen zijn. Wij vinden het daarom belangrijk om nu al aan onze jongeren te vragen hoe zij de toekomst voor zich zien. Welke ambities op het water – en bodemsysteem hebben zij, en welke stapeling van functies hebben zij voor ogen? Onze jeugddijkgraaf Merel Tesselaar geeft onderstaand haar visie.

Fryslân klimaatbestendig 2050+ wordt niet alleen onderdeel van de plancyclus van Wetterskip Fryslân en de Provinciale Omgevingsvisie, maar wordt ook onderdeel van grotere opgaven zoals het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) en de Nationale Omgevingsvisie Extra (NOVEX). De uitwerking van de veelheid aan doelen en maatregelen gebeurt in onze eigen provincie, in een gebiedsgerichte aanpak. Hierin willen we graag samenwerken, met u. Gedeputeerde Staten van Provincie Fryslân Dagelijks Bestuur van Wetterskip Fryslân

10

11

De stem van de jongeren Op 2 november organiseerden Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân, in aanvulling op de gebiedsgesprekken, een jongerenavond. Op deze avond kwamen circa veertig 18 tot 35-jarigen bijeen om gezamenlijk na te denken over de toekomst van het Friese water- en bodemsysteem. De speciale aandacht voor jongeren is belangrijk, omdat de tijdspanne van 2050 en verder deze generatie het meest aangaat. In deze paragraaf worden een aantal op de jongerenavond genoemde ideeën en oplossingsrichtingen uitgelicht. Op de jongerenavond spraken de deelnemers over de gebiedseigen opgaven en kansen van het kleigebied, zandgebied, veengebied en de Waddeneilanden. Grote opgaven voor de Waddeneilanden die door de jongeren werden besproken zijn zeespiegelstijging en de toenemende druk op het watersysteem vanuit de toerismesector. De zoetwaterbel op de Waddeneilanden is al niet groot en met deze groeiende watervraag zal deze alleen maar meer afnemen.

Toerisme werd als alternatief verdienmodel ook nadrukkelijk genoemd voor het veengebied. De grootste opgave voor dit gebied is het voorkomen van veenoxidatie, dat voor verzakkingen en CO2uitstoot zorgt. Om dit tegen te gaan zal dit gebied in de toekomst verder moeten vernatten. Maar naast de veranderingen biedt het ook kansen, volgens de jongeren. Naast de recreatie- en toerismesector (in deze gebieden wordt het nog mooier om te sporten en recreëren op en aan het water), werden ook andere alternatieve verdienmodellen door de jongeren verkend: van het produceren van natte- en zilte teelten zoals zeewier, zeekraal, rijst en bamboe, ‘vertical farming’, tot aan kweekvijvers en vispoelen, of natuurherstel en wateropvang als dienst.

Het langer vasthouden van water in plaats van snel afvoeren was – zeker voor de zandgronden - een terugkomend thema op de jongerenavond. Op grote schaal moet de bodemvitaliteit en sponswerking in Fryslân verbeteren. Voor de kleigebieden werd zelfs geopperd om de dijk door te steken; dit zou als voordeel hebben dat natuurlijke slibaanvoer terugkomt, de reden dat de kleigronden zo vruchtbaar zijn. De dynamiek in het gebied wordt oorspronkelijker, de Middelzee komt terug, er wordt weer gebouwd op terpen en de kwelders en oude dijken vervullen de functie van kustbescherming. Teruggaan naar het systeem van vroeger is natuurlijk geen optie met groter wordende weersextremen en zeespiegelstijging, maar een blik op het verleden laat zien dat onze omgang met water en bodem door de eeuwen heen stevig is veranderd. We kunnen goede lessen leren uit het verleden, en deze meenemen naar een klimaatbestendige toekomst waar de jonge- en toekomstige generaties van Fryslân goed kunnen wonen, werken en recreëren. Zo’n toekomstbeeld draait niet alleen om beperkingen; wat de stem van de jongeren ons leert is dat een creatieve, integrale blik op het water- en bodemsysteem een hoop kansen in beeld brengt.

Slimme manieren van water opslaan en innovaties in de bouw van (recreatie)woningen werden genoemd, en ook het belang van mentale verandering en bewustwording van de toerist. In het kader dat “niet alles overal meer kan”: durf ook het gesprek aan te gaan over de grenzen van het toerisme op de Waddeneilanden. Leeuwarden, datum na vaststelling Merel Tesselaar, Jeugddijkgraaf van Wetterskip Fryslân

12

1 Inleiding

Dit is de Friese Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) en Blauwe drager voor het jaar 2050 en verder. In dit document werken Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân gezamenlijk de opgaven in het water- en bodemsysteem van de provincie Fryslân en het Groninger Westerkwartier uit en agenderen ze welke transitie nodig is om water en bodem meer sturend te laten zijn in de ruimtelijke inrichting. Op de manier waarop het systeem nu is ingericht en de toekomstige uitdagingen die op het gebied afkomen, loopt het Friese water- en bodemsysteem tegen grenzen aan. Om het gebied voor te bereiden op de verwachte klimaatverandering, zeespiegelstijging en autonome ontwikkelingen zoals het tegengaan van verdere veenoxidatie, is er aanzienlijk meer ruimte voor water nodig. Dit heeft consequenties voor het huidige ruimtegebruik, maar biedt tegelijkertijd ook kansen. De visie biedt iedereen die met het gebruik en het beheer van bodem en water te maken heeft inzicht in het bodem-, oppervlaktewater- en grondwatersysteem. De visie is geen blauwdruk voor Fryslân anno 2050, maar een urgente oproep aan de partners; gemeenten, belangenorganisaties, terreinbeheerders, ondernemers en betrokken inwoners om de integrale afweging en noodzakelijke verandering samen teweeg te brengen.

De NOVEX, de Provinciale Omgevingsvisie (POVI), het Fries programma landelijk gebied (FPLG), met als onderdeel daarvan de gebiedsgerichte aanpak, zijn daarvoor de belangrijkste samenwerkingskaders.

BOVI en Blauwe drager Daar waar provincies de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) en gemeenten een Gemeentelijke Omgevingsvisie

13

(GOVI) als instrumenten hebben, hebben waterschappen geen juridische verplichting voor een dergelijk instrument. Wetterskip Fryslân heeft er met het opstellen van een Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) voor gekozen om met inzet van haar kennis en ervaring een toekomstvisie te formuleren, en zo bij te dragen aan een gezamenlijk klimaatbestendig water- en bodemsysteem. De POVI is een beleidsinstrument volgens de nieuwe Omgevingswet, te weten een integrale strategische visie op de kwaliteit en inrichting van de fysieke leefomgeving; binnen deze systematiek kan de provincie geen BOVI vaststellen. Daarom is in de Blauwe drager een vorm gevonden waarmee de provincie wél met een toekomstvisie op het water- en bodemsysteem kan instemmen, maar het de systematiek van de nieuwe Omgevingswet niet in de weg zit. De term ‘Blauwe drager’ representeert de brugfunctie tussen BOVI enerzijds en de doorwerking in provinciale Omgevingsvisie en programma’s anderzijds; ‘blauw’ verwijst vanzelfsprekend naar de verbinding met het Friese watersysteem. De Blauwe Omgevingsvisie en Blauwe drager samen vormen de gezamenlijke lange termijn ambitie van Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân voor het Friese water- en bodemsysteem en agendeert de consequenties en mogelijkheden om water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening.

Voor het Wetterskip Fryslân is de BOVI zelfbindend; met de Blauwe drager wordt input gegeven aan de Provinciale Omgevingsvisie. Door actualisatie van de omgevingsvisie van de provincie Fryslân (POVI) en doorwerking naar GOVI’s, kan richting gegeven worden aan de afwegingen, keuzes en aanpassingen in het toekomstige ruimtegebruik in Fryslân.

Totstandkoming De BOVI en Blauwe drager zijn in 2022 tot stand gekomen middels drie sporen (zie Figuur 4): 1. Een actief participatieproces met de Friese Mienskip en vertegenwoordigers van belangenorganisaties en in co-creatie met de ambtelijk en bestuurlijke vertegenwoordiging van Wetterskip Fryslân, provincie Fryslân en de inliggende gemeenten. Tussen september en november 2022 is er een webinar georganiseerd en hebben acht gebiedsbijeenkomsten door heel Fryslân plaatsgevonden waarbij iedereen welkom was mee te denken en praten over klimaatverandering en de toekomst van het water- en bodemsysteem. Figuur 5 laat de betrokkenheid van de Friese Mienskip zien, waarbij iedere stip een deelnemer van één van de gebiedsavonden representeert. 2. Daarnaast hebben de specialisten van Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân samengewerkt aan de inhoudelijke onderbouwing van de visie. Daarvoor is veel expertise en ervaring in huis en zijn in het verleden al veel studies verricht. Voor de uiteenzetting van de werking van het huidige systeem en onderbouwing van de opgave is gebruik gemaakt van deze jarenlange kennisontwikkeling en van recente onderzoeken naar het Friese water en bodemsysteem. Bijgevoegd kader beschrijft de bronbestanden waarop onze analyse en visie is gebaseerd. 3.

Dit document is de Friese invulling van de Kamerbrief ‘Water en bodem sturend in de ruimtelijk inrichting’ (WaBoS-brief) die op 25 november 2022 door het de staatssecretaris van infrastructuur & waterstaat is aangeboden aan de Tweede Kamer1. Deze brief wordt ook vertaald in een Rijksprogramma water en bodem.

14

figuur 5 Kaart van aanwezigheid en herkomst aanwezigen op de gebiedsavonden

Foto 1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/25/water-en-bodem-sturend

De BOVI en Blauwe Drager

Bronbestanden inhoudelijke analyse ƒ

Achtergronddocument BOVI (Wetterskip Fryslân, 2022)

Figuur 4 De drie sporen waarlangs de BOVI en Blauwe drager zijn opgesteld

ƒ

Boezemverkenning (Wetterskip Fryslân, 2020)

ƒ

Drinkwaterstrategie 2050 (Provincie Fryslân en Vitens,

Leeswijzer

ƒ

Participatietraject

Inhoudelijke analyse

Beleid- en beheernota zuiveren (Wetterskip Fryslân,

Rijksbeleidslijn

ƒ

2021)

2020)

Hoofdstuk 2 en 3 vormen de BOVI. Hoofdstuk 2 geeft een introductie op de huidige en toekomstige opgaven in het bodem en watersysteem. Hoofdstuk 3 beschrijft vervolgens – vanuit het beginsel ‘water en bodem sturend’ - de visie voor 2050 en verder voor Fryslân als geheel en de deelgebieden die we onderscheiden, te weten het boezemsysteem, zandgronden, veengebieden, kleigronden, Waddeneilanden en het bebouwde gebied. In hoofdstuk 4 en 5 vertalen we onze visie waarin water en bodem sturend zijn naar ruimtelijke consequenties en mogelijkheden. Zo vormt een klimaatbestendig watersysteem in de BOVI via de uitwerking Blauwe drager een belangrijke bouwsteen voor het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG), NOVEX en de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies en -plannen.

Economische analyse Zoetwater Eindrapportage (Stratelligence, 2021 Opgesteld in opdracht van het Deltaprogramma, Deelprogramma Zoetwater)

ƒ

Friese klimaatadaptatiestrategie, Een handreiking voor klimaatbestendig ontwikkelen (Friese Overheden gezamenlijk, 2021)

ƒ

Grutsk op ‘e Romte (provincie Fryslân, 2014)

ƒ

Kamerbrief Water en Bodem Sturend (WaBoS) (ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2022)

ƒ

KRW-nota’s (Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân, 2021)

ƒ

Natuerlik Fryslân 2050 (De partners van Grien Oerlis, 2022)

ƒ

Op waterbasis (Deltares, 2021)

ƒ

Provinciale Omgevingsvisie De Romte Diele (Provincie Fryslân, 2020)

ƒ

Regionaal Waterprogramma (Provincie Fryslân, 2021)

ƒ

Review op Strategische grondwaterstudie in opdracht van LTO (Deltares, 2020)

ƒ

Strategische grondwaterstudie Fryslân (Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân, 2020)

ƒ

Toekomstbestendig waterbeheer (Wetterskip Fryslân, 2019 of 2020)

ƒ

Verkenning van de bodemvitaliteit in Fryslân - Met aanbevelingen voor een nadere analyse (Louis Bolk Instituut, 2022)

ƒ

Waterbeheerplan Wetterskip Fryslân 2021-2026 (Wetterskip Fryslân, 2020)

ƒ

Werkboek Verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, Naar een toekomstbestendig watersysteem in 2050 (H+N+S Landschapsarchitecten, 2020)

15

2

2.1 Het huidige water en bodemsysteem Fryslân wordt gekenmerkt door hoge zandgronden, laag liggende veengebieden en de kleigebieden langs het noordelijk kustgebied. Kenmerkend zijn het merengebied, de Friese boezem en de beken.

Bodemsysteem en hoogteligging vormen landschapstypen Figuur 6 en Figuur 7 geven de bodem- en hoogtekaart weer van Fryslân. De verschillende grondsoorten zijn bepalend in de verschillende landschapstypen die elk een heel eigen karakter hebben.

De opgaven in het water en bodem systeem

Figuur 6 Verschillende bodemtypen verdelen Fryslân in deelgebieden

16

Deze landschapstypen en hun specifieke watersystemen zijn bepalend voor het huidige landgebruik en voor de manier waarop mensen in de gebieden kunnen wonen, werken en recreëren. In het zuidoosten liggen de hoge zandgronden (bruin/ geel op max +10 m NAP). De zandgronden herbergen landbouwgebieden afgewisseld met heide- en bosgebieden (zoals het Drents Friese Wold), en ook restanten van hoogveen zoals het Fochteloërveen. In het zuidwesten van Fryslân langs het IJsselmeer ligt een zandgebied genaamd Gaasterland.

Vanaf de hoge zandgronden in het zuidoosten loopt het maaiveld af naar de diepe veenpolders, dit zijn de gebieden die in het verleden zijn “verveend” en daardoor onder NAP liggen. Hier liggen natuurgebieden met laagveen: De Deelen, Alde Feanen en Rottige Meente. Westelijk van de diepe veenpolders ligt het veenweidegebied, waar nog dikke veenlagen voorkomen. Ten noordwesten van het veenweidegebied ligt het zeekleigebied met een hoogte rond nul meter NAP. Dit is een landschap met oude kwelderruggen, terpengebied en slenken. De kleigebieden herbergen akkerbouw en weiland (greides) en bevatten de grens met de Waddenzee. De Waddeneilanden tot slot bestaan uit laaggelegen polders met hogere duinen omringd door de zee. Een gezonde bodem staat dan ook aan de basis van een goed klimaatadaptieve inrichting.

Figuur 7 Hoogtekaart van het vasteland van Fryslân

Figuur 8 Verschillende aspecten van vitale bodems

17

Bodems zijn gezond wanneer zij zich in een goede chemische, biologische en fysieke toestand bevinden. Een vitale bodem heeft een goede structuur, is rijk aan organismen, weert ziektes, bergt water en houdt voedingsstoffen vast en geeft deze gedoseerd af. Een goed functionerende bodem moet in staat zijn de bodem(eco)systeemdiensten naar behoren uit

te voeren en te garanderen dat deze functie voor toekomstige generaties zijn gewaarborgd. Het heeft daarbij een zuiverende werking en kan extremen in de weersomstandigheden beter opvangen. Een vitale bodem draagt daarnaast bij aan de klimaatdoelstellingen door opslag van CO2.

Watersysteem Het Friese watersysteem is een zogeheten boezempoldersysteem in combinatie met vrij afstromende gebieden, beschermd door primaire keringen langs het IJsselmeer en de Waddenzee. Het is een kunstmatig systeem met wel 8.000 peilvakken waar het peil wordt gereguleerd door bijna 1.000 poldergemalen en circa 5.800 stuwen. In de winter en het vroege voorjaar wordt om landbouw, wonen en bedrijvigheid te faciliteren in de huidige situatie veel overtollig water afgevoerd. In de zomer wordt het tekort aan zoetwater aangevuld vanuit het IJsselmeer, en ook doorgevoerd naar Drenthe en Groningen voor de zoetwaterbeschikbaarheid en de waterkwaliteit aldaar (zie Figuur 9). Elke druppel die valt en niet kan infiltreren, wordt gemiddeld binnen twee weken via watergangen en gemalen naar de Waddenzee en het IJsselmeer afgevoerd. Het vele aan- en afvoeren werkt op dit moment goed, maar er gaat waardevol zoetwater verloren.

Figuur 10 Het Friese boezemsysteem

Figuur 9 Grafiek met gemiddelde neerslag en verdamping en wat dat betekent voor de aan- en afvoer

18

De Friese boezem Op Figuur 10 staat het huidige watersysteem van Fryslân, met daarop in het donkerblauw het boezemstelsel. Dit is het aaneengesloten stelsel van meren en kanalen en kent een vast peil jaarrond van -0,52 m NAP. De boezem heeft zowel in natte als in droge perioden een belangrijke functie. De boezem is belangrijk voor aan- en afvoer en berging van water. Het boezemwater wordt gebruikt om watergangen in de kleigebieden door te spoelen om verzilting tegen te gaan Het geheel van de boezem, bestaande uit water, droge en natte oevers en boezemlanden vormt een belangrijke drager en verbinder van ecologische waarden en biodiversiteit in het gebied. Ook heeft de boezem een belangrijke functie voor de scheepvaart en de (water)recreatie.

Samenhang in het bodem en grondwatersysteem Om de samenhang tussen het water- en bodemsysteem te begrijpen is het belangrijk om de werking te beschouwen. In Figuur 11 zien we een doorsnede van Fryslân, met rechts de hoge zandgronden in het zuidoosten, daarnaast de diepe veenpolders, het veenweidegebied - waar de dikte van het veen varieert van 80 cm tot 4 meter (in oranje aangegeven in de figuur) - en ten westen daarvan ligt het zeekleigebied. In de doorsnede is de hoogte in m+NAP op schaal, de lengteas is wat “in elkaar gedrukt”. In de huidige situatie stroomt zoet grondwater vanaf de zandgronden richting het lage midden van Fryslân: de diepe veenpolders (blauwe pijl) en het veenweidegebied.

Figuur 11 Het Friese boezemsysteem

19

Het lage midden trekt als het ware aan het grondwater van de zandgronden en heeft daardoor een verdrogende werking op de zandgronden. Vanaf de kust stroomt onder de zeedijk door zout water richting de lage delen en sloten van het kleigebied (bovenste rode pijl). Het diepe zoute grondwater trekt langzaam steeds verder Fryslân in (onderste rode pijl). Het veengebied heeft in de huidige situatie dus grote invloed op het hele grondwatersysteem van Fryslân.

Waterkwaliteit De waterkwaliteit in Fryslân is de afgelopen decennia verbeterd. Zo zijn de concentraties nutriënten in het water afgenomen en is het doorzicht van het water flink toegenomen.

Daarnaast dragen natuurlijke oevers en natuurvriendelijk onderhoud van watergangen bij aan een grotere biodiversiteit. Toch zijn we er nog niet. Om de hoeveelheid nutriënten in het water verder te verminderen zijn extra maatregelen nodig. Ook zijn er zorgen over de aanwezigheid van milieuvreemde stoffen in het water. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om bestrijdingsmiddelen, medicijnresten, zware metalen en microplastics. De natuurlijke overgang door het gebied van de zee tot aan de beken is verdwenen en is op verschillende plekken kunstmatig verbonden door middel van vismigratievoorzieningen. Ook voor andere waardevolle soorten, waterplanten en insecten zoals libellelarven, is de inrichting van het watersysteem nog niet altijd voldoende natuurlijk.

De Waddeneilanden De Waddeneilanden zijn zelfstandige hydrologische systemen. Kenmerkend is de eigen zoetwaterbel onder elk eiland, omringd door duinen langs de Noordzee en dijken langs de Waddenzee. De Waddeneilanden hebben elk hun eigen bijzonderheden:

1.

2.

3.

4.

Vlieland bestaat uit hoofdzakelijk natuurgebieden met peilvakken en hoge duinen. Er vindt geen landbouw plaats. Terschelling bestaat uit een combinatie van duinen, dorpen en bemalen polders met relatief lage peilen ten opzichte van zeeniveau waar landbouw plaatsvindt. Er is een publiek private samenwerking voor klimaatadaptieve landbouw op Terschelling. Ameland heeft een vrij afstromende polder met relatief hoge peilen ten opzichte van zeeniveau. In de periode 2014-2017 is de Waddenzeedijk versterkt en opgehoogd. Schiermonnikoog heeft een vrij afstromende polder met relatief hoge peilen ten opzichte van zeeniveau. Er is een gebiedsgerichte aanpak op Schiermonnikoog opgezet om te verkennen welke maatregelen gekoppeld kunnen worden aan de dijk- en duinversterkingen.

Bebouwd gebied In 2023 wonen circa 650.000 mensen in de provincie Fryslân . Al sinds mensenheugenis is water en wonen in Fryslân nauw met elkaar verbonden. Decennia geleden bepaalden het water- en bodemsysteem

20

4

bron: EarthArt

2

3

1

waar men ging wonen (bijvoorbeeld op terpen), dat is nu veel minder het geval. Het water- en bodemsysteem van het bebouwd gebied is anders dan die van het landelijk gebied. De afgelopen jaren is er een forse toename geweest van verhard oppervlak in bebouwd gebied. Verhard oppervlak (huizen, tuinen

en straten) zorgen voor een versnelde afvoer van water naar het rioleringsstelsel en de afvalwaterzuivering. Steeds meer regenwater wordt direct afgevoerd met buizen of via de verharding naar het oppervlaktewater. Afhankelijk van de bodemopbouw infiltreert water in een beperkte mate naar de bodem.

2.2 Toekomstige uitdagingen

Kijkend naar de toekomst van 2050 en verder zien we op hoofdlijnen de volgende uitdagingen. Autonome ontwikkelingen en klimaatverandering Het klimaat verandert. De opwarming van de aarde gaat gepaard met zeespiegelstijging en weersextremen. Dit zet het hele wateren bodemsysteem onder druk en zonder aanpassingen daarin zullen de maatschappelijke gevolgen ervan groot en ontwrichtend zijn. Dat zien we nu al in de vorm van droogteschade, hittestress en ernstige vormen van wateroverlast. Door de zeespiegelstijging wordt het steeds lastiger om onder vrij verval water af te voeren naar zee.

Op dit moment spuien wij op het Lauwersmeer en kan waterschap Noorderzijlvest vervolgens bij eb in Lauwersoog onder vrij verval spuien van het Lauwersmeer naar de Waddenzee. Dat is geïllustreerd in Figuur 12 met de groen gearceerde vlakjes in de grafiek, de blauwe lijn is het peil van het Lauwersmeer. Die tijdsvakken zijn wel beperkt en bij hoge waterstanden op de Waddenzee bij storm is dat nog beperkter. Gaan we uit van 20 cm zeespiegelstijging in 2050 (rode stippellijn), dan kan er bij Lauwersoog niet meer onder vrij verval gespuid worden. De waterstand bij eb is dan hoger dan het Lauwersmeerpeil. Deze ontwikkeling vraagt om extra bergings- en afvoercapaciteit.

Door oxidatie van veen daalt de bodem in het veenweidegebied. Het verdwijnen van het veen heeft consequenties voor het hele watersysteem van Fryslân. Het wordt steeds lastiger om het veengebied voldoende droog te houden voor de verschillende functies. Het verdwijnen van veen zorgt ook voor een toename van de grondwaterstroom vanuit zandgebied en kleigebied. Daardoor dalen de grondwaterstanden in de zandgronden en vanuit de kust trekt de diepe zoute grondwaterstroom verder Fryslân in. Klimaatverandering versterkt dit proces. In polders hebben we meer berging nodig, omdat we bij hevige buien het water niet snel genoeg naar de boezem kunnen malen. Daarnaast mag overtollig water bij extremen niet de boezem belasten als die al vol zit (maalstop), maar in de polders zelf ruimte moet krijgen. In dicht bebouwd gebied zorgen hittestress en lokale wateroverlast bij zware buien voor toenemende problemen.

Waterveiligheid Het KNMI verwacht in de komende tientallen jaren een duidelijke versnelling in de zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust . Afhankelijk van de toekomstige uitstoot van broeikasgassen dienen we rekening te houden met een verdere zeespiegelstijging tot maximaal 120 centimeter in de komende tachtig jaar (2100). Deze verdere zeespiegelstijging maakt dijkversterkingen noodzakelijk om de veiligheid in het achterland te kunnen blijven garanderen. Hiervoor moet langs de dijken ruimte gereserveerd worden. Daarnaast zorgt zeespiegelstijging dat we niet meer kunnen spuien naar zee. Daardoor krijgen we vaker te maken met hoogwater op de boezem.

Figuur 12 Figuur illustratie verminderde mogelijkheid spuien onder vrij verval

21

Waterbeschikbaarheid IJsselmeer Het IJsselmeer biedt geen leveringszekerheid van zoet water op de langere termijn, vanwege klimaatverandering (hetere en drogere zomers), minder en andere aanvoer vanuit de Rijn (die van smeltwaterrivier naar regenwaterrivier verandert).

Waterkwaliteit In droge en hete perioden staat de waterkwaliteit onder druk door hogere watertemperaturen en verandering in de neerslagpatronen. Daardoor is er sprake van versnelde groei van blauwalgen, meer bacteriologische verontreiniging en het vaker optreden van zuurstoftekorten. Er is daardoor meer (stank)overlast en de biodiversiteit komt meer onder druk te staan. Deze effecten worden nog versterkt in perioden waarbij geen aanvoer van zoet water (vanuit het IJsselmeer) mogelijk is.

bron: Roos

22

Het water wordt steeds helderder, maar ook in de toekomst zullen zonder maatregelen veel onderdelen van het watersysteem nog te voedselrijk zijn en komen er nog te veel milieuvreemde (en toxische) stoffen in het water terecht, zoals emissies vanuit rioolwaterzuiveringsinstallaties, de landbouw, ongezuiverd afvalwater door de recreatievaart of uit riooloverstorten. Stoffen die niet of nauwelijks afbreken zoals bijvoorbeeld zware metalen, PAK’s, PFAS, plastics en bestrijdingsmiddelen (gewasbeschermingsmiddelen en overige biociden) kunnen nog lange tijd negatieve effecten op het waterleven hebben. Voedselrijke bodems leveren nog lang fosfaat na.

Tevens komen dagelijks nieuwe stoffen in het milieu terecht waarvan het effect nog onbekend is. Exotische plant- en diersoorten die de diverse inheemse soorten verdringen kunnen met zachtere winters steeds beter gedijen in ons gebied. Dit vormt een bedreiging voor de waterkwaliteit en de biodiversiteit. Door toenemende extreme neerslag kunnen door uit- en afspoeling meer verontreinigingen in het oppervlaktewater terechtkomen. Klimaatverandering zorgt voor extra druk op de waterkwaliteit. Er zijn gezonde en robuuste ecologische watersystemen nodig om de gevolgen van klimaatverandering op te kunnen vangen.

Bodemkwaliteit De vitaliteit van de bodem in Fryslân is verschillend per bodemtype en lijkt op sommige plekken onder druk te staan door ontwikkelingen. De afbraak van veen en verzuring na oxidatie hebben gevolgen voor de samenstelling van het bodemleven op de veengronden. Op de kleigronden zal verdichting en verzilting, vaak ook tot dieper in de bodem, leiden tot veranderingen in met name de fysische bodemkwaliteit maar ook nutrientenhuishouding en pH. Hierdoor zijn deze gronden relatief vatbaar voor droogte, ziekte en plagen. De trends oefenen invloed uit op de verscheidene belangrijke functies die van deze gronden verwacht wordt. Grondwaterstanden zullen vaker diep wegzakken en beschikbaar bodemvocht neemt af. Dit zorgt met name in de zandgebieden voor problemen, met een grotere kans op droogteschade aan natuur, landbouw, infrastructuur en bebouwing als gevolg. De bodemvruchtbaarheid van landbouwgronden en biodiversiteit in het landelijke gebied neemt door intensief gebruik en slemp gemiddeld af. Landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten op en in bodem (archeologie) staan onder druk door sociaal-economische ontwikkelingen zoals de energietransitie en woningbouw.

23

Figuur 13 Praatplaat toekomstige opgaven in Fryslân (Bron: Tauw in opdracht van Wetterskip Fryslân)

Bebouwd gebied Het bebouwde gebied krijgt naar verwachting in de toekomst steeds vaker en heviger te maken met hittestress en lokale wateroverlast door intense (zomerse) regenbuien. Tegelijkertijd is meer kans op verdroging van binnenstedelijk groen en oxidatie van nog aanwezig veen in de ondergrond in perioden van langdurige droogte, die naar verwachting vaker zullen voorkomen. Samen met gemeenten voeren we stresstesten uit om deze gebieden en opgaven te

inventariseren en daarvoor maatregelen te nemen, zie: www.frieseklimaatatlas.nl. Dit is een cyclisch proces waarbij gemeenten iedere planperiode de meest recente klimaatverwachtingen zoals extremere buien en temperaturen doorrekenen. De gespreksplaat in Figuur 13, op de volgende pagina, is gebruikt in de gebiedsgesprekken en geeft op hoofdlijnen de genoemde opgaven en uitdagingen weer.

2.3 Houdbaarheid water- en bodemsysteem

Om de samenhang tussen het water – en bodemsysteem te begrijpen, is het belangrijk om de werking van het Friese watersysteem op hoofdlijnen te beschouwen. Daarom zijn vier verschillende ontwikkelingsrichtingen in beeld gebracht met dwarsdoorsnedes: ƒ Huidige situatie ƒ Geen keuzes maken; doorgaan met huidig beleid en beheer ƒ Water en bodem volledig sturend ƒ Medium maatregelen De dwarsdoorsnedes geven rechts de hoge zandgronden in het zuidoosten, daarnaast de diepe veenpolders, het veenweidegebied (in oranje aangegeven in de figuur met daarop de Friese Boezem) en ten westen daarvan ligt het zeekleigebied. In de doorsnedes is de hoogte in m+NAP op schaal, de lengte as niet, die is wat “in elkaar gedrukt”. Huidige situatie In de huidige situatie stroomt zoet grondwater vanaf de zandgronden richting het lage midden van Fryslân: de diepe veenpolders en het veenweidegebied (blauwe pijlen). Het lage midden trekt als het ware aan het grondwater van de zandgronden en heeft daardoor een verdrogende werking. Vanaf de kust stroomt zout water onder de zeedijk door richting de lage delen en sloten van het kleigebied (bovenste rode pijl). Het diepe zoute grondwater trekt langzaam steeds verder Fryslân in (onderste rode pijl). Het veengebied heeft in de huidige situatie dus grote invloed op het hele grondwatersysteem van Fryslân.

24

Huidige Situatie

Geen keuzes maken; doorgaan met huidig beleid en beheer Als er geen keuzes worden gemaakt en het huidige beleid en beheer wordt voortgezet (zoals het huidige peilbeheer en maatregelen uit het huidige Veenweideprogramma), heeft dat voor de lange termijn (circa 2100- 2150) de volgende consequenties: ƒ Al het veen is verdwenen. Er ontstaat een ‘golvend’ zandlandschap met een maaiveldhoogte die varieert van -1 tot -3,5 meter onder NAP (zie ook hoogtekaart Figuur 14). ƒ Door het verdwijnen van de slecht doorlatende veenlaag neemt de kwel vanuit het zandgebied de ondergrond sterk toe (blauwe pijlen) Op de zandgronden daalt daardoor de grondwaterstand. Dit effect wordt versterkt door de droge zomers. ƒ Vanuit het westen neemt de diepe zoute grondwaterstroom ook toe door het ontstane lage deel, versterkt door de zeespiegelstijging. ƒ Als het peil van de Friese boezem niet wordt aangepast aan het dalende maaiveld betekent dit dat de Friese boezem en de meren ver boven het toekomstige maaiveld komen te liggen en veel water verliezen naar de omgeving. Bredere waterkeringen en grotere poldergemalen zijn nodig, om polders te beschermen tegen overstroming en wateroverlast. ƒ De beekdalen waar nu ook nog veen aanwezig is, dalen en gaan diep insnijden in de zandgronden. De omliggende zandgronden verdrogen daardoor nog verder.

ƒ De Noordoostpolder veroorzaakt grondwaterstroming vanuit de zuidelijk gelegen veenpolders en dient in de analyses betrokken te worden.

25

Figuur 14 Hoogtekaart bij verdwenen veen (Bron: Alterra)

Geen keuzes maken; doorgaan met huidig beleid en beheer

Water en bodem maximaal sturend Als water en bodem maximaal sturend zouden zijn in Fryslân dan vraagt dit vergaande maatregelen zoals: ƒ

ƒ

ƒ

De veenoxidatie is rond 2035 helemaal gestopt, zodat veen behouden blijft. Sterke maaivelddaling wordt zo voorkomen. De diepe zoute grondwaterstroom vanaf de kust wordt daardoor niet versneld, evenals de grondwaterstroom vanaf de zandgronden. Om tegendruk te geven aan kwel zetten we in de diepe veenpolders het peil (fors) op en kiezen we ervoor om delen van de diepe veenpolders volledig te inunderen. Waar - en in welke mate peilopzet het beoogde effect heeft, moet nader onderzocht worden. Op de hoge zandgronden wordt op grote schaal water vastgehouden en de grondwatervoorraad aangevuld, in zowel de haarvaten, het hoofdwatersysteem en de beekdalen.

Water en Bodem sturend

26

Medium maatregelen De veranderingen zoals geschetst bij “Water en bodem maximaal sturend” vragen veel van het waterbeheer, maar ook van andere functies en gebruikers. Om te zien hoe belangrijk het is om nu al vergaande maatregelen te nemen, is het belangrijk te kijken naar wat de consequenties zijn als we alleen maatregelen nemen die gericht zijn op de korte termijn. Wat als we voorlopig doorgaan met het huidige beleid (zoals de uitvoering van het huidige Veenweideprogramma en het lokaal uitvoeren van maatregelen voor waterconservering) en alleen hier en daar maatregelen nemen voor peilverhoging of waterberging voor tegendruk tegen verdroging en verzilting? Wanneer we met “medium maatregelen” op een langere termijn water en bodem sturend laten worden in Fryslân dan zijn de consequenties:

27

ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

Het veen in de “kansrijke gebieden” uit het Veenweideprogramma, daalt langzamer, maar de rest van het veengebied daalt met hetzelfde tempo verder. Als in het hele veengebied de grondwaterstand wordt verhoogd naar 20-40 centimeter onder maaiveld, conform de WaBoSbrief, dan wordt de bodemdaling vertraagd, maar op termijn verdwijnt het veen helemaal. Door veenoxidatie komt het maaiveld ten opzichte van de boezem nog lager te liggen en moeten de keringen in veel gebieden verstevigd worden. Ook het veen in de beekdalen blijft dalen en verdwijnt op termijn, met verdrogende effecten naar de omliggende zandgronden als gevolg. De boezem gaat meer water verliezen naar de omgeving en de watervraag voor peilhandhaving van de boezem neemt toe. Door dalend maaiveld moeten poldergemalen vervangen worden. Deze moeten ook meer capaciteit hebben, omdat de polders meer kwel ontvangen uit de boezem en zandgebied.

ƒ

ƒ

ƒ

De diepe veenpolders houden een laag peil en daarmee de aantrekkende invloed op het grondwater van de hoge zandgronden. Het opzetten van het peil of het inrichten van een bergingsgebied in bijvoorbeeld één diepe veenpolder heeft weinig tot geen effect hierop. De lokale maatregelen voor waterconservering op de zandgronden hebben een beperkt effect, omdat er nog steeds veel water richting de rest van het watersysteem en de diepe veenpolders wegzakt. De toestroom van het diepe zoute grondwater verder Fryslân in wordt niet vertraagd.

Krijgt deze richting uitvoering, dan koerst Fryslân uiteindelijk, maar wel minder snel dan bij huidig beleid en beheer, af op de situatie zoals die is geschetst bij een richting waarin geen keuzes worden gemaakt. Al het veen is dan in de toekomst verdwenen met vergaande consequenties voor het hele watersysteem van Fryslân.

Houdbaarheid van het systeem We zien dus dat door de manier waarop ons watersysteem nu functioneert, en de toekomstige uitdagingen die op ons afkomen, het Friese wateren bodemsysteem tegen grenzen aanloopt. We zien dat in alle vier ontwikkelingsrichtingen het watersysteem gaat veranderen. Er zijn grofweg twee eindbeelden: een Fryslân met veengebied, of een Fryslân zonder veengebied met de daarbij geschetste consequenties. Extreme droogte op de zandgronden, verzilting van grondwater en volledige oxidatie van het nog resterende veen zijn zonder ingrijpen niet tegen te houden. Dit heeft ook economisch effect, zonder ingrijpen leidt klimaatverandering bijvoorbeeld tot verlies van vastgoedwaarde en daling van productie en consumptie (zie kader).

Uitgedrukt in cijfers De beleidstafel droogte (2018) heeft onderzoek laten uitvoeren naar de economische effecten van droogte op verschillende sectoren. Het nationale, economische effect van de droogte in 2018 is ingeschat op netto 450 tot 2.080 miljoen euro. De grootste effecten liggen bij de landbouwketen en in mindere mate de scheepvaartketen op de rivieren (Ecorys, 2019). In het huidige klimaat raakt de droogte vooral de landbouw en de grondwaterafhankelijke natuur. In de Referentie (het huidige klimaat) is het droogterisico voor Nederland ongeveer 370 miljoen euro per jaar (prijspeil 2020, exclusief btw). Dit bestaat uit een risico van 66 miljoen euro voor scheepvaart en 305 miljoen euro voor landbouw. Het risico voor de overige sectoren (drinkwater, industrie) is kleiner dan 1 miljoen euro. Het risico voor natuur is niet gemonetariseerd, maar kwalitatief beschouwd. Ook in het huidige klimaat leidt extreme droogte tot dalende zomergrondwaterstanden met onherstelbare schade aan grondwaterafhankelijke natuur tot gevolg. In de extremere klimaatscenario’s neemt het droogterisico voor alle sectoren toe. Het totale droogterisico neemt met bijna 65% toe in 2050 ten opzichte van de Referentie naar ongeveer 610 miljoen euro. Voor de landbouw neemt het risico toe met 155-165 miljoen euro in 2050. Alle gebieden voelen de gevolgen van meer droogte en zoutstress.

Op de Hoge Zandgronden en in het IJsselmeergebied gaat het om de hoogste extra risico’s, respectievelijk ongeveer 40 miljoen euro en ongeveer 70 miljoen euro per jaar. Een groot deel van het risico bestaat uit de extra kosten voor beregening (Stratelligence, 2021). Wetende dat door klimaatverandering de effecten alleen maar sterker worden, lijkt het huidige beleid niet toereikend om problemen af te wenden. Bij ongewijzigd beleid zullen chronische en acute schade leiden tot zo’n 20 procent krimp van het bbp (bruto binnenlands product) in 2100 (Phlippen, 2022).

bron: Henk Veenstra

28

3 Visie, strategie en principes

3.1 Toelichting op de leidende principes

Vanuit de opgaven in het water- en bodem systeem en het vertrekpunt ‘water en bodem sturend’ hebben we acht leidende principes ontwikkeld die richting geven aan de toekomstvisie.

3.1.1 Een veerkrachtig water- en bodemsysteem Het watersysteem en de bodem van de toekomst zijn robuust en gebaseerd op de natuurlijke principes van water en bodem. Deze systemen zijn toekomstbestendig en beter weerbaar tegen klimaatverandering. Dit betekent als eerste dat de inrichting van het wateren bodemsysteem een goede basis vormt voor een duurzame zoetwaterbalans in heel Fryslân. Momenteel zijn wij “kampioen afvoeren”, maar er moet een omslag komen, zodat we ook “kampioen water vasthouden” zijn. Verder moet de inrichting van Fryslân beter bestand zijn tegen extreme droogte, de gevolgen van zeespiegelstijging, of extreem natte omstandigheden. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat we de diepste delen van polders reserveren voor waterberging. Ook zullen we sociale veerkracht nodig hebben. De hevige buien en hete, droge periodes zullen nooit geheel door het water- en bodemsysteem opgevangen kunnen worden zonder merkbare gevolgen. Acceptatie van wateroverlast en droogte is nodig. In de loop der tijd zullen we ons telkens verder aanpassen. We hoeven niet meteen ons gehele water- en bodemsysteem voor de situatie in 2050 en 2100 aangepast te hebben. Wel is belangrijk om snel te starten en, zeker bij ingrijpende beslissingen met onomkeerbare gevolgen, de goede richting in te slaan.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=0b5a7bb8-bee3-429b-b6df-5255feba0d85