CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-11c bijlage 2 -GGD-Richtlijn medische milieukunde Veehouderij en Gezondheid e.pdf

Raadsvergadering 1 maart 2021, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken30.424 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Vaak is de overheid initiatiefnemer voor een dialoog, maar ook een ondernemer of een groep inwoners kan hiervoor het initiatief nemen. De GGD kan tijdens de dialoog uitleg over de gezondheidsaspecten geven. Voorbeelden van dialoog: In Brabant is de dialoog als een verplicht onderdeel opgenomen in de besluitvorming bij aanvragen voor vergunningverlening. De ondernemer is verplicht om zijn buren in te lichten over zijn plannen voor het bedrijf, voordat hij de vergunningaanvraag indient bij het bevoegd gezag. Uit de evaluatie bleek overigens dat dit vaak in de voorlichtende sfeer gebeurt, in plaats van in dialoogvorm. Ook in Gelderland is een dialoog verplicht bij nieuwe situaties die vallen onder het Gelderse Plussenbeleid. Op de website (https://www.gelderland.nl/geldersplussenbeleid) staat een overzicht van handreikingen voor het voeren van een dialoog met de omgeving over het Plussenbeleid. In Limburg is het niet verplicht, maar wordt wel veel gebruik gemaakt van dit instrument. Het Beoordelingskader Milieu en Gezondheid is ook een instrument dat een goede dialoog kan ondersteunen. Zie paragraaf 0.1. Lokale dialoog in kernwoorden: • Een dialoog is vooral relevant voor controversiële vraagstukken die geen hapklare oplossing kennen, die een zekere maatschappelijke urgentie hebben en die gepaard gaan met onzekerheden.

• In een lokale dialoog praten direct betrokkenen met elkaar over lokale vraagstukken (vergunningverlening, ruimtelijk vraagstuk). • Voor een dialoog is vertrouwen tussen de partijen nodig. Pagina 60 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

• •

Een dialoog kan begrip creëren voor elkaars waarden, ambities en zorgen. Een dialoog kan helpen bij het oplossen van oplosbare problemen (bijvoorbeeld inpassing in het landschap) en oplosbare onzekerheid (bijvoorbeeld inzicht in actuele emissies bedrijf).

Links: Basisinformatie maatschappelijke dialoog: https://www.kennisplatformveehouderij.nl/onderwerpen/samenleving/m aatschappelijke-dialoog Hoe gaat een maatschappelijke dialoog: https://www.kennisplatformveehouderij.nl/onderwerpen/samenleving/m aatschappelijke-dialoog#Hoegaateenmaatschappelijkedialoog Kennisbericht ‘In gesprek over oplossingsrichtingen’: https://www.kennisplatformveehouderij.nl/onderwerpen/oplossingsrichti ngen Kernwaarden gezonde leefomgeving De Kernwaarden gezonde leefomgeving vormen een set van waarden voor een gezonde leefomgeving die in elk ruimtelijk plan aan de orde zouden kunnen komen. Bij iedere kernwaarde worden voorbeelden gegeven van maatregelen die daaraan kunnen bijdragen. Het is geen uitputtende of vaststaande lijst, maar juist bedoeld als inspiratie voor lokaal maatwerk. De kernwaarden zijn weergegeven in ‘praatplaten’ om het gesprek over de gezonde leefomgeving met (onder andere) beleidsmakers en bestuurders te ondersteunen. Voor het agrarisch gebied is een specifieke set van kernwaarden opgesteld. Kernwaarden in kernwoorden: • Bruikbaar bij elk (gesprek over een) landelijk plan, ondersteund door ‘praatplaten’. • Praktisch toepasbaar doordat voorbeelden van maatregelen worden gegeven. Link: https://www.ggdghorkennisnet.nl/thema/omgevingswet/nieuws/9356kernwaarden-voor-een-gezonde-leefomgeving

Pagina 61 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Pagina 62 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

7

Advisering door de GGD

Zoals beschreven in de inleiding zijn de GGD-richtlijnen medische milieukunde opgesteld door de GGD-professionals. Daarbij zijn de verschillende regio’s in Nederland betrokken, om de GGD-advisering af te stemmen en te uniformeren. Dit hoofdstuk geeft weer hoe de GGD’en adviseren, op grond van de huidige kennis en op basis van discussie in de werkgroep en een landelijke commentaarronde (onder alle GGD’en externe deskundigen, zie Bijlage D). Advisering door de GGD over veehouderij in relatie tot gezondheid richt zich op: • ruimtelijke planvorming, zoals een bestemmingsplan buitengebied of een omgevingsvisie of omgevingsplan (waarop gemeenten in aanloop naar de Omgevingswet al inzetten). Het kan ook gaan om kleinschalige ruimtelijke plannen, zoals wijzigen/afwijken van een bestemmingsplan voor bijvoorbeeld het mogelijk maken van een gevoelige bestemming; • individuele vergunningverleningen voor de vestiging of uitbreiding van een veehouderij. De ruimtelijke ordening biedt meer mogelijkheden en afwegingsruimte om de omgevingskwaliteit te verbeteren dan individuele vergunningaanvragen. Betrokkenheid van de GGD bij ruimtelijke planof beleidsvorming maakt het mogelijk tijdig en volledig inzicht te krijgen in de ontwikkeling ten behoeve van een zorgvuldig onderbouwd gezondheidskundig advies. De gemeente kan dit dan meenemen in de afwegingen en besluitvorming.

Daarnaast kan de GGD vragen beantwoorden van omwonenden en voorlichting geven over de relatie gezondheid en veehouderijen. Ook kan de GGD gemeenten ondersteunen bij de vraagstukken over risicoperceptie en risicocommunicatie. Verder biedt de Wet publieke gezondheid de GGD de mogelijkheid om te adviseren in situaties waar de wetgeving onvoldoende bescherming geeft voor gezondheid. Handreiking voor gemeenten De Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden van Kenniscentrum InfoMil beschrijft de juridische mogelijkheden voor provincies, gemeenten en veehouders om risico’s voor de gezondheid van omwonenden van veehouderijen te voorkomen of zo veel mogelijk te beperken. De GGD wordt in deze handreiking meerdere malen genoemd vanuit haar wettelijke taak om gemeenten te adviseren over de gezondheidsrisico’s van een ruimtelijke ontwikkeling. De GGD geeft daar invulling aan en ondersteunt gemeenten voornamelijk bij stap 3 en 4 in het stappenplan uit de handreiking (zie Figuur 10).

Pagina 63 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Stappenplan 1. Wijziging van een bestemmingsplan voor de realisatie van (een) nieuwe woning(en) in de buurt van een of meerdere veehouderijen

1. Verzamel informatie over de mogelijke risico’s van omliggende veehouderijen voor de gezondheid van toekomstige bewoners van de geplande woning(en)

2. Breng in kaart wat de planologische ruimte en de milieuruimte is in het plangebied

3. Beoordeel of gezondheidsrisico’s voor de toekomstige bewoners zijn te verwachten

4a. Wel gezondheidsrisico’s te verwachten

4b. Geen gezondheidsrisico’s te verwachten

5. Bepaal of er oplossingen mogelijk zijn (aanvaardbaar woon-en leefklimaat)

5a. Geen aanvaardbaar woon-en leefklimaat mogelijk

5b. Wel aanvaardbaar woon-en leefklimaat mogelijk

6. Bepaal of veehouders niet onevenredig in hun belangen worden geschaad

7a. Negatief besluit

7b. Positief besluit

Figuur 10. Stappenplan uit de handreiking voor gemeenten. (Bron: InfoMil 2019)

Pagina 64 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Bij welke situaties een GGD-advies? Iedere situatie vergt om een passend gezondheidskundig advies. Er zijn verschillende situaties waarbij de GGD in elk geval graag wil adviseren over de gezondheidsrisico’s van de veehouderij, gebaseerd op afstandscriteria. A. Uitbreiding of nieuwvestiging van een veehouderij binnen 250 meter van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij (zie paragraaf 7.2.1). Voor geitenhouderij geldt een andere afstand, zie punt B. B. Uitbreiding of nieuwvestiging van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij (zie paragraaf 7.2.2). C. De opvang van gevoelige groepen binnen 250 meter van een veehouderij, of binnen 2 kilometer van een geitenhouderij (zie paragraaf 7.2.3). D. Een nieuwe gevoelige bestemming met meer dan 15 veehouderijbedrijven binnen een straal van 1 kilometer (zie paragraaf 7.2.4). Los van bovenstaande situaties, kan de GGD gemeenten ondersteunen bij de risicocommunicatie wanneer omwonenden van veehouderijen bezorgd zijn over hun gezondheid. Gevoelige bestemmingen en gevoelige groepen Onder gevoelige bestemmingen worden verstaan: woningen, scholen, kinderopvang, bejaardenhuizen, verzorgings- en verpleegtehuizen, ziekenhuizen (Gezondheidsraad, 2008).

Ook voormalige bedrijfswoningen waarbij er geen binding meer is met veehouderij-activiteiten beschouwt de GGD als gevoelige bestemming (zie Tekstkader 6 voor GGD-advisering (voormalige) bedrijfswoningen). Onder gevoelige groepen wordt verstaan: ouderen, kinderen (onder de 18 jaar), astmapatiënten, mensen met bestaande hart- en vaataandoeningen, mensen met genetische aanleg voor luchtwegaandoeningen. Zie voor meer uitleg over gevoelige groepen in relatie tot luchtkwaliteit de paragraaf over hooggevoelige groepen in de richtlijn Luchtkwaliteit en gezondheid (Dijkema et al., 2019).

Pagina 65 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 6. De GGD adviseert: (voormalige) bedrijfswoningen

Een eigen bedrijfswoning wordt in het kader van geur- en geluidregelgeving niet beschermd. Een afgesplitste bedrijfswoning krijgt: − geen bescherming als de woning feitelijk bewoond wordt door derden, maar nog steeds bestemd is als bedrijfswoning; − geen bescherming als de woning herbestemd is als plattelandswoning of voormalige bedrijfswoning; − wel bescherming als de woning herbestemd is als burgerwoning. De GGD adviseert gemeenten daarom om voormalig bedrijfswoningen te bestemmen als burgerwoning. Voor luchtkwaliteit wordt een (voormalig) bedrijfswoning wel beschermd met EU-grenswaarden. 7.1

Uitgangspunten: voorzorg en emissiereductie Zoals in hoofdstuk 4 beschreven, zijn er aanwijzingen dat gezondheidseffecten optreden bij omwonenden van veehouderijen. Dosis-effectrelaties, of inzicht in het oorzakelijk verband, ontbreken voor de meeste agentia. Wel is duidelijk dat onder de wettelijke normen gezondheidseffecten optreden. Bij elk gezondheidskundig advies van de GGD zijn daarom afwegingen over voorzorg en het belang van emissiereductie belangrijke uitgangspunten.

7.1.1

Voorzorg De GGD adviseert om bij nieuwe ontwikkelingen de gezondheidsrisico’s mee te wegen in de besluitvorming. De GGD hanteert daarbij het voorzorgprincipe vanwege de onzekerheden die er zijn over gezondheidsrisico’s bij omwonenden van veehouderijen, en het belang van het beschermen van kwetsbare groepen. Op grond van deze onzekerheden hanteert de GGD afstandscriteria (zie paragraaf 7.2). Bij een adviesvraag kan de GGD inzicht geven in kennis over gezondheidseffecten (aard, omvang, ernst) en de mate van (on)zekerheid waarmee deze effecten veroorzaakt zijn door de veehouderij (aannemelijkheid van gevonden verbanden) en van de onzekerheden in de kennis over die effecten. Bij voorzorg is het ook van belang aan te geven wat de gevolgen kunnen zijn bij niet-handelen en te onderbouwen hoe aannemelijk het is dat de effecten optreden door de veehouderij (InfoMil, 2019). Of een ontwikkeling acceptabel is of niet, is een bredere afweging waarbij ook andere aspecten dan gezondheidsrisico’s meespelen. De afweging of een gezondheidsrisico acceptabel is, en om een bestemming wel of niet toe te staan, blijft altijd de taak en verantwoordelijkheid van het bevoegd gezag. Zoönosen en voorzorg Voor zoönosen zijn geen dosis-effectrelaties beschikbaar.

De Gezondheidsraad (2008) adviseert hierbij ‘om op een zorgvuldige, transparante en op de situatie toegesneden manier met onzekerheden om te gaan’. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2014) pleit daarnaast voor het inzetten van de zorgplicht, waarbij Pagina 66 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

risico nemende partijen moeten aantonen dat zij verantwoordelijk te werk gaan. De veehouder en eventuele medewerkers op het bedrijf wordt geadviseerd zich jaarlijks te laten vaccineren tegen griep (voor zowel varkens- als pluimveehouderijen, om te voorkomen dat de ondernemer een menselijk influenzavirus overbrengt naar zijn dieren of als mengvat dient). Deze griepvaccinatie is verkrijgbaar bij de huisarts. Voor meer informatie wordt verwezen naar de LCI-richtlijn ‘Influenza van dierlijke oorsprong’. Het gemengd houden van varkens en pluimvee op een veehouderijbedrijf is vanuit volksgezondheid niet gewenst. Met het scheiden van deze diersoorten wordt voorkomen dat influenzavirussen vanuit pluimvee kunnen vermengen met influenzavirussen vanuit varkens. Dit voorkomt vervolgens het risico op het ontstaan van een nieuw type influenzavirus dat de potentie heeft om te gaan circuleren onder mensen (Kornalijnslijper et al., 2008). 7.1.2

Emissiereductie De GGD adviseert: neem maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren, ook onder de wettelijke norm. Een vermindering van de emissie van geur, fijn stof, endotoxinen en ammoniak leidt tot een betere luchtkwaliteit. Blootstelling aan deze componenten kan leiden tot gezondheidsproblemen zoals luchtwegklachten, verminderde longfunctie, (ernstige) hinder en daarmee samenhangende klachten. De GGD adviseert gemeenten om samen met ondernemers na te gaan of alle moeite is gedaan emissies zo laag mogelijk te krijgen, vooral wanneer er een gevoelige bestemming in de nabijheid van een veehouderij ligt, en dus los van wat bijvoorbeeld vanuit bestaande emissierechten mogelijk is. Neem hierbij ook mogelijkheden van emissiereductie bij bestaande stallen mee. Het doel hiervan is te streven naar verdergaande maatregelen dan alleen het toepassen van Best Beschikbare Technieken (BBT) en bij voorkeur doelvoorschriften op te nemen. Bronmaatregelen verdienen de voorkeur boven end-of-pipe technieken zoals luchtwassers. Maatregelen die kunnen worden toegepast in de veehouderij zijn samengevat door Winkel en Wouters (2016). Zie Tekstkader 7 voor een voorbeeld van regionale maatregelen om emissies te reduceren in de Food Valley.

Pagina 67 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 7. Emissiereductie in Food Valley.

De regio Food Valley is een samenwerking van acht gemeenten (Barneveld, Ede, Nijkerk, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel, Veenendaal, Wageningen). Daar wordt momenteel veel gedaan aan emissiereductie. Met ondernemers die vergunningen aanvragen, wordt gesproken over het implementeren van fijnstofreducerende maatregelen. Daarbij wordt het gehele bedrijf beschouwd, dus zowel bestaande als nieuwe stallen van een bedrijf. In aanvulling daarop is het Praktijkcentrum Emissiereductie Veehouderij opgezet door betrokkenen, welke moet zorgen voor het beschikbaar komen van haalbare en betaalbare emissiereducerende technieken, bij voorkeur stalsystemen. In het manifest van deze partijen uit 2016 ‘Gezonde Leefomgeving Veehouderij’, is de relatie met volksgezondheid benoemd. Doel is een lagere achtergrondconcentraties met lokaal geringe bijdrage van de veehouderij en minder negatieve effecten op de leefomgeving voor omwonenden, werknemers en dieren. Daarnaast is er meer oog voor de balans tussen dierenwelzijn en een gezonde leefomgeving. Naast maatregelen die opgelegd kunnen worden aan het bedrijf, kan er in de vergunningverlening ook expliciet een evaluatiemoment of -traject worden opgenomen. Er kan bijvoorbeeld in de vergunning worden opgenomen dat een bedrijf na een bepaalde periode geëvalueerd wordt. Op grond daarvan kan besloten worden of aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn.

Dit kan door middel van het laten uitvoeren van metingen en het evalueren van de klachtenregistratie die is opgezet door de veehouder. De GGD kan een rol spelen in het duiden van de klachten en de relatie met gezondheid toelichten. 7.2

Afstandscriterium met maatwerk Omdat het vergroten van de afstand leidt tot lagere blootstelling, adviseert de GGD om uit voorzorg afstand in te bouwen tussen veehouderijen en gevoelige bestemmingen of groepen. Lokale afwegingen kunnen daarbij een rol spelen, vandaar een afstandsadvies met maatwerk. De verschillende situaties waarin dit van belang is, worden in deze paragraaf uitgewerkt. Afstanden De VGO-onderzoeken leggen verbanden tussen gezondheidseffecten en de dichtheid van veehouderijen rond woningen en afstanden tot veehouderijen. Idealiter verplaatsen (intensieve) veehouderijbedrijven zich in een afwaartse beweging, weg van dorpskernen en gevoelige bestemmingen. Afstand houden is daarom een van de maatregelen die de GGD adviseert om vanuit voorzorg de gezondheidsrisico’s die ontstaan door veehouderij in te perken (zie Tekstkader 8).

Pagina 68 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 8. De GGD adviseert: afstanden.

In oktober 2011 heeft GGD Nederland het standpunt ingenomen dat bij planontwikkeling (nieuwe huizen of andere gevoelige bestemmingen of nieuwe veehouderijen) bij voorkeur een afstand van minimaal 250 meter aangehouden wordt tussen veehouderijen en een bebouwde kom of gevoelige bestemmingen (inclusief burgerwoningen). Dit advies is niet wetenschappelijk onderbouwd op basis van dosisrespons relaties, maar gebaseerd op hogere concentraties fijn stof, endotoxinen en markers voor de v-MRSA bacterie binnen deze afstand (De Wolf, 2015; Hagenaars et al., 2017). De concentraties nemen af naarmate de afstand tot veehouderijen groter wordt. Door een specifieke afstand te noemen, stimuleert de GGD dat in situaties met een mogelijk risico voor de publieke gezondheid, gezondheid wordt meegewogen in de besluitvorming. Uit de WUR-rapportage ‘Afstand tussen veehouderij en woningen’ blijkt dat er in 2016 in Nederland 335.000 woningen binnen een straal van 250 meter van veehouderijen lagen (Van Os et al., 2016). 7.2.1

Uitbreiding of nieuwvestiging van een veehouderij binnen 250 meter van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij (A) De GGD adviseert om het voorzorgsprincipe toe te passen en terughoudend te zijn met het bouwen of uitbreiden van veehouderijen binnen 250 meter van gevoelige bestemmingen, of het plaatsen van een gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij. Let op: Voor geitenhouderijen geldt een afstand van 2 kilometer, zie paragraaf 7.2.2. Voor het opvangen van gevoelige groepen in deze omgeving, zie paragraaf 7.2.3. Ook op grotere afstand dan 250 meter kunnen gezondheidseffecten optreden door emissies van veehouderijen. Wanneer het mogelijk is om meer afstand te houden tot gevoelige bestemmingen, heeft dat de voorkeur. In de zone van 250 meter van gevoelige bestemmingen adviseert de GGD alleen nieuwe veehouderijen te bouwen als: a. de PM10-concentratie, inclusief de bijdrage van het bedrijf, lager is dan de WHO-advieswaarde, én; b. de maatregelen om emissies van PM10 en andere stoffen te reduceren ten minste op niveau BBT zijn. Bij voorkeur neemt de veehouder ook bovenwettelijke maatregelen, én: c. de geurbelasting voldoet aan de maximale geurbelasting zoals is beschreven in paragraaf 6.2.3: 1. woonkern: voorgrond 2 OU/m³, achtergrond 5 OU/m³; 2. buitengebied: voorgrond 5 OU/m³, achtergrond 10 OU/m³; d.

mogelijk aanvullende toetsing: het aantal gevoelige bestemmingen niet toeneemt binnen de afstand waarbij de endotoxinewaarde boven de advieswaarde van 30 EU/m3 ligt.

Pagina 69 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Ad a) PM10-concentratie Een inschatting van de PM10-concentratie kan beschikbaar zijn uit de geleverde milieu-informatie. Zo niet, dan kan deze worden achterhaald via de Grootschalige Concentratiekaarten Nederland (GCN). Daarbij gaat het om de gemiddelde concentratie in een vlak van 1 x 1 km conform de resolutie van de GCN. In Nederland was de jaargemiddelde PM10concentratie in 2019 lager dan de WHO-advieswaarde, maar in veedichte gebieden ligt de concentratie beduidend hoger. Het GGD-advies kan dan een stimulans zijn om PM10-concentraties verder te verlagen door de emissies te verminderen. Ad c) Geurbelasting De GGD adviseert dat bij gevoelige bestemmingen de geurbelasting moet voldoen aan de maximale geurbelasting, zoals beschreven in paragraaf 6.2.3. Voor de gezondheidskundige beoordeling van een individuele vergunningaanvraag kan de GGD bij de omgevingsdienst naast de voorgrondbelasting ook de achtergrondbelasting geur opvragen voor omliggende gevoelige bestemmingen. Door dit te doen voor zowel de huidige als de aangevraagde situatie wordt inzichtelijk hoe de geurbelasting voor iedere gevoelige bestemming verandert. 7.2.2

Uitbreiding of nieuwvestiging van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij (B) Bij geitenhouderijen is er tot een afstand van 2 kilometer een verhoogde kans op longontsteking gevonden. De GGD adviseert daarom, uit voorzorg: • geen uitbreiding of nieuwvestiging van geitenhouderijen toe te staan in een straal van 2 kilometer van gevoelige bestemmingen (zoals woningen, kinderdagverblijven en scholen), en geen nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij te plaatsen (zie Tekstkader 9); • goede informatie te geven over de gezondheidsrisico’s en over de motivering van een besluit, zowel richting ondernemers als omwonenden. Vanwege het verband tussen geitenbedrijven en longontsteking, is in een aantal provincies een stop ingesteld op het vestigen of uitbreiden van geitenhouderijen (zie Tekstkader 10). Voor pluimvee werd in de jaren 2009-2014 ook een verhoogd risico op longontsteking gevonden bij omwonenden in een straal van 1 kilometer rondom pluimveebedrijven. Omdat dit verhoogde risico in de jaren na 2014 niet meer is aangetoond wordt deze afstand tot een pluimveebedrijf niet meer apart in de adviezen van de GGD betrokken. Van belang blijft dat rondom pluimveebedrijven de fijnstofconcentraties verhoogd zijn.

Het recente advies van de Gezondheidsraad ‘Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen: vervolgadvies’ (2018) benadrukt dat ook en adviseert daarom reductie van fijn stof ter verbetering van de luchtkwaliteit.

Pagina 70 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 9. Omgekeerde werking en moratoria voor geitenhouderijen.

Bij ruimtelijke besluiten, zoals bestemmingsplannen en omgevingsvergunningen voor afwijkend gebruik, moet altijd worden afgewogen of er sprake is van een ‘goede ruimtelijke ordening’. Een aanvaardbaar woon- en leefklimaat voor (toekomstige) bewoners is één van de leidende principes die geborgd moeten zijn. Milieuregels die van belang zijn voor het woon- en leefklimaat zijn ‘ruimtelijk relevant’ en kunnen daarom doorwerken in de ruimtelijke ordening. Dit wordt de omgekeerde werking genoemd. Net zoals bij geurhinder wil je vanwege de risico’s voor volksgezondheid woningen of andere gevoelige bestemmingen niet te dicht bij geitenhouderijen bouwen of oprichten. De moratoria die nu in provincies gelden betekenen voor geitenhouderijen, op hoofdlijn, een verbod op nieuwvestiging of uitbreiding van bedrijven. Per provincie verschilt de precieze regeling in het moratorium. De verbodsregels voor de geitenhouderij hebben geen rechtstreekse invloed op het mogelijk maken van gevoelige bestemmingen. Indirect is dit wel mogelijk, via de doorwerking van milieuregelgeving in de ruimtelijke plannen, de omgekeerde werking. (Notitie ‘Omgekeerde werking geitenmoratorium’ gemeente Bergeijk, handreiking InfoMil). Tekstkader 10. Stop op nieuwvestiging en uitbreiding van geitenhouderijen.

In Noord-Brabant, Gelderland, Zuid-Holland, Utrecht, Overijssel, Limburg, Flevoland en Noord-Holland is er momenteel een stop op nieuwvestiging en uitbreidingen van geitenhouderijen. In een Kamerbrief uit april 2020 wordt dit beleid onderschreven, naar aanleiding van resultaten uit onderzoek in de provincies Utrecht, Gelderland en Overijssel (Smit et al., 2019). In andere provincies in Nederland zijn er geen maatregelen getroffen om uitbreidingen of nieuwvestiging van geitenhouderijen te beperken. 7.2.3

De opvang van gevoelige groepen binnen 250 meter van een veehouderij, of binnen 2 kilometer vanaf een geitenhouderij (C) De GGD adviseert om terughoudend te zijn met het opvangen van gevoelige groepen binnen 250 meter van een veehouderij. Daarvoor gelden in ieder geval ook de voorwaarden zoals genoemd in 7.2.1. Voor geitenhouderijen geldt een afstand van 2 kilometer, zie paragraaf 7.2.2. Terughoudend betekent volgens de GGD niet doen, tenzij: • er geen alternatieve locatie is en sprake is van een groot maatschappelijk belang van de opvang van gevoelige groepen (afweging door lokaal bevoegd gezag; de GGD weegt het maatschappelijk belang niet af), én; • op de locatie van de nieuwe opvang van gevoelige groepen geen overmatige geurbelasting is. Voor het plaatsen van nieuwe gevoelige groepen zoals kinderopvang en zorgvoorzieningen voor ouderen of mensen met een beperking op of binnen 250 meter van een veehouderij kunnen de positieve gezondheidseffecten voor de doelgroep soms opwegen tegen de gezondheidsrisico’s door blootstelling aan verhoogde concentraties van de agentia uit de veehouderij. Voor de advisering over een kinderopvang op een veehouderijbedrijf, zie Tekstkader 11. Pagina 71 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 11. De GGD adviseert: kinderopvang op of nabij veehouderij.

De GGD is in de Wet kinderopvang aangewezen als toezichthouder en als ter zake deskundig. Voor nieuwe opvang van kinderen op veehouderijen, is het belangrijk dat de GGD integraal adviseert vanuit de afdeling Medische milieukunde en de afdeling Infectieziektebestrijding en samenwerkt met de toezichthouders kinderopvang. De GGD adviseert terughoudend te zijn met kinderopvang op of nabij veehouderijbedrijven. Uit jurisprudentie blijkt dat het GGD-advies specifiek moet zijn en aandacht moet besteden aan: - het verhoogde risico op longontsteking wanneer kinderopvanglocaties zich binnen een straal van 2 km bij geitenhouderijen bevinden. Het risico wordt hoger als er meer geitenhouderijen zijn, of naarmate de afstand kleiner wordt. Hoeveel het risico toeneemt is niet te kwantificeren en niet specifiek bekend voor kinderen. Wel is bekend dat longontsteking bij heel jonge kinderen ernstige gevolgen kan hebben; - de gezondheidseffecten zoals aangetoond in uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek en adviezen van de Gezondheidsraad; - de diersoort(en) op een bedrijf en de bijbehorende risico’s (type zoönosen bijvoorbeeld); - de afstand tussen adres kinderopvang en (de stallen van) het bedrijf.

En aanvullend in het geval van kinderopvang op het bedrijf zelf: - (on)mogelijkheden om met (hygiëne)maatregelen de uitstoot te beperken, waarbij het type stalsysteem belangrijk is; - veiligheidsrisico’s (vallen in de gier/mestopslag), gebruik machines en voertuigen in directe omgeving opvang). Aan de opvang van kinderen op boerderijen kunnen ook positieve kanten zitten, zoals meer bewegen en meer buiten zijn. Het kennisbericht Zorg, recreatie en educatie (Kennisplatform, 2020) beschrijft de positieve aspecten, de risico’s en preventieve maatregelen uitgebreid. Ook zijn er voor nieuwe kinderopvang op agrarische bedrijven brochures beschikbaar voor zowel houders van de kinderopvang als ouders/verzorgers, met onder andere adviezen hoe de risico’s zo klein mogelijk kunnen worden gehouden (Van Dam et al., 2013). De GGD vindt dat gastouders en houders van een kinderopvang op een veehouderij de ouders/verzorgers actief moeten inlichten over de mogelijke gezondheidsrisico’s, zodat ouders/verzorgers zelf een afweging kunnen maken. 7.2.4

Een nieuwe gevoelige bestemming met meer dan vijftien veehouderijbedrijven binnen een straal van 1 kilometer (D) De dichtheid van bedrijven is gerelateerd aan een toename van gezondheidsklachten bij omwonenden (zie paragraaf 3.3.9). De GGD adviseert daarom het voorzorgsprincipe toe te passen en terughoudend te zijn met het plaatsen van nieuwe gevoelige bestemmingen in

Pagina 72 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

veedichte gebieden met meer dan vijftien bedrijven binnen een straal van 1 kilometer (bedrijven met dieraantallen volgens VGO-criteria 14). Naast de advisering bij vergunningen kan de relatie gezondheid en veehouderij ook opgenomen worden in ruimtelijke-ordeningsbeleid zoals een omgevingsvisie of plattelandsvisie. De Gezondheidsraad benadrukt dat gemeenten zelf lokaal beleid moeten opstellen vanwege de sterke verschillen in lokale omstandigheden en maatschappelijke belangen. De GGD adviseert een gebiedsgerichte aanpak met aandacht voor: • specifieke deelgebieden waar meer dan vijftien bedrijven in een straal van 1 kilometer rondom een nieuwe gevoelige bestemming liggen; • andere aspecten die belangrijk zijn voor gezondheid zoals beleving van omwonenden en landschappelijke inpassing van veehouderijbedrijven; • het begrip ‘goede ruimtelijke ordening’; motiveer hoe ontwikkelingen bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving (zie de handreiking van InfoMil). De Wet publieke gezondheid lijkt voor besluiten in het kader van ruimtelijke ordening en milieu geen specifieke plichten op te leggen. Uit jurisprudentie blijkt dat uit deze wet in het kader van de bestemmingsplanprocedure geen aanvullende onderzoeksverplichting volgt (handreiking InfoMil). Wel verplicht de Wpg gemeenten om een afweging van risico’s te maken bij besluiten waar volksgezondheid een rol speelt.

De GGD kan de informatie voor deze afweging aanreiken. Meer informatie over de mogelijkheden om te adviseren over een gezonde leefomgeving staat in de kernwaarden (zie ook paragraaf 6.1) en de factsheet van de commissie voor de mer om de invloed van de leefomgeving op gezondheid weer te geven. 7.3

Aandachtspunten in de GGD advisering Naast de advisering over gezondheidsrisico’s van de veehouderij gebaseerd op afstanden en reductie van emissies, leveren ook andere aandachtspunten handvatten voor een gezondheidsadvies. (Lokaal) beleid: expliciete aandacht voor gezondheid De GGD adviseert gemeenten om in hun omgevingsbeleid gezondheidsbescherming en -bevordering concreet te omschrijven, en ambities en een visie te formuleren. Aandachtspunten specifiek voor veehouderij en gezondheid zijn een gebiedsgerichte benadering, rekening houdend met het aantal blootgestelde omwonenden, percentage gehinderden (waaronder geur, zie Tekstkader 12) en behoud van goede kwaliteit van de leefomgeving. Ook in de Kernwaarden voor een gezonde leefomgeving staan adviezen over de woonomgeving met een uitwerking van het advies om overlast gevende bedrijven op afstand te plaatsen. Ze geven handvatten om in gesprek te gaan met of binnen gemeenten over een gezonde leefomgeving. 14 VGO dieraantallen: geiten ≥50; kippen ≥250; varkens ≥25; runderen ≥5, zie de inleiding.

Pagina 73 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Zo kan beleid worden opgesteld dat rekening houdt met specifieke lokale omstandigheden en maatschappelijke belangen van inwoners van een gemeente. In een omgevingsvisie (waartoe gemeenten in het kader van de omgevingswet verplicht zijn) dient vastgelegd te zijn hoe er aan gezondheidsbescherming en -bevordering wordt gedaan. Ook bij individuele vergunningaanvragen wordt gezondheid dan actiever meegewogen door de gemeente, waarbij de focus ligt op een proactieve, integrale aanpak van gezondheid, milieu en ruimtelijke ordening. Tekstkader 12. De GGD adviseert: geurregelgeving.

Aanpassing geurregelgeving De GGD heeft eerder in het kader van de Landelijke evaluatie Wet geurhinder veehouderij een aantal adviezen geformuleerd die als uitgangspunt dienen voor de verdere uitwerking. De GGD heeft zich de vraag gesteld hoe een prikkel voor ‘zo-laag-als-redelijkerwijs-haalbaar’ in het systeem van de geurhinderwet ingebracht kan worden, versus ‘normopvulling’ van het huidige systeem. De GGD adviseert: − voor geurhinder landelijke normen én streefwaarden op effectniveau vast te stellen; − de blootstelling-responsrelatie voor de voorgrondbelasting te actualiseren. Ruime normering ten aanzien van de voorgrondbelasting zonder koppeling naar cumulatie heeft geleid tot overbelaste situaties; − het onderscheid tussen concentratiegebied en nietconcentratiegebied te laten vervallen, zodat één blootstellingresponsrelatie wordt toegepast in heel Nederland. In de Wet geurhinder en veehouderij (Wgv) wordt een onderscheid gemaakt tussen concentratiegebieden en nietconcentratiegebieden (InfoMil, 2019). Dit onderscheid is niet gezondheidskundig onderbouwd; − in wet- en regelgeving vast te stellen wat BBT is voor geur, hiervoor een handleiding te verstrekken en het verplicht gebruik van BBT voor geur bij vergunningverlening vast te leggen. Een ‘One Health-aanpak De GGD zet zich in voor een gezonde en leefbare woonomgeving vanuit het ‘One Health-principe’.

One Health staat voor de gezamenlijke inspanning van humane en veterinaire gezondheid (zie Tekstkader 13) om een optimale gezondheid te bereiken voor mens, dier en milieu. De dierenartsen, huisartsen en GGD-artsen kennen elkaar, maken gebruik van elkaars expertise, weten elkaar (laagdrempelig) te bereiken bij vragen en signalen, in wederzijds vertrouwen. Door deze samenwerking worden zoönosen op tijd gesignaleerd, en worden er minder mensen ziek. De GGD’en hebben hiervoor kennisnetwerken zoönosen opgericht in Utrecht, Gelderland en Brabant.

Pagina 74 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Tekstkader 13. Zoönosen en voorzorg: Diergezondheid in relatie tot humane gezondheid.

Een goede diergezondheid is erg belangrijk voor de gezondheid van de mens, want als een ziekteverwekker niet op het bedrijf voorkomt, kan ook niemand ermee besmet raken. Dieren kunnen echter microorganismen bij zich dragen waar zij zelf geen ziekteverschijnselen van krijgen, maar die bij mensen wel klachten kunnen veroorzaken. Hygiënemaatregelen dragen bij aan een goede diergezondheid en kunnen waarschijnlijk ook bijdragen aan het beperken van transmissie van zoönotische ziekteverwekkers binnen de veestapel en naar mensen. Daarnaast zijn er verschillende monitoringsprogramma’s en -overleggen welke toezien op snelle detectie en implementatie van maatregelen bij (nieuwe) uitbraken van zoönosen om ziekte bij mensen te voorkomen. Voor meer informatie over zoönosen(verwekkers) en hoe deze te beheersen wordt verwezen naar het kennisbericht ‘Zoönosen’ van het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid. Omwonenden betrekken in besluitvorming (burgerparticipatie) De GGD adviseert de gemeente om omwonenden te betrekken bij de ontwikkeling van toekomstig beleid op gebied van de veehouderij. Belangrijke gezondheidswaarden als gevoel van veiligheid en leefbaarheid zijn afhankelijk van geurhinder, vertrouwen in de voorgestelde maatregelen en landschappelijke inpassing.

Werken aan vertrouwen en een goede relatie met omwonenden kan door het erkennen van bezorgdheid en het serieus nemen van vragen, door zowel de ondernemer alsook door de gemeente en de GGD. Dit kan door de totstandkoming van besluiten goed uit te leggen en de voorwaarden waaronder een veehouderij of een gebied kan ontwikkelen, duidelijk te maken. Ook maatregelen nemen, het zichtbaar controleren van deze maatregelen en het verbinden van consequenties aan het afwijken hiervan, draagt bij aan vertrouwen. Tijdig en duidelijk communiceren door de ondernemer over ontwikkelingen op het bedrijf kan bijvoorbeeld door een speciale webpagina, een buurtapp of een nieuwsbrief. Een goede informatievoorziening is de eerste trede van de participatieladder (Fast en Den Broeder, 2016). Omwonenden kunnen ook zelf metingen aan de luchtkwaliteit doen met goedkope ‘sensoren’. Deze metingen voldoen niet aan de eisen om vergelijkingen te kunnen maken met wettelijke grenswaarden voor fijn stof. Ze kunnen wel bijdragen aan inzicht in relatieve veranderingen in de lokale luchtkwaliteit. De website samenmeten.nl geeft hierover meer uitleg. De GGD ondersteunt de gemeente in burgerparticipatie. Zij heeft ervaring en expertise op het gebied van risicocommunicatie en de maatschappelijke dialoog. De instrumenten die hiervoor ingezet kunnen worden, staan beschreven in hoofdstuk 6.

Adviseren in de stal en buiten de stal Adviezen van de GGD richten zich op de gezondheid van omwonenden. Omdat veel kennis en onderzoek beschikbaar is over blootstelling van werknemers, richt de advisering zich ook op emissiebeperkende en hygiënemaatregelen in stallen. Dat moet niet leiden tot andere neveneffecten of gezondheidseffecten (bijvoorbeeld geluidsoverlast door ventilatoren, of hoge blootstellingen aan stof of endotoxinen voor Pagina 75 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

bewoners (en kinderen) op het bedrijf zelf). Soms leiden maatregelen voor dierenwelzijn (bijvoorbeeld de invoering van het volièresysteem in plaats van legbatterijen) tot een lokaal hogere uitstoot aan fijn stof en daarmee tot een hogere lokale blootstelling aan fijn stof en biologische micro-organismen voor werknemers en direct omwonenden. Landschappelijke inpassing Het inpassen van een gebouw of activiteit in het landschap heeft een directe relatie met gezondheid (Staatsen et al., 2017). De aanwezigheid van groen is positief geassocieerd met de ervaren gezondheid van bewoners en vermindert bijvoorbeeld de ervaren geluidshinder, ook als het feitelijke geluidsniveau niet wordt verlaagd. Het verdient daarom de voorkeur om nieuwe stallen of gebouwen zo veel als mogelijk in het landschap in te passen. Vaak wordt de aanplant van inheemse beplanting ingezet om dit te realiseren. Criteria voor een landschappelijke inpassing van veehouderijbedrijven kunnen door de gemeente worden vastgelegd in een Landschappelijk OntwikkelingsPlan (LOP). Ervaring leert dat actieve inzet op het thema landschappelijke inpassing van veehouderijen leidt tot samenwerking en positieve contacten tussen omwonenden van veehouderijen, de ondernemer en de gemeente.

Transport: veiligheid en geluid Vrachtverkeer met levende dieren of mest blijft bij voorkeur buiten de bebouwde kom, vanwege veiligheid en het voorkomen van verspreiding van stof en bacteriën. Zwaar (landbouw)verkeer kan het beste gescheiden zijn van langzaam verkeer zoals fietsers en wandelaars. Het is in het belang van de kinderen op een kinderopvang of een school om zwaar landbouwverkeer niet langs deze objecten te laten rijden. Geluidemissie gerelateerd aan veehouderij bestaat vooral uit transportbewegingen en geluid van het bedrijfsterrein zelf (bijvoorbeeld door luchtwassers die laag frequent geluid produceren). Aan- en afvoerbewegingen nemen bij toenemende bedrijfsgrootte toe en het betreft vooral zwaar verkeer. Transport, laad- en losactiviteiten zouden zo veel mogelijk in de dagperiode plaats moeten vinden om overlast voor de omgeving tot een minimum te beperken. Veel activiteiten op een veehouderij vinden echter in de nachtperiode plaats, het vangen van pluimvee en het op transport zetten van varkens verloopt over het algemeen rustiger in de nacht of in de vroege ochtend. Daarom is het aan te raden om de laad-/losplaats voor dieren en mest op een gunstige plaats te lokaliseren, afgeschermd van de openbare weg en op een locatie waar geluid naar de omgeving kan worden beperkt.

Hierbij kan men denken aan het inpandig maken van een laad- en losplaats of deze plaats aan de achterzijde van een bedrijf te plaatsen.

Pagina 76 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

8

Literatuur

Adar, S.D., Filigrana, P.A., Clements, N. en Peel, J.L., Ambient coarse particulate matter and human health: a systematic review and meta-analysis. Curr Environ Health Rpt 2014; 1: 258-74. Alders, H., Groot, M. de en Steultjens, V., Van Mega naar beter. Rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en toekomst van de veehouderij. Ministerie van EL&I, 2011. Angelakis, E. en Raoult, D. (2010). Q fever. Vet Microbiol 140(3-4): 297-309. Baars, A.J. (2008). Bijlage A. Advieswaarden ammoniak. In: RIVM (2015) Veehouderij en gezondheid. Update van kennis over werknemers en omwonenden. RIVM Rapport 2012-0135. Berg, E.J. van den, Wielders, C.C., Schneeberger, P.M., Wegdam-Blans, M.C. en Hoek, W. van der (2013). Spatial analysis of positive and negative Q fever laboratory results for identifying high- and lowrisk areas of infection in the Netherlands. Infect Ecol Epidemiol. 2013 Nov 28;3. doi: 10.3402/iee.v3i0.20432. eCollection 2013. Biesheuvel, P.J., Groothuijse, F., Jeurissen, E., Melse, R.W. en Poll, R. van (2019). Adviesrapport Geur bekennen combi-luchtwassers, varkenshouderijen en geurhinder. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/04/23/ adviesrapport-geur-bekennen-combi-luchtwassersvarkenshouderijen-en-geurhinder. Bisdorff, B., Scholhölter, J.L., Claußen, K., Pulz, M., Nowak, D. en Radon, K. (2012).

MRSA-ST398 in livestock farmers and neighbouring residents in a rural area in Germany. Epidemiol Infect 140: 1800–1808. doi: 10.1017/S0950268811002378. pmid:22313681 Bloemen, H.J.T., Uiterwijk, W. en Hoek, K. van der (2012). Bijdragen veeteeltbedrijven aan ammoniak- en fijnstofconcentraties: Eindevaluatie LOG De Rips. RIVM Rapport 680889001. Bouwstra, R., Heutink, R., Bossers, A., Harders, F., Koch, G. en Elbers, A. (2015). Full-Genome Sequence of Influenza A(H5N8) Virus in Poultry Linked to Sequences of Strains from Asia, the Netherlands, 2014. Emerg Infect Dis. 2015 May;21(5):872-4. doi: 10.3201/eid2105.141839. Brandsen-Schreijer, A.J.M., Rump, B.O., Schimmer, B., Cox, C.P.G.E., Bergh, J.P.A.M. van den, Hulshof, F., Hulshof, K., Hoek W. van der en Woonink, F. (2010). Q-koortsuitbraak in de provincie Utrecht in 2009. Infectieziekten Bulletin jaargang 21(9). Braun-Fahrlander, C., Riedler, J., Herz, U., Eder, W., Waser, M., Grize, L., Maisch, S., Carr, D., Gerlach, F., Bufe, A., Lauener, R.P., Schierl, R., Renz, H., Nowak, D. en Mutius, E. von (2002). Environmental exposure to endotoxin and its relation to asthma in school-age children. The New England journal of medicine 347, 869-877. Broek, I.V.F. van den, Cleef, B.A.G.L. van, Haenen, A., Broens, E.M., Wolf, P.J. van der en Broek, M.J.M. van den, et al. (2009).

Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in people living and working in pig farms. Epidemiol Infect 137: 700–708. doi: 10.1017/S0950268808001507. pmid:18947444. Pagina 77 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Bruggen, M. van en Fast, T. (2003). Beoordelingskader Gezondheid en Milieu. RIVM Rapport 609026003/2003. Bruin, A. de, Plaats, R.Q. van der, Heer, L., Paauwe, R. de, Schimmer, B. en Vellema, P., Rotterdam, B.J. van en Duynhoven, Y.T. van (2012). Detection of Coxiella burnetii DNA on small-ruminant farms during a Q fever outbreak in the Netherlands. Appl Environ Microbiol. 78(6):1652-7. doi: 10.1128/AEM.07323-11. Bunt, G. van den, Pelt, W. van, Hidalgo, L., Scharringa, J., Greeff, S.C. de en Schurch, A.C., et al. Prevalence, risk factors and genetic characterisation of extended-spectrum beta-lactamase and carbapenemase-producing Enterobacteriaceae (ESBL-E and CPE): a community-based cross-sectional study, the Netherlands, 2014 to 2016. Euro surveillance: 2019;24(41). Bureau Gezondheid, Milieu & Veiligheid GGD’en Brabant/Zeeland (2013). Aanvullend toetsingsinstrument: Een risico-inventarisatie en -evaluatie voor gezondheid bij veehouderij. Tilburg. Bureau Medische Milieukunde en Fast Advies (2013). Gezondheidseffectscreening: Gezondheid en milieu in ruimtelijke planvorming. Uitgave van GGD Nederland. Campbell, B.E., https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/ cea.12429 CBS, 2019. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80780ned/table ?ts=1549289992544, geraadpleegd op 4 feb 2019. Cleef, B.A.G.L. van, Benthem, B.H.B. van, Verkade, E.J.M., Rijen, M.

van, Kluytmans-van den Bergh, M.F.Q. en Schouls, L.M., et al (2014). Dynamics of methicillin-resistant Staphylococcus aureus and methicillin-susceptible Staphylococcus aureus carriage in pig farmers: a prospective cohort study. Clin Microbiol Infect. 20: O764–771. doi: 10.1111/1469-0691.12582. pmid:24494859 Compendium voor de Leefomgeving (2015). http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl046 1-Ammoniak.html?i=14-66. Geraadpleegd 4 maart 2015. Dam, van A.S.G, Tolsma, P., Kanters, I. en Selen, R., 2013. ‘Agrarische kinderopvang? Gezond en veilig!’. RIVM Infectieziektenbulletin. https://www.rivm.nl/agrarische-kinderopvang-gezond-en-veilig Dijk, C.E. van, Zock, J.P., Smit, L.A.M., Borlée, F., Spreeuwenberg, P., Heederik, D.J.J. en IJzermans, C.J. (2015). Luchtwegklachten in landelijke gebieden met een hoge en lage dichtheid aan veehouderijbedrijven: analyses van acht jaar gegevens. Dijkema, M., Koeman, Y, Odink, J., Zee, S. van der, Zuurbier, M., Aarts, F., Buggenum, S. van, Elders-Meijerink, M., Fischer, P., Hout, K. van den, Jansen, H., Keuken, R., Leeuwenn A. van en Ovaa, W., GGD-richtlijn medische milieukunde: Luchtkwaliteit en gezondheid. RIVM Rapport 2018-0016. Dohmen, W., Schmitt, H., Bonten, M. en Heederik, D. (2017). Air exposure as a possible route for ESBL in pig farmers.Environ Res. 2017 May;155:359-364. doi: 10.1016/j.envres.2017.03.002.

Epub 2017 Mar 20.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28273621. Dorado-Garcia, A., Smid, J.H., Pelt, W. van, Bonten, M.J.M., Fluit, A.C. en Bunt, G. van den, Molecular relatedness of ESBL/AmpCproducing Escherichia coli from humans, animals, food and the environment: a pooled analysis. The Journal of antimicrobial chemotherapy. 2018;73(2):339-47. Pagina 78 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Dusseldorp, A., Maassen, C.B.M., Heederik, D.J.J. en Fischer, P.H. (2015). Veehouderij en gezondheid: Update van kennis over werknemers en omwonenden. RIVM Rapport 2015-0135. Eenvoudig Beter (2016). http://www.omgevingswetportaal.nl/, geraadpleegd 13 januari 2016. EFSA Panel on Biological Hazards B (2010). Scientific Opinion on Quantification of the risk posed by broiler meat to human campylobacteriosis in the EU. EFSA Journal 8(10): 1437. Fast, T. en Nijdam, R. (2013). Beoordelingskader Gezondheid en Milieu Intensieve Veehouderijen. Bureau Gezondheid, Milieu & Veiligheid GGD’en Brabant/Zeeland, Fast Advies. Fast, T., Geelen, L.M.J., Meeuwsen, E.J., Sluis, N.I., Stouwe, N. van der, Zandt, I. en Venselaar-Mooij, M. (2015). Geur en gezondheid. GGD-richtlijn medische milieukunde. RIVM Rapport 2015-0106. Fast, T. en Broeder, L. den (2016). Handreiking bewonersparticipatie bij de inrichting van een gezonde leefomgeving. RIVM. https://www.rivm.nl/sites/default/files/201811/009416_97103_Bewonersparticipatie_V3_TG.pdf Feingold, B.J., Silbergeld, E.K., Curriero, F.C., Cleef, B.A. van, Heck, M.E. en Kluytmans, J.A., Livestock density as risk factor for livestock-associated methicillin-resistant Staphylococcus aureus, the Netherlands. Emerg Infect Dis. 2012 Nov;18(11):1841-9. Friesema, I.H., Havelaar, A.H., Westra, P.P., Wagenaar, J.A. en Pelt, W. van (2012).

Poultry culling and Campylobacteriosis reduction among humans, the Netherlands. Emerg Infect Dis 18(3): 466468. Geelen, L.M.J., Boers, D., Brunekreef, B. en Wouters, I.M. (2015). Geurhinder van veehouderij nader onderzocht: meer hinder dan Handreiking WvG doet vermoeden? Actualisatie blootstellingresponsrelatie tussen gemodelleerde cumulatieve geurbelasting en geurhinder in Noord-Brabant en Limburg. Rapport Bureau GMV en IRAS. INT-14108200. Genuneit, J. (2012). Exposure to farming environments in childhood and asthma and wheeze in rural populations: a systematic review with meta‐analysis. Pediatr Allergy Immunol 2012: 23 : 509–518. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.13993038.2012.01312.x Gezondheidsraad (1994). Geluid en gezondheid. Gezondheidsraad, 1994/15. Gezondheidsraad (2008). Voorzorg met rede. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. 2008/18. Gezondheidsraad (2010). Endotoxinen. Health-based recommended occupational exposure limit. Gezondheidsraad: Den Haag. Gezondheidsraad (2012). Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen. Gezondheidsraad: Den Haag. Gezondheidsraad (2018 a). Gezondheidsrisico’s door veehouderijen: vervolgadvies. Gezondheidsraad, publicatienummer 2018/04. Gezondheidsraad (2018 b). Gezondheidswinst door schonere lucht. Den Haag: Gezondheidsraad 2018; publicatienr.

2018/01.https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2 018/01/23/gezondheidswinst-door-schonere-lucht

Pagina 79 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

GGD GHOR Nederland (2016). Acceptabele geurhinder bij ontwikkeling veehouderij. https://www.ggdghorkennisnet.nl/thema/omgevingswet/nieuws/6 862-intensieve-veehouderij-en-geurhinder Graveland. H., Wagenaar. J.A., Heesterbeek. H., Mevius. D., Duijkeren. E. van en Heederik. D. (2010). Methicillin resistant Staphylococcus aureus ST398 in veal calf farming: human MRSA carriage related with animal antimicrobial usage and farm hygiene. PLoS One 5: e10990. doi: 10.1371/journal.pone.0010990. pmid:20544020. Hagenaars, T., Hoeksma, P., Roda Husman, A.M. de, Swart, A. en Wouters, I. (2017). Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (aanvullende studies): Analyse van gezondheidseffecten, risicofactoren en uitstoot van bio-aerosolen (No. 2017-0062). Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Heederik, D.J.J. en IJzermans, C.J. (2011). Mogelijke effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden: onderzoek naar potentiële blootstelling en gezondheidsproblemen. IRAS universiteit, NIVEL, 7 juni 2011. http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2011/06/21/mogelijke-effecten-intensieveveehouderij-op-gezondheid-omwonenden.html Heederik, D.J.J. en IJzermans, C.J. (2011). Mogelijke effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden: onderzoek naar potentiële blootstelling en gezondheidsproblemen. IRAS universiteit, NIVEL.

Heederik, D., Erbrink, H., Farokhi, A., Hagenaars, T., Hoek, G., Ogink, N., Rooij, M. de, Smit, L., Winkel, A. en Wouters. I. (2019). Risicomodellering veehouderij en gezondheid (RVG): modellering van regionale endotoxineconcentraties en relaties met gezondheidseffecten. Rapport nummer: IRAS UU 2019-01 / WBVR1910304. Utrecht, Wageningen, Arnhem, Lelystad, februari 2019. Heezen, P.A.M., Schalk, J.A.C., Posthuma, L. en Wintersen, A.M. (2015). Feitenrelaas rond de aspecten ‘Gezondheid en Veiligheid’ van biovergisting. RIVM briefrapport 2014-0162. Hoek, W. van der, Dijkstra, F., Schimmer, B., Schneeberger, P.M., Vellema, P. en Wijkmans, C., et al. (2010). Q fever in the Netherlands: an update on the epidemiology and control measures. Euro Surveill 15(12): pii: 19520. Hooiveld, M., Dijk, C.E. van, Sman-de Beer, F. van der, Smit, L.A.M., Vogelaar, M., Wouters, I.M., Heederik, D.J. en IJzermans, C.J. (2015). Odour annoyance in the neighbourhood of livestock farming – perceived health and health care seeking behavior. Annals of Agricultural and Environmental Medicine 2015, Vol 22, No1, 55-61. https://www.nivel.nl/nl/publicatie/odour-annoyanceneighbourhood-livestock-farming-perceived-health-and-healthcare-seeking. Huijbers, P.M., Kraker, M. de, Graat, E.A., Hoek, A.H. van, Santen, M.G. van en de Jong, M.C., et al.

Prevalence of extended-spectrum beta-lactamase-producing Enterobacteriaceae in humans living in municipalities with high and low broiler density. Clinical Microbiology and Infection. 2013;19(6):E256-9.

Pagina 80 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Huijbers, P.M., Graat, E.A., Haenen, A.P., Santen, M.G. van, EssenZandbergen, A. van en Mevius, D.J., et al. Extended-spectrum and AmpC beta-lactamase-producing Escherichia coli in broilers and people living and/or working on broiler farms: prevalence, risk factors and molecular characteristics. The Journal of antimicrobial chemotherapy. 2014;69(10):2669-75. Illi, S., Depner, M., Genuneit, J., Horak, M.D., Loss, G., Strunz, C., Lehner, M.P., Buchele, G., Boznanski, M.D., Danielewicz, H., Cullinan, P., Heederik, D., Braun-Fahrländer, M.D., Mutius, E. von (2012). Protection from childhood asthma and allergy in Alpine farm environments—the GABRIEL Advanced Studies. Journal of Allergy and Clinical Immunology. Volume 129, Issue 6, June 2012, Pages 1470-1477.e6. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S009167491200 5167?via%3Dihub InfoMil (2014*). Handreiking bij Wet geurhinder en veehouderij; Aanvulling: Bijlagen 6 en 7. InfoMil, ministerie van VROM, Samenwerkingsverband Regio Eindhoven (SRE) en de provincie Noord-Brabant, versie 1.0, aanvulling van 1 mei 2007, actualisatie begin 2014. Website InfoMil: http://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw-tuinbouw/geur/wgvrgv/handreiking-wet/artikel/ InfoMil (2019a). https://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw/geur/modelstacks/. Geraadpleegd januari 2019.

InfoMil (2019b) https://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw/geur/wgvrgv/handreiking-wet/bijlagen/concentratiegebieden/. Geraadpleegd juni 2019. InfoMil (2019c). Handreiking Veehouderij en Gezondheid. https://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw/gezondheid/handre iking/ Jansen, H., Lelie, S. van der, Meijerink, M., Ginkel, J. van, Stouwe, N. van der, Projectgroep ‘Biovergisting en gezondheid (2013). Vergisting van biomassa. Co-vergisting van mest. Gezondheidsrisico’s voor omwonenden. GGD Informatieblad medische milieukunde en infectieziektenbestrijding. Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid (2016). Kennisbericht antibioticaresistentie. https://www.kennisplatformveehouderij.nl/documenten/kennisberi cht-antibioticaresistentie Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid (2017). Kennisbericht fijnstof en endotoxinen. https://www.kennisplatformveehouderij.nl/document/kennisberich t-fijnstof-en-endotoxinen Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid (2018). Kennisbericht Maatschappelijke dialoog. https://www.kennisplatformveehouderij.nl/onderwerpen/samenlevi ng/maatschappelijke-dialoog Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid (2020). Zorg, recreatie en educatie op de boerderij. https://kennisplatformveehouderij.nl/documenten/kennisberichtzorg-recreatie-en-educatie-op-boerderij Pagina 81 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Koopmans, M., Wilbrink, B., Conyn, M., Natrop, G., Nat, H. van der en Vennema, H., et al. (2004). Transmission of H7N7 avian influenza A virus to human beings during a large outbreak in commercial poultry farms in the Netherlands. Lancet 363(9409): 587-593. Kornalijnslijper, J.E., Rahamat-Langendoen, J.C., Duynhoven, Y.T.H.P. van, (2008). Volksgezondheidsaspecten van veehouderijmegabedrijven in Nederland zoönosen en antibioticumresistentie. RIVM briefrapport 215011002. LCI (2011a). LCI-richtlijn Q-koorts. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Q_k oorts LCI (2011aa). LCI-richtlijn Campylobacter-infecties. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Cam pylobacter_infecties LCI (2011b). LCI-richtlijn Staphylococcus aureus-infecties inclusief MRSA. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Stap hylococcus_aureus_infecties_inclusief_MRSA LCI (2011he). LCI-richtlijn Hepatitis E. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Hep atitis_E LCI (2014). LCI-richtlijn Influenza van dierlijke oorsprong.

http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Influ enza_van_dierlijke_oorsprong LCI (2015). LCI-richtlijn Psittacose. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Psitt acose LCI (2019). Multidisciplinaire LCI-richtlijn Qkoortsvermoeidheidssyndroom (QVS) https://lci.rivm.nl/sites/default/files/201907/Multidisciplinaire%20LCI-richtlijn%20QVS.pdf Leuken, J. van (2015). Airborne transmission of Coxiella burnetii; Spatial dispersion modelling and the effects of meteorological and environmental conditions on Q fever incidence https://www.rivm.nl/documenten/airborne-transmission-ofcoxiella-burnetii-spatial-dispersion-modelling-and-effects-of ISBN: 978-90-393-6385-0. Liebers V., Raulf-Heimsoth, M. en Bruning, T. (2008). Health effects due to endotoxin inhalation (review). Archives of toxicology 82, 203210. Liebers, V., Bruning, T. en Raulf-Heimsoth, M. (2006). Occupational endotoxin-exposure and possible health effects on humans. American journal of industrial medicine 49, 474-491. Lluis, A. en Schaub, B. (2012). Lesson from the farm environment. Curr Opin Allergy Clin Immunol. 2012 Apr;12(2):158-63. doi: 10.1097/ACI.0b013e32835109a8.

Pagina 82 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

LNV, 2018. Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden. Nederland als koploper in kringlooplandbouw. Visie ministerie LNV, 8-9-2018. https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerievan-landbouw-natuur-en-voedselkwaliteit/visie-lnv Loftus, C., Yost, M., Sampson, P., Arias, G., Torres, E., BreckwichVasquez, V., Bhatti, P. en Karr, C. (2015). Regional PM2.5 and asthma morbidity in an agricultural community: A panelstudy. Env. Res.136 (2015) 505–512. Maassen, K., Smit, L., Wouters, I., Duijkeren, E. van, Janse, I., Hagenaars, T. en Heederik, D. (2016). Veehouderij en gezondheid omwonenden. RIVM rapportnummer 2016-0058. Maassen, C.B.M., Duijkeren, E. van, Duynhoven, Y.T.H.P. van, Dusseldorp, A., Geenen, P., Koeijer, A.A. de, Koopmans, M.P.G., Loos, F., Jacobs-Reitsma, W.F., Jonge, R. de en Giessen, A.W. van de (2012). Infectierisico’s van de veehouderij voor omwonenden. RIVM Rapport 609400004. MARAN (2019). Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands in 2013. Meijs, A., Gijsbers, E., Hengeveld, P., Veenman, C., Roon, A. van en Hoek, A. van, et al. Do vegetarians less frequently carry ESBL/pAmpC-producing E. coli/K. pneumoniae compared to nonvegetarians? Journal for Antimicrobial Chemotherapy 2020; in press. Meijs, A.P., Hengeveld, P.D., Dierikx, C.M., Maassen, C.B.M., Greeff, S.C. de, Haan, A. de, Bosch, T. en Duijkeren, E.

van, Prolonged carriage of (livestock-associated) MRSA in individuals without professional livestock contact. J Antimicrob Chemother. 2020 Mar 3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/32125379. Melse, R.W., Nijeboer, G.M. en Ogink, N.W.M. (2018). Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen bij stallen; Deel 1; Oriënterend onderzoek naar werking gecombineerde luchtwassers en verschillen tussen geurlaboratoria. Wageningen UR (University & Research centre) Livestock Research, Livestock Research Rapport 1081. Melse, R.W., Nijeboer, G.M. en Ogink, N.W.M. (2018). Evaluatie geurverwijdering door luchtwassystemen bij stallen; Deel 2: Steekproef rendement luchtwassers in de praktijk. Wageningen Livestock Research, Rapport 1082. Mughini-Gras, L., Dorado-Garcia, A., Duijkeren, E. van, Bunt, G. van den, Dierikx, C.M. en Bonten, M.J.M., et al. (2019). Attributable sources of community-acquired carriage of Escherichia coli containing beta-lactam antibiotic resistance genes: a populationbased modelling study. Lancet Planet Health. 2019;3(8):e357-e69. Nimmermark, S. (2004). Odour Influence on Well-being and health with specific focus on animal production emissions. Ann. Agric. Environm. Med 2004,11,163-173. Ogink, N., Erbrink, J.J., Heederik, D.J.J., Winkel, A., en Wouters, I.M. (2016). Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: emissiemetingen en verspreidingsmodellering. WUR 505951.

Os, J. van, Smidt, R.A. en Jeurissen, L.J.J. (2016). Afstand tussen veehouderij en woningen; Een onderzoek naar aantallen veehouderijen en woningen op minder dan 250 meter van elkaar. Wageningen, Alterra Wageningen UR (University & Research centre), Alterra-rapport 2658. 52 blz.; 6 fig.; 19 tab.; 20 ref. Pagina 83 van 103

RIVM-rapport 2020-0092

Parker, N.R., Barralet, J.H. en Bell, A.M. (2006). Q fever. Lancet 367(9511): 679-688. Pijnacker, et al. (2019). Disease burden of food-related pathogens in the Netherlands, 2018. RIVM Letter report 2019-0086. Poulsen, M.N., Pollak, J., Sills D.L., Casey, J.A., Nachman, K.E., Cosgrove, S.E., Dalton, S. en Schwartz, B.S. (2018). High-density poultry operations and CAP in Pennsylvania. Environmental Epidemiology: June 2018 - Volume 2 - Issue 2 - p e013. Portengen, L., Preller, L., Tielen, M., Doekes, G. en Heederik, D. (2005). Endotoxin exposure and atopic sensitization in adult pig farmers. J Allergy Clin Immunol 115, 797-802. PRA (2001). Geurhinderonderzoek stallen intensieve veehouderij. Radon, K., Schulze, A., Ehrenstein, V., Strien, R.T. van, Praml, G., Nowak, D. (2007). Environmental exposure to confined animal feeding operations and respiratory health of neighboring residents. Epidemiology. 2007 May;18(3):300-8. RIVM (2013) Dossier ‘Fijn Stof’. Bilthoven: RIVM. RIVM (2014). LCI-richtlijn Influenza van dierlijke oorsprong. http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Professioneel_Pra ktisch/Richtlijnen/Infectieziekten/LCI_richtlijnen/LCI_richtlijn_Influ enza_van_dierlijke_oorsprong RIVM (2014b). Vademecum zoonosen. https://www.rivm.nl/dsresource?objectid=59859392-a94e-4bff9add-542d6c19c09b&type=org&disposition=inline. RIVM (2016).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=d0a0e55e-dca0-4f53-82cd-ddbb21c8a4a0