I-11c bijlage 2 -GGD-Richtlijn medische milieukunde Veehouderij en Gezondheid e.pdf
Tekst van het document
http://www.rivm.nl/Onderwerpen/M/MRSA, geraadpleegd op 11 januari 2016. RIVM (2016). https://www.rivm.nl/vragen-en-antwoorden-overvarkensgriep. Geraadpleegd februari 2019. RIVM (2019). https://www.rivm.nl/papegaaienziekte, geraadpleegd op 31 januari 2019. Rijksoverheid (2015). Factsheet maatregelen Q-koorts. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/dieren/documenten/bro chures/2011/11/24/factsheet-maatregelen-q-koorts. Rijksoverheid (2018). https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/03/15/ emissiefactoren-fijn-stof-voor-veehouderij-2018 Rijksoverheid (2019). https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/06/ 13/ontwikkeling-toetsingskader-endotoxinen RLI (2018). Duurzaam en Gezond. Samen naar een houdbaar Voedselsysteem. Raad voor de Leefomgeving, maart 2018. https://www.rli.nl/sites/default/files/duurzaam_en_gezond_samen _naar_een_houdbaar_voedselstysteem.pdf Rooij, M.T.M. de, Heederik, D.J.J., Nunen, E.J.H.M. van, Schothorst, I.J. van, Maassen, C.B.M., Hoek, G. en Wouters, I.M. (2018). Spatial Variation of Endotoxin Concentrations Measured in Ambient in a Livestock-Dense Area: Implementation of a Land-Use Regression Approach. Environ Health Perspect. Jan; 126(1): 017003. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6014694/
Pagina 84 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Rooij, M.M.T. de, Smit, L.A.M., Erbrink, H.J., Hagenaars, T.J., Hoek, G., Ogink, N.W.M., Winkel, A., Heederik, D.J.J. en Wouters, I.M. (2019). Endotoxin and particulate matter emitted by livestock farms and respiratory health effects in neighboring residents. Environ Int. 2019 Nov;132:105009. doi: 10.1016/j.envint.2019.105009. Epub 2019 Aug 3.Environ Int. 2019. PMID: 31387023. Ruijten, M.W.M.M., Doorn, R. van en Harreveld, A.P. van, Bepaling van geurhinder voor crisisbeheersing. RIVM Rapport 609200001 Sánchez, J., Souriau, A., Buendía, A.J., Arricau-Bouvery, N., Martínez, C.M. en Salinas, J., et al. (2006). Experimental Coxiella burnetii Infection in Pregnant Goats: a Histopathological and Immunohistochemical Study. J Comp Pathol 135(2-3): 108-115. Schiffman, S. (1998). Livestock Odours: Implications for Human Health and Well-being. J. Anim. Sci 1998, 76:1343-1355. Schimmer, B., Ter Schegget, R., Wegdam, M., Zuchner, L., Bruin, A. de en Schneeberger, P.M., et al. (2010). The use of a geographic information system to identify a dairy goat farm as the most likely source of an urban Q-fever outbreak. BMC Infect Dis, Maart 16(10): 69. Schinasi, L., Wing, S., MacDonald, P.D., Richardson, D.B., Stewart, J.R., et al. (2013).
Medical and household characteristics associated with methicillin resistant staphylococcus aureus nasal carriage among patients admitted to a rural tertiary care hospital. PloS one 8:e73595. Schulze, A., Strien, R.T. van, Praml, G., Nowak, D. en Radon, K. (2007). Characterisation of asthma among adults with and without childhood farm contact. Eur-Respir-J. 2007 Jun; 29(6): 1169-73. Slob, M.J.A., Ballegooij, M.C. van, Breugelmans, O., Esser, P., Groenewold, A.W., Janssen, I.E., Poelman, B., Schmidt, D., Weerdt, R. van de, Woudenberg F. en Overveld A.J.P. van, GGDrichtlijn medische milieukunde: omgevingsgeluid en gezondheid. RIVM rapport 2019-0177. Smit, L.A.M, Zuurbier, M., Doekes, G., Wouters, I.M., Heederik, D., Douwes, J. (2007). Hay fever and asthma symptoms in conventional and organic farmers in The Netherlands. Occup. Environ. Med 2007; 64;101-107. Smit, L.A.M., Heederik, D., Doekes, G., Blom, C., Zweden, I. van en Wouters, I.M. (2008). Exposure-response analysis of allergy and respiratory symptoms in endotoxin-exposed adults. Eur Respir J 31, 1241-1248. Smit, L.A.M., Sman-Beer, F. van der, Winden, A.W.J.O, Hooiveld, M., Beekhuizen, J., Wouters, I.M., IJzermans, J. en Heederik, D. (2012). Q Fever and Pneumonia in an Area with a High Livestock Density: A Large Population-Based Study. PLoS One. 2012; 7(6): e38843. doi: 10.1371/journal.pone.0038843.
Smit, L.A.M., Hooiveld, M., Sman-de Beer, F. van der, Opstal-van Winden, A.W., Beekhuizen, J., Wouters, I.M., IJzermans, C.J. en Heederik, D. (2014). Air pollution from livestock farms, and asthma, allergic rhinitis and COPD among neighbouring residents. Occup Environ Med. 2014 Feb;71(2):134-40. doi: 10.1136/oemed2013-101485. Epub 2013 Aug 23.
Pagina 85 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Smit, L.A.M., Boender, G.J., Steenhuijsen Piters, W.A.A. de, Hagenaars, T.J., Huijskens, E.G.W. en Rossen, J.W.A. (2017). Increased risk of pneumonia in residents living near poultry farms: does the upper respiratory tract microbiota play a role? Pneumonia 2017; 9: 3. Smit, L.A.M, Huss, A., Jacobs, J., Baliatsas, C., Dückers, M., Boender, G.J., McCarthy, C., Hagenaars, T., IJzermans, J. en Heederik, D. (2019). Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III (2019). Longontsteking in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen in Gelderland, Overijssel en Utrecht. Institute for Risk Assessment Sciences (IRAS), Universiteit Utrecht Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (Nivel), Utrecht Wageningen Bioveterinary Research (WBVR), Lelystad. IRAS, Utrecht, november 2019. Staatsen, A.M., Alphen, Th. van, Houweling, D.A., Ree, J. van der en Kruize, H. (2017). Gezonde leefomgeving, gezonde mensen. RIVM Rapport 2016-0172. TK (2019). Tweede Kamer der Staten-Generaal. Vergaderjaar 2018– 2019. 35 000 XIV Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2019. Tulen, A.D., Vennema, H., Pelt, W. van, Franz en E., Hofhuis, A. (2019). A Case-Control Study Into Risk Factors for Acute Hepatitis E in the Netherlands, 2015-2017. J. of Infection. 2019 May;78(5):373-381.
doi: 10.1016/j.jinf.2019.02.001. Epub 2019 Feb 8. Ungchusak, K., Auewarakul, P., Dowell, S.F., Kitphati, R., Auwanit, W. en Puthavathana, P., et al. (2005). Probable person-to-person transmission of avian influenza A (H5N1). N Engl J Med 352(4): 333-340. Verhagen, J.H., Jeugd, H.P. van der, Nolet, B.A., Slaterus, R., Kharitonov, S.P., Vries, P.P. de, Vuong, O., Majoor, F., Kuiken, T. en Fouchier, R.A. (2015). Wild bird surveillance around outbreaks of highly pathogenic avian influenza A(H5N8) virus in the Netherlands, 2014, within the context of global flyways. Euro Surveill. 2015 Mar 26;20(12). pii: 21069. Vink, M. en Boezeman, D. (2018). Naar een wenkend perspectief voor de Nederlandse landbouw. Voorwaarden voor verandering. PBL Planbureau voor de Leefomgeving. Den Haag. PBLpublicatienummer: 2717. Voss, A., Loeffen, F., Bakker, J., Klaassen, C. en Wulf, M. (2005). Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in pig farming. Emerg Infect Dis. 2005 Dec. WG-evaluatie regelgeving geurhinder door veehouderijen. Eindadvies. Oktober 2016. Wichink Kruit, R.J. en W.A.J. van Pul (2018). Ontwikkelingen in de stikstofdepositie. RIVM 2018-0117. http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol11no12/05-0428.htm Wielders, C.C.H., Hoek, A. van, Hengeveld P.D., Veenman C., Dierikx C.M. en Zomer T.P., et al. (2017).
Extended-spectrum betalactamase- and pAmpC-producing Enterobacteriaceae among the general population in a livestock-dense area. Clinical Microbiology and Infection. 2017;23(2):120.e1-.e8. Wing, S. en Wolf, S. (2000). Intensive livestock operations, health, and quality of life among eastern North Carolina residents. EnvironHealth-Perspect. 2000 Mar; 108(3): 233-8. Pagina 86 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Winkel, A., Erbrink, J.J., Wouters, I.M., Huis in ’t Veld, J.H.W., Heederik, D.J.J. en Ogink, N.W.M. Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: eindrapport endotoxine metingen. Wageningen University & Research, Wageningen Livestock Research. Rapport 1092. Winkel, A., Mosquera, J., Groot Koerkamp, P.W.G., Ogink, N.W.M en Aarnink, A.J.A. (2015). Emissions of particulate matter from animal houses in the Netherlands. Atm. Env. 111; 202-212. Winkel, A., Wouters, I.M., Aarnink, A.J.A., Heederik, D.J.J. en Ogink, N.W.M. (2014). Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: een literatuurstudie voor ontwikkeling van een toetsingskader. Wageningen, Wageningen UR (University & Research centre) Livestock Research, Livestock Research Rapport 773. 81 blz. Winkel, A., Wouters, I.M., Aarnink, A.J.A., Heederik, D.J.J. en Ogink N.W.M. (2014). Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: een literatuurstudie voor ontwikkeling van een toetsingskader. Livestock Research Rapport 773. Winkel, A., Wouters, I.M., Hagenaars, T.J., Heederik, D.J.J., Ogink, N.W.M. en Vermeij, I. (2016). Additionele maatregelen ter vermindering van emissies van bioaerosolen uit stallen: verkenning van opties, kosten en effecten op de gezondheidslast van omwonenden. Wageningen UR Livestock Research (Livestock Research rapport 949). https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/505950.
Winkel, A., Erbrink, J.J., Wouters, I.M., Huis in ’t Veld, J.W.H., Heederik, D.J.J. en Ogink, N.W.M (2018). Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: eindrapport endotoxine metingen = Emissions of endotoxins from animal production: final report on endotoxin measurement. Wageningen Livestock Research (Wageningen Livestock Research rapport 1092) – 67. Wolf, J. de (2015). Gezondheid gebaat bij 250 meter afstand tussen intensieve veehouderij en burgerwoning. Tijdschrift Milieu – Dossier – Mei 2015. Wolf, J. de (2016). Handreiking Beoordelingskader Gezondheid en Milieu – veehouderij. RIVM Rapport 2016-0013. Wouters, I.M., Schothorst, I.J. van, Scherpenisse, P., Spithoven, J., Hoek, G. en Heederik, D., Monitoring van luchtkwaliteit in een veehouderijrijke omgeving in de provincie Limburg: inzicht in verschillen en overeenkomsten tussen componenten. IJzermans, C.J., Smit, L.A.M., Heederik, D.J.J. en Hagenaars, T.J., VGO III - Longontsteking in de nabijheid van geiten- en pluimveehouderijen; actualisering van gegevens uit huisartspraktijken 2014–2016 Zanten, M. van, Wichink Kruit, R.J., Hoogerbrugge R., Swaluw, E. van der en Pul, W.A.J. van, 2017. Trends in ammonia measurements in the Netherlands over the period 1993-2014. Atmospheric Environment 148, 352-360. http://dx.doi.org/10.1016/j.atmosenv.2016.11.007 Zee, S.C. van der en Walda, I.C. (2008).
GGD-richtlijn medische milieukunde. Luchtkwaliteit en gezondheid. RIVM Rapport 609330008.
Pagina 87 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Zomer, T.P., Wielders, C.C., Veenman, C., Hengeveld, P., Hoek, W. van der, Greeff, S.C. de, Smit, L.A., Heederik, D.J., Yzermans, C.J., Bosch, T., Maassen, C.B. en Duijkeren, E. van, MRSA in persons not living or working on a farm in a livestock-dense area: prevalence and risk factors. J Antimicrob Chemother. 2017 Mar 1;72(3):893-899.
Pagina 88 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
9
Handige websites
Website (en homepage) Algemeen Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden www.infomil.nl Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid www.kennisplatformveehoude rij.nl Dossier Veehouderij GGD GHOR www.ggdghorkennisnet.nl Dossier Veehouderij Rijksoverheid www.rijksoverheid.nl Geur Geurbelasting en hinder www.infomil.nl Zoönosen Richtlijnen LCI www.lci.rivm.nl Ziek door dier www.rivm.nl Onderzoek Resultaten VGO www.rivm.nl Regelingen Activiteitenbesluit www.infomil.nl Voorzorg www.infomil.nl
Toelichting De Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden ondersteunt het bevoegd gezag in de besluitvorming over veehouderijen in relatie tot de gezondheid van omwonenden. Het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid (VHG) is een samenwerking van zeven kennis- en praktijkorganisaties; RIVM, Wageningen UR, UU, ZonMw, GGD GHOR Nederland, Omgevingsdienst NL en LTO. Het doel is om samen bestaande kennis te bundelen, duiden en ontsluiten over veehouderij en de gezondheid van mens en dier. Dossier veehouderij van GGD GHOR Nederland, met onder andere informatieblad veehouderij en standpunt GGD Nederland. Dossier veehouderij van de Rijksoverheid, met onder andere de toekomstvisie veehouderij.
Uitleg over voorgrond/achtergrondbelasting en de regelingen daaromheen De LCI-richtlijnen zijn belangrijke instrumenten voor het realiseren en handhaven van landelijk kwaliteitsbeleid op het gebied van de infectieziektebestrijding Overzicht van de zoönosen per diersoort, waarvan deze drager of verspreider kan zijn. Informatie over het onderzoek ‘Veehouderij en Gezondheid omwonenden’. Lopend onderzoek van RIVM, UU/IRAS, NIVEL en Wageningen UR. Overzicht: wat valt onder ‘landbouwhuisdieren houden’ en welke regelingen zijn dan van toepassing. Wat is het voorzorgprincipe en hoe kan er invulling aan worden gegeven in de belangenafweging?
Pagina 89 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 90 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
10
Definities en begrippen
Achtergrondbelasting
De geurbelasting op een gevoelig object, veroorzaakt door meer veehouderijen
AIV
Aviaire Influenza Virus
Brijvoerkeuken
In een brijvoerkeuken worden producten bij elkaar gemengd tot varkensvoer. Brijvoer wordt gemaakt van plantaardige restproducten afkomstig uit de land- en tuinbouw en de industrie die voedsel bereidt en verwerkt. Voorbeelden zijn uiensap, wei (ontstaat bij het maken van kaas), bierbostel (restproduct) en voedingsmiddelen die over de datum zijn.
Campylobacteriose
Verzamelnaam voor ziektebeelden veroorzaakt door gramnegatieve bacteriën van het genus Campylobacter
COPD
Chronic Obstructive Pulmonary Disease
ESBL
Extended Spectrum Beta Lactamases
Gastro-enteritis (buikgriep)
Verzamelnaam voor klachten die vaak veroorzaakt worden door maagdarmontstekingen
IVG
Intensieve Veehouderij en Gezondheid (Nederlands onderzoek)
(v-)MRSA
(veegerelateerde) Meticilline Resistente Staphylococcus Aureus
PM10 (fijn stof)
Particulate Matter – deeltjes met een aerodynamische diameter tot 10 micrometer
VGO
Veehouderij en Gezondheid van Omwonenden (Nederlands vervolgonderzoek)
Voorgrondbelasting
De geurbelasting op een gevoelig object, veroorzaakt door een veehouderij
Zoönose
Infectieziekte bij dieren die besmettelijk is voor mensen
Pagina 91 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 92 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Bijlage A. Ruimtelijke verdeling veehouderijbedrijven, naar diersoort
Onderstaande figuren zijn opgesteld op basis van de landbouwtelling 2017. Het betreft de locaties per diersoort (rundvee, pluimvee, geiten en varkensbedrijven). Met een minimale omvang zoals gedefinieerd in het VGO-onderzoek (250 stuks pluimvee, 50 geiten, 25 varkens, 5 runderen).
Geitenhouderijen (531)
Varkenshouderijen (5040)
Pluimveebedrijven (2303)
Rundveebedrijven (29347)
Pagina 93 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Bijlage B. Overzicht Gezondheidseffecten Omwonenden Veehouderij
Bron: InfoMil, 2019: https://www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw/gezondheid/handreiking/gezondheidseffecten/relatiestussen/overzichtstabel/ (geraadpleegd op 20 juli 2020). NB. Kijk voor de meest actuele versie van deze tabel op de website van Infomil.
Bron (diersoort)
Relatie met gezondheid
Concentratie van Vermindering bedrijven met longfunctie (ompluimvee, varkens, wonenden) rundvee, geiten, nertsen, schapen en/of paarden. Endotoxine-concentratie op woonadres in VGO-gebied. Geen specifieke diersoort aanwijsbaar.
Pagina 94 van 103
Wanneer verband?
Mogelijke oorzaak/verdachte stof
Zekerheid van het verband
Hoe meer bedrijven in de leefomgeving, hoe lager de longfunctie, vooral als sprake is van een zeer groot aantal veehouderijbedrijven rond de woning. Vooral bij 15 of meer veehouderijen binnen 1 km kunnen omwonenden een verminderde longfunctie hebben.
Het meest waarschijnlijk is dat Uit het VGO-onderzoek komen deze longfunctieveranderingen aanwijzingen naar voren dat samenhangen met de het wonen in de buurt van blootstelling aan stof en veehouderijen een nadelig endotoxinen direct rond de effect heeft op de longfunctie. Het lijkt waarschijnlijk dat er veehouderijbedrijven. Het verband hangt vooral samen associaties bestaan (in afstand met aantal veehouderijen rond de en in tijd) tussen de woning en niet duidelijk met spe- longfunctie, respiratoire cifieke veehouderijtypen. symptomen en de Uit het recentere rapport Risico- aanwezigheid van modellering veehouderij en veehouderijen. De gevonden gezondheid (RVG) blijkt dat er associaties in het VGOzwakke relaties zijn tussen endo- onderzoek zijn een directe toxineconcentraties op het woon- replicatie van eerder onderzoek in Nedersaksen (Radon en adres en de longfunctie (VGO anderen, 2007) medisch onderzoek). In deze analyses zijn voor PM10 geen statistisch significante relaties met de longfunctie gevonden. Voor respiratoire symptomen laten de RVG-resultaten sterkere associaties zien met endotoxineblootstelling, dan met veehouderijdichtheid (VGO-resultaat) of
RIVM-rapport 2020-0092
Bron (diersoort)
Relatie met gezondheid
Wanneer verband?
Mogelijke oorzaak/verdachte stof
Zekerheid van het verband
PM10-blootstelling. Concentratie van bedrijven met pluimvee, varkens, rundvee, geiten, nertsen, schapen en/of paarden. Geen specifieke diersoort aanwijsbaar.
Vermindering longfunctie in het VGO-gebied
De longfunctie is in hele VGO-gebied lager als de concentratie ammoniak in de lucht hoger is. Het effect strekt waarschijnlijk verder dan VGO-gebied, mogelijk tot in het hele land. Het effect van ammoniak is vergelijkbaar met longfunctievermindering als gevolg van stadsverkeer. Bij gezonde mensen leidt deze verlaging niet tot een merkbaar effect, maar dat kan wel zo zijn bij mensen die al een lagere longfunctie hebben, zoals COPDpatiënten.
Waarschijnlijk is het niet het De aandacht voor veehouderijammoniak zelf dat een verlaagde gerelateerde secundaire longfunctie veroorzaakt, maar fijnstofblootstelling is van fijnstofdeeltjes die worden relatief recente datum en een gevormd doordat ammoniak met nog nauwelijks bestudeerd andere stoffen in de lucht reafenomeen. geert (secundaire vorming van fijn stof). Deze deeltjes verplaat- Er zijn meerdere studies die wijzen op effecten van sen zich over grote afstanden waardoor de effecten zich moge- ammoniak of nitraat in deeltjesvormige lijk ook in een groter gebied luchtverontreiniging. De in de kunnen voordoen. De Gezondheidsraad schrijft hier- VGO-studie gevonden effecten over in 2018: Omdat secundair van ammoniak op de fijn stof zich pas na enige tijd longfunctie zijn te plaatsen in vormt en zich dan al over grotere de bredere context van afstanden heeft verspreid, is het literatuur over effecten van niet te verwachten dat concentra- secundair fijn stof. ties secundair fijn stof op zeer Dat op dagen met een hogere lokale schaal, direct rond veehou- ammoniakconcentratie (regioderijen, significant hoger zijn dan naal) een verminderde longop grotere afstand.
Het is daarom functie wordt gezien, is ook niet aannemelijk dat de gezond- een bevinding in Amerikaans heidsrisico’s als gevolg van onderzoek onder kinderen met secundair fijn stof voor omwoastma (Loftus et al, 2015) nenden van veehouderijen significant afwijken van die van mensen die verder af wonen. (Gezondheidsraad, 2018)
Pagina 95 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Bron (diersoort)
Relatie met gezondheid
Wanneer verband?
Concentratie van bedrijven met pluimvee, varkens, rundvee, geiten, nertsen, schapen en/of paarden. Geen specifieke diersoort aanwijsbaar.
COPD-patiënten hebben vaker en ernstiger luchtwegklachten en gebruiken meer medicijnen.
Dichtbij of in de buurt van Het VGO-hoofdrapport benoemt 1 of meer veehouderijen. geen specifieke oorzaak/stof. COPD wordt niet veroorzaakt door de veehouderij, maar COPDpatiënten hebben een toenemend risico op verergeringen van klachten naarmate zij dichterbij of in de buurt van meer veehouderijen wonen.
Dit resultaat komt uit meerdere analyses binnen het VGOhoofdrapport naar voren, wat de bevinding sterker maakt. De VGO-aanvullende studies (2017) bevestigen dit verband. Ook in het eerdere IVGonderzoek werd dit verband gevonden.
Geiten
Grotere kans op longontsteking
Geitenhouderijen binnen 1,5 tot 2 km afstand van de woning, leiden tot een verhoging van het risico op een longontsteking. Per geitenbedrijf binnen 1,5 tot 2 km is de kans op longontsteking voor een omwonende 29% hoger dan voor mensen die verder van een geitenbedrijf wonen in het VGO-onderzoeksgebied over de periode 20092013. En over de periode 2014-2016 is die kans gemiddeld 27% hoger (bij
Er is nog geen verklaring voor dit verband. Er wordt een consistent verband gevonden tussen de aanwezigheid van (melk)geitenhouderijen op afstanden van 1,5 tot 2 km en een verhoogd risico op longontsteking, in alle jaren 2009 tot en met 2013. Het verband tussen risicoverhoging voor longontsteking en de buurt van geitenhouderijen na de Qkoortsepidemie is een nieuw resultaat binnen de VGO-aanvullende studies (2017). Wel werd een dergelijk verband ook
Pagina 96 van 103
Mogelijke oorzaak/verdachte stof
De Q-koortsepidemie heeft waarschijnlijk tijdens de vroege jaren (2007-2009) bijgedragen aan het verhoogde aantal longontstekingen. Het is echter geen verklaring voor het verhoogde risico vanaf 2011. Het blijft onduidelijk of de extra longontstekingen rondom geitenbedrijven worden veroorzaakt door specifieke ziekteverwekkers die van dieren afkomstig zijn (zoönoseverwekkers), microorganismen uit de mest, of dat mensen gevoeliger voor longontsteking worden door de blootstelling aan stoffen die
Zekerheid van het verband
RIVM-rapport 2020-0092
Bron (diersoort)
Pluimvee
Relatie met gezondheid
Grotere kans op longontsteking
Wanneer verband?
Mogelijke oorzaak/verdachte stof
afstand tot 2 km). Per 100.000 bewoners in het VGO-gebied kwamen voor de periode 20092013 gemiddeld 1650 longontstekingen per jaar voor. Daarvan waren er mogelijk 89 vermijdbaar bij afwezigheid van geitenbedrijven. Dat komt neer op ongeveer 5,4% extra patiënten. Voor de periode 20142016 gaat het om gemiddeld 7% extra patiënten (bij afstand tot 2 km).
geitenhouderijen uitstoten, zoals eerder al gevonden in de veel fijn stof en endotoxinen. kleinere populatie deelnemers Door de lage stofemissie is de aan het VGO-medisch onblootstelling aan stof en endoderzoek (2.500 personen). Het gevonden verband (periode toxine minder waarschijnlijk de oorzaak voor het verhoogde risico 2007-2013) is bevestigd voor op longontsteking rondom geiten- de periode 2014-2016. Dit bedrijven. laatste resultaat werd Bij publicatie van de resultaten verkregen met vijf over 2014-2016 schrijven de verschillende analysemethoden onderzoekers: en is (mede daarom) zowel Het herhaalde resultaat maakt de robuust als consistent. associatie tussen longontsteking en de nabijheid van geitenhouderijen consistent en vraagt daarom om nader onderzoek dat dieper ingaat op de mogelijke causaliteit.
Pluimveehouderijen binnen ongeveer 1 km afstand van de woning, zorgden voor een lichte verhoging van het risico op een longontsteking, in de periode 2009-2014. Per pluimveebedrijf binnen 1 km is de kans op longontsteking voor een omwonende 11% hoger dan voor mensen die
Een plausibele verklaring is een verhoogde blootstelling aan fijn stof en endotoxinen. Er zijn sterke aanwijzingen dat fijn stof en componenten ervan mensen gevoeliger maken voor infecties, waardoor longontstekingen mogelijk vaker voorkomen. Aan de andere kant kan een rol voor specifieke ziekteverwekkers afkomstig van pluimvee niet worden uitgesloten.
Pagina 97 van 103
Zekerheid van het verband
Het verband is gevonden in het VGO-hoofdrapport. Een nadere analyse van de VGO-gegevens met krachtige statistische technieken bevestigt deze conclusies en onderbouwt ze steviger (VGO-aanvullende studies in 2017). Omdat het verband nu ook over meerdere jaren wordt gezien, neemt de zekerheid over deze bevinding toe.
RIVM-rapport 2020-0092
Bron (diersoort)
Concentratie van bedrijven met pluimvee, varkens, rundvee, geiten, Pagina 98 van 103
Relatie met gezondheid
Minder COPDpatiënten
Wanneer verband?
Mogelijke oorzaak/verdachte stof
Zekerheid van het verband
verder van een pluimveebedrijf wonen in het VGO-onderzoeksgebied, over de periode 2009-2013. Per 100.000 bewoners in het VGO-gebied worden jaarlijks ongeveer 1650 longontstekingen verwacht. In de jaren 20092013 waren er mogelijk 119 vermijdbaar bij afwezigheid van pluimveebedrijven. Dat komt neer op ongeveer 7,2% extra patiënten. Voor de jaren 2015 en 2016 kon er geen statistisch significant verband aangetoond worden tussen pluimveehouderijen en longontsteking.
Bij publicatie van de resultaten over 2014-2016 schrijven de onderzoekers: Naast eerdere hypotheses (IVG en VGO) dat fijn stof en endotoxinen een rol zouden spelen in het voorkomen van meer longontsteking rondom pluimveehouderijen, kan een andere (onbekende) factor hebben meegespeeld, die in recente jaren afgenomen is.
Onderzoek uit de VS liet in 2018 ook een verband zien tussen het wonen nabij pluimveebedrijven en longontsteking. Hoewel de risicoverhoging over de periode 2007-2014 voor elk jaar statistisch significant was, was de omvang van de verhoging ook relatief beperkt, en verschillend tussen de jaren. Gezien de variatie tussen de observaties over eerdere jaren is het belangrijk om na te gaan of er daadwerkelijk sprake is van een (blijvende) trendbreuk na 2014. Daarom adviseren de onderzoekers om ook de gegevens over de jaren 2017 en 2018 te analyseren. Daarnaast kan het vervolgonderzoek waarbinnen vergelijkbare analyses worden uitgevoerd in andere gebieden dan het VGO-gebied meer inzicht geven.
COPD komt minder vaak voor, als: - de afstand tot de dichtstbijzijnde veehou-
Onduidelijk
Er is geen duidelijke verklaring voor dit verband. De VGO-aanvullende studies (2017) bevestigen het verband.