I-11c bijlage 2 -GGD-Richtlijn medische milieukunde Veehouderij en Gezondheid e.pdf
Tekst van het document
De resultaten uit de genoemde onderzoeken zijn ook samengevat in de Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden (InfoMil, 2019c). Dat overzicht is opgenomen als Bijlage B bij deze richtlijn.
4.2.1
Luchtwegen Dat omwonenden van veehouderijen gemiddeld vaker last hebben van luchtwegklachten is al langer bekend (Nimmermark, 2004; Radon et al., 2007). Het VGO 1- en 2-onderzoek vond onder omwonenden ook meer problemen van de lage luchtwegen (Dijk et al., 2015, Hagenaars et al., 2017).
Pagina 34 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Longfunctie Radon et al. (2007) vonden een (7%) lagere longfunctie onder omwonenden in gebieden met veel veehouderijen. Fijn stof en endotoxinen zouden hier een rol in kunnen spelen. Amerikaanse studies rondom veehouderijen hebben een verband gevonden tussen fijn stof (PM2,5) en longfunctiedaling en luchtwegklachten (Loftus et al., 2015; Schinasi et al., 2013). Gezondheidsklachten als kortademigheid, een zere keel en misselijkheid werden gerelateerd aan endotoxineniveaus. Ook werd er een verband gevonden tussen oogirritaties en luchtwegklachten en geurhinder (Schinasi et al., 2013). Uit de VGO-onderzoeken (Maassen et al., 2016, Hagenaars et al., 2017) komt naar voren dat bewoners van veedichte gebieden (meer dan 15 bedrijven binnen een straal van 1 km) vaker een verminderde longfunctie hebben. Het effect is sterker naarmate het aantal bedrijven binnen 1 km toeneemt. De afstand tot veehouderijen is hierbij niet van invloed. Uit dit onderzoek blijkt ook dat bewoners in het hele VGO-gebied een afname van de longfunctie hebben bij verhoogde ammoniakconcentraties in de lucht op dagen voorafgaand aan de longfunctiemeting. Een mogelijke oorzaak van de vermindering van de longfunctie is niet de blootstelling aan ammoniak zelf maar is mogelijk het gevolg van omzetting in secundair fijn stof (zie paragraaf 3.2).
Longontsteking In een straal van 2 km rond geitenhouderijen komt een verhoogde incidentie van longontstekingen voor (Hagenaars et al., 2017; IJzermans, et al., 2018, Smit et al., 2019). Daarbij is er een relatie met de afstand; hoe dichter mensen bij een geitenhouderij wonen, des te groter de kans op longontsteking. Dit verband werd eerder ook gevonden voor pluimveebedrijven (Hagenaars et al., 2017, Poulsen et al., 2017), maar een relatie met pluimveebedrijven is in het VGO3-onderzoek niet meer aangetoond (IJzermans et al., 2018). Voor pluimveebedrijven zijn er aanwijzingen dat fijn stof en componenten ervan (onder andere endotoxinen) mensen gevoeliger maken voor luchtweginfecties (Smit, et al., 2017). Specifieke ziekteverwekkers afkomstig van de dieren kunnen echter niet worden uitgesloten. De oorzaak van het verhoogde risico op longontsteking rond geitenbedrijven is vooralsnog onbekend en onderwerp van vervolgonderzoek. Relatie met endotoxinen Recent werd in een literatuurstudie en in een heranalyse van gezondheidsdata uit het VGO-onderzoek een (zwak) verband gevonden tussen respiratoire symptomen (luchtwegklachten, acute en chronische longfunctieveranderingen, ontstekingsreacties) en blootstelling aan endotoxineconcentraties in de lucht (< 100 EU/m3) (Heederik et al., 2019). 4.2.2
Allergische klachten, astma en COPD en de hygiënehypothese Opvallend is dat omwonenden van veehouderijen, net als mensen die zijn opgegroeid op veehouderijen, minder allergische klachten hebben (Radon et al., 2007; Schulze et al., 2007; Smit et al., 2007; Maassen et al., 2016; Hagenaars et al., 2017). Ook komt er minder COPD en astma voor rondom veehouderijen (behalve rondom nertsenbedrijven). Echter, mensen die aan COPD lijden ondervinden wel meer complicaties en Pagina 35 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
gebruiken meer medicijnen (Heederik en IJzermans, 2011; Smit et al., 2014; VGO, 2016, 2017). Andere onderzoeken wijzen op een verband tussen verhoogde endotoxineconcentraties en het minder voorkomen van allergieën (Portengen et al., 2005; Smit et al., 2008; Lluis en Schaub, 2012). Hygiënehypothese Een verklaring hiervoor kan zijn dat een regelmatige blootstelling aan micro-organismen, zoals endotoxinen, beschermt tegen de ontwikkeling van allergieën, astma en COPD. Dit wordt de hygiënehypothese genoemd (Braun-Fahrlander et al., 2002). De hygiënehypothese gaat uit van een beschermend immunologisch effect door de aanwezigheid van een grotere microbiële diversiteit in de leefomgeving van bewoners van veehouderijen. Opgroeien op een boerderij (met name in het eerste levensjaar) is geassocieerd met een lagere kans op allergische sensibilisatie, hooikoorts en astma (Campbell et al., 2014; Illi et al., 2012). Bij sommige studies zijn individuele factoren onderzocht, bijvoorbeeld of de kinderen zelf in stallen komen, contact met dieren hebben, rauwe melk drinken (Illi et al., 2012), en in welke mate ze blootgesteld zijn aan endotoxine en andere microbiële agentia. Het is niet mogelijk om hier algemene conclusies uit te trekken, of om te zeggen welke factoren het beschermende ‘boerderijeffect’ verklaren (Genuneit, 2012).
De hygiënehypothese is hiervoor op het moment de meest gangbare verklaring. Op basis van de bestaande wetenschappelijke literatuur valt niet te zeggen of ‘af en toe op een boerderij aanwezig zijn’ kinderen kan beschermen tegen het ontwikkelen van allergie of astma. 4.2.3
Zoönosen Overdracht van zoönosen vindt voornamelijk plaats via voedsel of door direct contact met dieren of mest. Ziekteverwekkers die zich via de lucht (of via stof en aerosolen die door de lucht zweven) verspreiden, kunnen vooral bij uitbraken van besmettelijke dierziekten een risico vormen voor omwonenden Uit het VGO-onderzoek (dus onder normale omstandigheden) bleek dat verschillende ziekteverwekkers zoals hepatitis E-virus, Clostridium difficile en resistente ESBL-bacteriën, niet vaker voorkomen bij mensen die dichtbij een veehouderij wonen dan bij mensen die verder weg wonen. Beleving Veehouderij roept vaak de angst voor zoönosen op. Uit de Volwassenenmonitor van de GGD’en in Brabant blijkt dat circa 25-45% van bewoners zich ongerust maakt over zoönosen, antibioticaresistentie en fijn stof (Bron: www.brabantscan.nl). Dat is te begrijpen omdat er in 2007-2011 in die regio veel omwonenden van besmette geitenbedrijven ziek zijn geworden door Q-koorts. Q-koorts Er bestaat een verband tussen de uitbraak van Q-koorts bij grote geitenbedrijven en Q-koorts bij omwonenden (Heederik en IJzermans, 2011; Smit et al., 2012). Verschillende onderzoeken laten zien dat afstand hierbij een rol speelt: de infectierisico’s nemen af naarmate de afstand tot een besmet bedrijf groter wordt (Schimmer et al., 2010; Pagina 36 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Brandsen-Schreijer et al., 2010; Van den Berg et al., 2013). Ruwweg hadden omwonenden die binnen vijf kilometer van een geiten- of schapenbedrijf woonden een verhoogde kans op infectie (Maassen et al., 2012). Door de uitbraak van Q-koorts zijn ongeveer 95 mensen overleden (www.q-koorts.nl). De kans op infectie is door diverse beheersmaatregelen zoals ruimen en vaccineren van schapen en geiten sterk gereduceerd. De huidige beheersmaatregelen zijn terug te vinden op de website van de NVWA, via deze link. Het aantal Q-koortsbesmettingen in Nederland is terug naar het niveau van voor de Q-koortsuitbraak (20072011). MRSA/v-MRSA Ongeveer 0,2% van de algemene bevolking is drager van MRSA (Den Heijer, 2013). Onder Nederlandse veehouders is ongeveer 24-63% (verschilt per studie en diersoort) drager van v-MRSA (Bisdorff et al., 2012; van den Broek et al., 2009; van Cleef et al., 2014; Graveland et al., 2010). Mensen zonder contact met vee kunnen ook langdurig drager zijn van v-MRSA (Bosch et al., 2016; Meijs et al., 2020). In de VGO-studie bleek dat 0,6% van de mensen die in het gebied wonen, maar niet op een veehouderij wonen, drager te zijn van MRSA, 0,4% was drager van v-MRSA (Zomer et al., 2017). In het VGO-onderzoek is gekeken naar de relatie tussen afstand tot veehouderijen en dragerschap van v-MRSA bij omwonenden (Maassen et al., 2016).
Gezien het lage aantal dragers, moet voorzichtigheid worden betracht bij de conclusies, maar de studie geeft aan dat er mogelijk een relatie is tussen het wonen in de omgeving van veehouderijen en dragerschap van v-MRSA. Transmissie via de lucht vanuit bedrijven is dus niet uit te sluiten. Overige zoönosen/ziekteverwekkers Verder is er weinig onderzoek gedaan naar het risico op infecties voor omwonenden, waardoor er geen wetenschappelijk onderbouwde uitspraken kunnen worden gedaan over infectierisico’s bij omwonenden van veehouderijen (Maassen et al., 2012). Er zijn – naast Q-koorts – maar enkele gevallen waarin er een verband lijkt te zijn tussen blootstelling aan micro-organismen en infecties met zoönosen. • In 2003 werd een mogelijke relatie gezien tussen de aanwezigheid van pluimveebedrijven en campylobacterinfecties (EFSA Panel on Biological Hazards B, 2010; Friesema et al., 2012), maar er zijn nog geen andere onderzoeken die dit ondersteunen. • Mensen kunnen ook besmet raken met varkensgriep. Het komt echter zelden voor en alleen bij mensen die veel in direct contact komen met varkens (RIVM, 2016). Zoönoseverwekkers samengevat In Tabel 1 staan de genoemde zoönoseverwekkers samengevat, voor wat betreft de belangrijkste transmissieroute, de overdraagbaarheid van mens op mens en hun mogelijke gezondheidseffect bij mensen.
Pagina 37 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Tabel 1. Samenvatting zoönoseverwekkers (situatie Nederland). (Bron: Dusseldorp et al., 2015)
v-MRSA
Overdraagbaar mens op mens Gering
Effect
direct diercontact, voedsel, mens op mens
Coxiella burnetii
Direct contact met besmet materiaal, aerosolen in de omgeving Voedsel, direct diercontact
Nee
Ja
Diarree
Lucht, meestal beroepsmatig blootgestelde personen Besmet voedsel, drinkwater, dieren
Zeer gering
Griepachtige verschijnselen, oogontsteking,
Nee of gering
Geen of milde verschijnselen, leverontsteking
Aviaireinfluenzavirus Hepatitis Evirus
Opmerking
Symptoomloos dragerschap O.a. huidinfecties Antibiotica slaan niet aan Symptoomloos dragerschap O.a. urineweginfecties Antibiotica slaan niet aan (chronische) Qkoorts, QVS (Qkoortsvermoeidheidsyndroom)
ESBLproducerende bacteriën
Campylobacter
4.2.4
Belangrijkste transmissieroute Direct diercontact
Milieuoverdracht mogelijk ook een route Veel verschillende typen Stijgende trend, blootstellings -routes onduidelijk
Geurhinder Hinder wordt vaak geassocieerd met verschillende gezondheidsklachten zoals stress, verstoring van gedrag en activiteiten en een lagere kwaliteit van leven. Hinder zelf is ook een gezondheidseffect. Hierbij is hinder een gevoel van afkeer, boosheid, onbehagen, onvoldaanheid of gekwetstheid dat optreedt wanneer een milieufactor iemands gedachten, gevoelens of activiteiten negatief beïnvloedt (Gezondheidsraad, 1994). Eerdere onderzoeken rapporteerden al een lagere kwaliteit van leven en/of welzijn, stress en aantasting van de stemming onder omwonenden van veehouderijen (Schiffman, 1998; Wing en Wolf, 2000; Nimmermark, 2004). Onderzoek onder ruim 13.000 respondenten op het platteland van Noord-Brabant en Noord-Limburg (Geelen et al., 2015) liet een significant verband zien tussen blootstelling aan geur en geurhinder. Ook bleek uit dit onderzoek dat ernstige hinder optreedt. Het optreden van ernstige hinder wordt niet meegenomen in de wetgeving. De mate van hinder is afhankelijk van het diertype. Bij dezelfde mate van Pagina 38 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
geurbelasting leidt de geur van pluimveehouderijen tot de meeste hinder, daarna de geur van varkensbedrijven en dan de geur van rundveebedrijven (zie Figuur 8). De figuur laat ook zien dat Geelen et al. (2015) meer geurhinder vinden dan waar de huidige wetgeving (Handreiking Wet geurhinder Veehouderij) van uitgaat. Zie voor een uitgebreide beschrijving hiervan Fast et al., 2015 (Richtlijn Geur en gezondheid, onderdeel Veehouderij). Ook het Kennisbericht geur geeft hier uitleg over. Een mogelijke verklaring voor dit verschil is dat luchtwassers slechter blijken te werken dan verondersteld.
Figuur 8. Blootstellingresponsrelaties voor cumulatieve geurbelasting en geurhinder van verschillende diertypen, dit betreft dierspecifieke geurbelasting en dierspecifieke geurhinder. Ter vergelijking zijn de blootstellingresponsrelatie voor alle diertypen en de blootstellingresponsrelatie in het concentratiegebied uit de Handreiking Wgv ook weergegeven (95% betrouwbaarheidsinterval). (Bron: Geelen et al. (2015))
Luchtwassers Luchtwassers hebben een belangrijke rol in de geurreductie. Uit WURonderzoek (Melse et al., 2018) blijkt dat de effectiviteit van combiluchtwassers (die geur en fijn stof verwijderen) voor geurreductie lager is dan gedacht. Dit type luchtwassers reduceert de geuruitstoot met slechts 40% in plaats van de veronderstelde 80%. Dit betekent dat er gemiddeld drie keer zoveel geur in de buitenlucht komt dan werd verwacht bij veehouderijen met combiluchtwassers. Inmiddels zijn de emissiefactoren voor vee gehouden in stallen met een combiluchtwasser aangepast. Voor bestaande situaties onderzocht een landelijke commissie mogelijke oplossingen (Biesheuvel, 2019). De commissie concludeert dat structurele veranderingen in de wet- en regelgeving nodig zijn om het geurhinderprobleem aan te pakken.
Pagina 39 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Dat de feitelijke geurbelasting hoger blijkt te zijn dan verwacht, kan één van de verklaringen zijn waarom in het onderzoek van Geelen et al. (2015) meer geurhinder gerapporteerd werd. Nader onderzoek kan dit verduidelijken. Hiervoor wordt in 2020 een onderzoek gestart in het kader van de Academische werkplaats Milieu en Gezondheid. Overigens blijkt ook de ammoniakreductie uit de stallucht door deze combiluchtwassers lager dan gedacht. Het rendement voor het afvangen van fijn stof staat niet ter discussie.
Pagina 40 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
5
Wet- en regelgeving en beleid
Opmerking De wet- en regelgeving is op het moment van uitbrengen van deze richtlijn aan verandering onderhevig, omdat een aantal wetten wordt ondergebracht onder de Omgevingswet. Controleer dus altijd de actuele stand van zaken bijvoorbeeld op rijksoverheid.nl of infomil.nl: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet/vernieuwingomgevingsrecht 5.1
Regelgeving in Nederland Deze paragraaf beschrijft kort de relevante regelgeving voor veehouderijen. Voor meer achtergronden over de regels wordt verwezen naar de Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden (InfoMil, 2019). Deze handreiking gaat in op de juridische mogelijkheden en technische maatregelen om gezondheid mee te wegen in de besluitvorming. De handreiking gaat in op de afwegingsruimte van het bevoegd gezag en de aspecten die belangrijk zijn bij de motivering. Ook voorzorg in zowel het milieu- als het ruimtelijke spoor wordt behandeld (zie Tekstkader 4). Tekstkader 4. Voorzorg in regelgeving en jurisprudentie. (Bron: InfoMil 2019c)
De kennis over mogelijke risico’s voor omwonenden van veehouderijen neemt toe, maar bevat ook nog veel onzekerheden en gaten. Bij onzekere risico’s kan het bevoegd gezag voorzorg toepassen: − bij ruimtelijke besluiten; − bij milieubesluiten, maar dan alleen als er geen wettelijk toetsingskader is. Voorzorg houdt het volgende in: Het bevoegd gezag weegt af of de belangen (zoals gezondheid van omwonenden) en de (onzekere) risico’s die deze belangen kunnen schaden, zó zijn dat deze moeten leiden tot maatregelen. Er zijn dan geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke inzichten nodig over de risico’s. De maatregelen zorgen ervoor dat bij het intreden van die risico’s de gevolgen beperkt worden. De aard, ernst en mate van zekerheid van de risico’s zijn bepalend voor de vraag of de risico’s zó zijn dat maatregelen nodig zijn. Daarnaast moet het bevoegd gezag de belangen meewegen van degene die de maatregelen moet treffen (evenredigheid). Voorzorgsmaatregelen moeten goed onderbouwd worden. Jurisprudentie over het gebruik van voorzorg in regelgeving veehouderij staat uitgebreid beschreven in de Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden van InfoMil. De Gezondheidsraad (GR, 2008) constateert dat onzekerheid over gezondheids- of milieuschade om een beleid vraagt waarin voorzorg centraal staat.
Het is een strategie om op een zorgvuldige, transparante en op de situatie toegesneden manier met onzekerheden om te gaan. De Pagina 41 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
uitkomst daarvan staat niet bij voorbaat vast. De actieve aandacht voor onzekerheden is een waardevolle aanvulling op de kwantitatieve risicoanalyse. Het leidt tot breder gemotiveerde besluiten. Bij voorzorg kunnen maatregelen ook gericht zijn op verkleining van de onzekerheid. Dit komt uiteindelijk de bescherming van gezondheid en milieu ten goede. 5.1.1
Wet publieke gezondheid Sinds 1 december 2008 is de Wet publieke gezondheid (WPG) in werking. De wet regelt de organisatie van de openbare gezondheidszorg, de bestrijding van infectieziektecrises en de isolatie van personen/vervoermiddelen die internationaal gezondheidsgevaren kunnen opleveren. De Wet publieke gezondheid geeft de gemeente een wettelijke taak om de gezondheid van haar inwoners te beschermen en te bevorderen en waar mogelijk ongerustheid over mogelijke gezondheidsrisico’s van milieufactoren weg te nemen. Het college van burgemeester en wethouders draagt zorg voor het bewaken van gezondheidsaspecten bij bestuurlijke beslissingen (art. 2, lid c, WPG). Voordat besluiten worden genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg vraagt het college van burgemeester en wethouders advies aan de gemeentelijke gezondheidsdienst (art. 16 WPG).
5.1.2
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) en Wet dieren Het bevorderen van diergezondheid en voorkomen van overdracht van besmettelijke dierziekten is in de Wet dieren en de GWWD geregeld. Veehouders, dierenartsen en andere betrokkenen zijn op grond van de GWWD verplicht om verschijnselen van een besmettelijke dierziekte te melden bij de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA). Voor meer informatie over hoe (hygiëne)maatregelen verplichtend opgenomen kunnen worden in bijvoorbeeld een vergunning met als doel het voorkomen van overdracht van besmettelijke dierziekten, zie hoofdstuk 6 van de Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden (InfoMil, 2019).
5.1.3
Landelijke aanpak Q-koorts Alle veehouders (dus ook hobbydierhouders, zorgboerderijen en bedrijven met minder dan 50 melkschapen of melkgeiten) zijn verplicht afwijkende abortusaantallen bij hun dieren te melden. Na melding gaat de NVWA onderzoek doen op het bedrijf. Onderdeel van dit onderzoek is een test op de aanwezigheid van de Q-koortsbacterie. Als een bedrijf meer dan 50 melkgeiten of melkschapen heeft, is het bedrijf verplicht iedere twee weken een tankmelkmonster te laten onderzoeken op de aanwezigheid van de Q-koortsbacterie. Alle melkgeiten, melkschapen en alle schapen en geiten op bedrijven met een publieksfunctie moeten jaarlijks tegen Q-koorts worden gevaccineerd. Voor andere schapen en geiten is vaccinatie vrijwillig (NVWA, 2013). Bij een uitbraak voert de NVWA de bestrijding uit. Voor meer informatie raadpleeg de website.
5.1.4
Vogelgriep (aviaire influenza) Vogelgriep is een aangifteplichtige en bestrijdingsplichtige ziekte. Als een veehouder of dierenarts symptomen ziet die op vogelgriep kunnen wijzen, dan moet dit direct worden gemeld bij een landelijk meldpunt. Het bedrijf krijgt de ‘verdacht’ status. Tijdens deze fase is het bedrijf geblokkeerd. De veehouder mag geen dieren of dierlijke producten Pagina 42 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
verplaatsen of aan- en afvoeren. Ook voertuigen, mest, strooisel en andere voorwerpen die drager van het virus kunnen zijn, mogen niet van het bedrijf af. De NVWA doet onderzoek op het bedrijf. Zodra de besmetting is vastgesteld, start het ministerie van EZ met de bestrijding. De NVWA ruimt de dieren en ontsmet onder andere de gebouwen (NVWA, 2013). 5.1.5
Wet geurhinder en veehouderij (Wgv) In 2007 is de Wet geurhinder en veehouderij (Wgv) van kracht geworden. De wet beperkt zich tot de geur die vrijkomt als gevolg van het houden van dieren in dierenverblijven. De geur die vrijkomt bij bijvoorbeeld het uitrijden van mest is niet geregeld in de Wgv. Deze wet biedt gemeenten de beleidsvrijheid om zelf geurnormen vast te stellen, binnen een wettelijk vastgestelde bandbreedte. Als een gemeente geen eigen normen vaststelt, gelden de standaard normen uit de Wgv (zie paragraaf 5.2.3). Zie voor een gedetailleerde beschrijving de GGD-richtlijn Geur en Gezondheid, onderdeel veehouderij (Fast et al., 2015). 6 Informatie over geur en de Omgevingswet is te vinden op de website aandeslagmetdeomgevingswet.nl. 7 De gemeente regelt geur van veehouderijen in het omgevingsplan. In het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) staat uitgelegd hoe gemeenten dit kunnen doen. Voorgrondbelasting en achtergrondbelasting Er wordt in de geurwetgeving onderscheid gemaakt naar voorgrond- en achtergrondbelasting. • De voorgrondbelasting is de geurbelasting die een individuele veehouderij veroorzaakt bij één of meerdere geurgevoelige objecten, niet zijnde een bedrijfswoning van een andere veehouderij. Er is dus bij voorgrondbelasting sprake van één bron.
Beredeneerd vanuit een woning is de voorgrondbelasting de gemiddelde concentratie geur (per dag/uur/jaar) van de veehouderij die de meeste geur veroorzaakt op de plek van de woning. Het wordt berekend met het verspreidingsmodel VStacks vergunning. • De achtergrondbelasting is de totale geurbelasting van een gevoelig object van alle veehouderijen uit de omgeving. Geurbronnen zoals brijvoer of mestverwerking vallen hier niet onder. De achtergrondbelasting wordt gemodelleerd met VStacks gebied. Het is dus niet simpelweg de optelling van de individuele belastingen. De vuistregel is: Als de voorgrondbelasting meer dan de helft van de achtergrondbelasting bedraagt, is de voorgrondbelasting bepalend voor de hinder (InfoMil, 2014e). Zie voor verdere uitleg en voorbeelden de website van InfoMil.
6 Dit onderdeel van de GGD-richtlijn Geur en gezondheid zal worden geactualiseerd wanneer de nieuwe regelgeving ten aanzien van geur van veehouderijen is uitgekristalliseerd. 7 Geur: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/thema/geur/ Geur en veehouderijen: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/thema/geur/geur-veehouderijen/
Pagina 43 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Evaluatie Wet geurhinder en veehouderij en vervolgstappen In 2016 is de Wgv geëvalueerd in samenspraak met vele partijen, waaronder de GGD’en (WG evaluatie regelgeving geurhinder, 2016). Naar aanleiding daarvan heeft de commissie Geurhinder en veehouderijen een advies uitgebracht over de toekomst van geurregelgeving. Kern van dit advies is dat de huidige wetgeving (a) onvoldoende beschermt tegen het voorkomen van nieuwe overlast situaties en (b) onvoldoende houvast biedt voor het substantieel verminderen van bestaande overlast situaties (Biesheuvel et al., 2019). Op grond van het advies van de commissie Geurhinder en veehouderijen wil de overheid ook in bestaande situaties de overlast en knelpunten in geurhinder aanpakken. 8 Samenvattend neemt het ministerie van LNV en IenW een aantal maatregelen. • Er komen subsidieregelingen voor integraal duurzame en emissiearme stalsystemen. • Nieuwe stalsystemen voor varkens, gericht op een vermindering van de geurproductie in de stal met 70%, worden gestimuleerd. • De verbetering van de werking van luchtwassers. Onderzocht wordt hoe de stalbeoordeling verbeterd kan worden. • Er wordt een meerjarig onderzoeksprogramma ingesteld waarin wetenschappelijke kennis over geur uit de veehouderij, sensorsystemen en metingen direct bij de bron ontwikkeld en praktisch toepasbaar worden gemaakt.
Inmiddels is er een Crisis- en herstelwet-experiment voorgepubliceerd (21e tranche) waarmee alle gemeenten in de deelnemende provincies (Gelderland, Limburg en Noord-Brabant) kunnen experimenteren met aangepaste geurregels. 5.1.6
Wet milieubeheer en het Activiteitenbesluit Naast de specifieke milieuregels 9 gelden eisen uit integrale regelgeving. Voor veehouderijen staan voorschriften in het Activiteitenbesluit. Daarnaast kan een omgevingsvergunning milieu of een Omgevingsvergunning Beperkte Milieutoets (OBM) nodig zijn en kan sprake zijn van een Integrated Pollution Prevention and Control (IPPC)-installatie. Zie voor meer achtergrondinformatie de website van kenniscentrum InfoMil.
5.1.7
Ruimtelijke ordening De Wet ruimtelijke ordening (Wro) en de Crisis- en herstelwet bieden gemeenten en provincies handvatten om mogelijke risico’s voor gezondheid van omwonenden van veehouderijen mee te wegen in ruimtelijke besluitvorming. Bij de beoordeling van een ruimtelijk plan moet het bevoegd gezag op basis van de Wro zorgen voor een aanvaardbaar woon- en leefklimaat in het kader van het begrip een ‘goede ruimtelijke ordening’. Goede ruimtelijke ordening voorkomt hinder en gevaar. Hierbij kan ook gebruik gemaakt worden van de afstanden die Beleidsreactie op rapport commissie Geurhinder en Veehouderij, 6 september 2019; kenmerk ENW/BSK2019/191077 De Wet ammoniak en veehouderij omvat het exclusieve toetsingskader voor de emissie van ammoniak van veehouderijen. De Wet geurhinder en veehouderij omvat het exclusieve toetsingskader voor geur van veehouderijen. In het Besluit emissiearme huisvesting staan emissiegrenswaarden voor ammoniak en fijnstof. 8
9
Pagina 44 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
genoemd worden in de Handreiking bedrijven en milieuzonering van de VNG. Kanttekening is dat de VNG deze handreiking sinds 2009 niet meer heeft bijgewerkt in aanloop naar de Omgevingswet. Voor meer achtergrondinformatie en verdere (juridische) mogelijkheden om gezondheid binnen ruimtelijke besluiten op te nemen zie de Handreiking Veehouderij en Gezondheid omwonenden (InfoMil, 2019c). 5.1.8
Omgevingswet De Omgevingswet bundelt en moderniseert alle wetten voor de leefomgeving in één wet. Het betreft wetten voor milieu, ruimtelijke ordening, bouwen, water, natuur en cultuurhistorie. Bij het opstellen van de Omgevingswet is als uitgangspunt gehanteerd dat het beschermingsniveau voor gezondheid, veiligheid en omgevingskwaliteit gelijk is aan het huidige niveau. De planning was dat de Omgevingswet in 2021 in werking treedt. Dit is uitgesteld. Voor veehouderij staan op verschillende plaatsen in de Omgevingswet informatie en regels. Kijk voor de laatste actualiteit op aandeslagmetdeomgevingswet.nl: • In het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) staan voorschriften en regels voor veehouderijen. • Afhankelijk van onder andere de grootte van het bedrijf kan ook een omgevingsvergunning nodig zijn. • In het omgevingsplan zijn regels opgenomen voor veehouderijen, en ook regels voor geur van veehouderijen.
5.1.9
Wet kinderopvang In de Wet kinderopvang staat dat een houder van een kindercentrum verantwoorde kinderopvang aan moet bieden: opvang die bijdraagt aan een goede en gezonde ontwikkeling van het kind in een veilige en gezonde omgeving. De GGD voert het toezicht hierop uit, ook bij de agrarische kinderopvang. De inspecties van de GGD worden uitgevoerd in opdracht van de gemeenten. De toezichthouder kinderopvang beoordeelt een voorziening voor kinderopvang elk jaar opnieuw, onder meer aan de hand van: • de inrichting en het gebruik van alle ruimtes waar kinderen kunnen komen; • observaties: hoe wordt er met kinderen omgegaan; • gesprekken met de pedagogisch medewerkers over hun werkwijze; • een gesprek met de locatieverantwoordelijke over de werkwijze op het kindercentrum. Tekstkader 11 beschrijft hoe verschillende afdelingen van de GGD samenwerken om de agrarische kinderopvang te beoordelen op gezondheids- en veiligheidsaspecten.
5.1.10
Arbowet Artikel 10 van de Arbowet beschrijft de plicht van werkgevers om gevaar voor derden te voorkomen.
Pagina 45 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
5.2
Grenswaarden wetgeving De wettelijke grenswaarden/normen staan in deze paragraaf. De gezondheidskundige advieswaarden staan in hoofdstuk 6.
5.2.1
Fijn stof De wettelijke grenswaarden voor fijn stof staan in Tabel 2. De Gezondheidsraad adviseert de Nederlandse overheid om ambitieuzere waarden dan deze Europese normen te hanteren wanneer zij gezondheidswinst wil behalen en om maatregelen te treffen voor verdere reductie van de uitstoot van fijn stof en ammoniak (vanwege de vorming van secundair fijn stof) (Gezondheidsraad, 2018). Tabel 2. Wettelijke grenswaarden voor fijn stof.
Middelingstijd PM10
PM2,5
Niveau (µg/m3)
Status
Jaargemiddelde Daggemiddelde; overschrijding is toegestaan op niet meer dan 35 dagen per jaar
40 50
Grenswaarde EU Grenswaarde EU
Jaargemiddelde Jaargemiddelde
25 20
Grenswaarde EU (2015) Voorgestelde indicatieve waarde. EU-evaluatie moet nog starten om na te gaan of deze waarde kan worden omgezet in een grenswaarde die overal van toepassing is
5.2.2
Endotoxinen Voor endotoxinen in de buitenlucht bestaan geen wettelijke grenswaarden. De gezondheidskundige advieswaarde is beschreven in hoofdstuk 6.
5.2.3
Geur De maximale toegestane geurbelasting verschilt in de huidige wetgeving tussen concentratiegebieden en niet-concentratiegebieden. Ook wordt onderscheid gemaakt tussen binnen en buiten de bebouwde kom (zie Tabel 3). De concentratiegebieden zijn aangegeven in de Meststoffenwet en bestaan uit delen van de provincies Limburg, Noord-Brabant, Gelderland, Utrecht en Overijssel. Een belangrijk uitgangspunt van de Wgv is dat in gebieden met veel veehouderijen (de concentratiegebieden) mensen minder snel geur als hinderlijk ervaren dan mensen in de niet-concentratiegebieden. De standaard wettelijke geurnormen voor intensieve veehouderijen zijn daarom in het nietconcentratiegebied strenger dan in de concentratiegebieden. Ook zijn er verschillen met betrekking tot de bandbreedte waarbinnen gemeenten aangepaste normen mogen vaststellen.
Pagina 46 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Tabel 3. De maximale toegestane geurbelasting (voorgrondbelasting) en de bandbreedte en het bijbehorende percentage hinder uit de Wgv.
Gebied
Concentratiegebied binnen bebouwde kom Concentratiegebied buiten bebouwde kom Nietconcentratiegebied binnen bebouwde kom Nietconcentratiegebied buiten bebouwde kom
Maximaal toegestane geurbelasting (ouE/m3) 3,0
Hinder (%)
Bandbreedte
Maximale hinder (%)
8
0,1 – 14
25
14,0
25
3,0 - 35
41
2,0
11
0,1- 8,0
29
8,0
29
2,0 - 20
46
In bijlage 6 en 7 van de Handreiking Geurhinder en veehouderij staat uitgelegd hoe de geurbelasting en het bijbehorende percentage hinder bepaald kunnen worden. Voor dieren zonder wettelijke geuremissiefactor gelden vaste afstanden tot de gevel van geurgevoelige objecten. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in pelsdieren en andere dieren. De afstanden voor pelsdieren (nertsen ) staan in de Wgv (zie Tabel 4). Nertsen mogen nog tot 2024 gehouden worden. Er mogen voor nertsen geen nieuwe vergunningen meer aangevraagd worden. De afstanden voor andere dieren zonder geuremissiefactor staan in art. 4, lid 1, Wgv en zijn: • 100 meter binnen de bebouwde kom; • 50 meter buiten de bebouwde kom. Tabel 4. Afstanden voor pelsdierhouderijen. (Bron: Wgv, art. 4, lid 2)
Aantal fokteven Afstand binnen de bebouwde kom (in meter) Afstand buiten de bebouwde kom (in meter)
1-1000 175
10011500 200
15013000 225
30016000 250
60019000 275
100
125
150
175
200
5.3
Beleid
5.3.1
Rijksoverheid De overheid streeft naar een duurzame veehouderij. Daartoe werkt het ministerie van Economische Zaken (EZ) sinds 2009 met de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij 2023 (EZ, 2016). Hierin werken bedrijven, maatschappelijke organisaties, provincies en EZ aan zes hoofdpunten voor een duurzame veehouderij: Pagina 47 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
• • • • • •
systeeminnovaties: duurzame stal- en houderijsystemen; het welzijn en de gezondheid van dieren; landschappelijke en maatschappelijke inpassing van de veehouderij; klimaat, minimale emissies naar milieu en duurzame energie; kansen voor markt en ondernemerschap; verantwoord consumeren.
Het ministerie van LNV publiceerde in 2018 een visie over de overstap naar kringlooplandbouw (LNV, 2018). Daarin staat dat de huidige aanpak met nadruk op kostenverlaging en productieverhoging met bijbehorende schaalvergroting, leidt tot grote druk op de leefomgeving en tot afstand tussen boeren en omwonenden. Er zijn veranderingen nodig gericht op het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen door de landbouw, zorgvuldiger gebruik en verlaging van het verbruik van grondstoffen en minder verspilling van voedsel. In 2019 is voor deze visie een realisatieplan gemaakt. De toelichting bij de begroting van het ministerie van LNV (TK, 2019) geeft daarbij een aantal handvatten. Het vraagt om brongerichte aanpassing van bestaande en nieuwe emissiearme systemen, waarbij integraal verbeteringen worden doorgevoerd op maatschappelijke duurzaamheidsthema’s zoals volksgezondheid, milieu en dierenwelzijn. Conform het regeerakkoord 2017-2021 wordt gestreefd naar het verminderen van risico’s voor de gezondheid van omwonenden en het verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving in veedichte gebieden. Hierbij ligt de focus onder andere op innovatie van stalsystemen, de warme sanering van de varkenshouderij en de mogelijkheid voor het sluiten van regiodeals voor uitvoering van geschetste gewenste aanpak.
Ook het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) benoemt de schaalvergroting en intensivering als huidige dominante ontwikkelrichting van de Nederlandse landbouw. Dit levert tot op heden voldoende betaalbaar voedsel en productie voor de export op, maar brengt ook problemen met zich mee: milieudoelen worden niet gehaald en er zijn regelmatig incidenten (PBL, 2018). Voor de benodigde koersverandering is volgens de Raad voor de Leefomgeving (RLi, 2018) een gedeeld toekomstbeeld nodig waarin naast economische ook de maatschappelijke waarden belangrijk zijn. Zoals gezondheid, landschap en biodiversiteit. Vroeger was dit ‘voldoende voedsel, nooit meer honger’, nu moeten deze waarden opnieuw vastgesteld worden. Een andere voorwaarde die genoemd wordt, is dat de grote impact van de landbouw op de leefomgeving vraagt om een rol van de overheid die verder gaat dan alleen het bewaken van grenzen (gebruik van normen/wetten) (Vink en Boezeman, 2018). In 2019 is ook de opgave om de stikstofneerslag terug te dringen, extra urgent geworden (zie Tekstkader 5).
Pagina 48 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Tekstkader 5. Stikstofmaatregelen.
In 2019 is de opgave om in Nederland de neerslag van stikstof terug te dringen extra urgent geworden. Deze opgave geldt voor alle betrokken sectoren, en dus ook de landbouw (Kamerbrief, 2019). Dit naar aanleiding van een uitspraak van de Raad van State, waarbij is geconstateerd dat de PAS (programmatische aanpak stikstof)-regeling niet voldoet aan de Europese Habitatrichtlijn. Daardoor werden een aantal vergunningverleningen (waaronder die voor veehouderijen) ongeldig verklaard en kwam verdere vergunningverlening stil te liggen. De GGD’en hebben in 2019 een oproep gedaan om in het stikstofdebat naast de effecten op de natuur ook gezondheidseffecten te betrekken (zie de website van GGD GHOR Nederland). Doelstelling geurbeleid De doelstelling van het geurbeleid voor veehouderijen is het voorkomen van overmatige hinder door normen te stellen voor de geurbelasting bij geurgevoelige objecten. Er is niet omschreven wat overmatige hinder is (Fast et al., 2015). 5.3.2
Lokale overheden De Gezondheidsraad heeft in 2012 geadviseerd om een deel van de afwegingen over veehouderij en gezondheid lokaal te doen. Dit moet volgens de Gezondheidsraad tot stand komen met alle betrokken partijen in een transparant besluitvormingsproces, onder verantwoordelijkheid van de gemeenten en met de GGD in een adviserende rol. Deze lokale aanpak is nodig omdat omstandigheden sterk kunnen variëren (aantal bedrijven, bevolkingsdichtheid), waardoor bijvoorbeeld een algemene afstandseis tussen bebouwing en bedrijf niet vast te stellen is. Lokaal maatwerk is daarom nodig. In een reactie op het advies van de Gezondheidsraad heeft het kabinet deze aanbeveling onderschreven (EZ, 2014).
Pagina 49 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 50 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
6
Beoordeling gezondheidsrisico door de GGD
In dit hoofdstuk worden de gezondheidskundige advieswaarden en instrumenten toegelicht die de GGD kan gebruiken bij het beoordelen van de gezondheidsrisico’s voor omwonenden van veehouderijen. 6.1
Oorzaak-effectketen Uit beschikbare onderzoeken blijkt dat er gezondheidsklachten kunnen zijn bij omwonenden van veehouderijen. Een schematische voorstelling van de oorzaak-effectketen in de veehouderij is weergegeven in Figuur 9. Als bekend is, welke agentia uitgestoten worden, hoe deze agentia zich verspreiden naar de lokale omgeving en als de concentraties in de verschillende milieucompartimenten gemodelleerd of gemeten zijn, kan de blootstelling van de mens worden geschat. Het effect van deze blootstelling kan dan worden berekend, als er dosiseffectrelaties voorhanden zijn.
Figuur 9. Oorzaak-effectketen veehouderij-gerelateerde gezondheidsklachten. (Bron: Winkel et al., 2016) Door per agens de oorzaak-effectketen in beeld te hebben, kunnen eventuele maatregelen ontwikkeld en ingezet worden in verschillende fasen van deze keten om de gezondheid te beschermen. Deze maatregelen kunnen ingrijpen op de oorzaak (bron), in de verspreiding of op de blootstelling aan schadelijke componenten. Afstand creëren tussen veehouderijen en omwonenden kan hier in elk geval aan bijdragen, ook als de oorzaak niet precies duidelijk is: afstand leidt tot Pagina 51 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
verdunning van de directe emissies en daarmee tot verlaging van blootstelling. Paragraaf 7.2 gaat verder in op het door de GGD’en gehanteerde afstandscriterium. Ook kunnen gezondheidseffecten in de keten bekend zijn zonder dat een (dosis-effect)relatie bekend is. Er zijn dan soms toch algemene maatregelen te nemen om gezondheidsrisico’s te verkleinen, zoals bijvoorbeeld extra aandacht voor hygiënemaatregelen in de stal, waardoor de kans op (de overdracht van) infectieziekten wordt verlaagd. Zie Bijlage C voor een overzicht van mogelijke maatregelen. 6.2
Gezondheidskundige advieswaarden Voor fijn stof en endotoxinen zijn gezondheidskundige advieswaarden beschikbaar (waarden waarboven effecten op de gezondheid niet kunnen worden uitgesloten, maar die niet wettelijk zijn vastgelegd). Voor geur zijn er geen gezondheidskundige grenswaarden voor de geurbelasting of de geurhinder. Welk percentage gehinderden door geur aanvaardbaar is, is een beleidsmatige keuze. Voor micro-organismen, waaronder zoönosen, zijn geen dosis-effectrelaties beschikbaar en daarmee geen kwantitatieve advieswaarden. De adviezen voor deze agentia worden kwalitatief beschreven.
6.2.1
Fijn stof De wettelijke normen voor fijn stof staan in paragraaf 5.2.1. Voor fijn stof is geen drempelwaarde waaronder geen effecten optreden. De WHO heeft in 2005 gezondheidskundige advieswaarden vastgesteld die lager zijn dan de wettelijke normen (zie Tabel 5). De WHO is op het moment van uitbrengen van deze richtlijn bezig met een herziening van de advieswaarden voor fijn stof (Dijkema et al., 2018). Tabel 5. WHO-advieswaarden voor PM10 en PM2,5.
Middelingstijd PM10
PM2,5
Niveau (µg/m3)
Status
Jaargemiddelde Daggemiddelde Overschrijding niet meer dan drie dagen per jaar
20 50
WHO richtlijn 2005 WHO richtlijn 2005
Jaargemiddelde Daggemiddelde Overschrijding niet meer dan zeven dagen per jaar
10 25
WHO richtlijn 2005 WHO richtlijn 2005
De GGD adviseert om in gebieden met verhoogde concentraties (veegerelateerd) fijn stof (dat wil zeggen: jaargemiddelde PM10-concentratie boven de WHO-advieswaarde) te streven naar een zo laag mogelijke fijnstofconcentratie. In andere gebieden (waar wel aan de WHO-advieswaarde voor PM10 wordt voldaan) adviseert de GGD als uitgangspunt geen verdere toename van emissies en concentraties. Bij nieuwe ontwikkelingen dient de fijn stof (en ammoniak)emissie zo veel mogelijk beperkt te worden. Pagina 52 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
6.2.2
Endotoxinen Voor de werkomgeving heeft de Gezondheidsraad een grenswaarde voor endotoxinen voorgesteld van 90 EU/m3 gedurende een werkdag (8-uurs tijdgewogen gemiddelde). Voor de buitenlucht heeft de Gezondheidsraad een advieswaarde voorgesteld voor endotoxine van 30 EU/m3 (Gezondheidsraad, 2012). De acute effecten worden hierbij als kritisch effect beschouwd. Verondersteld wordt dat de advieswaarden ook beschermen tegen effecten door chronische blootstelling (Winkel et al., 2014). De GGD past op dit moment de advieswaarde van 30 EU/m3 in haar advisering toe, in afwachting van uitkomsten van onderzoek naar de variatie en spreiding in metingen van endotoxinen. In 2019 is onderzocht of emissiefactoren voor endotoxinen gekoppeld aan diersoorten en staltypen gebruikt kunnen worden in een risicomodellering. Op basis van dit onderzoek komt er geen landelijk toepasbaar toetsingsmodel. Wel heeft het onderzoek van Heederik et al. (2019) een ruimtelijk model opgeleverd waarmee voorspeld kan worden in welke gebieden overschrijding van de advieswaarde te verwachten is. Onderzocht wordt door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hoe regionale overheden deze kennis kunnen gebruiken (Rijksoverheid, 2019). Deze resultaten en aanbevelingen zullen worden gepubliceerd via de website van het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid.
6.2.3
Geur Elke geur boven de geurdrempel kan waargenomen worden en als hinderlijk of ernstig hinderlijk ervaren worden. Hoe hoger de geurbelasting wordt, hoe meer kans dat mensen gehinderd zijn en hoe hoger het percentage dat gehinderd of ernstig gehinderd is. Het is echter niet eenvoudig te zeggen hoeveel geurhinder gezondheidskundig gezien aanvaardbaar is. Dit is een afweging waarbij ook andere aspecten betrokken kunnen worden. De GGD-richtlijn Geur en gezondheid, onderdeel veehouderij, geeft een toelichting op de gezondheidsbeoordeling van hinder. Paragraaf 3.3 van de richtlijn beschrijft de verschillende kaders die er zijn voor de beoordeling van geur (Fast et al., 2015): • beleidsdoelstellingen; • gezondheidseffectscreening; • de handleiding geur; • de handreiking Wet geurhinder en veehouderij; • het beoordelingskader milieu en gezondheid. Berekenen van de hinder veroorzaakt door geur veehouderij Van de gezondheidseffecten van geur is er alleen voor (ernstige) hinder een kwantitatieve dosis-responsrelatie met de geurbelasting beschikbaar. Voor het berekenen van de hinder kan gebruik gemaakt worden van uit landelijke onderzoeken voortkomende algemene dosiseffectrelaties.
Berekenen hinder veroorzaakt door achtergrondbelasting Voor intensieve veehouderijen zijn door het bedrijf Odournet (PRA, 2001) en door Bureau GMV/IRAS dosis-responsrelaties opgesteld voor de geurbelasting en hinder (zie GGD-richtlijn Geur en Gezondheid, Pagina 53 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
paragraaf 3.2). Er zitten grote verschillen in deze relaties. Een mogelijke verklaring voor dit verschil is dat luchtwassers slechter blijken te werken dan verondersteld (zie ook paragraaf 4.3.3). De dosis-effectrelaties van Bureau GMV/IRAS geven het meest recente beeld voor de relatie tussen achtergrondgeurbelasting en hinder in de onderzochte concentratiegebieden in Noord-Brabant en Noord-Limburg (zie GGDrichtlijn Geur en gezondheid, paragraaf 3.2.3). Er zijn relaties opgesteld voor hoe vaak mensen hinder hebben (soms/vaak hinder) en voor de mate van hinder (matige/ernstige hinder) veroorzaakt door de achtergrondgeurbelasting. De GGD adviseert om in alle concentratiegebieden de relatie voor de mate van hinder te gebruiken. Voor de niet-concentratiegebieden kan voorlopig uitgegaan worden van de relaties van Odournet) om de hinder te berekenen. Deze relaties zijn ook opgenomen in Bijlage 6 van de handreiking bij de Wet geurhinder en veehouderij (tabel A Achtergrondbelasting). Om enig inzicht te krijgen in de spreiding van het aantal gehinderden kunnen berekeningen met de relaties van PRA Odournet en die van Bureau GMV/IRAS naast elkaar gezet worden. Bedacht moet worden dat veel factoren de relatie tussen de geurbelasting en hinder beïnvloeden en dat er lokaal grote afwijkingen van de algemene relaties kunnen zijn (zie GGD-richtlijn Geur en gezondheid paragraaf 3.3.3).
Berekenen hinder veroorzaakt door voorgrondbelasting Voor de berekening van de hinder veroorzaakt door de voorgrondgeurbelasting in een woonkern en in het buitengebied kan gebruik gemaakt worden van Bijlage 6 (tabel B voorgrondbelasting), waarbij de waarden voor een niet-concentratiegebied worden gehanteerd. De reden hiervoor is dat deze direct op de blootstelling-responsrelatie zijn gebaseerd (waar in wet- en regelgeving ook andere afwegingen zijn meegenomen). 10 Beoordeling geurhinder van veehouderijen Bij woonfuncties achten de GGD’en meer dan 12% geurhinder onacceptabel (dit komt overeen met maximaal 2 OU/m3 in de woonkern). Bij gemengde functies (wonen en werken) zijn hogere geurhinderpercentages denkbaar. Hoger dan 20% geurhinder vindt de GGD onacceptabel (dit komt overeen met maximaal 10 OU/m3 in het buitengebied). Zie ook het standpunt van GGD GHOR Nederland over acceptabele geurhinder (2016).
10 De Gezondheidsraad stelt in haar advies dat zowel eerdere geurnormen als de huidige adviesnormen in de Wgv niet gebaseerd zijn op een blootstelling-responsrelatie. Volgens de commissie is het hoog tijd de wetgeving en handhaving op dit gebied wetenschappelijk steviger te funderen. Dat vraagt om nader onderzoek (Gezondheidsraad, 2012).
Pagina 54 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Tabel 6. Relatie tussen geurhinder en voor- en achtergrondbelasting. (Bron: PRA (2001) en Geelen et al. (2015))
% geurgehinderden (berekend) 12% (woonfuncties) 20% (buitengebied)
Geurbelasting (OU/m3) Voorgrond Achtergrond* 2 5 5 10
*De dosis-responsrelatie voor de achtergrondbelasting wordt opnieuw berekend door de GGD met aangepaste emissiefactoren voor luchtwassers. Resultaten zullen eind 2020 gepubliceerd worden via de Academische werkplaats milieu en gezondheid.
Met behulp van gegevens over de geurbelasting (van de gemeente of de omgevingsdienst), kan de GGD het verwachte percentage hinder beoordelen. Eventueel kan de GGD vragen om aanvullende berekeningen of zelf berekeningen uitvoeren met Stacks. Wettelijk moet V-Stacks gebruikt worden bij vergunningverlening. In overbelaste situaties zijn aanvullende berekeningen met het uitgebreide Stacks-programma een mogelijkheid, zodat bijvoorbeeld ook de gebouweninvloed meegenomen wordt. Dit leidt tot een specifieker lokaal inzicht in de verspreiding van de geur en geeft handvatten voor lokale maatregelen om geurhinder in te perken. Lokale omstandigheden kunnen ertoe leiden dat de GGD verdergaande maatregelen adviseert met betrekking tot de best mogelijke techniek (BBT) om de uitstoot van geuremissies te reduceren. Soms gaat dit verder dan de wettelijke BBT-maatregelen. Het is niet aan de GGD om aan te geven wélke maatregelen moeten worden toegepast om de geurbelasting te verlagen. De GGD kan doelvoorschriften aangeven, maar geen middelvoorschriften. Hiervoor wordt verwezen naar de rapportage over stalsystemen van de WUR (Winkel en Wouters, 2016). Zie de website van InfoMil voor meer informatie over verdergaande technieken dan BBT. De Wabo geeft de verplichting om BBT toe te passen.
De juridische mogelijkheden om bij niet-vergunningplichtige (Type B) bedrijven aanvullende maatregelen te adviseren voor het verminderen van de geurbelasting zijn beperkt. Voor vergunningplichtige bedrijven zijn er meer mogelijkheden. Zie InfoMil, geur dierenverblijven. Bij IPPCbedrijven is in bepaalde situaties het voorschrijven van een geurbeheersplan een mogelijkheid. Uit een geurbeheersplan kunnen maatregelen volgen die de veehouder moet toepassen. Zie InfoMil, BBT. 6.2.4
Zoönosen Er zijn geen normen voor de uitstoot van micro-organismen. Beoordelingen van de risico’s op zoönosen kunnen gemaakt worden in samenwerking met een inhoudelijk deskundige, bijvoorbeeld van de afdeling Infectieziektebestrijding van de GGD. Een gezondheidskundige beoordeling van de risico’s op zoönosen die een individuele veehouderij kan veroorzaken, kan alleen gemaakt worden op basis van bedrijfskenmerken (omvang, afstand tot andere veehouderijen, etc.) en maatregelen die genomen worden ter preventie van de vorming, verspreiding en uitstoot van biologische agentia.
Pagina 55 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Een gezondheidskundige beoordeling over een gebied kan worden gebaseerd op lokale factoren die een rol spelen bij de verspreiding van dierziekten, zoals dierdichtheid, diertypen die gehouden worden, omgevingsfactoren. Er zijn echter geen vastgestelde criteria beschikbaar, waardoor een kwantitatieve beoordeling niet mogelijk is. In 2020 komt een kwalitatieve handreiking beschikbaar met maatregelen die veehouderijbedrijven kunnen nemen om insleep, verspreiding en uitstoot van zoönosen te beperken. Doel is om een uitbraak van een zoönose te voorkomen en daarmee het risico voor omwonenden te beperken. 6.3
Instrumenten voor beoordeling Deze paragraaf beschrijft kort de instrumenten die de GGD kan gebruiken bij de advisering over veehouderij. 11
6.3.1
Integrale instrumenten Beoordelingskader Gezondheid & Milieu Het Beoordelingskader Gezondheid & Milieu (Van Bruggen en Fast, 2003) is een beschrijvend instrument. In 2012 heeft de Gezondheidsraad voorgesteld om het beoordelingskader te gebruiken voor de lokale aanpak van problemen als gevolg van de veehouderij. Het Beoordelingskader Gezondheid en Milieu is een instrument dat het bevoegd gezag kan helpen bij beslissingen over milieuproblemen met (mogelijke) gezondheidseffecten. Het beoordelingskader kan gebruikt worden om alle aspecten van een probleem te beschrijven zodat een goed onderbouwde beslissing genomen kan worden over de noodzaak tot maatregelen. De basis is een vragenlijst over omvang, ernst en waardering van de gezondheidseffecten, de mogelijkheden of noodzaak van interventie en de kosten en baten. De vragenlijst wordt met belanghebbenden en deskundigen ingevuld. Zo ontstaat een dialoog tussen de verschillende belanghebbenden. Het levert een overzicht op van de belangrijkste aspecten die bij de afweging van het vraagstuk een rol spelen. Het resultaat vormt een onderbouwing van de beslissing en kan gebruikt worden in de communicatie. Het beoordelingskader is vooral van meerwaarde bij complexe problemen die gepaard gaan met onzekerheden over mogelijke effecten of met emoties.
Fast en Nijdam (2013) hebben de vragen uit het beoordelingskader beantwoord voor de intensieve veehouderij. Op basis van een aantal pilots met het beoordelingskader veehouderij is een handreiking opgesteld voor de lokale toepassing van dit instrument (De Wolf, 2016). Beoordelingskader in kernwoorden: • Vooral geschikt bij complexe situaties of vraagstellingen. • Toepasbaar bij zowel brede vraagstukken (bijvoorbeeld omgevingsvisie) als individuele veehouderijen. • Ondersteunt het beleidsproces door met verschillende partijen alle argumenten op een rij te krijgen. • Zowel wetenschappelijke als niet-wetenschappelijke argumenten komen aan de orde.
11 De indeling van de instrumenten sluit zo veel mogelijk aan bij de indeling op de website https://www.gezondeleefomgeving.nl/instrumenten. Hier staat onder integrale instrumenten ook de quickscan leefomgeving. Dat instrument is minder geschikt als alleen de veehouderij beoordeeld moet worden.
Pagina 56 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Links: Beoordelingskader: https://www.rivm.nl/publicaties/beoordelingskadergezondheid-en-milieu Handreiking beoordelingskader veehouderij: https://www.rivm.nl/publicaties/handreiking-beoordelingskadergezondheid-en-milieu-veehouderij Gezondheidseffect screening (GES) De GES is een methode waarin ruimtelijke plannen vooraf getoetst worden op milieu- en gezondheidseffecten, rekening houdend met de omvang van het probleem (het aantal belaste woningen). In een GES wordt niet alleen gekeken naar een overschrijding van de wettelijke milieunormen, maar ook naar de situatie onder deze normen. Voor een aantal milieufactoren geldt namelijk dat ook beneden de wettelijke grenswaarden gezondheidseffecten op kunnen treden. De GES geeft inzicht in de relatieve veranderingen als gevolg van onderzochte alternatieven en hun invloed op de gezondheid. De GES heeft daarom vooral meerwaarde als er meerdere milieufactoren spelen en varianten afgewogen kunnen worden. De GES is voor het thema veehouderij onder andere toegepast bij de beoordeling van bestemmingsplannen buitengebied. Voorbeelden zijn het bestemmingplan buitengebied van de gemeente Bernheze 12 en de gemeente Uden 13. Voor bepaling van de invloed van veehouderij zijn vooral de modules geur en fijn stof relevant. Indien alleen het thema veehouderij wordt beschouwd, verdient het aanbeveling andere instrumenten te gebruiken.
Er zijn (nog) geen modules voor endotoxinen, biologische agentia of zoönosen beschikbaar. GES in kernwoorden: • Toepasbaar bij ruimtelijke planvorming indien over meerdere thema’s dan alleen veehouderij keuzes gemaakt moeten worden. Vooral te gebruiken bij het vergelijken van alternatieven en scenario’s. • De milieukwaliteit wordt voor verschillende milieufactoren (geur, luchtkwaliteit) in vergelijkbare kleuren op de kaart gezet. • Gebaseerd op wetenschappelijke informatie over dosis-responsrelaties, rekening houdend met wettelijke normen. • Momenteel niet toepasbaar voor zoönoseverwekkers en endotoxinen. • Let op: Als alleen veehouderij wordt beschouwd, verdienen andere instrumenten de voorkeur. Link: www.ggdkennisnet.nl/thema/ges
http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.1721.BPBuitengebiedvg01/tb_NL.IMRO.1721.BPBuitengebied-vg01_8.pdf 13 http://www.uden.nl/data/downloadables/1/0/4/tb_nlimro0856bpbuitengebied2014-va01_bijlage10.pdf 12
Pagina 57 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
6.3.2
Instrumenten voor beoordelingen individuele veehouderijen Aanvullend toetsingsinstrument gezondheid bij veehouderij in Handreiking Veehouderij en Gezondheid 2.0 Samen met de gemeenten Oirschot, Reusel-De Mierden en GemertBakel heeft Bureau Gezondheid, Milieu en Veiligheid van de GGD’en Brabant/Zeeland een aanvullend toetsingsinstrument ontwikkeld (Bureau GMV, 2013). Hiermee kunnen gezondheidsaspecten worden afgewogen bij besluitvorming over individuele veehouderijbedrijven. Dit toetsingsinstrument is inmiddels geïntegreerd in de Handreiking Veehouderij en Gezondheid 2.0. Deze handreiking is opgesteld in samenwerking met het Ondersteuningsteam in Brabant waarin omgevingsdiensten, GGD, enkele gemeenten en provincie participeren. Het draagt een aanpak aan hoe zorgvuldig en praktisch om te gaan met het aspect volksgezondheid bij de ontwikkeling van veehouderijen. Totdat er meer duidelijkheid is over een toe te passen landelijk instrument streeft Brabant ernaar om tot een breed gedragen werkwijze te komen die recht doet aan het belang van de volksgezondheid voor de omwonenden in de provincie. De handreiking wordt regelmatig geëvalueerd en geactualiseerd, waarbij ook uitkomsten uit nieuwe onderzoeken worden meegewogen.
In deze werkwijze heeft de GGD een duidelijke rol als adviseur naar de provincie, gemeenten en omgevingsdiensten in situaties met een mogelijk risico voor de volksgezondheid. Om de handreiking te kunnen gebruiken in regio’s buiten Brabant zijn afspraken nodig tussen de GGD, gemeenten en de omgevingsdienst. De handreiking bestaat uit een algemene onderbouwing hoe volksgezondheid meegenomen kan worden in de ruimtelijke besluitvorming en besluitvorming in het kader van milieu. Met een stappenplan wordt bepaald of aanvullend gezondheidsadvies van de GGD nodig is. Tot slot zijn voorbeeldteksten uitgewerkt die gebruikt kunnen worden in de besluiten op het gebied van milieu en ruimtelijke ordening. Uit de praktijk is gebleken dat het instrument als handvat kan dienen om het gesprek tussen gemeente en ondernemer aan te gaan over het belang van emissiereductie, ook al wordt voldaan aan wettelijke eisen (InfoMil, 2019c). Het maakt bespreekbaar welke mogelijkheden er zijn om de leefomgeving zo min mogelijk te belasten en draagvlak bij omwonenden te vergroten. Toetsingskader in kernwoorden: • Te gebruiken bij vergunningsverlening voor individuele veehouderijen. • Een werkwijze waarin GGD, in afstemming met de omgevingsdienst, de afweging over gezondheid maakt bij advisering of besluitvorming over vergunningen veehouderij.
Link: https://www.ggdhvb.nl/milieu-en-veiligheid/intensieve-veehouderij
Pagina 58 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Endotoxine toetsingskader 1.0 Ondersteuningsteam Noord-Brabant De Notitie ‘Handelingsperspectieven Veehouderij en Volksgezondheid; Endotoxine toetsingskader 1.0’ maakt gebruik van de onderzoeken naar endotoxinen uit 2016 (Ogink et al., 2016). Het kader is gebaseerd op de relatie tussen fijnstofemissie en het endotoxinegehalte in de, van fijn stof afgeleide, emissie van inhaleerbaar stof. Met dit toetsingskader kan de GGD of de omgevingsdienst per locatie en voor iedere individuele varkens- of pluimveehouderij in Nederland bepalen of er in de huidige en/of aangevraagde situatie sprake is van de aanwezigheid van (bedrijfs-)woningen of gevoelige bestemmingen binnen de afstand waarbij de endotoxinewaarde boven de 30 EU/m3 ligt; de door de Gezondheidsraad voorgestelde advieswaarde. Binnen deze afstand lopen mensen een verhoogd risico op gezondheidseffecten samenhangend met de blootstelling aan endotoxinen (zie paragraaf 4.1.3.1). Uitbreiding van veehouderij mag niet leiden tot een toename van het aantal woningen of gevoelige objecten binnen deze richtafstand (de afstand waarbij de endotoxinewaarde boven de 30 EU/m3 ligt) en bij voorkeur dat deze woningen helemaal niet meer binnen de richtafstand liggen. De GGD adviseert de gemeente of de provincie om bij een overschrijding van deze advieswaarde op woningen, het gesprek aan te gaan met de veehouder.
Daarin kan verkend worden of de aanvraag aangepast kan worden om standstill of emissiereductie te bereiken. Naast het traject van vergunningen kan dit toetsingskader ook in het kader van de ruimtelijke ordening worden toegepast. In april 2019 oordeelde een rechtbank dat gemeenten gebruik mochten maken van deze notitie. Gemeenten hebben een eigen beoordelingsruimte bij het beslissen op een aanvraag voor een omgevingsvergunning. Deze beoordelingsruimte kan een gemeente benutten om de risico’s van uitstoot van endotoxinen te betrekken, ook als er nog geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke inzichten over endotoxinen bestaan. Naar aanleiding van de nieuwe wetenschappelijke inzichten in de rapporten van juni 2019 over endotoxinen wordt het huidige endotoxinetoetsingskader 1.0 uitgebreid met meer diercategorieën en aangepast. Resultaten worden eind 2020 verwacht. Endotoxinetoetsingskader in kernwoorden: • Te gebruiken bij individuele vergunningverlening, maar ook bij ruimtelijke-planvorming. • Gebaseerd op de relatie tussen fijnstofemissie en het endotoxinegehalte in de, van fijn stof afgeleide, emissie van inhaleerbare stof. • Eigen beoordelingsruimte van gemeenten die benut kan worden om risico’s van endotoxinen mee te wegen in besluitvorming veehouderij. Referentie: Notitie Handelingsperspectieven Veehouderij en Volksgezondheid: Endotoxine toetsingskader 1.0.
Ondersteuningsteam veehouderij en volksgezondheid, 25 november 2016.
Pagina 59 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
6.3.3
Procesinstrumenten Lokale omgevingsdialoog Een maatschappelijke dialoog is een indringend gesprek (of soms reeks van gesprekken) over controversiële vraagstukken die in de samenleving actueel zijn en van belang zijn voor burgers en andere partijen en hen vaak ook emotioneel raken. In een dialoog proberen betrokkenen, ondanks de vele onzekerheden en de onderlinge verschillen in opvattingen, met elkaar nieuwe handelingsperspectieven te ontwikkelen die leiden tot een betere omgang met het vraagstuk. (Bron: Kennisplatform veehouderij, 2018). Er zijn verschillende vormen van een maatschappelijke dialoog, van een brede maatschappelijke dialoog tot een dialoog op lokale schaal. Op die laatste gaan we hier verder in. Het vroegtijdig opzetten van een dialoog rondom de vergunningverlening tussen de vergunningsaanvrager en de omwonenden van de te vergunnen locatie kan helpen ongerustheid in de omgeving te beperken en kan een positief effect hebben op de beleving van de gezondheid van omwonenden. Bij de invoering van de Omgevingswet zijn regels voor participatie opgenomen en wordt dit instrument naar verwachting extra belangrijk. Nadrukkelijk is een dialoog niet hetzelfde als voorlichting, inspraak, debat of mediation. De randvoorwaarden voor een goede dialoog staan op de webpagina van het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid.