I-11c bijlage 2 -GGD-Richtlijn medische milieukunde Veehouderij en Gezondheid e.pdf
Tekst van het document
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
GGD-richtlijn medische milieukunde Veehouderij en gezondheid
RIVM-rapport 2020-0092 R. Nijdam et al.
GGD-richtlijn medische milieukunde Veehouderij en gezondheid
RIVM-rapport 2020-0092
RIVM-rapport 2020-0092
Colofon
© RIVM 2020 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. DOI 10.21945/RIVM-2020-0092 R. Nijdam (penvoerder), team GMV GGD’en Brabant A. Dusseldorp (auteur), RIVM M. Elders-Meijerink (auteur), GGD IJsselland P. Jacobs (auteur), GGD Limburg-Noord C.B.M. Maassen (auteur), RIVM S. van der Lelie (auteur), GGD Noord- en Oost Gelderland M. Pasnagel (auteur), GGD Regio Utrecht R. van Strien (auteur), GGD Amsterdam N. van de Waal (auteur), GGD Rotterdam-Rijnmond R. van de Weerdt (auteur), GGD Gelderland-Midden J.P. Zock (auteur), RIVM Contact: Centrum Gezondheid en Milieu (cGM) cgm@rivm.nl Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Programmacollege Gezondheid en Milieu en is gefinancierd door het ministerie van VWS in het kader van project V/200112: Ondersteuning van GGD’en.
Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven Nederland www.rivm.nl Pagina 2 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Publiekssamenvatting
GGD-richtlijn medische milieukunde: Veehouderij en gezondheid De aanwezigheid van intensieve veehouderij kan invloed hebben op de gezondheid van omwonenden. De GGD’en hebben de richtlijn ‘Veehouderij en gezondheid’ ontwikkeld zodat ze op dezelfde manier hierover kunnen adviseren. De coördinatie van de richtlijn ligt bij het RIVM. De richtlijn beschrijft de huidige kennis over veehouderij en gezondheid. Ook geeft de richtlijn input voor gezondheidskundige adviezen voor omwonenden in verschillende situaties. Denk aan de uitbreiding of vestiging van veehouderijbedrijven, of de gebiedsinrichting van het platteland. Er is veel gezondheidswinst te behalen wanneer goed wordt nagedacht over de ruimtelijke inrichting, dus bij het opstellen van omgevingsvisies en plannen. Daarom is de GGD bij voorkeur vroeg in dit proces betrokken. De GGD heeft twee uitgangspunten bij zijn adviezen. De eerste is voorzorg: wees terughoudend met het plaatsen van gevoelige bestemmingen en veehouderijen binnen 250 meter van elkaar (bij geitenhouderijen binnen 2 kilometer). Gevoelige bestemmingen zijn bijvoorbeeld woningen, scholen, en ziekenhuizen. Het tweede uitgangspunt is het streven om de uitstoot van geur, stof, endotoxinen (kleine stukjes bacteriën) en ammoniak van veehouderijen te verminderen.
Kernwoorden: GGD-richtlijn, intensieve veehouderij, gezondheidskundige adviezen, gevoelige locaties, omwonenden
Pagina 3 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 4 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Synopsis
Environmental health guidelines for Municipal Public Health Services (GGDs): Livestock Farming and Health The presence of intensive livestock farming can have an effect on the health of local residents. The Municipal Public Health Services (GGDs) have prepared the ‘Livestock Farming and Health’ guidelines to ensure that the GGDs provide consistent advice on this subject. RIVM is responsible for the coordination of the guidelines. The guidelines describe the current knowledge base with regard to livestock farming and health. The guidelines also provide input for health-based advice for local residents in various situations. Examples of such situations include the expansion or establishment of livestock farming businesses or the spatial planning of rural areas. Significant public health benefits can be realised through careful consideration of spatial design, specifically when drafting strategies for spatial and environmental planning. Therefore, the Municipal Public Health Services would prefer to be involved in this process at the earliest opportunity. The Municipal Public Health Services base their advice on two premises. The first is the precautionary principle: exercise restraint with regard to placing vulnerable locations and livestock farms within 250 m of each other (and within 2 km in the case of goat farms).
Examples of vulnerable locations are homes, schools, and hospitals. The second premise is to aim to reduce the emissions of odour, particulate matter, endotoxins (components of bacteria), and ammonia by livestock farms. Keywords: Municipal Public Health Service guideline, intensive livestock farming, health-based recommendations, vulnerable locations, local residents
Pagina 5 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 6 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Inhoudsopgave
Samenvatting — 9 1 1.1 1.2 1.3 1.4
Probleemomschrijving — 11 Aanleiding — 11 Doel — 11 Afbakening — 11 GGD-richtlijnen medische milieukunde (MMK) — 12
2 2.1 2.2
Veehouderijen in Nederland — 13 Aantal veehouderijen in Nederland — 13 Dichtheid van veehouderijbedrijven in Nederland — 14
3 3.1 3.2 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5 3.3.6 3.3.7 3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.4.4
Veelvoorkomende emissies uit de veehouderij — 17 Ammoniak — 17 Fijn stof — 18 Biologische agentia — 23 Endotoxinen — 24 Veegerelateerde-MRSA (v-MRSA) — 24 ESBL-producerende bacteriën — 25 Coxiella burnetii — 26 Campylobacter — 27 Hepatitis E — 27 Aviaire influenza — 27 Geur — 28 Bronnen van geur in de veehouderij — 28 Uitstoot en verspreiding — 28 Geurbelasting — 29 Verschil in berekende geurbelasting, geurwaarneming en hinder — 29
4 4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4
Effecten op de gezondheid — 31 Effecten van de relevante agentia — 31 Ammoniak — 31 Fijn stof — 31 Biologische agentia — 31 Geur — 34 Onderzoeken onder omwonenden — 34 Luchtwegen — 34 Allergische klachten, astma en COPD en de hygiënehypothese — 35 Zoönosen — 36 Geurhinder — 38
5 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 5.1.6 5.1.7
Wet- en regelgeving en beleid — 41 Regelgeving in Nederland — 41 Wet publieke gezondheid — 42 Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) en Wet dieren — 42 Landelijke aanpak Q-koorts — 42 Vogelgriep (aviaire influenza) — 42 Wet geurhinder en veehouderij (Wgv) — 43 Wet milieubeheer en het Activiteitenbesluit — 44 Ruimtelijke ordening — 44 Pagina 7 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
5.1.8 5.1.9 5.1.10 5.2 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.3 5.3.1 5.3.2
Omgevingswet — 45 Wet kinderopvang — 45 Arbowet — 45 Grenswaarden wetgeving — 46 Fijn stof — 46 Endotoxinen — 46 Geur — 46 Beleid — 47 Rijksoverheid — 47 Lokale overheden — 49
6 6.1 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.3 6.3.1 6.3.2 6.3.3
Beoordeling gezondheidsrisico door de GGD — 51 Oorzaak-effectketen — 51 Gezondheidskundige advieswaarden — 52 Fijn stof — 52 Endotoxinen — 53 Geur — 53 Zoönosen — 55 Instrumenten voor beoordeling — 56 Integrale instrumenten — 56 Instrumenten voor beoordelingen individuele veehouderijen — 58 Procesinstrumenten — 60
7 7.1 7.1.1 7.1.2 7.2 7.2.1
7.3
Advisering door de GGD — 63 Uitgangspunten: voorzorg en emissiereductie — 66 Voorzorg — 66 Emissiereductie — 67 Afstandscriterium met maatwerk — 68 Uitbreiding of nieuwvestiging van een veehouderij binnen 250 meter van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij (A) — 69 Uitbreiding of nieuwvestiging van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij (B) — 70 De opvang van gevoelige groepen binnen 250 meter van een veehouderij, of binnen 2 kilometer vanaf een geitenhouderij (C) — 71 Een nieuwe gevoelige bestemming met meer dan vijftien veehouderijbedrijven binnen een straal van 1 kilometer (D) — 72 Aandachtspunten in de GGD advisering — 73
8
Literatuur — 77
9
Handige websites — 89
10
Definities en begrippen — 91
7.2.2 7.2.3 7.2.4
Bijlage A. Ruimtelijke verdeling veehouderijbedrijven, naar diersoort — 93 Bijlage B. Overzicht Gezondheidseffecten Omwonenden Veehouderij — 94 Bijlage C. Maatregelen — 101 Bijlage D. Betrokkenen en geraadpleegde deskundigen — 103 Pagina 8 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Samenvatting
De ontwikkeling naar steeds grotere veehouderijbedrijven en enkele uitbraken van dierziekten (zoals de vogelgriep in 2003 en 2014 en Q-koorts in de periode 2007-2011) hebben bijgedragen aan toegenomen aandacht voor de relatie tussen veehouderij en gezondheid van omwonenden. Gemeenten en omwonenden wenden zich met hun vragen en zorgen hierover onder andere tot de GGD’en. Bij het beantwoorden van vragen over veehouderij en het adviseren van gemeenten komen veel aspecten aan de orde. Daarbij gaat het om de uitstoot van stoffen en geur, en vragen over infectierisico’s. Deze richtlijn geeft de GGD handvatten om goed over deze aspecten te kunnen adviseren. De richtlijn bundelt kennis over veehouderij en humane gezondheid, beschikbare instrumenten, en inzicht in de mogelijkheden van de GGD om expertise in te brengen in beleidsadviezen en ruimtelijke ontwikkelingen. Omgeving en omwonenden Een veehouderij emitteert stoffen naar de omgeving afhankelijk van onder andere het soort dieren en het aantal dieren, staltype, en bedrijfsvoering. Uit vragenlijstonderzoeken blijkt dat omwonenden van veehouderijen vaak meer gezondheidsklachten (zoals luchtwegklachten en stressgerelateerde klachten) rapporteren dan vergelijkbare groepen mensen die niet nabij een veehouderij wonen. Ook speelt geurhinder vaak een rol rondom veehouderijen.
In de afgelopen jaren is in Nederland een aantal onderzoeken rondom veehouderijen uitgevoerd. Daarin zijn luchtmetingen gedaan en gezondheidsgegevens verzameld (via huisartsengegevens, vragenlijsten, longfunctiemetingen en metingen in bloed). Daaruit bleek een aantal gezondheidseffecten vaker voor te komen rondom veehouderijen (verminderde longfunctie en vaker luchtwegklachten, en bij geitenhouderijen vaker longontstekingen). Ook kwam een aantal effecten juist minder vaak voor (COPD, allergie). Deze kennis wordt op een rij gezet en geduid in deze richtlijn. Uitgangspunten GGD-advisering De GGD hanteert in de advisering twee belangrijke uitgangspunten: 1. Voorzorg. De gezondheid dient meegewogen te worden bij nieuwe ontwikkelingen in de veehouderij. Vanwege aanwijzingen dat omwonenden gezondheidseffecten kunnen ondervinden van veehouderijen, hanteert de GGD een afstandscriterium (zie verder bij advies op maat). 2. Emissiereductie. De GGD vindt dat vanuit het oogpunt van gezondheid veehouderijen moeten streven naar vermindering van de emissie van geur, stof, endotoxinen en ammoniak. Blootstelling aan deze agentia kan leiden tot gezondheidsproblemen. De GGD adviseert gemeenten om samen met ondernemers na te gaan of alle mogelijke moeite is gedaan om emissies zo laag mogelijk te houden.
Omdat veel gezondheidswinst is te behalen door het goed nadenken over de ruimtelijke inrichting, bij het opstellen van omgevingsvisies en -plannen, is de GGD bij voorkeur vroeg in het proces betrokken. Bij de advisering belicht de GGD de gezondheidskundige kant. De GGD is zich Pagina 9 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
bewust dat naast effecten op de gezondheid van omwonenden ook andere waarden en belangen een rol spelen in het maatschappelijk debat over de veehouderij. Bijvoorbeeld dierenwelzijn, antibioticagebruik, landschappelijke inpassing, werkgelegenheid, landgebruik en klimaatverandering. Advies op maat Vooral als gevoelige bestemmingen (zoals woningen, ziekenhuizen) en/of opvang van gevoelige groepen (zoals ouderen, jonge kinderen) en veehouderijen dicht op elkaar staan, vindt de GGD het belangrijk goed te kijken naar de gezondheid van de omwonenden. Er zijn verschillende situaties waarbij de GGD in elk geval graag een advies op maat wil geven over de gezondheidsrisico’s van de veehouderij: A. Uitbreiding of nieuwvestiging van een veehouderij binnen 250 meter van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij. Voor geitenhouderij geldt een andere afstand, zie punt B. B. Uitbreiding of nieuwvestiging van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij. C. De opvang van gevoelige groepen binnen 250 meter van een veehouderij, of binnen 2 kilometer van een geitenhouderij. D. Een nieuwe gevoelige bestemming met meer dan vijftien veehouderijbedrijven binnen een straal van 1 kilometer.
Verantwoording en doel Deze richtlijn is één van de richtlijnen medische milieukunde (MMK). De professionals van de GGD’en stellen de richtlijnen MMK op. De coördinatie van de richtlijnen MMK ligt bij het RIVM/centrum Gezondheid en Milieu (cGM). Het cGM waarborgt dat de kennis van het RIVM en externe deskundigen wordt benut in de richtlijnen. De weergegeven aanpak en standpunten van de GGD worden door de GGD’en bepaald. Met deze richtlijnen wordt beoogd dat de GGD’en uniform volgens dezelfde uitgangspunten adviseren, uiteraard met ruimte voor lokale afwegingen.
Pagina 10 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
1
Probleemomschrijving
1.1
Aanleiding Eén van de basistaken van de GGD vanuit de Wet publieke gezondheid (WPG) is het beantwoorden van vragen en het adviseren over de effecten van milieufactoren op de gezondheid. Hierbij kunnen GGD’en gebruikmaken van de GGD-richtlijnen medische milieukunde (MMK). Voor het onderwerp veehouderij bestond nog geen richtlijn MMK. De GGD’en krijgen wel veel vragen over de relatie tussen (het wonen en verblijven nabij) veehouderijen en gezondheid. Er is daarom behoefte aan een richtlijn over dit onderwerp. De ervaring en kennis die de GGD’en de laatste jaren hebben opgedaan, vooral in de regio’s met veel veehouderijen, vormt een goede basis voor het vaststellen van een GGD-richtlijn medische milieukunde.
1.2
Doel Deze richtlijn geeft handvatten voor GGD-medewerkers bij de advisering over gezondheidsrisico’s van veehouderijen. De richtlijn moet de GGD’en ondersteunen bij: • het geven van inhoudelijke (beleids)adviezen aan gemeenten; • adviseren aan gemeenten ten aanzien van individuele vergunningen; • adviseren bij ruimtelijke ontwikkelingen; • het beantwoorden van vragen van omwonenden en gemeenten; • het geven van voorlichting aan gemeenten en omwonenden.
1.3
Afbakening Veehouderij Voor de definitie van een veehouderij sluiten we aan bij de begrenzing (bedrijfsmatige) veehouderij binnen het landelijk onderzoek naar Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO): een bedrijf wordt als veehouderij aangemerkt bij een minimaal aantal dieren per bedrijf, namelijk: • 250 stuks pluimvee; • 250 nertsen; • 50 geiten; • 50 schapen; • 25 varkens; • 5 runderen; • 5 paarden. Focus op gezondheid van omwonenden Deze richtlijn bespreekt gezondheidsrisico’s voor de algemene bevolking. De focus ligt hierbij op de mensen die wonen in de nabijheid van veehouderijen, of langdurig in de buurt verblijven (bijvoorbeeld in een zorginstelling of op een kinderdagverblijf). Rondom veehouderijen spelen verschillende agentia een rol. Deze richtlijn beschrijft de meest relevante agentia: dit zijn agentia die zich verspreiden via de lucht en (mogelijke) risico’s met zich meebrengen voor de gezondheid, en kunnen leiden tot hinder en/of vragen bij omwonenden of gemeenten. Pagina 11 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Het betreft: • ammoniak; • fijnstof; • biologische agentia (zoals endotoxinen en verschillende bacteriën); • allergenen (bijvoorbeeld huidschilfers van dieren); • geur. Maatschappelijk debat In het maatschappelijk debat over de veehouderij spelen naast gezondheid van omwonenden uiteraard veel meer waarden en belangen een rol. Bijvoorbeeld dierenwelzijn, antibioticagebruik, landschappelijke inpassing, werkgelegenheid, landgebruik en de effecten op de natuur en het klimaat. Bij de advisering belicht de GGD de publieke gezondheidsaspecten, maar is zich bewust van de bredere afweging van belangen. Een deel van de aanbevolen instrumenten geeft ook expliciet ruimte aan andere aspecten dan gezondheid om de (lokale) dialoog helder te krijgen en in perspectief te plaatsen. Wat maakt geen onderdeel uit van de richtlijn? De volgende onderwerpen komen niet aan bod in de richtlijn: • Mestverwerking en biovergisting. Voor informatie wordt verwezen naar het rapport van Heezen et al., 2015, het informatieblad van de GGD’en over biovergisting (Jansen et al., 2013) en het kennisbericht mestbewerking van het Kennisplatform veehouderij en humane gezondheid uit 2018. • Geluid. Geluidhinder rondom veehouderijen heeft vaak meer te maken met (nachtelijk) transport dan met de dieren zelf. Daarom wordt verwezen naar de MMK-richtlijn omgevingsgeluid en gezondheid (Slob et al., 2019).
• Voedselveiligheid. De NVWA is verantwoordelijk voor de voedselveiligheid. Zie ook de informatie van de Rijksoverheid. • Arbeidsomstandigheden. Werkgevers en hun arbodiensten zijn verantwoordelijk voor de beoordeling van werkgerelateerde gezondheidsrisico’s en te nemen maatregelen voor hun werknemers. • (Oppervlakte)water en bodem. Deze worden voor de meeste agentia niet als belangrijke blootstellingsroutes van omwonenden van veehouderijen beschouwd. • Milieueffecten/klimaatverandering. 1.4
GGD-richtlijnen medische milieukunde (MMK) De GGD-richtlijnen medische milieukunde (MMK) zijn bedoeld om het handelen van GGD’en te harmoniseren en te optimaliseren. Richtlijnen zijn in het merendeel van de gevallen toepasbaar. Natuurlijk bestaat de mogelijkheid om, mits gemotiveerd, van een richtlijn af te wijken. Dit is afhankelijk van de lokale situatie. De professionals van de GGD’en stellen zelf de richtlijnen MMK op. In dit proces worden externe deskundigen geraadpleegd. De coördinatie van de richtlijnen MMK ligt bij het RIVM/centrum Gezondheid en Milieu (cGM). Aan deze richtlijn hebben vanwege de verwevenheid van milieuonderwerpen en microbiologische vraagstukken, niet alleen GGDprofessionals vanuit het MMK-vakgebied meegewerkt, maar ook vanuit de infectieziektenbestrijding (IZB).
Pagina 12 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
2
Veehouderijen in Nederland
2.1
Aantal veehouderijen in Nederland In Nederland bevinden zich gemiddeld ruim honderd miljoen kippen, twaalf miljoen varkens en bijna vier miljoen runderen (CBS, 2019). Het aantal schommelt enigszins sinds het jaar 2000. Dit is bij pluimvee vooral veroorzaakt door de uitbraak van de vogelgriep in 2003. Het aantal geiten en edelpelsdieren (nertsen) is sinds 2000 toegenomen, het aantal schapen afgenomen (zie Figuur 1). Het aantal veehouderijbedrijven is afgenomen (zie Figuur 2). Gemiddeld houden bedrijven dus meer dieren.
Figuur 1. Aantal dieren in Nederland vanaf het jaar 2000. (Bron: Statline CBS, 2019)
Pagina 13 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Figuur 2. Aantal veehouderijen in Nederland vanaf het jaar 2000. (Bron: Statline CBS, 2019)
2.2
Dichtheid van veehouderijbedrijven in Nederland De dichtheid van veehouderijen in Nederland is weergegeven in Figuur 3. Het zijn de aantallen bedrijven per 3,14 km². Dat komt overeen met het aantal bedrijven in een cirkel met een straal van 1 km. Dit is een afgeleide van het criterium uit het landelijk onderzoek Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO), waarbij gezondheidseffecten geassocieerd zijn met een aanwezigheid van vijftien of meer bedrijven in een straal van één kilometer van een gevoelige bestemming. Het betreft alle bedrijven uit de Landbouwtelling 2017 die voldoen aan de VGO-criteria van meer dan 250 kippen, 25 varkens, 5 runderen, 50 geiten, 50 schapen, 5 paarden, 250 nertsen.
Pagina 14 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Figuur 3. Dichtheid van veehouderijen in Nederland. (Bron CBS, Landbouwtelling 2017) Zie Bijlage A voor een uitsplitsing naar diersoort.
Pagina 15 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Pagina 16 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
3
Veelvoorkomende emissies uit de veehouderij
Omwonenden van veehouderijen kunnen aan verschillende agentia worden blootgesteld. In dit hoofdstuk worden de meest voorkomende agentia besproken die vrij kunnen komen uit een veehouderij. De eigenschappen van de agentia worden beschreven, de concentraties in Nederland en wat de bijdrage van de veehouderij is aan de emissies van deze agentia. In hoofdstuk 4 wordt de relatie tussen blootstelling door veehouderijen en specifieke gezondheidseffecten nader beschreven. 3.1
Ammoniak Ammoniak (NH3) is een kleurloos gas. De veehouderij is de belangrijkste bron van ammoniak in het milieu. Ammoniak ontstaat voornamelijk doordat enzymen in mest het ureum in urine afbreken. In de periode 1990-2016 zijn de berekende emissies van ammoniak met ruim 65% afgenomen (Van Zanten et al., 2017); in de periode 1990-2000 was de afname het sterkst. Deze afname is het gevolg van emissiearm bemesten (bijvoorbeeld het injecteren van mest in de grond) en emissiearme stallen, afdekken van mestopslagen, krimp van de veestapel, eiwitarm voer. Op de bedrijven zelf is de concentratie ammoniak vooral hoog in stallen en mestopslagplaatsen. De emissie is sterk afhankelijk van de diersoort, het type stal en de manier van opslaan van mest. In tegenstelling tot de emissies, dalen de concentraties van ammoniak in de lucht sinds 2000 niet meer. In de periode 2005-2016 zijn deze zelfs licht gestegen (Wichink Kruit en Van Pul, 2018). Deze trend vindt men zowel in de metingen van het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit alsook de metingen van het Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (Compendium voor de Leefomgeving, 2018). Een groot deel van de stijging wordt veroorzaakt doordat er meer ammoniak in de lucht aanwezig blijft. Dat komt doordat de concentraties van stikstofdioxide en zwaveldioxide in de lucht gedaald zijn.
Met deze stoffen reageert ammoniak en worden ammoniumzouten gevormd: ammoniumnitraat en -sulfaat: het belangrijkste onderdeel van secundair fijn stof. Door de verminderde omzetting van ammoniak met stikstofoxiden en zwaveldioxiden naar secundair fijn stof, zijn de secundaire fijnstofconcentraties afgenomen (Wichink Kruit en Van Pul, 2018). Het landelijk gemiddelde van de ammoniakconcentratie bedraagt circa 7 µg/m3. In gebieden met veel veehouderijen kan de gemiddelde ammoniakconcentratie hoger zijn, tot enkele tientallen µg/m3 (Compendium voor de Leefomgeving, 2015; Bloemen et al., 2012; Grootschalige Concentratiekaart Nederland (GCN)). De geurdrempel van ammoniak, de waarde waarbij ongeveer de helft van de mensen de geur waarneemt, ligt tussen 100-1000 µg/m3 (Ruijten et al., 2009). De blootstelling komt bijna nooit boven de maximaal toelaatbare concentraties, namelijk 100 µg/m3 voor chronische blootstelling (één jaar en langer) en 1200 µg/m3 voor acute blootstelling (1-14 dagen) (Baars, 2008). Ammoniak van veehouderijen draagt bij aan effecten op de natuur (vermesting en verzuring). Daarnaast draagt het bij aan de vorming van secundair fijn stof (zie paragraaf 3.2) en geurhinder. Pagina 17 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
3.2
Fijn stof Fijn stof is een verzamelnaam voor in de lucht zwevende deeltjes, die sterk kunnen verschillen in grootte, samenstelling en oorsprong. De samenstelling van fijn stof verschilt tussen plaatsen en in de tijd. In stedelijke of industriële omgevingen maken bijvoorbeeld verbrandingsaerosolen een relatief groot deel uit van fijn stof. Op het platteland, zijn relatief veel organische bestanddelen aanwezig in het stof. Deeltjesgrootte Een indruk van de grootte van verschillende deeltjesvormige luchtverontreiniging staat in Figuur 4. Hoe kleiner de stofdeeltjes, hoe dieper ze in de longen kunnen doordringen en hoe schadelijker ze zijn. In de stallen zelf komen relatief veel deeltjes groter dan 10 µm voor. Deeltjes groter dan 10 µm zakken al na enkele tientallen meters naar de grond, waardoor de kans dat ze zich verder verspreiden in de omgeving klein is (Gezondheidsraad, 2012). Bij inademing komen ze niet verder dan de neus en de bovenste luchtwegen. Deeltjes kleiner dan 10 µm (PM10) blijven langer in de lucht zweven, verspreiden zich daardoor verder, en kunnen bovendien doordringen in de luchtwegen. De concentratie PM10 beschrijft het gewicht van alle deeltjes kleiner dan 10 µm in een volume (m3) lucht, PM2,5-deeltjes (deeltjes kleiner dan 2,5 µm) maken daar dus deel van uit. Deze zijn dus veel kleiner en relatief veel minder zwaar.
De jaargemiddelde achtergrondconcentratie PM10 in Nederland is ongeveer 20 µg/m3 en voor PM2,5 is dit ongeveer 11 µg/m3 (Bron: GCN, 2018).
Figuur 4. Grootteverdeling van verschillende vormen van deeltjesvormige luchtverontreiniging in verhouding tot een menselijke haar en zandkorrels.
Primair en secundair fijn stof Er wordt onderscheid gemaakt naar primair en secundair fijn stof. Primair fijn stof wordt direct door menselijk handelen of natuurlijke processen in de lucht gebracht. Primair fijn stof uit de veehouderij bestaat onder andere uit opwaaiend en opdwarrelend stof, fecale deeltjes, huid- en verendeeltjes, biologische agentia en voedselbestanddelen, en zit vooral Pagina 18 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
in de fractie PM2,5-PM10 (Van der Ree et al., 2010; Kennisbericht Fijnstof, 2017). Gassen in de lucht kunnen ook met elkaar reageren en zo deeltjes vormen. Dit wordt secundair fijn stof genoemd en dit kan worden onderverdeeld in secundair anorganisch stof en secundair organisch stof. Bestanddelen die in Nederland voor een groot deel bijdragen aan de vorming van secundair anorganisch fijn stof zijn stikstofoxiden, zwavelige verbindingen en ammoniak. De atmosferische processen zijn samengevat in Figuur 5 uit de GGD-richtlijn luchtkwaliteit (Dijkema et al., 2018). In die richtlijn staat daarover meer informatie.
Figuur 5. Voorbeelden van de vorming van secundair anorganisch fijn stof. (Bron: Dijkema et al., 2018)
Pagina 19 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Bijdrage van de landbouw aan de fijnstofconcentratie in Nederland De bijdrage van alle Nederlandse bronnen aan de totale jaargemiddelde PM10-concentratie is circa 22%, en aan de jaargemiddelde PM2,5-concentratie circa 29% (de rest komt van buitenlandse bronnen en zeezout/overig stof, zoals opwaaiend bodemstof). Dit aandeel is weer verder toe te wijzen aan verschillende sectoren. De Nederlandse landbouw (inclusief veehouderij) draagt vooral bij aan de secundaire fijnstofconcentratie. De bijdrage van de landbouw aan de primaire fijnstofconcentratie geëmitteerd door alle Nederlandse bronnen bedraagt landelijk gemiddeld 24% voor PM10 en 8% voor PM2,5. Het aandeel aan de secundaire fijnstofconcentratie is veel groter en bedraagt voor beide ongeveer 35%. De bijdrage van de landbouw aan de totale fijnstofconcentratie geëmitteerd door alle Nederlandse bronnen komt daarmee landelijk gemiddeld tussen de 25% en 30% (zie Figuur 6). Het secundair anorganisch fijn stof dat ontstaat door reacties van gassen in de lucht heeft tijd nodig om zich te kunnen vormen en heeft daardoor een veel grootschaliger karakter dan het primaire fijn stof. Het concentratieverschil dichtbij en op grote afstand van de bron zullen daardoor relatief klein zijn. Voor primair fijn stof is dat concentratieverschil veel groter.
In gebieden met veel veehouderij kan als gevolg van een hogere bijdrage van primair fijn stof de eerder genoemde landelijk gemiddelde 25-30% toenemen tot meer dan 50% (Kennisbericht Fijnstof en Figuur 7).
Pagina 20 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Figuur 6. Bijdrage aan de PM10- en PM2,5-concentratie (primair, secundair en totaal) van verschillende sectoren aan het totaal van alle Nederlandse bronnen op basis van het Nederlands jaargemiddelde. De veehouderij draagt voor 90% bij aan de categorie landbouw. HDO staat voor Handel, diensten en overheid, ENINA is Energie, industrie en afval (GCN, 2019).
Pagina 21 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Figuur 7. Voorbeeld van de bijdrage aan de PM10- en PM2,5-concentratie (primair, secundair en totaal) van verschillende sectoren aan het totaal van alle Nederlandse bronnen in een van de gridcellen met veel landbouwactiviteit (veehouderijen). HDO staat voor Handel, diensten en overheid, ENINA is Energie, industrie en afval (GCN, 2019).
Bijdrage per type veehouderij verschillend De grootste bijdrage aan de emissie van primair fijn stof levert de pluimveehouderij, daarna volgen varkenshouderij, melkrundveebedrijf, kalverhouderij en vleesveebedrijf. Per diersoort zijn emissiefactoren opgesteld (zie Tekstkader 1).
Pagina 22 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Tekstkader 1. Emissiefactoren veehouderij.
Voor elke diercategorie en elk stalsysteem is een emissiefactor voor fijn stof vastgesteld (Rijksoverheid, 2018). Hiermee kan de emissie van een bedrijf worden uitgerekend. De fijnstofconcentratie in de omgeving is afhankelijk van het aantal dieren, maar ook andere bedrijfsaspecten zoals de manier waarop op een bedrijf wordt gewerkt (Heederik en IJzermans, 2011). 3.3
Biologische agentia Onder biologische agentia verstaan we micro-organismen zoals bacteriën, parasieten, schimmels, gisten en virussen, of bestanddelen daarvan zoals endotoxinen. Micro-organismen bevinden zich overal. De achtergrondconcentratie in de buitenlucht is afhankelijk van seizoen en weersomstandigheden. In deze paragraaf wordt een beknopte beschrijving gegeven van enkele biologische agentia die op dit moment het meest relevant zijn rondom veehouderijen, omdat omwonenden mogelijk via de lucht blootgesteld kunnen worden aan deze agentia. Dit zijn: endotoxinen, v-MRSA, ESBL-producerende bacteriën, Coxiella burnetii, Campylobacter, Hepatitis E-virus (HEV) en aviaire influenza virus (AIV). Dierdichtheid, bedrijvendichtheid en type dieren Onderzoek naar blootstelling aan micro-organismen op leefniveau laat zien dat veehouderijgerelateerde bacteriën en dna van resistente micro-organismen vanaf veehouderijen tot een afstand van 1200 meter in de lucht zitten (Rooij et al., 2019). Dit onderzoek is gedaan onder reguliere omstandigheden, dus niet tijdens uitbraaksituaties. Bedrijvendichtheid en diersoort waren daarbij van invloed op de hoogte van de gemeten concentraties. Ook de combinatie van gehouden dieren op een bedrijf kan van invloed zijn op het eventuele risico voor de volksgezondheid.
Dit heeft te maken met een mogelijk risico van uitwisseling van bacteriën of virussen tussen diergroepen (met bijbehorende kans op (voor de mens ongunstige) mutaties). Bijvoorbeeld, situaties van het gemengd houden van varkens en pluimvee zijn vanuit volksgezondheid niet gewenst. Er is dan een risico dat influenzavirussen vanuit pluimvee gaan vermengen met influenzavirussen vanuit varkens. Dit is één van de methoden waarop er een nieuw type influenzavirus kan ontstaan dat de potentie heeft om te gaan circuleren onder mensen (Kornalijnslijper et al., 2008). Met een toename van het aantal dieren per vierkante meter kan een ziekteverwekker zich na introductie sneller verspreiden en gemakkelijker handhaven onder een grote veestapel. Ook het aantal diertransporten is een belangrijke factor, omdat diertransporten het risico op insleep van dierziekten verhogen. Vóórkomen van zoönosen (infectieziekten overdraagbaar van dier naar mens) Op veehouderijen zijn vaak zoönotische ziekteverwekkers aanwezig. Veel voorkomend zijn ziekteverwekkers die via voedsel aan mensen worden overgedragen, zoals Campylobacter. Dieren worden hier niet Pagina 23 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
ziek van, maar zijn drager in de darm. Ziekteverwekkers, die zich via de lucht verspreiden, zoals aviaire influenza virus, Coxiella burnetii en v-MRSA kunnen een potentieel risico vormen voor omwonenden. Dat geldt alleen als deze ziekteverwekkers ook uitgestoten worden, ze in de buitenlucht tijdelijk kunnen overleven en de concentraties hoog genoeg zijn om iemand te infecteren. Dit is dus afhankelijk van eigenschappen van de ziekteverwekker zelf (onder andere hoeveel deeltjes zijn nodig om iemand te infecteren) en van het bedrijf. Hoe groot de uitstoot en verspreiding is hangt af van diverse kenmerken zoals stal en mestopslagsysteem (inclusief uitstoot-verminderende maatregelen), en bedrijfshygiëne. Daarnaast spelen ook omgevingskenmerken (onder andere begroeiing) een rol in de verspreiding van de zoönotische ziekteverwekker en daarmee in hoeverre deze vanuit de dieren of de stal de omwonenden kan bereiken (Van Leuken, 2015). In het geval er een uitbraak van een dierziekte plaatsvindt, treedt een crisisstructuur in werking. Dit valt buiten het kader van deze richtlijn. 3.3.1
Endotoxinen Endotoxinen zijn een onderdeel van de buitenmembraan van gramnegatieve bacteriën. Ze komen vrij bij het afsterven van deze organismen. Vooral mest is een bron van endotoxinen in de stallucht (Winkel et al., 2014). Endotoxinen kunnen zich, gebonden aan stofdeeltjes, via de lucht verspreiden. Ze binden zich vooral aan de wat grotere stofdeeltjes; in PM2,5 werd relatief weinig endotoxine aangetroffen (Winkel et al., 2018; Wouters et al., 2019). De gemiddelde achtergrondconcentratie endotoxinen in de buitenlucht is laag en bedraagt minder dan één tot enkele endotoxine-unit EU)/m3 (Kennisplatform veehouderij en humane gezondheid, 2017). De Rooij et al. (2019) rapporteren op acht verschillende locaties in Brabant endotoxineconcentraties van 0,46-0,66 EU/m3 (gebonden aan PM10 geometrisch (twee)wekelijks gemiddelde). Factoren met de grootste invloed op endotoxineconcentraties in de lucht in de omgeving zijn afstand tot veehouderij, het aantal veehouderijen, het aantal dieren en de diersoort (De Rooij et al., 2019). In verkennende studies naar concentraties endotoxine bij veehouderijen zijn afstanden berekend tot op enkele honderden meters waar mogelijk enkele keren tot tientallen keren per jaar de advieswaarde van 30 Eu/m3 over perioden van 4 tot 8 uur overschreden wordt.
Vooral bij pluimveebedrijven, maar ook bij varkensbedrijven (Kennisplatform veehouderij en humane gezondheid, 2017). Metingen van Wouters et al. (2019) laten zien dat dergelijke verhoogde 4-uursgemiddelde endotoxineconcentraties daadwerkelijk optreden, en dat endotoxineconcentraties in totaal stof hoger zijn dan in PM10.
3.3.2
Veegerelateerde-MRSA (v-MRSA) Meticilline-resistente Staphylococcus aureus (MRSA) is een stafylokok bacterie die ongevoelig is voor een behandeling met antibiotica die lijken op het middel meticilline. Stafylokokken komen veel voor bij gezonde mensen, zonder dat zij daar last van hebben. Besmetting met MRSA vindt vooral plaats door direct huidcontact, voornamelijk via de handen.
Pagina 24 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
In 2004 en 2005 werden enkele onverwachte gevallen van MRSA-infecties bij patiënten in verband gebracht met de varkenshouderij. Het bleek hier te gaan om een nieuwe variant van MRSA: v-MRSA, oftewel veegerelateerde MRSA (Voss, 2005) (tegenwoordig ook wel aangeduid als MRSA ST398). Mensen die direct contact hebben met vee, zoals varkens, pluimvee en kalveren, hebben een grotere kans om besmet te raken met v-MRSA en drager te worden. Het gebruik van antibiotica vergroot de kans dat bacteriën resistentie tegen antibiotica ontwikkelen, zoals bijvoorbeeld v-MRSA (zie ook Tekstkader 2). De diersoort waar v-MRSA het meest voorkomt zijn varkens, maar het is ook aangetroffen bij melkrundvee, vleeskalveren, paarden en in pluimvee (voornamelijk vleeskuikens). Van de vleeskuikenbedrijven is 8% besmet met de bacterie (Geenen et al., 2013). Bij 70-90% van de varkens- en vleeskalverhouderijen zijn dieren besmet met de bacterie (Broens, 2011; Graveland, 2010). In 2007 was ongeveer 30% van de varkenshouders drager van v-MRSA. In 2010 was dit percentage gestegen naar 63% dragerschap (Van Kleef, 2016). De overdracht van mens op mens lijkt vrij laag te zijn. Contact met vee, bijvoorbeeld varkens, is de belangrijkste bron van besmetting (RIVM, 2016). Maar ook mensen zonder contact met vee kunnen langdurig drager zijn van v-MRSA, zie paragraaf 4.2.3. 3.3.3
ESBL-producerende bacteriën De afkorting ESBL staat voor Extended Spectrum Beta Lactamase. Dit zijn eiwitten/enzymen die een belangrijke groep (beta-lactam) antibiotica afbreken, waardoor deze bacteriën hier ongevoelig voor zijn (zie Tekstkader 2). De resistentie van deze bacteriën kan zich snel en efficiënt verspreiden. ESBL-producerende bacteriën komen voor in landbouwhuisdieren en worden ook gevonden op rauwe vleesproducten (13,7% van de kippenvleesproducten (geïmporteerd kippenvlees 1,3%), 13,4% op kalfsvlees (MARAN, 2019)). Naast voedsel en landbouwhuisdieren zijn ESBL-producerende bacteriën ook aangetoond in het milieu (oppervlaktewater, wilde vogels, afvalwaterstromen, op gewassen), in gezelschapsdieren en in de mest afkomstig van veehouderijen. Mensen met beroepsmatig contact met vee, zoals pluimveehouders en varkenshouders, hebben een grotere kans om ESBL-drager te zijn (Huijbers et al., 2014; Dohmen et al., 2017). Dit geldt niet voor mensen die wonen in een gebied met veel veehouderijen maar geen direct contact hebben met dieren (Wielders et al., 2017; Huijbers et al., 2013). Mensen die vaker dan drie keer per week vlees eten, zijn niet vaker ESBL-drager dan mensen die geen vlees eten, ondanks dat we weten dat er ESBL-producerende bacteriën aanwezig zijn op het vlees.
Mogelijk komt dat omdat vlees meestal goed verhit wordt, voordat het gegeten wordt (Meijs et al., 2020). Daarnaast zijn reizen naar het buitenland (met name Azië en Afrika) en het gebruik van antibiotica een belangrijke risicofactor voor ESBL-dragerschap (Van den Bunt et al., 2019). Een rekenmodel laat zien, dat mens op mens overdracht verantwoordelijk is voor meer dan 60% van het dragerschap in de algemene bevolking. De bijdrage van voedsel werd geschat op ongeveer 19%, contact met huisdieren op 8%, niet-beroepsmatig contact met vee op 4%, en Pagina 25 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
zwemmen in oppervlaktewater en contact met wilde vogels op 3%. Dit betekent dat overdracht van ESBL-producerende bacteriën voornamelijk gebeurt tussen mensen onderling (Mughini-Gras et al., 2019). Tekstkader 2. Antibioticaresistentie (Bron: Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid, 2016; MARAN 2019).
Antibiotica is een groep geneesmiddelen die bacteriën doden of remmen in de groei waardoor mensen en dieren kunnen genezen van ziekte. Een belangrijk nadeel is dat bacteriën ongevoelig kunnen worden voor antibiotica (resistent). Dat is een probleem omdat infecties met resistente bacteriën moeilijker te behandelen zijn. Hoe meer antibiotica wordt gebruikt, hoe groter de kans dat bacteriën resistent worden. In de veehouderij worden maatregelen genomen om het antibioticagebruik te beperken. Ten opzichte van 2009, het referentiejaar, is het gebruik met ruim 63% verminderd. Meer informatie is te vinden in de MARAN rapporten, waarin jaarlijks over de monitoring van het veterinaire antibioticagebruik en ontwikkelingen in antibioticaresistentie wordt gepubliceerd (www.wageningenur.nl/cvi/maran). 3.3.4
Coxiella burnetii 1 De gramnegatieve bacterie C. burnetii is de veroorzaker van Q-koorts (zie paragraaf 4.1.3.4). De belangrijkste dierreservoirs van deze bacterie zijn runderen, geiten en schapen, maar de bacterie is ook aangetoond bij vele andere dieren, waaronder andere zoogdieren, vogels, reptielen en geleedpotigen (Angelakis en Raoult, 2010). De aandoening verloopt bij dieren meestal symptoomloos, maar kan vooral bij schapen en geiten abortus veroorzaken. Via lichaamsmateriaal dat vrijkomt bij abortus en geboorte, zoals vruchtwater en placenta, wordt C. burnetii uitgescheiden door geïnfecteerde dieren (Parker, Barralet en Bell, 2006; Sanchez et al., 2006). Tegenwoordig moeten alle melkschapen- en geitenhouders met meer dan 50 dieren én alle publieksbedrijven verplicht hun dieren jaarlijks vaccineren tegen Q-koorts (Bron: NVWA). C. burnetii is een bacterie die zich alleen in cellen kan vermenigvuldigen. Buiten het menselijk en dierlijk lichaam neemt de bacterie een soort sporevorm aan. Deze sporevorm is heel goed bestand tegen droge omstandigheden en hierdoor is de bacterie in staat lang te overleven in de omgeving. Besmetting van de mens ontstaat door inhalatie van aerosolen (Angelakis en Raoult, 2010). Dit kan gebeuren wanneer men zich in de buurt van een geïnfecteerd dier bevindt of op afstand, aangezien C.
burnetii door de wind over grote afstanden (kilometers) in de omgeving verspreid kan worden (zie verder paragraaf 4.1.3.4). De rol van mest bij de Q-koortsuitbraak in 2007-2010 is niet duidelijk. Op het moment van uitbrengen van deze richtlijn worden de gegevens uit die tijd opnieuw geanalyseerd. In de huidige situatie met inentingsplicht, is de bacterie onder controle en zal daarmee ook niet in 1 Voor meer informatie over Coxiella burnetii en Q-koorts zie de LCI-richtlijn Q-koorts. Deze is te downloaden via www.rivm.nl.
Pagina 26 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
mest aanwezig zijn. Daarnaast moet mest uit geitenstallen of direct in een afgedekte vrachtwagen naar een erkend composteerbedrijf worden afgevoerd of na verwijdering uit de stal minstens 30 dagen luchtdoorlatend en afgedekt worden opgeslagen. Afdekken zorgt voor een composteringsproces waardoor de temperatuur van de mest zo ver oploopt dat het aantal Q-koortsbacteriën dat eventueel in de mest zou zitten sterk wordt gereduceerd (Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid, 2020).
3.3.5
Campylobacter 2 Zowel in Nederland als in het buitenland wordt melding gemaakt van aanwezigheid van Campylobacter bij vleeskuikens, leghennen, kalkoenen en eenden, varkens, vleeskalveren, melkkoeien, schapen en geiten. Campylobacter is vooral bekend als voedsel-pathogeen. De laatste jaren zijn er enige aanwijzingen dat overdracht via het milieu ook een rol zou kunnen spelen (EFSA, 2010; Friesema et al., 2012). Daarom noemen we Campylobacter toch kort in deze richtlijn. In het VGO-onderzoek is onderzocht of Campylobacter rondom pluimveebedrijven en varkensbedrijven kon worden aangetoond. Dna van Campylobacter is tot een afstand van ongeveer 100 m rondom pluimveebedrijven aangetoond, niet bij varkensbedrijven. Het is onbekend of dit dode of levende micro-organismen betrof (Hagenaars, 2017). Naar verwachting is de ziektelast door verspreiding via de lucht gering.
3.3.6
Hepatitis E 3 Van hepatitis E (HEV) komen bij mensen vier genotypen voor. Hepatitis E-infecties met genotype 1 en 2 komen voornamelijk voor in ontwikkelingslanden en worden overgedragen via water en van mens-totmens. De genotypen 3 en 4 zijn daarentegen zoönotisch. Van hepatitis E worden in Nederland met name infecties met genotype 3 gezien. HEV genotype 3 komt bij verschillende diersoorten voor, in de veehouderijsector met name bij varkens (LCI, 2015). In 2005 had ongeveer 50% van de vleesvarkenbedrijven een actieve infectie onder de varkens. Het is niet duidelijk op welke manieren mensen in Nederland besmet raken met het hepatitis E-virus. Besmet voedsel kan een bron zijn. Uit een case-control onderzoek in Nederland blijkt dat de consumptie van varkensvleesproducten een risicofactor is, in het bijzonder worstproducten van rauw varkensvlees (bijvoorbeeld cervelaat, snijworst, boerenmetworst) (Tulen et al., 2019). Andere mogelijke besmettingsbronnen zijn besmet drinkwater, besmet bloed, of contact met mest/uitwerpselen van besmette varkens of zwijnen.
3.3.7
Aviaire influenza 4 Influenza is een verzamelterm voor ziekten die worden veroorzaakt door influenzavirussen. Aviaire influenzavirus (AIV) komt voor bij wilde vogels en pluimvee, te weten kippen, eenden, ganzen en kalkoenen (LCI, 2014) en kan ziekte veroorzaken bij de dieren. Besmette wilde watervogels 2 Voor meer informatie over campylobacter zie de LCI-richtlijn Campylobacter-infecties. Deze is te downloaden via www.rivm.nl. 3 Voor meer informatie over hepatitis E zie de LCI-richtlijn Hepatitis E. Deze is te downloaden via www.rivm.nl. 4 Voor meer informatie over aviaire influenza zie de LCI-richtlijn Influenza van dierlijke oorsprong. Deze is te downloaden via www.rivm.nl.
Pagina 27 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
kunnen ook voor pluimvee een bron van infectie zijn. Het is niet helemaal duidelijk hoe deze virussen bij pluimvee terecht kunnen komen in de stal. Zeer waarschijnlijk worden uitwerpselen van besmette wilde vogels uit de omgeving de stal ingelopen of gebracht met materialen (bron: WUR). In zeldzame gevallen kunnen ook mensen geïnfecteerd worden met vogelgriepvirussen. Dit gebeurt alleen als er sprake is van direct en intensief contact tussen besmette dieren en mensen zoals bij verzorgers van de dieren of bij mensen die betrokken zijn bij ruimingen (LCI, 2015). Overdracht van mens naar mens is normaalgesproken afwezig of zeer laag (Ungchusak et al., 2005; Koopmans et al., 2004). Bij hoogblootgestelden (voornamelijk werkgerelateerd blootgesteld, zoals veehouders en dierenartsen) is transmissie van dier naar mens beschreven (LCI-richtlijn). 3.4
Geur De uitstoot van geur is een belangrijk aspect in relatie tot de kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid in de buurt van veehouderijen. De beoordeling van geur, geurhinder en de rol van de GGD wordt beschreven in de GGD-richtlijn Geur en Gezondheid, die een los onderdeel Veehouderij en Geur bevat. Enkele begrippen worden hieronder kort beschreven, voor meer informatie wordt verwezen naar deze GGD-richtlijn Geur en gezondheid (Fast et al., 2015). Ook in het Kennisbericht geur van het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid wordt geur uit veehouderijen uitgebreid beschreven (Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid, 2017).
3.4.1
Bronnen van geur in de veehouderij De geur van een veehouderij is het resultaat van een mengsel van verschillende emissies, zoals waterstofsulfide (H2S, ammoniak (NH3) en diverse vluchtige organische koofwaterstoffen (vetzuren, fenolen, et cetera). Geuremissie van veehouderij wordt uitgedrukt in odour units (OUE). Voor de Regeling geurhinder en veehouderij is per stalsysteem vastgesteld hoeveel OU een bepaald dier per seconde uitstoot. Varkens en kippen hebben relatief de meeste geuremissie, de geuremissie van runderen is relatief laag. Een volledige lijst van de beschikbare geuremissiefactoren staat in de Regeling geurhinder en veehouderij (beschikbaar via InfoMil).
3.4.2
Uitstoot en verspreiding Geur komt vrij uit (mest in) de stal, uit mestbassins, bij mestverwerking en bij opslag en productie van voer. De mate van geuremissie is afhankelijk van het soort en het aantal dieren, ook speelt het stalsysteem een belangrijke rol. Een stal met vrije uitloop zorgt voor meer geuremissie dan een dichte stal met luchtwassers (die bijvoorbeeld de ammoniakemissie verlagen). Geuremissie bij vleeskuikenbedrijven varieert sterk in de tijd. Dit heeft te maken met het ‘all-in all-out’principe; alle kuikens worden tegelijk afgevoerd. 5 Vooral de laatste twee weken van de cyclus, als de kippen groter zijn en al die tijd op hetzelfde strooisel (en mest) hebben gescharreld, leidt dit tot hogere geuremissie. Dit patroon is niet verwerkt in de gemiddelde geuremissiefactor 5 Een ronde bestaat gemiddeld uit een afmestperiode van 42 dagen en 10 dagen leegstand (https://edepot.wur.nl/7523).
Pagina 28 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
(uitgedrukt in OUE/s/dier) waarmee de geurbelasting bij omwonenden wordt berekend met behulp van het verspreidingsmodel V-StacksVergunning (InfoMil, 2019a). Naast de geuremissie is de verspreiding van geur belangrijk voor de blootstelling. Naast de afstand spelen ook omgevingsfactoren een rol, zoals bebouwing, begroeiing of windrichting. In de In de GGD-richtlijn Geur en gezondheid wordt beschreven hoe geurconcentraties in de omgeving worden berekend. Dit is kort samengevat in Tekstkader 3. Tekstkader 3. Berekenen geurconcentraties in de omgeving. (Bron: Fast et al., 2015)
Bij veehouderijen wordt het model V-Stacks voorgeschreven om geurconcentraties in de omgeving te berekenen. V-Stacks is een vereenvoudigde versie van het verspreidingsmodel Stacks. De vereenvoudiging bestaat uit een versimpelde rekenwijze voor gebouwinvloed (dat is de invloed die een gebouw heeft op het pluimgedrag). Er zijn twee versies van V-Stacks. V-Stacks vergunning kan worden gebruikt voor een individuele veehouderij. Bij het toetsen of de geur uit de stal van een veehouderij voldoet aan de Wet geurhinder en veehouderij is het verplicht om dit model te gebruiken. Met V-Stacks gebied kan de verspreiding van geur rond meerdere veehouderijen in een gebied worden berekend. Hiermee kan dus de achtergrondbelasting worden berekend. Gemeenten gebruiken dit bijvoorbeeld als ze een geurverordening met eigen gemeentelijke normen en afstanden vaststellen. 3.4.3
Geurbelasting De geurbelasting op een bepaalde locatie kan worden veroorzaakt door één of meer veehouderijen. Hiervoor worden de begrippen voorgrondbelasting en achtergrondbelasting gehanteerd, die van belang zijn in de regelgeving (zie paragraaf 5.1.5). Dit onderscheid wordt gemaakt, omdat onderzoek heeft uitgewezen dat de geurhinder door de voorgrondbelasting anders is dan die door de achtergrondbelasting: Als één bedrijf een bepaalde geurbelasting veroorzaakt, leidt dat tot meer hinder dan wanneer meer bedrijven samen dezelfde geurbelasting veroorzaken (zie GGD-richtlijn Geur en gezondheid voor meer uitleg). De Omgevingsdienst berekent voor een vergunningaanvraag de geurbelasting van een individuele veehouderij op nabijgelegen woningen (voor het specifieke geval van bedrijfswoningen, zie Tekstkader 6). Daarvoor wordt het programma V-Stacks vergunning gebruikt. Zie Tekstkader 3.
3.4.4
Verschil in berekende geurbelasting, geurwaarneming en hinder De berekende geurbelasting komt niet altijd overeen met de geurwaarneming; die kan veel meer of minder zijn dan op grond van de berekening wordt verwacht. Verschillende factoren kunnen dit veroorzaken zoals het verschil tussen de gebruikte geuremissiefactoren. Die zijn een gemiddelde, terwijl in de praktijk de cycli van diersoorten, verschil in bedrijfsvoering of slechte werking van luchtwassers voor spreiding in de uitstoot zorgen. Ook de modellering met V-Stacks rekent met een aantal gemiddelde standaarden die in de praktijk kunnen Pagina 29 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
verschillen zoals gebouwinvloed, de hoogte van emissiepunten en weersinvloeden. Resultaten van V-Stacks kunnen daarom verschillen van de modellering met behulp van het volledige Stacks-model (Tekstkader 3). Tevens wordt het uitrijden van mest niet meegenomen in de berekening van V-Stacks, net zoals bijvoorbeeld brijvoerkeukens. Ook aanwezige dieren op een bedrijf zonder wettelijke geuremissiefactor (met name melkrundvee) kunnen extra bijdragen aan geurwaarneming, die niet in de berekening is meegenomen. Overigens is van hinder bekend dat ook situationele factoren, zoals vertrouwen in de overheid, angst voor de bron of verwachtingen over de verbetering of verslechtering van de situatie, een rol kunnen spelen. Daardoor kunnen hinderpercentages ook anders liggen dan berekend.
Pagina 30 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
4
Effecten op de gezondheid
Er zijn veel studies gedaan naar de gezondheidseffecten van werknemers in de veehouderij. Recent is ook kennis beschikbaar gekomen over gezondheidseffecten bij omwonenden van veehouderijen. Daar focust deze richtlijn zich op. In dit hoofdstuk wordt eerst beschreven wat in algemene zin bekend is over de effecten van verschillende agentia (paragraaf 4.1). Paragraaf 4.2 beschrijft vervolgens wat specifiek bekend is over gezondheidseffecten bij omwonenden van veehouderijen. 4.1
Effecten van de relevante agentia
4.1.1
Ammoniak Ammoniak speelt bij de huidige concentraties in de lucht geen rol van betekenis voor het optreden van directe gezondheidseffecten bij omwonenden. Wel vormt ammoniak samen met andere luchtverontreinigende stoffen het gezondheidskundig relevante fijn stof (zie paragraaf 4.1.2) (Dijkema et al., 2018).
4.1.2
Fijn stof Langdurige blootstelling aan fijn stof kan leiden tot luchtwegklachten, verminderde longfunctie, vervroegde sterfte door met name luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten (Dijkema et al., 2018; Gezondheidsraad, 2012 en 2018; Heederik en IJzermans, 2011). Kortdurende effecten van fijn stof zijn hoesten en benauwdheid, verergering van luchtwegklachten en tijdelijke longfunctiedalingen. Uitgebreidere informatie is te vinden in de GGD-richtlijn Luchtkwaliteit en gezondheid (Dijkema et al., 2018). Fijn stof afkomstig van veehouderijen heeft een andere samenstelling dan fijn stof in stedelijke gebieden (Gezondheidsraad, 2012). In de veehouderij zijn de primaire stofdeeltjes over het algemeen groter (PM2,5-10), waardoor ze minder diep in de longen door dringen. Ook deze grovere fractie is schadelijk (Gezondheidsraad, 2018). Ze dragen daarnaast microbiële agentia (bacteriën, parasieten, schimmels, virussen) en endotoxinen met zich mee (agentia die in stedelijke omgeving niet in die mate worden gevonden) waardoor de gezondheidseffecten waarschijnlijk anders zijn dan in een stedelijke omgeving (Gezondheidsraad, 2012 en 2018; Adar et al., 2014). Zo zijn er aanwijzingen dat fijn stof afkomstig van pluimveebedrijven mensen gevoeliger maakt voor luchtweginfecties door een verandering in de bacteriesamenstelling in de mond-keelholte (Smit et al., 2017).
4.1.3
Biologische agentia Een uitgebreid overzicht van bekende diergerelateerde infectieziekten en meer informatie over zoönosen (infectieziekten overdraagbaar van dier naar mens) per diersoort zijn te vinden op de site ‘ziek door dier’ van het RIVM of in het Vademecum zoönosen (RIVM, 2014b).
Pagina 31 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
Endotoxinen Endotoxinen kunnen bij piekbelasting acute luchtwegklachten (zoals hoesten en kortademigheid) veroorzaken. Uit epidemiologisch onderzoek komen aanwijzingen dat langdurige blootstelling aan endotoxinen kan leiden tot chronische bronchitis en vermindering van de longfunctie. Het is zeer waarschijnlijk dat zowel de acute als de chronische effecten geïnduceerd worden door ontstekingsreacties in de longen (Gezondheidsraad, 2010, De Rooij et al., 2019). Blootstelling aan endotoxinen kan een beschermend effect hebben voor het ontstaan van allergieën (Liebers et al., 2006 en 2008; Radon et al., 2006, De Rooij et al., 2019) en astma (De Rooij et al., 2019). Zie ook het Kennisbericht endotoxinen van het Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid. (v-)MRSA MRSA kan infecties veroorzaken, zoals een wondinfectie of een steenpuist. In zeldzame gevallen kan een bloedvergiftiging, botinfectie of longontsteking ontstaan (RIVM website). Het (v-)MRSA dragerschap leidt niet altijd tot een infectie (LCI, 2011b). Voornamelijk dragers met een verminderde weerstand lopen kans op een infectie door de MRSA-bacterie, bijvoorbeeld huid- of invasieve infecties. Risicogroepen zijn patiënten in een ziekenhuis of woonzorgcentrum met verminderde weerstand, patiënten met open wonden of infuus.
Patiënten met een MRSA-infectie zijn moeilijk te behandelen, omdat de bacterie resistent is voor behandeling met meticilline en veel andere antibiotica (LCI, 2011b). Een MRSA-infectie bemoeilijkt of vertraagt ook het genezingsproces. ESBL De bacteriën die ESBL’s kunnen produceren zijn vaak gewone darmbacteriën (bijvoorbeeld Escherichia coli). Ongeveer 5% van de Nederlanders draagt deze bacteriën in de darm bij zich. Ze zijn onschadelijk zolang ze zich in de darmen van gezonde personen bevinden. Ze kunnen soms infecties veroorzaken, zoals een lastig behandelbare blaasontsteking. Infecties met deze bacteriën vormen vooral voor kwetsbare patiënten in het ziekenhuis een probleem, omdat verschillende antibiotica dan niet werken. Coxiella burnetii Een infectie met C. burnetii (een Q-koortsinfectie) leidt in circa 60% van de gevallen niet tot symptomen (LCI, 2011a). Circa 20% van de infecties gaat gepaard met milde griepverschijnselen zoals hoofdpijn en koorts. Bij de overige 20% van de infecties kunnen er ernstigere gezondheidseffecten optreden, zoals longontsteking of hepatitis. Ook kan een infectie zich ontwikkelen tot een chronische Q-koortsinfectie. Dit ontstaat bij circa 1-3% van de infecties en kan jaren na de initiële infectie optreden, zelfs wanneer de aanvankelijke infectie zonder symptomen is verlopen.
Zwangere vrouwen hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van chronische Q-koorts (LCI, 2011a). Daarnaast kunnen patiënten last krijgen van post-Q-koortsvermoeidheid. Het percentage Nederlandse patiënten waarbij dit voorkomt is ongeveer 25%. Er is sprake van post-Q-koortsvermoeidheid wanneer er langer dan een half jaar na een acute infectie nog klachten bestaan. Voorbeelden hiervan zijn vermoeidheid, hoofdpijn, spier- en gewrichtspijn, zweten, Pagina 32 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
dyspnoe en concentratie- en slaapproblemen (LCI, richtlijn Q-koortsvermoeidheidssyndroom). Campylobacter Campylobacter kan gastro-enteritis veroorzaken (ontsteking van het slijmvlies van maag, dunne darm en/of dikke darm). De symptomen zijn: verminderde eetlust, misselijkheid, braken, diarree en buikklachten. Hepatitis E Het Hepatitis E-virus kan leverontsteking veroorzaken (LCI, 2015). De kans dat gezonde mensen (inclusief zwangeren) ziek worden van HEV type 3 (zie paragraaf 3.3.6) is zeer gering en als ze wel ziek worden, zijn hun klachten in bijna alle gevallen mild en van voorbijgaande aard. Echter, bij mensen met een bestaande chronische leverziekte kan een HEV-infectie levensbedreigend zijn. De grootste ziektelast wordt gevonden bij patiënten waarvan het afweersysteem niet goed werkt of die afweer onderdrukkende medicijnen gebruiken (zoals mensen na een orgaan- of beenmergtransplantatie (Bron: LCI richtlijn HEV 2015; Kennisplatform Veehouderij en humane gezondheid, 2019). Van 2014-2017 werd in Nederland een onverklaarbare stijging van het aantal hepatitis E-gevallen gezien. In dezelfde tijd werd ook in andere Europese landen een stijging van HEV-gevallen gemeld. Ook de ziektelast van HEV is hierdoor toegenomen (510 DALYs in 2018 ten opzichte van 210 DALYs in 2013; Pijnacker et al., 2019).
Sinds 2018 lijkt het aantal HEV-patiënten weer te dalen, mogelijk hebben maatregelen in de vleesverwerkende industrie met betrekking tot het verwerken van diafragma en lever in rauwe vleesproducten hieraan bijgedragen. Aviaire influenza Bij hoogblootgestelde werknemers (werknemers in contact met pluimvee) zijn gezondheidsklachten (respiratoir, conjunctivitis) geconstateerd (Koopmans et al., 2004). Vooral subtypen H5N1 en H7N9 kunnen (bij hoge blootstelling en/of een lage weerstand) een ernstig ziektebeeld veroorzaken, maar deze zijn in Nederland nog niet voorgekomen. Het hoogpathogene H5N8 is wel gevonden op Nederlandse pluimveebedrijven, maar dit subtype veroorzaakt waarschijnlijk geen ziekte bij mensen (Bouwstra et al., 2015; Verhagen et al., 2015). Allergenen Allergenen zijn stoffen die allergische reacties kunnen veroorzaken. Voorbeelden hiervan zijn graspollen, huisstofmijt en huidschilfers van dieren. Of iemand gevoelig is voor het ontwikkelen van een allergie, hangt van veel factoren af. Bijvoorbeeld de genetische aanleg (atopie) en de mate waarin iemand wordt blootgesteld aan een bepaald allergeen. Allergenen van een veehouderij kunnen zich naar de omgeving verspreiden. Bij een allergie reageert het immuunsysteem van het lichaam bovenmatig op een allergeen.
Dit geeft verschijnselen aan de slijmvliezen (zwelling, loopneus, niezen), luchtwegen (vernauwing, piepende ademhaling), of huid (eczeem). Opvallend is dat rondom veehouderijen bepaalde allergieën juist minder vaak voor lijken te komen, mogelijk dat continue veegerelateerde blootstellingen juist beschermend werken. Zie paragraaf 4.2.2. Pagina 33 van 103
RIVM-rapport 2020-0092
4.1.4
Geur Geur kan leiden tot verschillende gezondheidseffecten, waaronder (ernstige) hinder, verstoring van gedrag en activiteiten, en stressgerelateerde gezondheidseffecten zoals hoofdpijn, misselijkheid en benauwdheid (Fast et al., 2015; Kennisbericht geur). Daarnaast rapporteren mensen die geurhinder ondervinden, ook vaker een minder goede gezondheid en lichamelijke klachten, zoals ademhalings- en maag-darmklachten (Hooiveld et al., 2015). In deze studie van Hooiveld et al. waren dit zelfgerapporteerde klachten. Men ging nauwelijks naar de huisarts met deze klachten. De GGD-richtlijn Geur en gezondheid (Fast et al., 2015) gaat dieper op in op de samenhang tussen geurhinder en andere gezondheidsklachten, en de factoren die daarbij een rol spelen.
4.2
Onderzoeken onder omwonenden Uit verschillende studies is naar voren gekomen dat omwonenden van veehouderijen meer gezondheidsklachten rapporteren dan de algemene bevolking of controlegroepen. Het betreft bijvoorbeeld luchtwegklachten, irritatie van de ogen, stress, hartkloppingen, hoofdpijn, misselijkheid, en aantasting van de stemming (Nimmermark et al., 2004). Ook rapporteren omwonenden van veehouderijen een lagere kwaliteit van leven en/of welzijn dan vergelijkbare groepen (Schiffman, 1998; Wing en Wolf, 2000; Nimmermark et al., 2004). Dit gaat allemaal om zelfgerapporteerde klachten. De laatste jaren is een aantal grote onderzoeken uitgevoerd waarbij ook blootstellingsmetingen zijn gedaan en klinische gezondheidseffecten bekeken. In Nederland gaat het om: • het onderzoek Intensieve Veehouderij en Gezondheid (IVG), uitgevoerd in het oostelijk deel van Brabant en Noord-Limburg in 2011; • het onderzoek Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO 1, 2 en 3), uitgevoerd in het oostelijk deel van Brabant en NoordLimburg, met meerdere publicaties in de jaren 2016-2020. Dit is herhaald in 2019 in Gelderland, Utrecht en Overijssel (Smit et al., 2019). In de volgende paragrafen wordt beschreven welke gezondheidseffecten volgens recent onderzoek al dan niet samenhangen met het wonen nabij veehouderijen.