I-03c Bijlage 2 - Trimbos - rapport GGZ uit de knel - 2023 (0098710294)
Tekst van het document
Daar zitten nu ongetwijfeld mensen bij die niet de ggz in thuishoren, maar andersom is er ook een groep die misschien geen zorg krijgt en daar wel recht op heeft. Dus of het echt kleiner kan, dat is maar de vraag (Voorzitter bij Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie). Terwijl we erover praten denk ik, als je veel gaat investeren in het ‘voorveld’ dan gaat dat onherroepelijk effect hebben op het ‘achterveld’. Maar voorlopig even niet! Dus je kunt nu niet zeggen: als je genoeg doet aan de voorkant, dan hoeft er niks te gebeuren aan die achterkant. Plus, de winst zit niet alleen in uiteindelijk eventueel minder zorg, maar ook bijvoorbeeld dat mensen langer kunnen blijven werken, mantelzorg kunnen doen, vrijwilligers zijn, niet voor een criminele carrière kiezen, dus de maatschappelijke opbrengst is veel groter dan dat stukje ‘minder zorg’. Het kan zelfs zijn dat je beslist tegelijkertijd meer in zorg te investeren, omdat de opbrengst van allemaal kunnen blijven werken, meer gezonde jaren, zo belangrijk wordt in de toekomst dat we daar op elke manier vol op moeten inzetten. (Bestuurder bij @ease). Enkele geïnterviewden zijn het in zijn geheel niet eens met de politieke teneur dat de ggz te groot is of zal worden.
Zij zijn van mening dat er, in verhouding tot somatische zorg, weinig geld gaat naar de ggz, en waarschuwen voor een sfeer van wantrouwen en negativiteit richting specialistische zorg, waar uiteindelijk mensen met ernstige problemen (wederom) de dupe van zullen worden. Zij achten inhoudelijke veranderingen in het hele veld van preventie tot aan EPA-zorg noodzakelijk en pleiten ervoor om dit geheel los te koppelen van (de verwachting van) financiële koerscorrecties in de ggz.
78
Trimbos-instituut
Ik vind dat er heel weinig geld naar de ggz gaat. Volgens mij gaat er van de 100 miljard die we hebben voor de zorg, nog geen 10 naar de ggz. Dus dat vind ik extreem weinig. Ik vind de ggz vergeleken met de somatische zorg extreem goedkoop. Kost bijna niks. Ik heb in mijn familie te maken met zowel somatische als psychische problemen. Als ik dan kijk naar mijn zusje dat een chronische vorm van beenmergkanker heeft, nou die heeft me wel eens gezegd hoe duur de pillen zijn die ze per week slikt, dat is duizenden, en de behandeling en de zorg die ze krijgt, en ongelooflijk veel aandacht van iedereen. En dan vergeleken met mijn zusje dat een chronisch psychiatrische aandoening heeft; die wordt heen en weer gesleept, en krijgt geen passende zorg. Het is peanuts vergeleken met wat mijn zus met kanker krijgt. Die ook nog enorm hoge uitkeringen krijgt vanwege haar voormalig inkomen. Mijn zus met psychiatrie zit op een minimum. Ik vind het idee dat de ggz duur is flauwekul. Ik vind de ggz zorg enorm goedkoop vergeleken met somatische zorg. Alleen je kan je afvragen of de mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen voldoende zorg krijgen. Ik denk het niet. (Lector GGZ en Samenleving).
4.3 Samengevat De roep om herijking en hervorming van de ggz en het hele omliggende veld, is breed gedragen en heeft een breed bereik: veranderingen zijn nodig vanaf het gebied van de hele vroege preventie, feitelijk de samenleving an sich, tot aan gespecialiseerde EPA-zorg, én alles wat er tussen ligt. Een omvangrijke opgave waarbij veel verschillende partijen nodig zijn om die veranderingen te bewerkstelligen. Concreet wijzen geïnterviewden allereerst op het belang van meer (collectieve) mogelijkheden in het sociaal domein op het gebied van mentale gezondheid. Deze voorzieningen moeten zo min mogelijk medicaliserend zijn, toegankelijk en in verbinding staan met een goed ontwikkeld netwerk van peer support en de mogelijkheid tot vrijblijvende consultatie van professionals. De automatische route van huisarts naar ggz moet veranderen door eerstelijnsvoorzieningen veel sterker met elkaar te verbinden en te positioneren binnen de wijk. Door dit alles, kan (op de langere termijn) een deel van de mensen die nu naar de ggz wordt doorverwezen, met name het deel waarbij psychische problemen eigenlijk een sociale oorsprong kennen (bijv. eenzaamheid of identiteitsvraagstukken), beter worden ondersteund. Dit betekent niet er in de ggz zelf niets hoeft te gebeuren.
De ggz moet zich erop toeleggen weer toegankelijker te worden voor, en primair in dienst te staan van, mensen met ernstigere psychiatrische problemen, maar wel vanuit een integraal kader, zich niet beperkend tot behandeling, en vooral gericht op het mensen leren zelf, met hun naasten, een antwoord te vinden op psychische ontwrichting. Herstelondersteunend werken wordt over de hele linie de basis. Door middel van netwerkpsychiatrie, herstelruimtes en een verdere opschaling van FACT (achtige) teams waarin professionals uit verschillende windrichtingen samenwerken, worden mensen met langdurige problematiek
Trimbos-instituut
79
ondersteund bij het hervinden van een plek in de samenleving en het voorkomen van chroniciteit. Eigen regie, verbondenheid, samenwerking, en een integrale benadering zijn over de hele linie de kernwoorden. Geïnterviewden verwachten dat een inhoudelijke verschuiving naar bovenstaande elementen, noodzakelijk is om te komen tot een gezond en passend landschap van preventie, hulp en zorg. Of dit uiteindelijk leidt en moet leiden tot een kleinere ggz, daarover zijn de meningen verdeeld. Figuur: bouwstenen en (bijbehorende) praktijkvoorbeelden Welkracht Optimaal Leven
MIND Young Academy
Geïntegreerde zorg en onder steuning voor mensen met EPA
Enik Recovery college
Van 'geholpen worden' naar 'jezelf (en anderen) leren helpen'
Peer supported open dialogue
Resourcegroepen
Mentale gezondheidscentra
Promotie en preventie gedurende de gehele levensloop
Laagdrempelige hulp bij beginnende problemen, zonder label
Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz
Integraal kijken en samenwerken in de eerstelijn
Netwerk intake
80
Thrive Amsterdam
@Ease
113 zelfmoord preventie
Krachtige Basiszorg Proeftuin Ruwaard
Trimbos-instituut
5 Randvoorwaarden van het hervormingsnarratief
In het vorige hoofdstuk zagen we dat er veel draagvlak is voor hervorming van de ggz en het omliggende veld aan de hand van principes als positieve gezondheid, integraliteit, domeinoverstijgend samenwerken en een grotere inzet op preventie en mentale gezondheidsbevordering, en dat er ook concrete ideeën zijn over hoe dit er in de praktijk uit kan/zou moeten zien, zich momenteel uitkristalliserend in diverse proeftuinen en praktijken. In de beschrijvingen van de bouwstenen en praktijken kwamen daarbij diverse voorwaarden naar voren. In dit hoofdstuk gaan we daar verder op in. We richten ons op de vraag welke randvoorwaarden volgens de geïnterviewden27 over het geheel van de hervormingsbeweging nog op orde moeten worden gebracht om het welslagen een kans te geven. We werpen eerst een blik op de praktijkvoorbeelden uit het vorige hoofdstuk; wat gaat goed en waar lopen zij tegen aan? (§5.1) en gaan vervolgens in op wat geïnterviewden zeggen over de mate waarin essentiële randvoorwaarden aanwezig zijn (§5.2).
5.1 Veel proeftuinen, weinig opschaling In hoofdstuk 4 passeerden verschillende beloftevolle praktijkinitiatieven de revue. Hoewel de initiatieven zich op verschillende doelgroepen richten en daardoor andere specifieke kenmerken hebben, valt op dat er ook veel overeenkomsten zijn. Zo zijn de meeste theoretisch onderbouwd door positieve gezondheid en/of het herstelconcept, gericht op de wisselwerking tussen psychische en sociale (on)gezondheid, gericht op samenwerken tussen partners uit verschillende, gericht op verbinding (binnen de wijk, met de eerste lijn, behandelaanbod, algemene en maatwerkvoorzieningen Wmo, ervaringsdeskundigheid), en hebben ze veelal vergelijkbare doelstellingen: normaliseren, hulp dichtbij, fragmentatie tegengaan, verbeteren van kwaliteit van leven van cliënten, met minder wachtlijsten, en liefst bij een afname van of gelijkblijvende kosten. Voor een systematische evaluatie van opbrengsten zijn de initiatieven veelal nog te pril of kleinschalig28. Wel kunnen we uit (hoofdzakelijk kwalitatieve) evaluaties opmaken 27 Het merendeel van de interviews vond plaats voordat het Integraal Zorgakkoord uitkwam, al waren sommigen van de contouren op de hoogte. In het volgende hoofdstuk betrekken we ook het IZA in de analyse van randvoorwaarden.
28 Zelfs van de meest ‘hard’ en op brede schaal onderzochte aanpak, de resourcegroepmethode, weten we nog niet of de positieve effecten blijven opgaan bij het opschalen naar een hele instelling of regio.
Trimbos-instituut
81
dat initiatieven over het algemeen positief worden ontvangen door gebruikers en professionals, en dat positieve resultaten op het gebied van kwaliteit van leven, gezondheid en veranderingen in zorggebruik (incl. minder gebruik maken van specialistische zorg) mogelijk zijn. Positieve resultaten lijken te kunnen worden toegeschreven aan een aantal succesfactoren waaronder: inzet op mensgericht werken, ruimte voor lokale creativiteit, elkaar kennen als basis van samenwerking, toewijding van organisaties om dingen anders te doen, en aandacht voor het werkplezier van professionals. Ondanks de positieve ervaringen en waarderingen, valt op dat er van opschaling van initiatieven naar structurele, duurzame (beleids)oplossingen nog geen sprake is. De initiatieven lopen aan tegen vergelijkbare belemmerende factoren waaronder het ontbreken van borging, inbedding en duurzame financiering, de moeizame samenwerking tussen partijen en systeemprikkels die averechts werken. Hierdoor leunen initiatieven sterk op (lokale) bereidheid en commitment van betrokkenen om initiatieven in de lucht te houden, vooral wanneer de pilotfase voorbij is. Behouden en delen wat is geleerd is uitdagend, laat staan het uitbreiden en opschalen van initiatieven. Ook het feit dat aan de hand van gangbare methodologieën moeilijk hard te maken is dat initiatieven werken, speelt een rol.
De discrepantie tussen de manier waarop initiatieven publiek geprezen en gewaardeerd worden en de daadwerkelijke inspanningen om de randvoorwaarden voor initiatieven op orde te brengen en inzichtelijk te maken dat ze ook het beoogde effect hebben is over de hele linie opmerkelijk te noemen.
5.2 Welke voorwaarden moeten volgens geïnterviewden nog op orde worden gebracht? Volgens geïnterviewden kan uit het feit dat proeftuinen en pilots ondanks positieve eerste resultaten maar mondjesmaat worden opgeschaald worden opgemaakt dat een aantal essentiële randvoorwaarden voor duurzame veranderingen in het veld, nog onvoldoende aanwezig zijn. De belangrijkste passeren hier de revue.
5.2.1 Sociaal domein equiperen voor aanpak mentale gezondheid Een van de centrale uitgangspunten van het nieuwe hervormingsnarratief is dat er op het gebied van mentale gezondheid, veel wordt verwacht van partijen buiten de ggz, met name in het sociaal domein. Geïnterviewden zijn positief over het feit dat er de laatste tijd meer aandacht ontstaat voor mentale gezondheid als zijnde een onderwerp ‘van ons allemaal’, onder andere in het regeerakkoord, en juichen een grote(re) rol van het sociaal domein toe. Tegelijkertijd waarschuwen zij er voor dat van een toereikende financiële basis, een heldere en congruente aanpak (met ruimte voor couleur locale) en de benodigde legitimering vanuit andere domeinen nog onvoldoende sprake is. Zo veronderstelt het hervormingsnarratief een sterk ontwikkelde sociale infrastructuur, verbonden met de eerstelijns gezondheidszorg, de ggz en andere relevante sectoren. De
82
Trimbos-instituut
geïnterviewden wijzen er op dat juist die sociale infrastructuur in de afgelopen decennia onder druk is gekomen. Onder invloed van de beweging naar doelmatigheid binnen de zorgsector, werd de positie van het sociaal domein onzekerder, en verloor ze relevantie in de keten. De drang naar doelmatigheid ging gepaard met een afbraak van (vooral de collectieve) voorzieningen en een kleinere rol voor sociale professionals in de zorg voor mensen met psychosociale problematiek. Ook werd het systeem in toenemende mate ingericht aan de hand van tegengestelde prikkels. Met de invoering van de Wmo in 2007 en uitbreiding van de reikwijdte daarvan in 2015 werd de opdracht van gemeenten en het sociaal domein weliswaar groter en kregen zij de taak om mensen te ondersteunen en te helpen wanneer zij het door uiteenlopende problemen niet redden, maar de retoriek die daarbij klonk suggereerde het tegenovergestelde: gemeenten moesten mensen vooral zelfredzaam maken, ‘in hun kracht’ te zetten en daarmee de behoefte aan (professionele) ondersteuning terugdringen. Dit ging soms gepaard met ontmoedigingsbeleid en het uitoefenen van drang en dwang in aanpalende terreinen29 (met effect op vaak dezelfde burgers), om mensen, bijvoorbeeld, uit sociale uitkeringen te krijgen.
De sociaal-maatschappelijke dimensie die de sector voorstaat, werd zo steeds verder gelijkgesteld aan hetgeen de sociale gemeenschap ‘op eigen kracht’ kan oplossen, en de synergie in het veld verdween. Voor de huidige oproep tot een grotere rol voor het sociale domein in mentale gezondheid is die synergie in het sociaal domein noodzakelijk. Het is van belang dat de sociale infrastructuur weer in ere wordt hersteld, met een heldere visie op mentale gezondheid in de diverse beleidsterreinen (mental health in all policies), én met congruente financiële prikkels. De aanname dat dit vanzelf wel gebeurt, achten veel geïnterviewden naïef. De hele preventieve keten in gemeentelijk domein is eigenlijk onvoldoende ontwikkeld voor deze opdracht, sterker nog, die is helemaal ontmanteld, daar wordt nu weer naar gekeken onder druk van de transformatie in 2015, maar dat doen ze nu pas weer voor het eerst. Dus dat is denk ik een ander belangrijk stuk wat er speelt. Als je zegt, er komen mensen verkeerd terecht in die ggz…. Ja… Mogelijk wel. Mogelijk zijn er andere oplossingen. Maar dan moet die preventieve keten beter op orde zijn (Bestuurder Stichting HerstelTalent). Ik heb het dan vooral over het traditionele opbouwwerk. Daar is enorm op bezuinigd. En dat is ongelooflijk zonde. We hebben het over preventie.
Je moet in de wijken in de gaten krijgen: waar gaan gezinnen mis, waar gaan systemen mis, daar moet je iets op verzinnen, omdat je anders constant bezig bent met symptoombestrijding van gevolgen van hele ernstige deprivatie, ontwrichting van mensen die je had kunnen voorkomen als je in die wijk vingers aan de pols hebt. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang).
29 Denk aan de eveneens in 2015 ingevoerde Participatiewet.
Trimbos-instituut
83
Mijn ervaringen na ruim zeven jaar in het sociaal domein in de gemeentes waar wij werkzaam zijn: ik ben me regelmatig wezenloos geschrokken over de wijze waarop vanuit bepaalde instanties mensen worden bejegend. Dat heeft er mee te maken dat zij vanuit wetgeving en inzet op rechtmatigheid, bijna onmenselijke gesprekken voeren. Niet van mens tot mens maar vooral vanuit de procedures en het juridisch kader. Dan denk ik: Denk je nou echt dat mensen hiervan op een gegeven moment denken: ik word gezien, bejegend en ondersteund ik ga maar weer eens actief worden? Als je zegt we voeren de Wmo, Jeugdwet en Participatiewet uit maar we hebben het liefst zo min mogelijk mensen aan onze balie. Dan zie je het contact met inwoners in kwetsbare posities vooral als een kostenpost en niet als een investering om mensen weer zoveel mogelijk in hun eigen regie te ondersteunen zodat ze juist weer zo gezond en onafhankelijk als mogelijk kunnen zijn van gemeenten, instanties en welzijns-en zorgorganisaties. Gelukkig zie ik steeds meer in onze regio dat de lijn van investeren in de sociale basis voor kwetsbare inwoners vanuit een meer duurzame, doordachte lange termijnvisie wordt gekozen. Deze basisgedachte zie ik echter nog onvoldoende verwoord en verankerd in de onlangs gesloten landelijk akkoorden als IZA en WOZO. (Bestuurder bij organisatie voor maatschappelijk welzijn).
Geïnterviewden signaleren dat het niveau van sociale voorzieningen nu weliswaar, na een lange periode van afbraak, weer wordt opgebouwd en er ook meer inspanningen worden gericht om regionaal de samenwerking op te zoeken, maar ook dat er grote verschillen ontstaan tussen regio’s. De kwaliteit van en hoeveelheid en verscheidenheid aan aanbod tussen regio’s loopt erg uiteen. Op zichzelf is regionale diversiteit niet verkeerd; het is immers van belang dat het aanbod aansluit bij regionale behoeften. Maar, zo waarschuwen geïnterviewden, de verschillen tussen regio’s worden nu eerder veroorzaakt door lokale financiële afwegingen, en lokaal gebrek aan kennis en kunde, dan door aansluiting bij de lokale situatie. Omdat het sociale aanbod dat nu wordt ontwikkeld, vaak nog een structurele financiële basis mist, is de situatie ook erg veranderlijk: aanbod wat er in een bepaalde subregio, het ene moment nog is, kan het volgende moment verdwenen zijn; soms wordt het aanbod per wijk ingekocht, ander aanbod is stadsbreed. In veel gemeenten vormt het aanbod daarom ook nog onvoldoende een logisch geheel, maar bestaat het uit losse, onzekere elementen. Al met al leidt dat tot versnippering en gebrek aan continuïteit binnen het gemeentelijk veld. De verschillen tussen gemeenten zijn ontstellend groot geworden in de loop van de jaren, ook in hoe zij omgaan met kwaliteit.
En op heel veel plekken, op een zeer zorgelijke manier. Zeker ook op een aantal plekken heel goed, maar het kost veel moeite om die goede voorbeelden, blijvend te laten worden. (Voorzitter bij Nederlands Instituut van Psychologen).
84
Trimbos-instituut
Die pilots… Daar hebben wij ook last van. Het helpt niet dat het steeds tijdelijke pilots zijn in het sociaal domein, want het kost juist tijd om een samenwerking op te starten en die moet duurzaam kunnen zijn. (Onderzoeker en Voorzitter CWO bij Landelijke Vereniging POH-GGZ). Een ander probleem is, er gebeurt ontzettend veel in de sociale basis, bijvoorbeeld vanuit peer support, maar dat dat geen structurele verankering krijgt in de gemeentelijke financiering. Dus het is soms heel plat, maar daar zit een financiële component aan. Dus incidentele subsidies, ik zie een aantal initiatieven die vooral van ZonMw gelden afhankelijk zijn, iedere keer weer een pilot draaien, maar als het structureel moet worden dan is steeds de vraag wie moet dat betalen, waar moet dat bekostigingsinitiatief vandaan komen? Terwijl die ontzettend waardevol zijn. Maar wie moet die kosten dragen? Idealiter zou voor een groot deel het sociaal domein de kosten moeten dragen. Maar ik realiseer me ook dat de gemeentes vooral voor de uitvoering van de taken in het sociaal domein, al ontzettend krap zitten. Dus dat vind ik ook een gevaarlijke uitspraak, dat het sociaal domein het moet dragen. (Projectleider bij Movisie).
Wat ik heel interessant vind is het optimisme waarmee gekeken wordt naar ‘mensen met psychische kwetsbaarheid gaan landen in een wijk’ en ‘daar zijn mensen en voorzieningen die hen gaan opvangen’. (.. ) Het is maar net of je een gemeente hebt die initiatieven de ruimte biedt om te kunnen groeien. En of je contacten hebt met een zorgkantoor of zorgverzekeraar. Is ook niet bij iedere gemeente zo goed op orde. Kennis, bereidheid en samenwerking over domeinen heen bij de gemeente is een voorwaarde. (Beleidsmedewerker bij gemeente). De bottlenecks die hiervoor werden genoemd, hebben ook gevolgen voor het imago van het sociaal domein. Zo maakt de veranderlijkheid en versnippering in het veld dat het ingewikkeld of zelfs ondoenlijk is voor (huis)artsen, poh’s-ggz en ggz-medewerkers om een voldoende actueel beeld van de mogelijkheden in het sociaal domein te hebben. Het is dan volgens geïnterviewden niet verrassend dat er een teneur van vrijblijvendheid in stand wordt gehouden waarbij artsen het gevoel hebben er ‘niet op te kunnen terugvallen’. Ik denk wel dat veel poh’s-ggz zich bewust zijn van andere opties dan behandeling, maar het verschilt per persoon hoe je daar mee omgaat en wat je als eerste inzet. Ik werk bij een praktijk waarbij de huisartsen terughoudend waren om mee te doen aan een pilot met het sociale domein. Dat was een horde voor mij.
Dus daar moest ik me eerst hard voor maken. (Onderzoeker en Voorzitter CWO bij Landelijke Vereniging POH-GGZ).
Trimbos-instituut
85
Het fenomeen Welzijn op recept, op zich een heel mooi concept, maar het lukt alleen als een huisarts dat ook ziet zitten. Dat doen we niet handig in Nederland. Veel meer zaken waar het bijvoorbeeld gaat over licht psychiatrische ondersteuning via Welzijn op recept, kunnen heel erg goed vanuit het sociaal domein, opgepakt worden. Want laten we wel wezen, huisartsen weten vaak ook wel dat de slaapproblemen niet opgelost worden met een slaaptabletje, maar door de schulden op te lossen. Vaak heeft het te maken met vertrouwen van de huisarts: heeft dat sociaal domein voldoende kwaliteiten dat ik met een gerust hart mijn patiënt daarnaar toe kan sturen? En dat gaat over relaties. Als je in die huisartsenpraktijk zit met je kennis van algemeen maatschappelijk werk, dat die huisarts denkt: zo nou die maatschappelijk werker is er vandaag en die is er volgende maand nog, daar bouw ik een relatie en een samenwerking mee op. En als ik een patiënt doorzet dan krijg ik ook heel keurig netjes teruggekoppeld wat daar mee gebeurd is. Dus als die mevrouw dan weer bij mij op het spreekuur komt dan weet ik wat er in de tussentijd is gebeurd. (Directeur-bestuurder bij Brancheorganisatie Sociaal Werk NL).
5.2.2 Faciliteren van een cultuur van samenwerken Een tweede uitgangspunt van het hervormingsnarratief is dat verschillende aspecten van gezondheid en ziekte (psychisch, medisch, sociaal, existentieel) met elkaar in wisselwerking staan. Logische gevolgtrekking daarvan is dat zorg en ondersteuning zo moeten worden ingericht dat deze pluriformiteit te allen tijde erkend en geadresseerd wordt, ofwel: hulpverleners moeten de mogelijkheid hebben om holistischer/integraler te kijken naar een persoon én samen te werken met hulpverleners uit andere disciplines en domeinen, om op een effectieve wijze aan hulpvragen van cliënten te voldoen. Volgens geïnterviewden is het hele idee van integraal, domeinoverstijgend samenwerken prachtig in theorie, maar in de praktijk vaak ontzettend ingewikkeld. Verschillende domeinen en vakgebieden die met elkaar dienen samen te werken, hanteren verschillende taal, grondslagen en paradigma’s over de centrale ‘subject matter’. In de praktijk komen verschillende perspectieven over wat er aan de hand is met een persoon, en wat er moet gebeuren, regelmatig in botsing. Dit wordt versterkt door de context van de verschillende rationales van de Wmo, Zvw en Wlz en door de polarisatie van het debat over de verdeling van verantwoordelijkheden en taken tussen de ggz en het sociaal domein30.
Volgens geïnterviewden is het zelfs zo dat als je organisaties en professionals letterlijk samenbrengt, in een gebouw, of in een team, het nog steeds niet gezegd is dat ze elkaar daadwerkelijk gaan vinden, kennen en snappen.
30 Geinterviewden signaleren dat er een spanning bestaat tussen zij die vast willen houden aan een medischspecialistisch paradigma, vaak vanuit overtuiging dat dat het beste is voor de cliënt, soms vanuit een angst om ‘minder relevant’ te worden (beroepseer) en zij die juist pleiten voor een veel meer sociale insteek, met een grotere rol van het sociaal domein. Door het eerste ‘kamp’ wordt het sociaal domein als vrijblijvend en ondeskundig ervaren. Aan de andere kant van het spectrum ontstaat er een sentiment waarbij alles wat medischspecialstisch is juist als ‘helemaal verkeerd’ wordt bestempeld. Specialisten worden door dit tweede ‘kamp’ als dominant en arrogant ervaren. Uiteraard is er ook een grote middengroep die oproept tot de synthese van verschillende perspectieven, maar de polarisatie domineert het debat.
86
Trimbos-instituut
Er is gewoon nog steeds een scherpe scheiding tussen het sociaal domein en de klinische ggz. Het blijven verschillende werelden en het kost heel veel tijd om ze bij elkaar te brengen. Het voelt weliswaar als ‘de way to go’ om het aan elkaar te verknopen alleen de tijd die het kost om die werelden op elkaar te laten aansluiten dat vergt een lange adem. Er was laatst die brandbrief, die ging er ook over dat het echt twee verschillende werelden zijn met ieder een eigen jargon, en dat dat heel erg separaat wordt opgepakt. (Beleidsmedewerker bij gemeente). Beschermd Wonen zit met de ggz in één gebouw en die hebben allerlei meningsverschillen bijvoorbeeld over hoe toegankelijk het gebouw moet zijn, want de een wil camera’s, wil dichte deuren, de ander niet. En dan vraag je: werken jullie wel samen? ‘Ja zo nu en dan… ‘. Ik bedoel, je moet het durven met elkaar te gaan leren, hoe je die relatie met elkaar, en met die cliënt, aangaat. (Beleidsadviseur Ervaringsdeskundigheid bij Branchevereniging Valente). Het is lastig om mensen uit de verschillende kaders uit de loopgraven te krijgen. Verbinden is heel moeilijk. Het is taai. (Strategisch adviseur bij gemeente). De ingewikkeldheid van samenwerken, speelt overigens niet alleen tussen verschillende domeinen.
Zo signaleren geïnterviewden dat binnen de ggz momenteel twee simultane, maar tegengestelde bewegingen gaande zijn: een beweging richting integraler en contextgerichter kijken (reeds ingezet bij de opkomst van het herstelconcept) en een tegenovergestelde beweging richting verdere toespitsing en specialisering (gebaseerd op het idee van ‘schoenmaker, hou je bij je leest’). Hoewel in onze niet-representatieve steekproef van geïnterviewden, de weegschaal uitslaat richting een voorkeur voor de eerstgenoemde beweging, signaleert men dat in de praktijk beide stemmen (breed/ generalistisch en smal/specialistisch) even luid klinken. Het ligt veelal aan het bestuur van organisaties welke beweging de meeste ruimte krijgt. Maar welke beweging ook dominant is, het levert hoe dan ook frictie en spanningen op, omdat geheid niet alle neuzen dezelfde kant op staan. Je merkt wel dat spanningsveld op het moment dat je een bestuurder hebt die overtuigd is van het herstelconcept en die beweging gaat maken, dan zet je de bestaande overtuigingen op spanning, onder druk, en dan ontstaan er allerlei soorten bewegingen binnen je eigen organisatie, waarbij de belangen opeens tegenover elkaar lijken te staan. (Bestuurder bij ggz-instelling). Het is gevoelige materie, je wordt snel in een hokje gezet van ‘voor- of tegenstander van’, weetje wel? Dat gebeurt heel snel in de psychiatrie.
(Hoogleraar Innovatie in de ggz).
Trimbos-instituut
87
Al met al is domeinoverstijgend werken niet iets dat vanzelf gebeurt als je er maar hard genoeg toe oproept. “Het is een niet te ontkennen bottleneck in de hele beweging waar we nu inzitten”, aldus een van de geïnterviewden. Geïnterviewden denken dat het komen tot een cultuur van samenwerken een lang proces vergt dat zorgvuldig, inhoudelijk en procesmatig gefaciliteerd dient te worden. Het is daarbij van essentieel belang dat professionals niet andermaal iets ‘opgelegd’ krijgen maar zelf de ruimte krijgen om te reflecteren op hun eigen rol en op hoe deze zich verhoudt tot anderen. Het teruggrijpen naar de kern van het mensenwerk: feitelijk het bijstaan van een ander in nood met wat er ook nodig, kan daarbij behulpzaam zijn. Ook het creëren van ruimte en tijd om zich te verdiepen in andere zienswijzen en professies is essentieel. Dat betekent heel basaal: meer ruimte in de agenda. Momenteel hebben professionals gewoonweg te weinig tijd voor reflectie. De opdracht is vaak om zoveel mogelijk cliënten te zien, en daarom zit de agenda vaak de hele dag vol met cliëntcontact. Daarbij is de administratieve druk nog steeds fors. Binnen zo’n schema is het voor professionals maar zeer beperkt mogelijk om zich een nieuwe aanpak eigen te maken, zich te verdiepen in de sociale kaart, om andere professionals te betrekken, of gesprekken met naasten te voeren.
Als ik naar mijn eigen praktijk kijk, dan merk ik dat het lastig is om samen te werken met de gemeente. Met name omdat ik als poh-ggz 11 consulten heb op een dag, en tussendoor heel weinig tijd voor andere activiteiten en dus om samen te werken of te overleggen. Poh-ggz is vaak een parttime functie, dus dat is ook een horde voor samenwerking. (Voorzitter CWO bij Landelijke Vereniging POH-GGZ). En de laatste factor is dat professionals geen tijd hebben om na te denken. Op een patiëntenzorgdag zit ik elke minuut helemaal dichtgemetseld. En tussendoor bel ik nog met huisartsen. Om acht uur log ik in, en om half zes log ik uit, en dan denk ik, wat is me overkomen vandaag. Iedereen werkt over en niemand heeft tijd. Dus ik heb heel veel compassie naar mijn collega’s, de gemiddelde collega die heeft helemaal geen tijd om na te denken, en dan kun je ook niet nadenken: is wat we hier doen eigenlijk wel ok? Als ik een groepje professionals krijg en ik heb een uurtje met ze, en geef ik een lezing over Redesigning Psychiatry voor deskundigen. Ze zijn het allemaal eens, ze zien het allemaal, maar ze gaan de dag erop gewoon weer doen wat ze deden. Want zo doen we dat nu eenmaal. Ze hebben geen tijd om het anders te doen. Dat is een hele belangrijke instandhouder, die maakt dat het moeilijk is om dingen verder te brengen. (Onderzoeker en klinisch psycholoog bij ggz-instelling).
5.2.3 Aanpassingen in het financieringssysteem/averechtse prikkels wegnemen In voorgaande paragrafen zagen we dat diverse mechanismen een beweging richting mentale gezondheid en domeinoverstijgend samenwerken in de weg zitten. Toch kunnen we vaststellen dat ook op plekken waarin er een duidelijke intentie en commitment is om
88
Trimbos-instituut
op deze zaken in te zetten, dit in de regel moeizaam verloopt. Volgens geïnterviewden komt dat omdat het hele idee van collectiever, integraler en domeinoverstijgend kijken en handelen, radicaal botst met een rationale die jarenlang bepalend was – en nog steeds is – voor het gehele systeem en de financiering. Daardoor is het moeilijk om tijd en ruimte te vinden om anders aan de slag te gaan. Men gaat iets ‘nieuws’ doen, terwijl alle prikkels nog steeds de andere kant op werken. De principes van marktwerking versterken dit. We zitten natuurlijk nu in een super ingewikkelde liminale fase, een overgangsfase, waarbij we nieuwe dingen willen doen terwijl ‘het oude’ nog gewoon de basis van alles is. Het effect van ‘het nieuwe’ is pas veel later zichtbaar. Dit is gewoon een hele lastige fase om deze transitie te maken. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling). Die implementatie van nieuwe initiatieven is super ingewikkeld. Omdat de systemen natuurlijk niet ingericht zijn om die andere kijk te faciliteren. (Hoogleraar innovatie in de ggz). Allereerst is het een obstakel dat de financiering van de ggz nog volledig is ingericht aan de hand van een individueel model van psychisch lijden, met andere woorden, een model dat ervan uitgaat dat psychisch lijden in een individu zit, en in dat individu ‘gefikst’ kan worden.
Integraal kijken gaat uit van context en interactie, en omarmt pluriforme en collectieve oplossingen voor psychisch lijden (bijvoorbeeld in de vorm van peer support). Dat staat dus haaks op elkaar. Het is dan ook begrijpelijk dat, alle goede intenties ten spijt, veel pilots en projecten geen lang leven gegund zijn. Zodra incidentele projectfinanciering opdroogt, is het ingewikkeld de ontwikkelde werkwijze door te zetten. Financiële opbrengsten komen vaak niet ten goede van de partijen die de inspanningen leveren, omdat de winst in een ander domein zit. Geïnterviewden benadrukken dat voor het daadwerkelijk in de praktijk brengen van huidige ideevorming, een systeemverandering nodig is, waarbij uitgangspunten rond mentale gezondheid, integraliteit en samenwerken over de hele linie gefaciliteerd, en (financieel) aantrekkelijk gemaakt worden. Dit vereist inspanningen om de verschillende wetten nader tot elkaar te brengen en zo een netwerkbenadering en ‘shared savings’ mogelijk te maken. Veel wordt verwacht van gebiedsgebonden financiering; geïnterviewden roepen dan ook op tot het breed onderzoeken van de mogelijkheden daarvan. Wat je ziet is dat de nudging die van het systeem uitgaat, gericht is op individualiseren en medicaliseren.
Dan kun je wel zeggen dan moeten we een andere beweging in gaan, die gemeentes betrekken, mooie initiatieven op dat snijvlak gaan organiseren, maar als die nudging de verkeerde kant op gaat dan komt het onvoldoende van de grond. Er zitten geen prikkels in die de andere kant op gaan. En daarom is het ontzettend lastig om mensen hier enthousiast voor te krijgen, zeker ook als je de bakens daarvoor moet verzetten. Dus tegen de stroom in zo lijkt dat.
Trimbos-instituut
89
Het is financieel niet aantrekkelijk om dit te doen. Het past niet zo goed in wat als wij in de gemeente gewoon zijn. Het pas niet zo goed in wat de zorgverzekeraar wil. Het is allemaal ingewikkeld en het vraagt erg veel inzet. (Beleidsmedewerker bij gemeente). Van kerk, naar staat, naar marktwerking, naar mislukking, naar community. Markt werkte niet, nu willen we inzetten op het versterken van communities en integraler werken. Dit wordt alleen enorm belemmerd door het feit dat we mentale gezondheidsproblemen blijven reduceren tot individuele problemen. Het hele systeem is gebouwd op de aanname dat mentale gezondheidsproblemen altijd individueel zijn. Dat vraagt om een gigantische systeemshift. (Strategisch adviseur bij gemeente). Iets heel wezenlijks in de ggz wat belemmerend werkt voor innovatie is het uitgangspunt dat zorg uit de Zvw altijd op een individu moet terug te leiden zijn. Als je die lijn doortrekt, vanuit het idee dat de ggz verstopt zit omdat we te veel zijn gaan individualiseren, in plaats van collectief met elkaar aanpakken en structurele oorzaken bestrijden.
Dus dat dat individu steeds behandeld moet worden en dat we niet de maatschappij behandelen, of de context bekijken en daarop reflecteren, dan zit dat gewoon in de essentie van het stelsel, want de Zvw draait nu eenmaal om een individu, en dat geldt ook steeds meer voor Wmo die ook met individuele indicaties is gaan werken, en dan is het gewoon ontzettend ingewikkeld om individu en collectief te laten samenwerken. Als ik even vanuit de sociale basis redeneer, het voorliggende veld, dan is het centrale kenmerk dat het juist vanuit het collectief redeneert en werkt, en dat matcht dus niet. (Projectleider bij Movisie). Daarnaast roepen (de meeste) geïnterviewden ook op tot een kritische reflectie op de geldende marktprincipes. Marktwerking en samenwerking gaan nu eenmaal niet goed samen. Perverse financiële prikkels zorgen ervoor dat samenwerking, voor afzonderlijke partijen, niet aantrekkelijk is. Geïnterviewden signaleren dat veel organisaties dat best anders zouden willen zien, maar dat de verantwoordelijkheid om “de eigen toko te beschermen” het vaak uiteindelijk wint van inhoudelijke overwegingen.
Het denken vanuit de eigen bedrijfsvoering is in het huidige systeem “een logische reflex”, maar zorgt er echter wel voor dat partijen in een sfeer van concurrentie en wantrouwen blijven zitten, en het ingewikkeld blijft om zich te committeren aan een gezamenlijk belang/verhaal, aldus geïnterviewden. We hebben allemaal een perverse prikkel bij ons met een vergoedingenstructuur rond een aantal zittingen. Om optimaal met elkaar samen te willen werken en passende zorg te leveren, zal de financieringsstructuur anders opgebouwd moeten worden óf moet je jezelf als organisatie financieel in de vingers durven te snijden voor het leveren van de beste zorg. (Voorzitter Nederlandse Vereniging Psychosomatische fysiotherapie).
90
Trimbos-instituut
Ik doe hier geen politieke uitspraak, maar het inbouwen van marktwerking is het inbouwen van wantrouwen. En dat zorgt voor enorm veel extra lasten. (Bestuurder bij ggz-instelling). Het probleem is dat iedereen zich op zijn eigen kleine stukje bedreigd is gaan voelen, met name door de marktwerking denk ik, dat dat slechte invloed heeft. Dan gaan psychiaters naar binnen keren, want die moeten de beroepsgroep beschermen, ‘ik mag zo meteen alleen nog maar pillen voorschrijven, dat wil ik niet’ en de psychotherapeut zegt ‘help de klinisch psycholoog wordt belangrijker, ik moet zorgen voor mijn bestaansrecht’. En ondersteuners die hebben het gevoel dat ze niet worden gewaardeerd, want de behandelaars vinden dat alleen zij het goede werk doen. De polarisatie in ons vakgebied, zowel binnen als buiten de ggz is enorm, en dat is echt een handicap waardoor we bijna nooit met één mond praten en het gemeenschappelijk belang naar buiten toe kunnen uitdragen. Alle betrokken professionals zijn naar binnen gekeerd ter bescherming van hun eigen domein, maar daarmee is de verbinding met het grote geheel echt zoekgeraakt en dat is wat er fout is gegaan en wat nu moet worden rechtgezet. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling).
Wat je ziet, bij ggz maar ook bij ziekenhuizen: die zitten hun eigen positie te optimaliseren, hun eigen belang, territoriumdrift, nog meer investeren, nog belangrijker, nog groter, dus die verheffen hun organisatorisch verband tot doel in plaats van middel. Dat is een dood spoor. Dat is precies waar je vanaf moet. Maar het is begrijpelijk! Kijk als ik baas zou zijn van een ggz-instelling dan zou ik een enorme verantwoordelijkheid hebben, middels de wet, voor patiëntenzorg, dan word ik ook gedwongen om heel veel te doen om dat waar te maken. (Voorzitter bij zorgverzekeraar). Ten eerste moet je om de samenwerking te verbeteren iets met de financiering en het feit dat je concurrent bent, want de gemeente wil natuurlijk wel graag dingen over de schutting gooien want dan moet de Zvw het betalen en andersom (Lector GGZ en Samenleving).
5.2.4 De beweging van evidentie voorzien Een volgende essentiële randvoorwaarde die nog ontbreekt volgens geïnterviewden is eenduidige evidentie die de beweging die is ingezet in het zorglandschap, ondersteunt en verder brengt. Welke innovatieve aanpakken, mentale gezondheidsbevorderingsprogramma’s en manieren van (samen)werken werken wel en niet? Hoe werken ze? Wat leveren ze op? Op dit type vragen is volgens geïnterviewden nog beperkt een antwoord beschikbaar. Er gebeurt wel onderzoek naar nieuwe initiatieven en interventies maar in de praktijk ontstaat er een spanning omdat het tempo waarin resultaten beschikbaar komen en de toepassing ervan in beleid niet gelijk lopen. Gevolg is dat het beleid vaak een ‘shot in the dark’ is, met incidentenpolitiek of een jojo-risico tot gevolg,
Trimbos-instituut
91
bijvoorbeeld een net ingevoerde netwerkaanpak (conform bouwsteen 5) die weer moet plaatsmaken om de sociale basis te kunnen versterken (conform bouwsteen 1). In heel Nederland wordt die beweging omarmd en krijgt het ook al vorm: denk aan de herstel ondersteunende intake, mentale gezondheidscentra en het ontwikkelen van een ecosysteem mentale gezondheid. Maar het is ontzettend belangrijk dat we de lessen uit dit soort innovaties trekken en zorgen dat we, in een on-Nederlands tempo, opschalen wat bewezen effectief is. Waarbij de balanceer-act is dat we tegelijkertijd ruimte laten voor de couleur locale. In de praktijk moet het gebeuren. (Strategisch Adviseur bij Zorgverzekeraars Nederland). Het gebrek aan evidentie komt volgens geïnterviewden ook door methodologische kwesties, die het moeilijk maken om de effectiviteit van nieuwe initiatieven aan te tonen. Vanuit het medisch model zijn we gewend om over effectiviteit te denken in termen van lineaire, causale verbanden. De randomized controlled trial met een experimentele en een controleconditie werd de gouden standaard in de ggz.
Deze is bij uitstek geschikt voor effectonderzoek naar afgebakende interventies bij een patiënt, maar veel minder geschikt of uitvoerbaar bij preventieve, integrale en collectieve aanpakken, laat staan om aan te tonen of verschillende aanpakken in onderlinge samenhang in een wijk of regio de gewenste effecten hebben (of elkaar deels ook in de weg staan). Er spelen in dit soort initiatieven immers zo veel (individuele, en collectieve, contextuele) factoren mee, dat het moeilijk wordt duidelijk aan te wijzen waar een eventueel effect (of een gebrek aan effect) aan toegeschreven kan worden. Deze kwestie vraagt om inspanningen van het kennisdomein om te komen tot passende onderzoeksmodellen, vanzelfsprekend ondersteund door passende onderzoeksfinanciering. Het is heel lastig te onderzoeken hoor. Het is heel lastig. Ik denk dat het wel kan maar je bent er jaren mee bezig. (…) En we hebben dat met netwerkzorg veel vaker gehad. De verzekeraars die dan zeiden: ja toon maar aan dat het kostenefficiënt is. Ja daar ben je echt vijf jaar mee bezig. En voordat je dat hebt aangetoond, zijn er alweer twee stelselwijzigingen, waardoor je eigenlijk niet weet waar wat nou door komt. Dus heel ingewikkeld om dat aan te tonen, en ja het maakt ook dat dus niemand daar echt aan begint, aan dat type onderzoek. (Hoogleraar innovatie in de ggz).
Preventie en werken aan sociale verandering, zijn zo ontzettend moeilijk te meten, die impact daarvan, dus ik denk dat we daar heel voorzichtig in moeten zijn. Ook de hele GGD zit natuurlijk in dat preventieveld, en die worstelt daar ook mee. Wat is onze input, maar wat is die van de oorlog in Oekraïne? Maar ook life events op individueel niveau kunnen van invloed zijn, Het is heel moeilijk te voorspellen. Soms maakt een tv-programma meer indruk op een groep mensen, dan een heel jaar programma via een schoolklas laten volgen, zo ongrijpbaar is het. (Projectleider bij Thrive Amsterdam Mentaal Gezond).
92
Trimbos-instituut
5.2.5 Middelen en capaciteit om de beweging op gang te krijgen Tot slot roepen geïnterviewden op tot een passend financieel overgangsregime. Instellingen en organisaties die zich inspannen om te innoveren, hebben vaak geen extra middelen en capaciteit om dit te doen, of slechts tijdelijke ad hoc budgetten, vaak zonder mogelijkheid om meer mensen aan te nemen, terwijl het in eerste instantie wel extra investeringen vereist om een andere kijk en samenwerking te organiseren en faciliteren. Hoewel de schaarste aan middelen en personeel een impuls kan geven aan innovatie (wat het ook doet), is het andersom zeer ingewikkeld om in tijden van schaarste daadwerkelijk duurzame veranderingen door te voeren, en met name om succesvolle pilots op te schalen. De neiging is om eventuele financiële opbrengsten van de innovatieve aanpakken direct bij de start in te boeken, en er dus van uit te gaan dat aanvankelijk geen extra investeringen nodig zijn. Dat maakt de beweging kwetsbaar. Sinds de decentralisering, zorginnovaties, initiatieven rond poh-ggz, is er een bepaalde projectstructuur gegenereerd en al een aantal jaren leven we daar in met zijn allen, dat we van project naar project gaan. Ongelooflijke hoeveelheid projectsubsidies van tijdelijke aard wordt afgegeven, terwijl structurele financiering over een langere periode, er eigenlijk niet is.
Het is goed die tijdelijke pilots; die zijn ideaal om uit te proberen, maar als er niet een implementatie opvolgt of er is niet een grotere ontwikkelagenda waar je dat project aan kan hangen, dan verzandt het. Dan hebben we ontzettend veel miljoenen erin gestopt… (Voorzitter sectie Jeugd bij Nederlands Instituut van Psychologen). De capaciteit is een enorme uitdaging. We moeten de nieuwe manieren van werken met dezelfde capaciteit van de grond krijgen. Er is geen uitbreiding mogelijk, die kunnen we niet vinden, maar daar hebben we het geld ook niet voor, dus je moet het doen vanuit bestaande capaciteit. Dus dit is gewoon een heel spannende tijd. En dan nog corona waarbij het ziekteverzuim groter is. Het is een uitdaging. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling). Ik heb bij die beweging naar een nieuwe manier van werken last van personeelstekort waardoor ik nu een wachtlijst heb. Dat vind ik eigenlijk heel slecht en dat zou ik eigenlijk niet willen. Aan alles is er een tekort: psycholoog, psychiater, verpleegkundige, casemanager. Maar die mensen vinden dat is lastig en ook om ze te houden. Door de tekorten kom ik behandelmogelijkheden te kort. Ik vind het heel lastig om traumabehandelingen en schematherapieën ook echt weggezet te krijgen. Psychodiagnostisch onderzoek is ook best lastig door de schaarste te regelen. De menskracht is bij ons elke keer de beperkende factor.
(Psychiater en behandelcoördinator bij ggz-instelling).
Trimbos-instituut
93
5.3 Samengevat In dit hoofdstuk zagen we dat een aantal essentiële randvoorwaarden voor het nieuwe hervormingsnarratief (zoals beschreven in hoofdstuk 4) nog niet op orde zijn. Innoverende initiatieven zijn succesvol vanwege hun mensgerichte- en creatieve benadering, met veel ruimte voor lokale betrokkenen, maar leunen daarom sterk op de (lokale) bereidheid en commitment van betrokkenen om initiatieven in de lucht te houden, vooral wanneer de pilotfase voorbij is. Behouden en delen wat is geleerd, is uitdagend, laat staan het uitbreiden en opschalen van initiatieven. Dit zegt iets over de slagingskansen van de gehele exercitie. Om de beweging een kans te geven is het nodig dat: • de sociale infrastructuur wordt versterkt, met een heldere visie hoe andere beleidsterreinen (zoals armoedebeleid, huisvesting, participatie) de mentale gezondheid kunnen beïnvloeden en bevorderen (mental health in all policies). Versnippering en fragmentatie van sociale voorzieningen moet worden tegengaan, zonder de colour locale te verliezen. • er met realisme (voorbij een kampenstrijd waarin verschillen uitvergroot worden) wordt toegewerkt naar een cultuur van samenwerken in het gehele veld. Professionals moeten ruimte krijgen voor reflectie op hun eigen professionaliteit en het verdiepen in andere zienswijzen en domeinen.
Dat betekent ook heel basaal: meer ruimte in de agenda en minder administratieve druk. • het financieringssysteem zo wordt ingericht dat uitgangspunten rond mentale gezondheid, integraliteit en samenwerken over de hele linie gefaciliteerd en financieel aantrekkelijk gemaakt worden. De beweging roept daarbij op tot bezinning op de principes van gereguleerde marktwerking en het werken met afgebakende zorgproducten. • de innovaties die in proeftuinen worden uitgetest worden niet alleen op de kleine schaal van het eerste experiment, maar duurzamer en in samenhang gemonitord op inspanningen en opbrengsten. Deze kwestie vraagt om toepassing en (verdere) ontwikkeling van daarbij passende onderzoeksmodellen, waarvoor vanzelfsprekend ook daarop toegesneden onderzoeksfinanciering beschikbaar moet komen. • er een passend financieel overgangsregime is om veranderingen in het veld duurzaam te bewerkstelligen.
94
Trimbos-instituut
6 Reflectie: Wat kunnen we leren van eerdere hervormingen?
In dit hoofdstuk verlaten we het interviewmateriaal en zoomen we uit. Gaan de gedroomde oplossingsrichtingen het antwoord zijn voor de huidige knelpunten? Halen we hiermee de ggz uit de knel? We reflecteren op deze vragen door een blik te werpen op hoe het hervormingsnarratief momenteel wordt vertaald naar beleid (IZA) (§6.1) en door het hervormingsnarratief in een historische context te plaatsen (§6.2). We leggen een aantal mogelijke valkuilen bloot die kunnen helpen om de discussie over de toekomst van de ggz met scherpte te kunnen voeren. Voor dit hoofdstuk zijn diverse beleidsdocumenten gebruikt, aangevuld met wetenschappelijke literatuur.
6.1 Het hervormingsnarratief en de vertaling naar beleid In voorgaande hoofdstukken tekende zich een duidelijk beeld af van de inhoudelijke en systeemproblemen in de ggz, alsook een inhoudelijk kader voor herijking en hervorming in het gehele veld van vroege preventie tot aan EPA-zorg. Veel van de omschreven knelpunten én oplossingsrichtingen die door geïnterviewden werden aangedragen, zijn ook onderwerp van recente beleidsontwikkelingen, die voor zover het de zorg aangaat zijn vervat in het Integraal Zorgakkoord (IZA).31
6.1.1 Het Integraal Zorgakkoord Het IZA start met een uiteenzetting dat de spanning tussen vraag en aanbod in de gehele zorg toenemen, met als gevolg dat zorgprofessionals overbelast raken en dat mensen niet altijd (tijdig) de juiste zorg en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Om aan deze problemen tegemoet te komen, zet het IZA in op ‘passende zorg’ als veelbelovend concept voor de inrichting van een zorgveld aan de hand van principes als waardegedrevenheid, evidence-based care en een focus op gezondheid in plaats van op ziekte.
31 Enkele van de geinterviewden waren zelf ook betrokken bij de de totstandkoming van het IZA.
Trimbos-instituut
95
Passende Zorg Passende zorg is zorg met een optimale balans van (verwachte) effectiviteit van zorg en de daaraan verbonden kosten, op basis van gezamenlijke besluitvorming tussen professional en patiënt, zo dichtbij huis als mogelijk en is gericht op positieve gezondheid. In de gezamenlijke besluitvorming worden ook passende antwoorden van buiten de zorg besproken. Zelfzorg en informele zorg worden beschouwd als de basis en formele zorg sluit pas aan als dit onvoldoende is. Passende zorg gaat niet alleen over biomedische aspecten van gezondheid, maar ook over andere levensterreinen. Digitale opties worden benut. Passende zorg is niet alleen een individueel zorgantwoord op gezondheidsvragen, maar verhoudt zich ook tot het collectief versterken van veerkracht en het voorkomen van gezondheidsvragen. Ook is het zorgen voor een prettige werkplek voor professionals een belangrijk inhoudelijk speerpunt.
Specifiek over de problemen in de ggz staat in het IZA: “Het aantal mensen met psychische klachten dat een beroep doet op ondersteuning bij gemeenten, de huisartsenzorg en/of de ggz stijgt al jaren. Dit zet deze voorzieningen in combinatie met een schaarste aan personeel onder hoge druk. Vanwege lange wachttijden zijn huisartsen lang verantwoordelijk voor mensen met een complexe ggz-hulpvraag. Professionals in het sociaal domein ervaren een toename van het aantal mensen met complexe problematiek dat geen of geen tijdige behandeling kan krijgen. Tegelijkertijd zien we dat de ggz zich nog te vaak direct richt op behandeling van psychische klachten, die voortkomen uit problemen op andere levensgebieden. Ook is het in de praktijk vaak moeilijk om snel de juiste expertise te organiseren. Een van de oorzaken hiervan is dat de samenwerking in de driehoek sociaal domein – huisarts/poh–ggz nog niet altijd en overal optimaal verloopt.” In de paragraaf over de toekomst van de ggz zet het IZA vooral in op het versterken van de preventieve en mentale gezondheid bevorderende functie van het sociaal domein en de sociale basis (met nadruk op zelfhulp- en herstelcentra, lotgenotencontact/ecommunities), het veranderen van de toegangsprocedure naar de ggz (via het ‘verkennend gesprek’) en het verbeteren van de domeinoverstijgende samenwerking (o.a. door domeinoverstijgende bekostiging).
De algemene hoop en verwachting is dat door het investeren in deze zaken, de inhoudelijke- én strategische knelpunten die momenteel bestaan in de ggz, als twee vliegen in een klap, gelijktijdig kunnen worden opgelost.
6.1.2 Herhaalt de geschiedenis zich? De rationale van het IZA is in lijn met een al langer bestaande trend om met beleidsmaatregelen te pogen tot een veld te komen dat beter aansluit bij de wensen en behoeften van mensen met psychische aandoeningen zelf maar óók duurzamer (kosteneffectiever) is voor de samenleving als geheel. De diverse transities die het veld in de afgelopen twee decennia heeft doorgemaakt, zoals de invoering van de Zvw en de gereguleerde
96
Trimbos-instituut
marktwerking (2006), de vervanging van intramurale door ambulante zorg (2012), de invoering van de basis-ggz en stimulering van het aandeel van de poh-ggz (2014), en de overheveling van de financiering van jeugdhulp en beschermd wonen naar gemeenten (2015), kunnen als uitdrukking hiervan worden gezien. Vaak was hierbij de rationale dat met een solide aanbod van kwalitatief hoogwaardige, laagdrempelige, ‘lichtere’ vormen van zorg, ‘zwaardere’ zorg kan worden voorkomen. Hoewel inhoudelijke motieven (minder mentale klachten, betere ondersteuning voor mensen met psychische problemen), leidend waren in deze transities, waren de diverse opstellers steeds ook duidelijk in hun onderliggende beweegredenen: de zorgsector zal in de nabije toekomst de enorme groei van de zorgvraag niet meer kunnen opvangen, dus het moet anders. Daarom werd er ook steeds nadrukkelijk gezocht naar mogelijkheden voor beheersing van kostenontwikkelingen waarbij de onderliggende gedachte van veel maatregelen was dat het er toe zal leiden dat (kwetsbare) burgers een kleiner beroep zullen doen op (kostbare/schaarse) professionele en specialistische zorg. Ook in het IZA is deze dubbele doelstelling te herkennen: “Om de groeiende zorgvraag te kunnen opvangen, moet deze passen binnen de beschikbare mensen en middelen. Passende zorg is daarmee ook arbeidsbesparende zorg.
Partijen streven daarmee te voorkomen dat het nodig is om ‘harde’ pakketmaatregelen te nemen, zoals het niet meer uit de basisverzekering vergoeden van bepaalde vormen van zorg, ongeacht de indicatie of mate van effectiviteit van zorg.” Wat echter tot bezinning stemt is dat de grote koerswijzigingen uit het verleden eenzelfde tweeledig oogmerk hadden, en kennelijk niet het beoogde effect hadden, de zorgkosten toch verder opliepen en toch een nieuwe koerscorrectie nodig was. Om greep te krijgen op deze kennelijke herhaling van zetten, vergelijken we in de volgende paragraaf de actuele ideevorming en (beleids)ontwikkelingen met ideevorming en (beleids)ontwikkelingen van twee decennia terug. Toentertijd kwam het rapport ‘Zorg van Velen’ (2002) uit, met een visie op de toen ontstane problemen in de ggz. We beschouwen Zorg van Velen en de beleidsreactie daarop als een tamelijk willekeurig voorbeeld van de hervormingen van de afgelopen decennia. Als er zo veel parallellen in geschetste problemen en beleidsoplossingen zijn, die dus kennelijk toch niet de gewenste effecten hadden, wat kunnen we daaruit leren?
6.2 Déjà vu van het hervormingsnarratief: Zorg van Velen “Met een zekere regelmaat wordt ons land opgeschrikt door alarmerende berichten als zou de geestelijke gezondheid van de bevolking achteruit gaan. Nu eens zijn cijfers over psychische arbeidsongeschiktheid en het aantal aanmeldingen bij de geestelijke gezondheidszorg de aanleiding voor deze ongerustheid, dan weer zijn het ervaringen van toenemend geweld op straat, of mededelingen van hulpverleners over de ernst van de problematiek van hun cliënten, die de publieke aandacht trekken.”
Trimbos-instituut
97
Deze passage zou de start van dit rapport kunnen zijn, maar is de opening van het rapport ‘Zorg van Velen’ uit 2002 van de landelijke Commissie Geestelijke Volksgezondheid. De commissie was in 1999 door minister Borst van VWS ingesteld met de opdracht “een analyse uit te voeren van de oorzaken die leiden tot een groeiende hulpvraag in de ggz en aanbevelingen te doen over de wijze waarop zowel door de overheid als maatschappelijke organisaties kan worden bijgedragen aan verbetering van de geestelijke volksgezondheid”. Zoals al gememoreerd in hoofdstuk 2 was het aantal wachtenden op hulp destijds al even fors als nu en eveneens aanleiding voor een actieplan. En ook toen was de progressie in de reductie van wachttijden veel minder geweest dan tevoren bedacht.
6.2.1 Analyse en aanbevelingen van Zorg van Velen Het rapport Zorg van Velen startte met een beschouwing over het begrip geestelijke volksgezondheid die vervolgens ook weer doorklonk in de oplossingen die de commissie voor ogen had. In plaats van psychische stoornissen bij individuen te willen voorkomen, zou men, zo betoogde onder meer psychiater Trimbos eind jaren vijftig, zich meer moeten richten op bedreigende factoren in de samenleving die de gezondheid in de weg staan. Sociale verhoudingen en de maatschappijstructuur zouden moeten worden geoptimaliseerd, zodat zo veel mogelijk mensen geestelijk gezond zouden kunnen leven en geestelijke gezondheid als algemene waarde in alle sectoren van de samenleving zou worden onderkend. De commissie boog zich over de trends in prevalentiecijfers van psychische aandoeningen en zag geen eenduidig bewijs dat Nederland in de afgelopen twintig jaar (psychisch) zieker was geworden. Tegelijk was er tussen 1980 en 1997 wel een ruime verdubbeling van het aantal aanmeldingen en behandelingen bij instellingen voor geestelijke gezondheidszorg geweest, dus wat was er aan de hand? Om te beginnen constateerde de commissie dat er veel verschillende visies en verklaringen waren, zowel binnen de ggz als daarbuiten.
De commissie achtte – met een slag om de arm – de volgende verklaringen de meest waarschijnlijke voor de stijgende zorgconsumptie: • Een deel van de stijging stond niet voor een daadwerkelijk hoger zorggebruik, maar voor meer zorgtransities als gevolg van het door de overheid ingezette transmuraliseringsbeleid. Opnamen duurden korter, met een grotere kans op heropname, terwijl bij ontslag andere instellingen betrokken raakten bij de zorg. Dit betrof weliswaar een beperkte groep, maar deze ontwikkeling had een stevige invloed op het stijgende aantal aanmeldingen binnen de ggz. • De huisarts bood gaandeweg minder zorg voor mensen met psychische problemen, al dan niet samenhangend met Riagg-vorming en opkomst van de eerstelijnspsychologen in de voorgaande decennia. En de ggz werd laagdrempeliger.
98
Trimbos-instituut
De commissie wees ook op veranderingen in de samenleving die het zoeken van hulp konden hebben beïnvloed. Als gevolg van individualisering (meer zelfstandigheid en eigenheid) en mondialisering had de rol van de traditionele lokale leefwereld terrein verloren. Dat was aangenaam voor degenen die voor hun sociale contacten niet afhankelijk waren van de buurt, maar het nieuwe buurtregime pakte veel minder goed uit voor de mensen voor wie zelfstandig leven een opgave is, zoals psychiatrische patiënten. Binnen de traditionele lokale samenleving werden problemen gesignaleerd en werd vervolgens in collectieve verantwoordelijkheid naar oplossingen gezocht. De ontvlechting van de leefwereld ging gepaard met ontvlechting van deze zorg. Door de extramuralisering en vermaatschappelijking kwamen psychiatrische patiënten terecht in toch al zwakke wijken die hen weinig kansen boden voor de zo gewenste maatschappelijke integratie, terwijl zij op hun beurt de wijken eerder tot last waren. De ggz legde zich, aldus de commissie, steeds meer toe op deze groep: “De zorg voor de langdurig zorgafhankelijke patiënten is een van de stokpaardjes van de ggz geworden en soupeert naar verhouding een steeds groter deel van het budget op.” De samenleving vroeg dat ook van de ggz: zij wenste dat de ggz integrale verantwoordelijkheid nam voor deze groep, zeker als deze tot last werd.
De commissie vond de ggz hierbij halfslachtig. Enerzijds koos de ggz voor vermaatschappelijking, anderzijds hield zij vast aan integrale zorg. Er werd dan wel gezegd dat gemeente en eerste lijn een deel van de zorg zouden moeten overnemen, maar in de praktijk zocht men weinig samenwerking, laat staan dat men cliënten overdroeg. Anders gezegd: de ggz hechtte te veel aan een categorale, additieve aanpak; aanbod op basis van nieuwe inzichten werd toegevoegd aan het al bestaande in plaats van de noodzakelijke fundamentele keuzes te maken. De ggz trok een te grote broek aan en raakte losgezongen van het welzijnswerk. En dat was ook wel weer enigszins te begrijpen, omdat het welzijnswerk in de jaren tachtig drastisch was afgeslankt. De overheid verloor destijds het vertrouwen dat er overheidsbemoeienis nodig was om welzijn te bevorderen. Bovenstaande betreft met name de mensen met ernstige psychische problemen, destijds ‘langdurig zorgafhankelijken’ geheten. De commissie boog zich ook over de zogenaamde tijdelijke zorgvragers. Ook hier oordeelde de commissie dat de ggz gevangen zat in een krachtenveld van dilemma’s en paradoxen, en halfslachtige keuzes maakte. Enerzijds positioneerde zij zich als hoofdaanbieder voor eenieder met psychische problematiek. Anderzijds was er een tweedelijnsfunctie ontstaan: zorg vond plaats na uitvoerige diagnostiek, via een multidisciplinaire aanpak.